а¹, нескл., н.

Літара, якая абазначае галосны гук [а] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. Доўгае а.

Ад а да я — ад пачатку да канца.


а², злуч.

1. Злучае сказы і члены сказа са знач. супрацьпастаўлення, супастаўлення. Ён паехаў, а я застаўся. Гэта ж не восень, а ранняя вясна. Яна пачала суцяшаць, а ў самой аж сэрца разрываецца ад жалю. Факт ёсць факт, а дакумент застаецца дакументам.

2. Далучае сказы або члены сказа са знач. дабаўлення чаго-н. пры паслядоўным апісанні, паяснення, узмацнення, пярэчання, пераходу да другой думкі. Гарыць агонь, а на агні гатуецца вячэра. Навокал лес, а за лесам — балота, а за балотам — рэчка.

А тозлуч.

1) Іначай, у адваротным выпадку. Бяжы, сынок, а то спознішся;

2) Аказваецца, а на самай справе. Каб хоць рэчка была, а то ручаёк нейкі;

3) Далучае сказы і члены сказа, якія ўдакладняюць, развіваюць або паясняюць папярэднюю думку. Змрокам, а то і пазней, людзі ішлі дадому;

4) Ужыв. пры ўгаворванні, пажаданні. Пабудзьце яшчэ. А то пераначавалі б;

5) Або, ці. Хлопчык бегаў, смяяўся, а то хаваўся за дзеда.

А не то (дык)злуч. Тое, што і «а то» (у 1 знач.). Дапамажыце, а не то я скардзіцца буду.


а³, часц.

1. Ужыв. як пытальны водгук на зварот або пры перапытванні недачутага. — Гэй, уставай! — А? Чаго?

2. Ужыв. пры паўторным звароце да каго-н. з мэтай прыцягнуць увагу. Сынок, а сынок... уставай!

3. Ужыв. ў пачатку рэплікі, якой пачынаецца гутарка, для ўзмацнення выразнасці, пераканаўчасці. А як нам будзе добра! А чаму ў вас цёмна?


а⁴, выкл.

Перадае здзіўленне, здагадку, прыпамінанне, прыкрасць, абурэнне, пагрозу, жах, адчай, боль і інш. А, як відненька! А, Максім, вось не пазнаў... А, папалася! А-а-а, — даносіўся стогн.


а⁵, прыназ. з М.

Ужыв., каб паказаць прыблізны або дакладны час дзеяння. Цягнік адправіўся а самай поўначы. Гадзіне а дзявятай раніцы пачалася нарада.


а...¹ (а таксама аб..., аб’..., аба...), прыстаўка.

Абазначае:

1) пашырэнне дзеяння на ўсю паверхню прадмета, накіраванасць яго вакол або па краях прадмета: агарадзіць, агледзець, атынкаваць, ахапіць, акаваць, абпаліць, абабіць;

2) накіраванасць руху міма прадмета, абмінанне яго: абысці (лужыну), абагнуць;

3) ахоп дзеяннем многіх асоб, прадметаў, пашырэнне дзеяння на ўсе прадметы, на ўсіх асоб: абабегаць (усе хаты), адарыць, абдзяліць (падарункамі);

4) празмернасць якога-н. дзеяння: аб’есціся, абпаіць;

5) перавагу над кім-, чым-н. пры выкананні дзеяння: абагнаць, апярэдзіць;

6) наяўнасць недахопу, памылкі ў дзеянні: агаварыцца, абмовіцца;

7) забеспячэнне чым-н. у працэсе дзеяння: абвадніць, аснасціць, абдзернаваць;

8) ператварэнне ў каго-, што-н., станаўленне кім-н., наданне якіх-н. уласцівасцей, якасцей (у выніку дзеяння): ашчаслівіць, ажаніць, ажывіць;

9) дасягненне выніку дзеяння, стану: адзічэць, абрыдзець, апасці, асесці, ажывіцца, аблезці.


а...² (а таксама ан...), прыстаўка.

Абазначае адсутнасць прыметы, уласцівасці, паказанай у асноўнай частцы слова (без прыстаўкі): амаральны, апалітычнасць, алагічны, анаэробы.


аа́зіс, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Месца ў пустыні, дзе ёсць вада і расліннасць. Зялёны а. у моры пяскоў.

2. Аб чым-н., што з’яўляецца прыемным выключэннем на агульным фоне (перан.). Культурны а.

|| прым. аа́зісны, -ая, -ае. Аазісная расліннасць.


аарта́льны гл. аорта.


аб, прыназ.

1. з В. Указвае на прадмет, з якім хто-, што-н. збліжаецца, сутыкаецца ў працэсе руху, дзеяння. Спатыкнуцца аб камень. Стукнуцца аб вушак.

2. з М. Указвае на прадмет гаворкі, думкі, пачуцця. Клапаціцца аб дзецях. Як аб табе чуюць, так аб табе і мяркуюць (прыказка).

3. з М. Паказвае на прадмет харчавання. Аб адной вадзе сыт не будзеш (прыказка).


аб..., прыстаўка (гл. а...¹).

Ужыв. замест «А...¹»:

а) перад галоснымі: абысці, абыграць, абумовіць, абярнуцца;

б) у некаторых выпадках перад зычнымі: абдумаць, абмяняць, абжаць;

2) нароўні з прыстаўкай «А...¹» перад зычнай: абгарадзіць, абкарыць, абкантаваць (агарадзіць, акарыць, акантаваць);

3) для ўтварэння дзеяслова са знач. прычыніць страту каму-н.: абважыць, абмераць, абхітрыць;

4) для ўтварэння дзеяслова са знач. не ўлічыць, абысці каго-, што-н. пры размеркаванні чаго-н.: абдзяліць, абмінуць.


аб’... (гл. а...¹), прыстаўка.

Ужыв. перад галоснымі літарамі «е», «ё», «і», «я»: аб’есці, аб’ём, аб’інець, аб’яднаць.


аба, прыназ. з М.

Ужыв. ў спалучэннях «аба мне» і (радзей) «аба ўсім (усёй, усіх)»: аба мне нічога не гаварылі, аба ўсім пытацца.


аба... (гл. а...¹), прыстаўка.

Ужыв.:

1) перад словам, якое пачынаецца збегам зычных: абабраць, абагнаць, абазначыць;

2) перад зычнымі «б», «п» з наступным апострафам (’), а ў некаторых выпадках і без яго: абаб’ю, абап’ю, абабіць, абаперціся.


аба́бак, -бка, мн. -бкі, -бкаў, м.

Ядомы грыб з буравата-шэрай губчастай шапкай; падбярозавік, бабка. А. рос пад бярозай.


абабе́гаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Тое, што і абабегчы (у 3 знач.). А. знаёмых. А. увесь горад.

|| незак. абабяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абабе́гчы, абабягу́, абабяжы́ш, абабяжы́ць; абабяжы́м, абабежыце́, абабягу́ць; абабе́г, -гла; абабяжы́; абабе́ганы; зак., каго-што.

1. без дап. Бягом зрабіць круг вакол каго-, чаго-н. А. гумно. А. вакол дома.

2. Бегучы, абмінуць каго-, што-н. Абабег нас толькі адзін спартсмен.

3. Паспешліва, бегаючы, пабываць у многіх, у розных месцах. А. ўсіх суседзяў.

4. перан. Хутка распаўсюдзіцца, стаць вядомым. Навіна абабегла ўсю вёску.

|| незак. абабяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аба́біцца, -блюся, -бішся, -біцца; зак. (разм.).

1. Пра мужчыну: пераняць некаторыя жаночыя рысы характару, стаць дробязным.

2. Пра жанчыну: стаць неахайнай, перастаць сачыць за сабой.


абабі́цца, -б’ю́ся, -б’е́шся, -б’е́цца; -б’ёмся, -б’яце́ся, -б’ю́цца; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пашкодзіцца, адбіцца, адпасці (пра рэчы, тынк і пад.).

2. перан. Звыкнуцца з чым-н., перастаць заўважаць дрэннае. За столькі год абабіліся, дык і зараз церпім.

|| незак. абабіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абабі́ць, -б’ю́, -б’е́ш, -б’е́, -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; -бі́ты; зак., што.

1. Удараючы, прымусіць адпасці што-н., ачысціць ад чаго-н., атрэсці (разм.). А. яблыню.

2. Пашкодзіць паверхню чаго-н. А. палец. А. тынк.

3. Прыбіць, пакрыўшы, абцягнуўшы чым-н. А. дзверы дэрмацінам.

4. Зрабіць прыгодным для язды. А. дарогу.

Абабіць капейку (разм.) — зарабіць грошай.

|| незак. абабіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1—3 знач.).

|| наз. абабіва́нне, -я, н. і абі́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 3 знач.).


абабра́ць, абабяру́, абабярэ́ш, абабярэ́; абабяро́м, абабераце́, абабяру́ць; абабяры́; абабра́ны; зак.

1. што. Зняць, сабраць плады з чаго-н. А. агрэст з куста.

2. каго-што. Абакрасці, забраць усё, што ёсць. Суседа абабралі да ніткі.

3. што. Зняць лушпінне з чаго-н. А. бульбіну.

|| незак. абабіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абабіра́нне, -я, н.


абавя́зак, -зку, мн. -зкі, -зкаў, м.

Пэўнае кола дзеянняў, якія павінны абавязкова выконвацца тым, каму яны даручаны, або хто сам узяўся за іх выкананне. Усеагульны воінскі а. Ускласці на сябе абавязкі.


абавя́заны, -ая, -ае.

1. з інф. Які мае што-н. сваім абавязкам. Я а. дапамагчы таварышу.

2. каму-чаму. Які знаходзіцца ў даўгу перад кім-, чым-н. Я многім а. гэтаму чалавеку.


абавяза́цельства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Грашовы пазыковы дакумент (спец.).

2. Афіцыйна дадзенае абяцанне або дамова, якія патрабуюць абавязковага выканання. Дагаворныя абавязацельствы.


абавяза́цца, -вяжу́ся, -вя́жашся, -вя́жацца; -вяжы́ся; зак.

Узяць на сябе абавязацельства (у 2 знач.). А. правесці канферэнцыю.

|| незак. абавя́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абавяза́ць, -вяжу́, -вя́жаш, -вя́жа; -вяжы́; зак., каго (што).

Ускласці на каго-н. якія-н. абавязкі. А. загадчыка лабараторыі падрыхтаваць справаздачу.

|| незак. абавя́зваць, -аю, -аеш, -ае.


абавязко́вы, -ая, -ае.

1. Які безумоўна трэба выконваць. Абавязковая пастанова. Абавязкова (прысл.) прыйду.

2. Які заўсёды павінен быць, заўсёды прысутнічае. А. экзэмпляр.

|| наз. абавязко́васць, -і, ж.


абагаві́ць, -гаўлю́, -гаві́ш, -гаві́ць; -гаві́м, -гавіце́, -гавя́ць; -гаўлёны; зак., каго-што.

Аднесціся з захапленнем, з любасцю да каго-н., узняць на ўзровень бажаства. А. паэта. А. героя.

|| незак. абагаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абагаўле́нне, -я, н.


абагаці́цца, -гачу́ся, -гаці́шся, -гаці́цца; -гаці́мся, -гаціце́ся, -гаця́цца; зак.

1. Стаць багатым, разбагацець.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Стаць багацейшым на якое-н. рэчыва (пра руду, глебу) (спец.). Глеба абагацілася азотам.

|| незак. абагача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. абагачэ́нне, -я, н.


абагаці́ць, -гачу́, -гаці́ш, -гаці́ць; -гаці́м, -гаціце́, -гаця́ць; -га́чаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць багатым, багацейшым. А. народ. А. мову.

2. што. Палепшыць якасць, павысіць каштоўнасць чаго-н., уносячы ці выдаляючы пэўнае рэчыва і пад. (спец.). А. руду. А. глебу.

|| незак. абагача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абагачэ́нне, -я, н.


абагача́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

1. Рэчыва, састаў, якія паляпшаюць якасць глебы, руды і пад. Абагачальнікі глебы.

2. Спецыяліст па абагачэнні выкапняў.


абагача́льны, -ая, -ае.

Які служыць для абагачэння выкапняў. А. завод.


абагна́ць, абганю́, абго́ніш, абго́ніць; абгані́; абагна́ны; зак.

1. каго-што. Апярэдзіць у руху, бегу. А. калону машын.

2. каго-што. Вырасці большым, вышэйшым за каго-, што-н. А. старэйшага брата. А. аднакласнікаў.

3. перан., каго-што. Дасягнуць большых поспехаў у параўнанні з кім-, чым-н. А. таварышаў па ведах.

4. што. Акучыць. А. бульбу.

|| незак. абганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абго́н, -у, м. (да 1 і 4 знач.).

|| прым. абго́нны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.) і абганя́льны, -ая, -ае (да 4 знач.). Абгонны манеўр. Абганяльны плуг.


абагну́ць, -гну́, -гне́ш, -гне́; -гнём, -гняце́, -гну́ць; -гні́; -гну́ты; зак.

1. каго-што. Абысці, аб’ехаць кругом; пайсці, паехаць у абход чаго-н. А. лес.

2. што. Згінаючы што-н., абкруціць вакол чаго-н. А. бочку абручом.

|| незак. агіба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е, абгіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і агіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абаграва́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прылада для абагравання. Электрычны а.


абаграва́льны, -ая, -ае.

Які служыць для абагравання. Абагравальная сістэма.


абагрэ́цца, -рэ́юся, -рэ́ешся, -рэ́ецца; зак.

Сагрэцца, зрабіцца цёплым. А. каля печы. Пакой абагрэўся.

|| незак. абаграва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. абагрэ́ў, -рэ́ву, м. (спец.) і абаграва́нне, -я, н.


абагрэ́ць, -рэ́ю, -рэ́еш, -рэ́е; -рэ́ты; зак., каго-што.

1. Сагрэць, зрабіць цёплым. А. рукі. А. кватэру.

2. перан. Ахінуць ласкай, клопатам. А. сірату.

|| незак. абаграва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абагрэ́ў, -рэ́ву, м. (спец.) і абаграва́нне, -я, н.


абагу́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Зрабіць асабістае, уласнае калектыўным, грамадскім, агульным (сродкі вытворчасці, гаспадарчыя аб’екты, жывёлу і пад.). А. маёмасць. А. зямлю. А. жывёлу.

|| незак. абагу́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абагу́льванне, -я, н. і абагу́ленне, -я, н.


абагульне́нне, -я, н.

1. гл. абагульніць.

2. Агульны вывад. Шырокае а. вопыту наватараў.


абагу́льніць, -ню, -ні́ш, -ні́ць; -нены; зак., што.

Знайсці агульнае ў розных думках, крыніцах, фактах і на падставе гэтага зрабіць агульны вывад; аб’яднаць, злучыць у нешта адзінае. А. назіранні пісьменніка. А. творчы вопыт даследчыкаў.

|| незак. абагульня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абагульне́нне, -я, н.


абаджга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што (разм.).

1. Скусаць (пра пчол, сляпнёў, аваднёў і пад.).

2. Апячы крапівою. А. ногі жыгучкай.

|| звар. абаджга́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 2 знач.).


абадзьму́ць, -му́, -ме́ш, -ме́; -мём, -мяце́, -му́ць; -мі́; -му́ты; зак., каго-што (разм.).

1. Абвеяць, абдаць паветранай плынню. Свежы вецер абадзьмуў твар.

2. Ачысціць, сагнаць што-н. зверху струменем паветра. А. пыл.

|| незак. абдзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абдзіма́нне, -я, н.


абадо́вы гл. вобад.


абадо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м.

1. Памянш. да вобад; невялікі абруч або паўкруг, які ахоплівае што-н.

2. Вузкая палоска, якая акаймоўвае што-н. Залацісты а. хмары.

|| прым. абадко́вы, -ая, -ае (спец.).


абадо́чны гл. вобад.


абадра́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м. (разм.).

1. Чалавек, які ходзіць у падраным, зношаным адзенні.

2. Басяк, валацуга. Развялося абадранцаў, страх колькі.

|| ж. абадра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


абадра́ны, -ая, -ае (разм.).

1. Падраны, пашарпаны. Абадраныя сцены.

2. Абдрапаны кіпцюрамі. А. твар.


абадра́цца, абдзяру́ся, абдзярэ́шся, абдзярэ́цца; абдзяро́мся, абдзераце́ся, абдзяру́цца; абдзяры́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аблупіцца (пра кару дрэва).

2. Пакрыцца драпінамі. А. ў лесе. Сцены абадраліся.

3. Знасіць вопратку, абутак (разм.). Абадраўся хлопец зусім.

|| незак. абдзіра́цца, -а́ецца (да 1 знач.).


абадра́ць, абдзяру́, абдзярэ́ш, абдзярэ́; абдзяро́м, абдзераце́, абдзяру́ць; абдзяры́; абадра́ны; зак., каго-што.

1. Здзерці з усіх бакоў, абдзерці, злупіць, ачысціць. А. кару. А. пяньку.

2. Пакрыць драпінамі; падрапаць. А. нос.

3. перан. Абабраць, абакрасці, ашуканствам пазабіраць што-н. у каго-н. (разм.). А. пакупніка.

|| незак. абдзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абдзіра́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.) і абдзі́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 1 знач.).


абажу́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Каўпак, які надзяецца на лямпу, каб засцерагчы вочы ад моцнага святла або каб прыдаць святлу лямпы пэўную афарбоўку. Ружовы а.

|| прым. абажу́рны, -ая, -ае.


абазва́цца, абзаву́ся, абзаве́шся, абзаве́цца; абзавёмся, абзавяце́ся, абзаву́цца; абзаві́ся; зак.

1. Падаць голас; адазвацца, адклікнуцца; аддацца рэхам. На досвітку абазваўся певень. А. на голас.

|| незак. абзыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

2. Даць знаць пра сябе якім-н. спосабам (лістом і г.д.).


абазва́ць, абзаву́, абзаве́ш, абзаве́; абзавём, абзавяце́, абзаву́ць; абзаві́; абазва́ны; зак., каго-што, кім-чым.

Назваць зневажальным імем; даць каму-, чаму-н. мянушку. А. смаўжом.

|| незак. абзыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абазна́цца, -на́юся, -на́ешся, -на́ецца; зак.

1. Памыліцца, прыняць каго-н. за іншага, што-н. за другое. А. ў прыцемку. Прабачце, я абазнаўся.

2. Звыкнуцца з чым-н., пазнаёміцца. Пятрусь папрацаваў каля трохмесяцаў, абазнаўся з варштатамі і станкамі.

|| незак. абазнава́цца, -наю́ся, -нае́шся, -нае́цца; -наёмся, -наяце́ся, -наю́цца.


абазна́чыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чыцца; зак.

Зрабіцца бачным, прыкметным, адчувальным, намеціцца; акрэсліцца. У тумане абазначылася цёмная палоска лесу.

|| незак. абазнача́цца, -а́ецца. У сакавіку абазначаецца надыход вясны.


абазна́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

1. Памеціць што-н., зрабіць знак на чым-н. А. на карце горы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Акрэсліць, зрабіць выразным, бачным. Худзізна рэзка абазначыла скулы.

3. Паказаць, абмаляваць галоўныя рысы якой-н. асобы ці з’явы. А. рысы характару героя.

|| незак. абазнача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абазна́чваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 і 3 знач.).

|| наз. абазначэ́нне, -я, н.


абазначэ́нне, -я, н.

1. гл. абазначыць.

2. Знак, якім што-н. абазначана. Умоўнае а. Лікавыя абазначэнні.


абакра́сці, -кра́ду, -кра́дзеш, -кра́дзе; абакра́дзены і абкра́сці, -кра́ду, -кра́дзеш, -кра́дзе; абкра́дзены; зак., каго-што.

Тайна (без дазволу) забраць чужое, зрабіць пакражу. А. краму.

|| незак. абкрада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абкра́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абкрада́нне, -я, н. і абкра́дванне, -я, н.


абалва́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што (разм.).

1. Груба, зболыпага абчасаць што-н., падрыхтаваць для далейшай апрацоўкі. А. камень. А. бервяно.

2. Паспешліва, абы-як падстрыгчы (жарт.). А. хлопца.

3. Абдурыць, ашукаць. А. слухачоў.

|| незак. абалва́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абалва́ньванне, -я, н.


абало́на, -ы, ж.

1. Частка даліны ракі, якая ў паводку заліваецца вадою. Прылесная балоцістая а.

2. Малады слой драўніны, што знаходзіцца паміж стрыжнем і карою.

|| прым. абало́нны, -ая, -ае. Абалонныя лугі.


абало́ністы, -ая, -ае.

Які мае тоўстую абалону (у 2 знач.). Абалоністая сасна.


абало́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Покрыва ў выглядзе шкарлупіны, скуркі (у пладах), верхні слой чаго-н., покрыўная тканка. А. зерня. А. арэха.

2. перан. Форма вонкавага выяўлення якога-н. унутранага зместу.

Радужная а. Слізістая а.

|| прым. абало́нкавы, -ая, -ае.


абало́нне, -я, н.

Тое, што і абалона.


абало́нь, -і, ж.

Тое, што і абалона (у 2 знач.). А. сасны.


абамле́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў прытомнасць. А. чалавек.

2. Анямелы, здранцвелы. А. ад спалоху. Абамлелыя ногі.


абамле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Страціць прытомнасць. А. ад голаду.

2. Анямець, збянтэжыцца ад нечаканага страху, здзіўлення і пад. А. ад страху.

3. Здранцвець, знямець (пра часткі цела). Абамлелі ногі.


абанеме́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Дакумент, які дае права на карыстанне чым-н. пэўны час, а таксама само такое права. А. на цыкл лекцый. А. у тэатр.

2. Аддзел бібліятэкі, дзе кнігі выдаюцца на дом.

|| прым. абанеме́нтны, -ая, -ае.


абане́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Асоба, якая карыстаецца абанементам. А. бібліятэкі.

2. Асоба або ўстанова, якая карыстаецца паслугамі стацыянарнай тэлефоннай сеткі або мабільнай сувязі пэўнага аператара.

|| прым. абане́нтны, -ая, -ае.


абані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Набываць (набыць) права карыстання чым-н. на пэўны тэрмін. А. ложу ў тэатры.

|| наз. абані́раванне, -я, н.


абанкру́ціцца, -ру́чуся, -ру́цішся, -ру́ціцца; зак.

Стаць банкрутам, зрабіцца неплацежаздольным. Фірма абанкруцілася.


аба́пал,

1. прыназ. з Р. Спалучэнне з прыназ. выражае прасторавыя адносіны: паказвае на размяшчэнне з абодвух бакоў чаго-н. Прысады цягнуліся а. дарогі.

2. прысл. З абодвух бакоў. А. пацягнуліся сады, агароды.


абапе́рці і апе́рці, -пру́, -прэ́ш. -прэ́; -про́м, -праце́, -пру́ць; абапёр, -пе́рла; абапры́; абапёрты; зак., што.

Паставіць, прыставіць, упіраючы ў што-н., каб надаць чаму-н. большую ўстойлівасць. А. локці аб стол.

|| незак. абапіра́ць і апіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абапе́рціся і апе́рціся, -пру́ся, -прэ́шся, -прэ́цца; -про́мся, -праце́ся, -пру́цца; -пёрся, -пе́рлася; -пры́ся; зак.

1. на каго-што і аб каго-што. Прыхіліцца да каго-, чаго-н., выкарыстаць што-н. як апору, налегчы на каго-, што-н. А. рукамі. А. спінай аб сцяну.

2. перан., на каго-што. Знайсці падтрымку, апору ў кім-н. А. на асяроддзе.

3. перан., на што. Выкарыстаць што-н. у якасці асновы для разважанняў, крыніцы інфармацыі. А. на лічбы.

|| незак. абапіра́цца і апіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абапі́цца, -п’ю́ся, -п’е́шся, -п’е́цца; -п’ёмся, -п’яце́ся, -п’ю́цца; -пі́ўся, -піла́ся, -ло́ся; зак.

Напіцца чаго-н. звыш меры. А. півам.

|| незак. абапіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абапі́ць, -п’ю́, -п’е́ш, -п’е́; -п’ём, -п’яце́, -п’ю́ць; -пі́ў, -піла́, -ло́; зак., каго (разм.).

Увесці каго-н. у страту, многа выпіўшы за яго кошт. Я ж вас не аб’ем і не абап’ю.

|| незак. абапіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абапрэ́лы, -ая, -ае.

Які абгніў, папрэў з усіх бакоў. Абапрэлая стрэшка.


абапрэ́ць, -прэ́ю, -прэ́еш, -прэ́е; зак.

Папрэць з усіх бакоў.

|| незак. абаправа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абараназдо́льны, -ая, -ае.

Здольны абараняцца, падрыхтаваны да абароны.

|| наз. абараназдо́льнасць, -і, ж.


абара́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

1. Булачны выраб з заварнога пшанічнага цеста ў выглядзе кольца. Купіць дзецям абаранкаў.

2. перан. Рулявое кола ў аўтамабілі, трактары і пад. Круціць а.

3. у знач. прысл. абара́нкам. У форме, у выглядзе кольца. Скруціцца абаранкам.

Абаранкам не завабіш каго (разм.) — ніякімі сродкамі не ўгаворыш.

Дзірка ад абаранка (разм., іран.) — нічога, пустое месца.

Зарабіць на абаранкі (разм., неадабр.) — заслужыць пакаранне за якую-н. правіннасць.

|| прым. абара́начны, -ая, -ае (да 1 знач.).


абара́начнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто пячэ або прадае абаранкі.

|| ж. абара́начніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


абарані́цца гл. абараніць.


абарані́ць, -раню́, -ро́ніш, -ро́ніць; -ро́нены; зак.

1. каго-што. Адбіць напад ворага, не даць у крыўду каго-н. А. Радзіму. А. дзяцей.

2. каго-што. Засцерагчы ад шкоднага дзеяння каго-, чаго-н. А. сады ад вусеня.

3. што. Адстаяць чые-н. інтарэсы, правы, погляды; выступіць на судзе ў якасці абаронцы. А. падсуднага. А. прынцып дэмакратызму.

Абараніць дысертацыю (праект, дыплом) — публічна на пасяджэнні вучонага савета (дзяржаўнай камісіі) адстаяць навуковую вартасць дысертацыі (праекта, дыплома) з мэтай атрымання адпаведнай вучонай ступені або пацвярджэння кваліфікацыі.

|| незак. абараня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. абарані́цца, -раню́ся, -ро́нішся, -ро́ніцца; незак. абараня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца (да 1 і 2 знач.).

|| наз. абаро́на, -ы, ж.


абараня́льны, -ая, -ае.

Тое, што і абарончы.


абараня́ць гл. абараніць.


абара́ць, -ару́, -арэ́ш, -арэ́; -аро́м, -араце́, -ару́ць; -ары́; -ара́ны; зак., што.

Узараць зямлю вакол чаго-н. А. яблыню. А. участак пашы.

|| незак. абво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


абарача́льнасць, -і, ж.

1. гл. абарачальны.

2. Перамяшчэнне транспартных сродкаў туды і назад за пэўны прамежак часу (спец.). А. вагонаў.

3. Праходжанне тавараў, грошай праз абарот (у 4 знач.). А. капіталу.


абарача́льны, -ая, -ае (спец.).

Здольны вяртацца ў свой першапачатковы, зыходны стан. Абарачальныя рэакцыі.

|| наз. абарача́льнасць, -і, ж.


абарачэ́нне, -я, н.

Тое, што і абарот (у 1 і 4 знач.). А. Зямлі вакол Сонца. Грашовае а. Пусціць у а.


абарва́цца, -ву́ся, -ве́шся, -ве́цца; -вёмся, -вяце́ся, -ву́цца; -ві́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Адарвацца, аддзяліцца ад чаго-н. Трос абарваўся.

2. Не ўтрымаўшыся, зваліцца, упасці адкуль-н. А. з рыштавання.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Нечакана спыніцца, перарвацца (пра якое-н. дзеянне, працэс). Гутарка абарвалася. Песня абарвалася.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Рэзка, без паступовага пераходу кончыцца. За горадам шаша абарвалася.

5. Абнасіцца, знасіць да дзірак вопратку.

|| незак. абрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. абры́ў, -ры́ву, м. (да 1 знач.).


абарва́ць¹, -ву́, -ве́ш, -ве́; -вём, -вяце́, -ву́ць; -ві́; -ва́ны; зак.

1. што. Сарваць што-н. А. яблык.

2. што. Абабраць, пазрываць плады, ягады і пад. А. яблыню.

3. што. Вырваць што-н. А. пялёсткі рамонка. 4. што. Адарваць што-н. ад чаго-н.; моцна нацягнуўшы, разарваць. А. фіранку. А. электраправодку.

5. перан., што. Раптоўна і рэзка спыніць якое-н. дзеянне. А. песню.

6. перан., каго. Перапыніць, прымусіць змоўкнуць каго-н. (разм.). А. субяседніка.

7. што. Пашкодзіць, пакусаць; разарваць, кусаючы (пра сабак; разм.). Сабака абарваў штаны.

Абарваць тэлефон (разм.) — часта, многа званіць па тэлефоне.

|| незак. абрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абры́ў, -ры́ву, м. (да 4 знач.).


абарва́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ве́; -ва́ны; зак.

Нарваць вакол; апухнуць і нагнаіцца. Палец абарваў.

|| незак. абрыва́ць, -а́е.


абарда́ж, -у, м.

Старадаўні спосаб марскога бою — счэпліванне свайго судна з варожым для рукапашнай схваткі. Узяць на а.

|| прым. абарда́жны, -ая, -ае.


абармо́т, -а, М -мо́це, мн. -ы, -аў, м. (разм., неадабр.).

Чалавек, учынкі і паводзіны якога выклікаюць абурэнне; нягоднік, прайдоха, ашуканец, грубіян.

|| ж. абармо́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


абаро́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Збудаванне ў выглядзе стрэшкі, узнятай на чатырох слупках, пад якім захоўваюцца снапы, салома, сена.


абаро́на, -ы, ж.

1. гл. абараніць.

2. Сукупнасць сродкаў, неабходных для адпору ворагу. Мацаваць абарону краіны.

3. Сістэма абарончых збудаванняў. Прарваць абарону ворага.

4. Абарончы бок у судовым працэсе, у гульні. Сведкі абароны. Гуляць у абароне.

|| прым. абаро́нны, -ая, -ае.


абаро́нца, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т-ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў.

1. Той, хто каго-, што-н. абараняе, заступнік. Абаронцы крэпасці. Абаронцы міру. А. дзяцей.

2. Адвакат. На судзе выступіў а.

3. Гулец групы абароны ў футбольнай, хакейнай і пад. камандах. Левы а.


абаро́нчы, -ая, -ае.

Які адносіцца да абароны, мае сваёй мэтай абарону, прызначаны для яе. Абарончая тактыка. Абарончыя збудаванні.


абаро́т, -у, М -ро́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Поўны круг вярчэння. Кола робіць дзесяць абаротаў у секунду.

2. Асобная частка, стадыя якой-н. дзейнасці, развіцця чаго-н. (спец.). А. палявых культур.

3. Сукупнасць работ, аперацый, якія складаюць поўны цыкл у выкарыстанні чаго-н. (спец.). А. вагонаў.

4. Абарачэнне грашовых сродкаў і тавараў для ўзнаўлення, атрымання прыбытку. А. капіталу. Пусціць грошы ў а. Гадавы а.

Узяць у абарот каго (разм.) — аказваць (аказаць) рашучае ўздзеянне на каго-н., прымушаць (прымусіць) весці сябе як належыць.

|| прым. абаро́тны, -ая, -ае (да 3 і 4 знач.). Абаротныя сродкі.


абаро́тлівы, -ая, -ае (разм.).

Умелы, энергічны, вынаходлівы, спрытны ў вядзенні спраў для ўласнай карысці. А. чалавек.

|| наз. абаро́тлівасць, -і, ж.


абаро́чвацца гл. абярнуцца.


абаро́чваць гл. абярнуць.


абарты́ўны, -ая, -ае (спец.).

1. Які спыняе або рэзка змяняе развіццё якога-н. працэсу, хваробы і пад. Абартыўныя сродкі. А. метад.

2. Які недаразвіўся. Абартыўныя органы раслін.

|| наз. абарты́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


абарыге́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Карэнны жыхар краіны, мясцовасці; туземец, аўтахтон.

|| прым. абарыге́нны, -ая, -ае.


аба́т, -а, М аба́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Настаяцель мужчынскага каталіцкага манастыра.

2. У Францыі: каталіцкі свяшчэннік.

|| прым. аба́цкі, -ая, -ае.


абаткну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

1. Заткнуць чым-н. дзіркі, шчыліны і пад. А. пазы мохам. А. і засмаліць лодку.

2. Абгарадзіць што-н., абсадзіць што-н., наўтыкаўшы галінак або палак, абкружыць чым-н. уваткнутым. А. галінкамі градку.

|| незак. абтыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абаты́са, -ы, мн. -ы, -ты́с, ж.

Настаяцельніца жаночага каталіцкага манастыра.


аба́цтва, -а, н.

Каталіцкі манастыр са сваімі ўладаннямі.


аба́члівы, -ая, -ае.

1. Асцярожны ў сваіх учынках, разважлівы. А. чалавек.

2. Абдуманы, узважаны. А. ўчынак.

|| наз. аба́члівасць, -і, ж.


абая́льны, -ая, -ае.

Прывабны, чароўны, поўны абаяння. А. чалавек. А. вобраз.

|| наз. абая́льнасць, -і, ж.


абая́нне, -я, н.

Прывабнасць, чароўнасць; прыцягальная сіла каго-, чаго-н. А. чалавека. А. маладосці.


аббе́гаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Тое, што і абабегчы (у 3 знач.). А. знаёмых.

|| незак. аббяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аббе́гчы, -бягу́, -бяжы́ш, -бяжы́ць; -бяжы́м, -бежыце́, -бягу́ць; -бег, -гла; -бяжы́; -бе́ганы; зак., каго-што.

Тое, што і абабегчы.

|| незак. аббяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аббудава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; зак. (разм.).

Пабудаваць сабе жыллё і ўсе неабходныя гаспадарчыя будынкі; забудавацца. Перасяленцы ўжо аббудаваліся.

|| незак. аббудо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аббудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што (разм.).

Пабудаваць будынкі вакол чаго-н. А. плошчу новымі дамамі.

|| незак. аббудо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аббудо́ўванне, -я, н.


аббяга́ць гл. аббегаць, аббегчы.


абвадні́ць, -ню́, -во́дніш, -во́дніць; -во́днены; зак., што (спец.).

Забяспечыць вадой шляхам збудавання сістэмы каналаў і інш. А. засушлівыя землі.

|| незак. абвадня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абвадне́нне, -я, н. Штучнае а.


абвадня́льны, -ая, -ае (спец.).

Які прызначаны для абваднення. А. канал. Абвадняльная сістэма.


абва́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца (разм.).

Памыліцца не ў сваю карысць пры ўзважванні чаго-н.

|| незак. абва́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абва́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., каго.

Адпускаючы каму-н. тавар, недаважыць. А. пакупніка.

|| незак. абва́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абва́жванне, -я, н.


абва́л, -у, м.

1. Падзенне будынка і пад. або часткі якой-н. вялікай масы. А. сцяны. А. на шахце.

2. Снежная лавіна або абломкі скал, камяні, якія абрушваюцца з гор. А. у гарах.

|| прым. абва́льны, -ая, -ае.


абвалачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; -ло́к, -лакла́, -лакло́; -лачы́; -ло́чаны; зак., каго-што.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Ахутаць, пакрыць сабой з усіх бакоў, зацягнуць. Хмары абвалаклі ўсё неба.

2. Правалачы, працягнуць каго-, што-н. вакол чаго-н. А. вакол хаты.

|| незак. абвалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абвала́кваць, -аю, -аеш, -ае.


абвалачы́ся, -лаку́ся, -лачэ́шся, -лачэ́цца; -лачо́мся, -лачаце́ся, -лаку́цца; -ло́кся, -лакла́ся, -лакло́ся; -лачы́ся; зак.

Ахутацца, пакрыцца чым-н. Неба абвалаклося хмарамі.

|| незак. абвалака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і абвала́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абва́лісты, -ая, -ае.

Які лёгка абвальваецца. А. бераг.


абвалі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ва́ліцца; зак.

Абрынуцца, разбурыцца. Столь абвалілася.

|| незак. абва́львацца, -аецца.


абвалі́ць, -валю́, -ва́ліш, -ва́ліць; -ва́лены; зак.

1. што. Абуры́ць, абрушыць што-н. А. старыя сцены. А. падмыты вадою бераг.

2. каго-што. Паваліць каго-, што-н. А. дрэва.

3. каго. Адолець у барацьбе. Спрытна схапіў яго, абваліў на падлогу.

|| незак. абва́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абва́льванне, -я, н. (да 1 знач.).


абвандрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; зак., што.

Абысці, аб’ездзіць, вандруючы, нейкую тэрыторыю, пабываць у многіх мясцінах. А. усю Еўропу.


абвары́ць, -вару́, -ва́рыш, -ва́рыць; -ва́раны; зак., каго-што.

1. Паварыць крыху. А. мяса.

2. Абліць варам, апячы гарачай вадой. А. рукі.

|| незак. абва́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абвары́цца, -вару́ся, -ва́рышся, -ва́рыцца; незак. абва́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абва́рванне, -я, н.


абвастры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -во́стрыцца; зак.

1. Стаць больш тонкім, вострым, завастрыцца (пра рысы твару). Скулы абвастрыліся.

2. Стаць больш успрымальным. Зрок абвастрыўся.

3. Стаць больш моцным, цяжкім. Хвароба абвастрылася.

4. Стаць больш напружаным. Супярэчнасці абвастрыліся. Барацьба на шахматным турніры абвастрылася.

|| незак. абвастра́цца, -а́ецца.

|| наз. абвастрэ́нне, -я, н. (да 2—4 знач.).


абвастры́ць, -вастру́, -во́стрыш, -во́стрыць; -во́страны; зак., што.

1. Зрабіць больш вострым, успрымальным. А. пільнасць. А. слых.

2. Зрабіць больш моцным, цяжкім. А. боль. А. хваробу.

3. Зрабіць больш напружаным. А. супярэчнасці. А. адносіны.

|| незак. абвастра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абвастрэ́нне, -я, н.


абве́зці, -вязу́, -вязе́ш, -вязе́; -вязём, -везяце́, -вязу́ць; -вёз, -ве́зла; -вязі́; -ве́зены; зак., каго-што.

1. Правезці вакол чаго-н. А. турыстаў вакол горада.

2. Правезці кружным шляхам, мінаючы што-н.

3. Развозячы ва ўсе пункты, азнаёміць з чым-н. А. загад па брыгадах.

|| незак. абво́зіць, -во́жу, -во́зіш, -во́зіць; -во́зь.

|| наз. абво́з, -у, м.


абве́ргнуць, -ну, -неш, -не; абве́рг, -гла; -ні́; -нуты; зак., што.

Выказаць нязгоду з якімі-н. сцверджаннямі; даказаць непраўдзівасць, памылковасць чаго-н. А. абвінавачанне.

|| незак. абвярга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абвяржэ́нне, -я, н.


абве́сны.

Абвесны лад — у граматыцы: сукупнасць асабовых форм дзеяслова, якія паказваюць на наяўнасць дзеяння ў цяпер., прош. і буд. часе.


абве́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Тое, што і аб’ява. А. пра сход.


абве́сці, -вяду́, -вядзе́ш, -вядзе́; -вядзём, -ведзяце́, -вяду́ць; -вёў, -вяла́, -вяло́; -вядзі́; -ве́дзены; зак.

1. каго-што. Правесці вакол або міма чаго-н. А. вакол возера.

2. каго-што. У футболе, хакеі: ведучы мяч, шайбу, абысці праціўніка.

3. каго-што і без дап. Правесці чым-н. вакол чаго-н., зрабіць кругавы рух. А. ўказкаю граніцы краіны.

4. каго-што. Водзячы каго-н., пабываць у многіх месцах. А. дзяцей па ўсіх музеях.

5. што і чым. Акружыць, акаймаваць што-н. А. талерку залатым абадком.

6. што і чым. Абнесці, абгарадзіць чым-н. навокал. А. плотам агарод.

7. каго. Абдурыць, ашукаць (разм.). А. пакупніка.

Абвесці вакол пальца каго (разм.) — спрытна, хітра, ашукаць каго-н.

|| незак. абво́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. абвядзе́нне, -я, н. (да 1, 5 і 6 знач.), абво́д, -у, М -дзе, м. (да 2, 5 і 6 знач.; спец.) і абво́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 2 і 5 знач.; спец.).


абве́траць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Тое, што і абветрыцца. Твар абветраў. Снапы абветралі.


абве́трыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

1. Зрабіцца агрубелым, шурпатым ад ветру (пра твар, губы і пад.). Твар абветрыўся.

2. Абсохнуць на ветры. Збажына абветрылася.

|| незак. абве́трывацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абве́трыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Зрабіць грубым, шурпатым (пра скуру на твары, руках). А. твар. Мне абветрыла (безас.) губы. Абветраныя рукі.

|| незак. абве́трываць, -аю, -аеш, -ае.


абве́шаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Развешаць што-н. па ўсёй паверхні або вакол чаго-н., увешаць. А. сцены малюнкамі.

|| незак. абве́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абве́шацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. абве́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абве́яць, -ве́ю, -ве́еш, -ве́е; -ве́яў; -ве́й; -ве́яны; зак., каго-што.

1. Абадзьмуць паветранай плынню. Ветрык абвеяў калоссе.

2. Абарваць, абтрэсці (пра лісце, пялёсткі і пад.). Моцны вецер абвеяў сухое лісце.

3. Абсыпаць чым-н. Падарожнага абвеяла (безас.) снегам.

|| незак. абвява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абве́йваць, -аю, -аеш, -ае.


абвінава́ўца, -ы, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто абвінавачвае каго-н. у чым-н. А. бюракратаў.

2. Асоба, якая падтрымлівае абвінавачванне ў судовым працэсе. Дзяржаўны а. Грамадскі а.


абвінава́ўчы, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе абвінавачанне. А. акт.


абвінава́ціць, -ва́чу, -ва́ціш, -ва́ціць; -ва́чаны; зак., каго-што.

1. Палічыць каго-н. вінаватым у чым-н., папракнуць за што-н. А. у няшчырасці.

2. Устанавіць віну каго-н. у судовым парадку; лічачы вінаватым, прыцягнуць да судовага разбору.

|| незак. абвінава́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абвінава́чванне, -я, н.


абвінава́чанне, -я, н.

1. Прызнанне каго-н. вінаватым у чым-н. Зняць а. Судзіць па абвінавачанні ў крадзяжы.

2. Той бок у судовым працэсе, які абвінавачвае (спец.). Сведкі абвінавачання.


абвінава́чаны, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Той, каму прад’яўлена абвінавачанне. А. быў апраўданы судом.

|| ж. абвінава́чаная, -ай, мн. -ыя, -ых.


абвіну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак., чым.

Абгарнуцца, ахінуцца. А. хусткай.

|| незак. абвіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абвіну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што, чым.

1. Абгарнуць, ахінуць чым-н. А. кнігу паперай. А. хворага коўдрай.

2. перан. Абкружыць, абступіць. Вішнёвыя прысады абвінулі сядзібу.

|| незак. абвіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абвіна́нне, -я, н.


абві́слы, -ая, -ае.

Які абвіс, адцягнуўся ўніз. А. плашч.

|| наз. абві́сласць, -і, ж.


абві́снуць, -ну, -неш, -не; абвіс, -сла; -ні́; зак.

1. Апусціцца ўніз. Галіны дрэва абвіслі.

2. Павіснуць ад знямогі. Рукі ў хворага абвіслі.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Адцягнуцца, апусціцца. Скура на твары абвісла.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Выцягнуцца, стаць даўжэйшым (пра вопратку). Падкладка паліто абвісла.

|| незак. абвіса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абві́цца, абаўю́ся, абаўе́шся, абаўе́цца; абаўёмся, абаўяце́ся, абаўю́цца; абві́ўся, -віла́ся, -ло́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Абкруціцца вакол чаго-н., абвіць што-н. Пуга абвілася вакол пугаўя.

2. Абвіць, абхапіць што-н. Хмель абвіўся вакол балкона. Ручкі дзіцяці абвіліся вакол матчынай шыі.

|| незак. абвіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абві́ць, абаўю́, абаўе́ш, абаўе́; абаўём, абаўяце́, абаўю́ць; абві́ў, -віла́, -ло́; -ві́; -ві́ты; зак.

1. што. Абматаць што-н. чым-н. або што-н. вакол чаго-н., апаясаць. А. провад ізаляцыйнай стужкай. А. косы вакол галавы.

2. каго-што. Аплесці галінамі (пра расліны). Хмель абвіў слупы паркана.

3. Ахутаць, абвалачы, ахапіць з усіх бакоў (пра дым, туман і пад.).

4. перан. Авалодаць, ахапіць, паланіць (пра пачуцці, жаданні, перажыванні).

5. Абхапіць, абняць рукамі. Хлопчык абвіў бацькаву шыю.

|| незак. абвіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абві́ўка, -і, ДМ -ві́ўцы, ж. (да 1 знач.) і абвіва́нне, -я, н. (да 1 знач.).


абво́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. абвесці.

2. Лінія ўмацаванняў вакол чаго-н. (спец.). Унутраны а.

3. часцей мн. (абво́ды, -аў). Вонкавыя абрысы корпуса судна (спец.).


абво́дзіць гл. абвесці.


абво́дка гл. абвесці.


абво́з гл. абвезці.


абво́зіць гл. абвезці.


абво́рваць гл. абараць.


абво́страны, -ая, -ае.

1. Пра рысы твару: завостраны, схуднелы. Твар з абвостранымі скуламі.

2. Больш востры, чым звычайна, павышаны, узмоцнены. А. слых.

3. Напружаны, непрыязны. Абвостраныя сямейныя адносіны.

|| наз. абво́странасць, -і, ж.


абву́гліцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ліцца; зак.

Абгарэць зверху, па краях. Палена абвуглілася.

|| незак. абву́глівацца, -аецца.


абву́гліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Абпаліць зверху, па краях. А. палена. Пажар абвугліў дрэвы.

|| незак. абву́гліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абву́гліванне, -я, н.


абвы́клы, -ая, -ае (разм.).

Такі, да якога прывыклі, які стаў звычайным, заўсёдным. Усё здавалася звычайным, абвыклым.


абвы́кнуць, -ну, -неш, -не; -вы́к, -кла; -ні́; зак.

Прывыкнуць да чаго-н., звыкнуцца з чым-н. А. на новым месцы.

|| незак. абвыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абвяза́ць, -вяжу́, -вя́жаш, -вя́жа; -вяжы́; -вя́заны; зак.

1. каго-што. Абгарнуць, абкруціць чым-н., звязаўшы канцы або замацаваўшы вяроўкай і пад. А. хворую нагу. А. яблыню на зіму.

2. Звязаць, каб змацаваць што-н.

3. што. Зрабіць надвязку па краях чаго-н. А. каўнерык каляровай ніткай. А. ручнік карункамі.

|| незак. абвя́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абвяза́цца, -вяжу́ся, -вя́жашся, -вя́жацца; -вяжы́ся (да 1 знач.); незак. абвя́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абвя́зка, -і, ДМ -зцы, ж. і абвя́званне, -я, н.


абвя́зачны, -ая, -ае.

Прызначаны для абвязвання. А. матэрыял.


абвя́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. абвязаць.

2. Тое, чым абвязана што-н., павязка. А. для яблынь.

3. Прыстасаванне для змацавання частак якіх-н. канструкцый, пабудоў і пад. (спец.).


абвя́ліцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ліцца; зак.

Стаць абвяленым, падсохнуць. Рыба абвялілася.

|| незак. абвя́львацца, -аецца.


абвя́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Падсушыць на сонцы або на ветры якія-н. харчовыя прадукты (мяса, рыбу і пад.) з мэтай іх захавання. А. рыбу.

|| незак. абвя́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абвя́льванне, -я, н.


абвя́лы, -ая, -ае.

1. Прывялы, без жыццёвых сокаў (пра расліны). Абвялая трава.

2. перан. Пазбаўлены сілы, бадзёрасці, здольнасці дзейнічаць, расслаблены. А. ад слабасці чалавек.


абвя́нуць, -ну, -неш, -не; -вя́ў, -вя́ла; -вя́нь; зак.

Тое, што і абвяць. Трава абвяла на сонцы. А. ад стомленасці.


абвяржэ́нне, -я, н.

1. гл. абвергнуць.

2. Паведамленне, прамова, артыкул і пад., у якіх што-н. абвяргаецца. Надрукаваць а.


абвярце́ць, -вярчу́, -ве́рціш, -ве́рціць; -вярці́; -ве́рчаны; зак., каго-што.

Абкруціць, абгарнуць чым-н. А. палец бінтам.

|| незак. абве́рчваць, -аю, -аеш, -ае.


абвясці́ць, -вяшчу́, -ве́сціш, -ве́сціць; -ве́шчаны; зак., што.

1. Давесці да ўсеагульнага ведама. А. парадак галасавання.

2. Афіцыйным актам устанавіць што-н., заявіць аб пачатку якога-н. дзеяння, становішча. А. перамір’е.

3. Афіцыйна прызнаць каго-н. кім-, чым-н. А. імператарам.

4. Урачыста аб’явіць, абнародаваць. А. незалежнасць краіны.

|| незак. абвяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абвяшчэ́нне, -я, н.


абвя́ць, -вя́ну, -вя́неш, -вя́не; -вя́ў, -вя́ла; -вя́нь; зак.

1. Страціць свежасць, панікнуць (пра расліны). Абвяла лісце на дрэвах.

2. перан. Пазбавіцца сілы, энергіі, бадзёрасці; зрабіцца вялым. А. ад зморанасці.


абгаблява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Абстругаць, зрабіць гладкім пры дапамозе гэбля. А. дошку.

|| незак. абгаблёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абгаблёўванне, -я, н.


абгавары́ць, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; зак., каго-што.

1. Усебакова абмеркаваць, разгледзець, выказваючы розныя думкі. А. пытанне на сходзе.

2. Нядобразычліва ахарактарызаваць каго-н., падаць у адмоўным выглядзе; зганіць, абылгаць. А. суседа.

|| незак. абгаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абгаво́рванне, -я, н. (да 2 знач.).


абгаво́ры, -аў; адз. абгаво́р, -у, м.

Нядобразычлівыя выказванні пра каго-н.


абганя́льны гл. абагнаць.


абганя́ць гл. абагнаць.


абгарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., што.

Абнесці што-н. агароджай. А. сад.

|| незак. абгаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абгарадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; незак. абгаро́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абгаро́джванне, -я, н.


абга́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

Абгарэлая рэшта (свечкі, бервяна і пад.). На папялішчы тлелі абгаркі дошак, бярвення.


абгарну́ць, -гарну́, -го́рнеш, -го́рне; -гарні́; -го́рнены і -го́рнуты; зак., каго-што.

1. Абсыпаць чым-н. поўнасцю або часткова. А. дрэўцы зямлёю.

2. Ахінуць, пакрыць чым-н. з усіх бакоў; укруціць у што-н. А. дзіця коўдраю. А. кнігу папераю.

3. перан. Абвалачы, закрыць з усіх бакоў. Хмары абгарнулі неба.

|| незак. абго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абго́ртванне, -я, н.


абгаро́дка, -і, ДМ -дцы, ж.

Невялікая, лёгкая агароджа. Прыгожая а. кветніка.


абгарэ́лы, -ая, -ае.

Пашкоджаны агнём, абпалены. А. будынак.


абгарэ́ць, -ру́, -ры́ш, -ры́ць; -ры́м, -рыце́, -ра́ць; -ры́; зак.

1. Абвугліцца, пачарнець у агні. Сцяна абгарэла ў час пажару.

2. Атрымаць апёкі, пашкоджанні ад агню. А. у танку. А. на пажары.

|| незак. абгара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абга́рваць, -аю, -аеш, -ае.


абгіна́ць гл. абагнуць.


абгла́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак. (разм.).

1. Стаць гладкім (пра паверхню чаго-н.). Дошка абгладзілася.

2. Патаўсцець, паправіцца. Конь крыху абгладзіўся.

|| незак. абгла́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абгла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -ла́дзь; -джаны; зак. (разм.).

1. што. Зрабіць паверхню чаго-н. гладкай, роўнай; збольшага апрацаваць. А. поручні.

2. каго. Адкарміць, зрабіць гладкім. А. парсюка.

|| незак. абгла́джваць, -аю, -аеш, -ае.


абгле́дзець, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

Тое, што і агледзець.

|| незак. абгляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абгляда́нне, -я, н. і абгля́д, -у, М -дзе, м.


абгні́лы, -ая, -ае.

Пашкоджаны зверху гніллю. А. слуп.


абгні́сці, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гніе́; -гні́ў, -гніла́, -ло́; зак.

Тое, што і абгніць.

|| незак. абгніва́ць, -а́е.


абгні́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гніе́; -гні́ў, -гніла́, -ло́; зак.

Стаць гнілым зверху ці з краёў. Паркан абгніў і абваліўся.

|| незак. абгніва́ць, -а́е.


абго́йсаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм).

Бегаючы, пабываць у многіх месцах. А. увесь горад.


абго́н, -у, м.

1. гл. абагнаць.

2. Першая кругавая баразна на ворыве. Зрабіць а.


абго́нны гл. абагнаць.


абго́ртачны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для абгорткі (у 1 знач.). Абгортачная папера.

2. Які з’яўляецца абгорткай (у 2 знач.). А. ліст кукурузнага пачатка.


абго́ртванне гл. абгарнуць.


абго́ртваць гл. абгарнуць.


абго́ртка, -і, ДМ -тцы, ж.

1. Тое, чым абгорнута што-н. А. ад цукеркі. Цэлафанавая а.

2. Дробныя верхавінкавыя лісцікі, якія шчыльна акружаюць суквецце або плод некаторых раслін. Кукурузныя пачаткі пакрыты абгорткай з лісця.


абграба́нне гл. абгрэбці.


абграба́ць гл. абгрэбці.


абгрунтава́нне, -я, н.

1. гл. абгрунтаваць.

2. Тое, чым што-н. абгрунтоўваецца; доказ. Тэарэтычнае а.


абгрунтава́ны, -ая, -ае.

Пацверджаны фактамі, сур’ёзнымі доказамі. А. адказ.

|| наз. абгрунтава́насць, -і, ж.


абгрунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

Прывесці пераканаўчыя доказы на карысць чаго-н., пацвердзіць фактамі. А. палажэнні сваёй кнігі.

|| незак. абгрунто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абгрунтава́нне, -я, н.


абгры́зці, -рызу́, -рызе́ш, -рызе́; -рызём, -рызяце́, -рызу́ць; -ры́з, -зла; -рызі́; -ры́зены; зак., каго-што.

Грызучы, аб’есці, абкусаць. Зайцы абгрызлі маладыя яблынькі.

|| незак. абгрыза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абгрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак., што.

Абграбаючы, падраўноўваючы, зняць з паверхні лішняе (пра сена і пад.). А. стог.

|| незак. абграба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абграба́нне, -я, н.


абгуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго-што.

Перамагчы каго-н. у гульні. А. у шашкі.

|| незак. абгу́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абгу́льванне, -я, н.


абдары́ць, -дару́, -до́рыш, -до́рыць; -до́раны; зак., каго (што).

Надзяліць усіх (многіх) падарункамі. А. дзяцей цацкамі.

|| незак. абдо́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абдо́рванне, -я, н.


абда́ць, -да́м, -дасі́, -да́сць; -дадзі́м, -дасце́, -даду́ць; -да́ў, -дала́, -дало́; -да́дзены; зак., каго-што.

1. Абліць, абсыпаць, абвеяць адразу вялікай колькасцю чаго-н. з усіх бакоў. А. гладыш варам. Халодны вецер абдаў хлопчыка.

2. перан. Ахапіць, авалодаць (пра пачуццё, перажыванне і пад.). Раптам абдало (безас.) яго нейкай незнаёмаю трывогай.

Як варам абдало (разм.) — аб прыліве крыві да твару, выкліканым хваляваннем, адчуваннем няёмкасці.

|| незак. абдава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́; -даём, -даяце́; -даю́ць.

|| звар. абда́цца, -да́мся, -дасі́ся, -да́сца; -дадзі́мся, -дасце́ся, -даду́цца; -да́ўся, -дала́ся, -ло́ся.

|| незак. абдава́цца, -даю́ся, -даёшся, -даёцца; -даёмся, -даяце́ся, -даю́цца.


абдзернава́ць, -дзярну́ю, -дзярну́еш, -дзярну́е; -дзярну́й; -дзернава́ны; зак., што.

Абкласці дзёрнам. А. абочыны дарогі.

|| незак. абдзярно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абдзярно́ўванне, -я, н.


абдзе́рці, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дзёр, -дзёрла; -дзяры́; -дзёрты; зак.

Тое, што і абадраць.

|| незак. абдзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абдзіра́нне, -я, н.


абдзе́рціся, -дзяру́ся, -дзярэ́шся, -дзярэ́цца; -дзяро́мся, -дзераце́ся, -дзяру́цца; -дзёрся, -дзёрлася; -дзяры́ся; зак.

Тое, што і абадрацца.

|| незак. абдзіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абдзіра́ла, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ра́л (разм.).

Той (тая), хто вымагае непамерную цану, плату; хабарнік, махляр.


абдзіра́лаўка, -і, ДМ -лаўцы, ж. (разм.).

Вымаганне непамерна высокай платы (за паслугі, тавар і пад.).


абдзіра́цца гл. абадрацца.


абдзіра́ць гл. абадраць, абдзерці.


абдзі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. гл. абадраць.

2. мн. Ільняное ці канаплянае валакно з-пад грэбеня, кудзеля з такога валакна; зрэб’е.

|| прым. абдзі́рачны, -ая, -ае (спец.). А. станок.


абдзьму́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Дзьмухаючы, ачысціць ад чаго-н. (пылу, пяску і пад.).

|| незак. абдзьму́хваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абдзьму́хванне, -я, н.


абдзялі́ць, -дзялю́, -дзе́ліш, -дзе́ліць; -дзе́лены; зак., каго-што.

1. Нічога не даць ці даць менш, чым іншым, дзелячы ці размяркоўваючы што-н. Усіх надзяліў, а сябе абдзяліў. Прырода абдзяліла яго ростам.

2. Надзяліць усіх (многіх) чым-н., даючы кожнаму яго долю. А. дзяцей цукеркамі.

|| незак. абдзяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і абдзе́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абдзе́льванне, -я, н.


абдзяўбці́, -дзяўбу́, -дзяўбе́ш, -дзяўбе́; -дзяўбём, -дзеўбяце́, -дзяўбу́ць; -дзяўбі́; абдзяўба́ны; зак., што.

1. Падзяўбаць, абкляваць, зрабіць паверхню няроўнай. Куры абдзяўблі агуркі.

2. Паадбіваць што-н., дзеўбучы (разм.). А. лёд.

|| незак. абдзёўбваць, -аю, -аеш, -ае.


абдо́рванне гл. абдарыць.


абдо́рваць гл. абдарыць.


абдра́паны, -ая, -ае (разм.).

Пакрыты драпінамі, абадраны. Абдрапаныя рукі.


абдра́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што (разм.).

Нанесці, зрабіць драпіну (многа драпін) на чым-н. А. ногі ў лесе.

|| незак. абдра́пваць, -аю, -аеш, -ае.


абду́маны, -ая, -ае.

Зроблены свядома, усвядомлены, абгрунтаваны. А. адказ. А. ўчынак.

|| наз. абду́манасць, -і, ж.


абду́мацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Асэнсаваць, сабрацца з думкамі. Спакойна а., заглянуць самому сабе ў душу.

2. Перадумаць, прыйсці да іншага рашэння. Сцвярджаў адно, але абдумаўся.

|| незак. абду́мвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абду́маць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Усебакова ўзважыць, падрыхтавацца да вырашэння чаго-н. А. план далейшага дзеяння. А. адказ на пытанне.

|| незак. абду́мваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абду́мванне, -я, н.


абдуры́ць, -дуру́, -ду́рыш, -ду́рыць; -ду́раны; зак., каго-што (разм.).

Ашукаць, перахітрыць каго-н. А. прастака.

|| незак. абду́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абду́рванне, -я, н.


абдыма́цца гл. абняцца.


абдыма́ць гл. абняць.


абдымі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; -ды́млены; зак., каго-што.

1. Абдаць дымам. А. пчол.

2. Пакрыць сажай, задыміць (разм.). А. хату.


абды́мкі, -аў.

Ахопліванне рукамі каго-н. як выказванне ласкі, замілавання і пад. Сціснуць у абдымках.

Сустрэць з распасцёртымі абдымкамі — з радасцю, прыветна.


абе́гчы, абягу́, абяжы́ш, абяжы́ць; абяжы́м, абежыце́, абягу́ць; абяжы́; абе́ганы; зак., каго-што.

Тое, што і абабегчы.

|| незак. абяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абе́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Яда сярод дня, полудзень. Запрасіць на а.

2. Ежа для спажывання ў абедзенны час. А. з трох страў. Смачны а.

3. Час, у які звычайна абедаюць; поўдзень. Быў дождж у а. Выехаць у вёску пасля абеду.

4. Час для абеду, перапынак у працы. У магазіне а.

5. Форма прыёму гасцей з нагоды якой-н. урачыстасці. Даць а. Званы а.

Царскі абед — вельмі багаты, пышны абед.

|| прым. абе́дзенны, -ая, -ае. А. перапынак.


абе́даць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Есці ў абедзенны час; есці абед. Пара а.

|| зак. паабе́даць, -аю, -аеш, -ае.


абе́дзве гл. абодва.


аб’е́дкі, -аў.

Рэшткі ад яды, недаедзеныя кавалкі.


абе́дня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Набажэнства ў хрысціян, якое адбываецца раніцай або ў першай палове дня; тое, што і літургія. Хадзілі на абедню.


абезгало́віць, -ло́ўлю, -ло́віш, -ло́віць; -ло́ўлены; зак.

1. Зняць, адсячы галаву каму-н.

2. перан., што. Пазбавіць кіраўніцтва, правадыра. А. паўстанне.

|| незак. абезгало́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абезгало́ўліванне, -я, н.


аб’е́зд, -у і -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. -у, гл. аб’ездзіць, аб’ехаць.

2. -а. Месца, па якім можна аб’ехаць. Часовы а.


аб’е́здзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. што. Часта выязджаючы, пабываць у многіх месцах. А. усю краіну.

2. каго. Прывучыць каня да язды, хадзіць пад сядлом. А. жарэбчыка.

3. што. Абкатаць або зрабіць больш прыдатным, яздой праверыць машыну. А. машыну. 4. што. Укатаць, зрабіць роўным, гладкім (пра дарогу).

|| незак. аб’язджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. аб’е́зд, -у, М -дзе, м. (да 1 знач.) Аб’езд хворых.


аб’е́здка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. аб’ездзіць.

2. Дарога, па якой можна аб’ехаць якую-н. перашкоду. Сцежак і аб’ездак было ў той мясцовасці многа.


аб’е́здчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Вартаўнік, які пастаянна аб’язджае, ахоўвае вялікі ўчастак чаго-н. Лясны а.

2. Спецыяліст па аб’ездцы коней.


абеззара́жвальны, -ая, -ае.

Прызначаны для абеззаражвання, дэзынфекцыі. Абеззаражвальныя сродкі.


абеззара́зіць, -ра́жу, -ра́зіш, -ра́зіць; -ра́жаны; зак., каго-што.

Зрабіць незаразным, дэзынфіцыраваць. А. памяшканне.

|| незак. абеззара́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абеззара́жванне, -я, н.


абеззяме́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Пазбавіць каго-н. зямлі, зрабіць беззямельным.

|| незак. абеззяме́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абеззяме́льванне, -я, н.


абезнадзе́іць, -дзе́ю, -дзе́іш, -дзе́іць; -дзе́ены; зак., каго.

Пазбавіць каго-н. надзеі на што-н.

|| незак. абезнадзе́йваць, -аю, -аеш, -ае.


аб’е́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

1. У філасофіі: тое, што існуе па-за намі і незалежна ад нашай свядомасці, навакольны свет, матэрыяльная рэчаіснасць (спец.).

2. З’ява, асоба, якія падпадаюць пад уздзеянне чыёй-н. дзейнасці. А. навуковага даследавання. А. назірання.

3. Прадпрыемства, будоўля, установа як адзінка гаспадарчага або абароннага значэння, а таксама ўсё тое, што з’яўляецца месцам якой-н. дзейнасці. А. будаўніцтва. Пускавы а.

4. У граматыцы: семантычныя катэгорыі са значэннем таго, на каго (што) накіравана дзеянне; тое, што і дапаўненне (спец.).

|| прым. аб’е́ктны, -ая, -ае (да 1 знач.) і аб’е́ктавы, -ая, -ае (да 3 знач.; спец.).


аб’ектывава́ць, -тыву́ю, -тыву́еш, -тыву́е; -тыву́й; -тывава́ны; зак. і незак., што.

Увасобіць (увасабляць) што-н. у чым-н. аб’ектыўным, рэчыўным, даступным успрыманню. А. мастацкі замысел.

|| наз. аб’ектыва́цыя, -і, ж.


аб’ектыві́зм, -у, м.

1. Філасофскае вучэнне аб аб’ектыўнасці рэчаіснасці, згодна з якім грамадскае жыццё не паддаецца пераўтварэнням, актыўнаму ўздзеянню.

2. Непрадузятасць, бесстароннасць, аб’ектыўны падыход да чаго-н.

|| прым. аб’ектыві́сцкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


аб’ектыві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік аб’ектывізму (у 1 знач.).


аб’екты́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

Лінзавая сістэма ў аптычным прыборы, якая дае паменшаны або павялічаны відарыс аб’екта. А. тэлескопа. А. фотаапарата.


аб’екты́ўны, -ая, -ае.

1. Які існуе паза намі як аб’ект (у 1 знач.) або звязаны са знешнімі ўмовамі, незалежна ад чыёй-н. волі. Аб’ектыўныя прычыны. Аб’ектыўная рэчаіснасць.

2. Пазбаўлены суб’ектывізму, праўдзівы, бесстаронні. А. падыход. Аб’ектыўная ацэнка.

|| наз. аб’екты́ўнасць, -і, ж.


абелі́ск, -а, мн. -і, -аў, м.

Помнік у выглядзе гранёнага, звужанага ўверсе слупа, які ставіцца ў гонар якой-н. падзеі або на ўшанаванне чыёй-н. памяці. Гранітныя абеліскі мінулай вайны.

|| прым. абелі́скавы, -ая, -ае.


абе́льваць гл. абяліць.


аберага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

Ахоўваць, засцерагаць ад чаго-н. небяспечнага; вартаваць. А. дзяцей ад хвароб. А. ад трывог і сумненняў. А. спакой душы.

|| зак. аберагчы́, -рагу́, -ражэ́ш, -ражэ́; -ражо́м, -ражаце́, -рагу́ць; абяро́г, аберагла́, -ло́; аберажы́.

|| звар. аберага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. аберагчы́ся, -рагу́ся, -ражэ́шся, -ражэ́цца; -ражо́мся, -ражаце́ся, -рагу́цца; -ражы́ся.


абера́цыя, -і, ж. (кніжн.).

Адхіленне ад чаго-н., а таксама скажэнне чаго-н. А. аптычных сістэм. А. ідэй.

|| прым. аберацы́йны, -ая, -ае.


аберто́н, -у, м. (спец.).

Дадатковы тон, які надае асноўнаму гуку асобае адценне або тэмбр.


абе́руч, прысл.

Абедзвюма рукамі (узяць, абхапіць, трымаць што-н. і пад.). Трымацца а.


аб’е́сці, аб’е́м, аб’ясі́, аб’е́сць; аб’ядзі́м, аб’ясце́, аб’яду́ць; аб’е́ў, аб’е́ла; аб’е́ш; аб’е́дзены; зак., каго-што.

1. Абгрызці, абкусаць з бакоў, з’есці што-н. зверху. Вусень аб’еў лісце.

2. З’еўшы многа, прычыніць страту каму-н. (разм.). Ён вас не аб’есць.

|| незак. аб’яда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аб’е́сціся, аб’е́мся, аб’ясі́ся, аб’е́сца; аб’ядзі́мся, аб’ясце́ся, аб’яду́цца; аб’е́ўся, аб’е́лася; аб’е́шся; зак.

З’есці занадта многа, пераесці. А. тортам.

|| незак. аб’яда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


аб’е́хаць, -е́ду, -е́дзеш, -е́дзе; -е́дзь; зак., каго-што.

1. Праехаць вакол каго-, чаго-н. А. балота.

2. Праехаць збоку, абмінуць каго-, што-н. А. горад. А. людзей на дарозе.

3. Ездзячы, пабываць у многіх месцах. А. паўсвету.

4. Апусціцца, з’ехаць уніз. Аб’ехала павозка.

5. перан. Схуднець. Нешта ж ты зусім аб’ехаў.

|| незак. аб’язджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1—4 знач.).

|| наз. аб’е́зд, -у, М -дзе, м. (да 1—3 знач.). Ехаць у а.


абе́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

Лубяны абадок у рэшаце, сіце і пад.

|| прым. абе́чкавы, -ая, -ае.


аб’ём, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Велічыня чаго-н., выражаная ў кубічных адзінках (у даўжыню, вышыню і шырыню). А. памяшкання.

2. перан. Наогул велічыня, колькасць, змест чаго-н. з пункту гледжання памераў, саставу. Вялікі а. работы. А. ведаў.

|| прым. аб’ёмны, -ая, -ае (да 1 знач.).

|| наз. аб’ёмнасць, -і, ж.


аб’ёмісты, -ая, -ае.

Вялікі паводле аб’ёму (у 2 знач.). А. том.

|| наз. аб’ёмістасць, -і, ж.


АБ’ЁМНЫ, -ая, -ае.

1. гл. аб’ём.

2. Вялікі паводле аб’ёму, памеру. Аб’ёмныя блокі.

|| наз. аб’ёмнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


абжа́ць, абажну́, абажне́ш, абажне́; абажнём, абажняце́, абажну́ць; абажні́; абжа́ты; зак., што.

Зжаць што-н. вакол чаго-н. А. траву вакол дрэва.

|| незак. абжына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абжы́н, -у, м. і абжына́нне, -я, н.


абжо́ра, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -жо́р і -жо́раў (разм.).

Прагны да яды, пражэрлівы, ненасытны чалавек.


абжу́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што (разм.).

Ашукаць, абдурыць у карыслівых мэтах.

|| незак. абжу́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абжы́ты, -ая, -ае.

Такі, у якім ужо жывуць, асвоены, добраўпарадкаваны. А. дом.

|| наз. абжы́тасць, -і, ж.


абжы́цца, -жыву́ся, -жыве́шся, -жыве́цца; -жывёмся, -жывяце́ся, -жыву́цца; -жы́ўся, -жыла́ся, -ло́ся; зак.

1. Набыць, нажыць усё неабходнае на новым месцы жыхарства. А. ў новай кватэры.

2. Прывыкнуць да жыцця на новым месцы, звыкнуцца з новымі ўмовамі. А. ў горадзе.

|| незак. абжыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абжы́ць, -жыву́, -жыве́ш, -жыве́; -жывём, -жывяце́, -жыву́ць; -жы́ў, -жыла́, -ло́; -жы́ты; зак., што.

Асвоіць, зрабіць жылым, прыстасаваць для жыцця. А. новае месца. А. кватэру.

|| незак. абжыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абза́, -ы́, ж.

Неабрэзаны край дошкі. Дошка з абзой.


абзаве́сціся, -вяду́ся, -вядзе́шся, -вядзе́цца; -вядзёмся, -ведзяце́ся, -вяду́цца; -вёўся, -вяла́ся, -ло́ся; -вядзі́ся; зак.

Набыць, стварыць што-н. неабходнае для жыцця, гаспадаркі і пад. А. сям’ёй. А. мэбляй.

|| незак. абзаво́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; -дзься.

|| наз. абзавядзе́нне, -я, н.


абзада́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Даць задатак за што-н. А. дом.

|| незак. абзада́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абза́ц, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Чырвоны радок, водступ управа ў пачатку першага радка тэксту. Пісаць з абзаца.

2. Частка тэксту паміж двума такімі водступамі. Прачытаць першы а. на памяць.


абзвані́ць, -званю́, -зво́ніш, -зво́ніць; зак., каго-што (разм.).

1. Пазваніць многім ці ў многія месцы па тэлефоне. А. знаёмых. А. усе арганізацыі.

2. перан. Расказаць аб чым-н. усюды, разнесці якую-н. вестку.

|| незак. абзво́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


абзеляні́ць, -зеляню́, -зяле́ніш, -зяле́ніць; -зяле́нены; зак., што.

Пасадзіць дрэвы, кусты там, дзе няма расліннасці. А. вуліцы горада.

|| незак. абзеляня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абзеляне́нне, -я, н.


абзыва́цца гл. абазвацца.


абзыва́ць гл. абазваць.


абібо́к, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., неадабр.).

Гультай, лежабок, лайдак. А. заўсёды шукае лёгкай работы.

|| прым. абібо́цкі, -ая, -ае.


абібо́цтва, -а, н. (разм., неадабр.).

Гультайства. Абібоцтвам сям’ю не накорміш.


абіва́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па абіўцы мэблі.

|| ж. абіва́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


абіва́ць гл. абабіць.


аб’і́нелы, -ая, -ае.

Пакрыты інеем. Аб’інелыя дрэвы.


аб’і́нець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Пакрыцца інеем з усіх бакоў. Барада аб’інела на марозе. Дрэвы аб’інелі.

|| незак. аб’і́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


абіра́ла, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ра́л (разм.).

Той, хто бессаромна, нахабна абірае каго-н. або бярэ з другога непамерную плату, запрошвае вялікую цану. Абіралы давялі да галечы.


абіра́лаўка, -і, ДМ -лаўцы, ж. (разм.).

Тое, што і абдзіралаўка.


абіра́ны, -ая, -ае.

1. Ачышчаны ад лупін. Абіраная бульба.

2. Зняты з дрэва. Абіраныя яблыкі.


абіра́ць гл. абраць.


абі́ркі, -рак.

Лушпінне, шалупінне і інш. адходы пасля ачысткі, абабірання бульбы, пладоў і пад., адкіды ад чаго-н.


абісі́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Ранейшая назва насельніцтва Эфіопіі (Абісініі); эфіопы.

|| ж. абісі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. абісі́нскі, -ая, -ае.


абітурые́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які паступае ў вышэйшую або спецыяльную навучальную ўстанову.

|| ж. абітурые́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. абітурые́нцкі, -ая, -ае.


абі́ўка, -і, ДМ абіўцы, ж.

1. гл. абабіць.

2. Матэрыял, якім абіваюць што-н. Плюшавая а. мэблі.

|| прым. абі́вачны, -ая, -ае і абі́ўны, -ая, -ае.


абкалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., што.

Абтрэсці, абабіць, калоцячы. А. яблыню. Вецер абкалаціў садавіну.

|| незак. абкало́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абкало́цца, -калю́ся, -ко́лешся, -ко́лецца; -калі́ся; зак.

Параніць сябе чым-н. калючым у многіх месцах. А. шыпшынай.


абкало́ць¹, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы; зак., што.

Адбіць, адкалоць кавалкамі што-н. з чаго-н. А. лёд.

|| незак. абко́лваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́лванне, -я, н.


абкало́ць², -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы; зак., каго-што.

1. Пакалоць чым-н. вострым вакол чаго-н. або па ўсёй паверхні; параніць уколамі каго-, што-н. А. рукі калючкамі руж.

2. Зрабіць ін’екцыю або некалькі ін’екцый лекавых сродкаў вакол якога-н. хворага месца (раны, зуба і пад.). А. зуб абязбольвальнікам (разм.).

3. Уздзейнічаць на вышэйшую нервовую дзейнасць, зрабіўшы ін’екцыю псіхатропных рэчываў (разм.).

|| незак. абко́лваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́лванне, -я, н.


абка́пацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Абка́паць сябе чым-н. А. чарнілам.

|| незак. абка́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абкапа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Абкружыць сябе землянымі збудаваннямі.

|| незак. абко́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абка́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Запэцкаць, абліць кроплямі чаго-н. А. абрус чарнілам.

|| незак. абка́пваць, -аю, -аеш, -ае.


абкапа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Ускапаць зямлю вакол чаго-н.; капа́ючы, абгарнуць, абкідаць што-н. чым-н. А. фруктовыя дрэвы.

|| незак. абко́пваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́пванне, -я, н. і абко́пка, -і, ДМ -пцы, ж.


абкармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены; зак., каго.

Накарміць звыш меры, на шкоду здароўю. А. дзіця.

|| незак. абко́рмліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́рм, -у, м. і абко́рмліванне, -я, н.


абкарна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што (разм.)

1. Падрэзаць, абстрыгчы вельмі коратка, няроўна. А. валасы.

2. перан. Няўмела скараціць які-н. тэкст; пазбавіць якое-н. вучэнне, тэорыю чаго-н. істотнага; сказіць. А. рукапіс. А. гіпотэзу.


абкары́ць, -кару́, -ко́рыш, -ко́рыць; -ко́раны; зак., што.

Тое, што і акарыць. А. бервяно.

|| незак. абко́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́рванне, -я, н.


абкарэ́лы, -ая, -ае.

Які пакрыўся брудам, засохлай граззю і пад. А. кабан.


абкарэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

Пакрыцца брудам, засохлай граззю і пад. Так абкарэў, што не адмыеш.


абкасі́ць, -кашу́, -ко́сіш, -ко́сіць; -ко́шаны; зак.

1. што. Скасіць траву вакол чаго-н. А. траву вакол дрэў.

2. што. Скасіць усё, пакасіць. А. лугі. А. балота.

3. каго. Апярэдзіць, перамагчы ў касьбе. Хто каго абкосіць.

|| незак. абко́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абко́шванне, -я, н.


абката́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; зак.

1. Стаць роўным, гладкім; утрамбавацца ад язды. Дарога абкаталася.

2. Прайсці абкатку (спец.). Машына абкаталася.

|| незак. абка́твацца, -аецца.


абката́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

1. Ездзячы, зрабіць роўным, гладкім, прыгодным для язды. А. дарогу.

2. Пробнай яздой праверыць прыгоднасць чаго-н. (спец.). А. машыну.

|| незак. абка́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абка́тванне, -я, н., абка́тка, -і, ДМ -тцы, ж. і абка́т, -у, М -ка́це, м.


абка́тачны, -ая, -ае (спец.).

Звязаны з абкаткай. А. тэрмін.


абка́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па абкатцы.

|| ж. абка́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


абкаці́ць, -качу́, -ко́ціш, -ко́ціць; -ко́чаны; зак., што.

1. Пракаціць што-н. вакол чаго-н. (сыпкім, вязкім). А. абруч вакол слупа.

2. Аб’ехаць, праехаць пэўную тэрыторыю (разм.). Абкаціў паўраёна.


абкача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., у што.

Качаючыся, пакрыць сябе чым-н. А. ў снег. А. ў гразь.

|| незак. абка́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абкача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што, у чым.

Пераварочваючы з боку на бок, пакрыць чым-н. (сыпкім, вязкім) А. рыбу ў муцэ.

|| незак. абка́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абка́чванне, -я, н.


абквэ́цацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Абмазацца чым-н., зрабіцца брудным, запэцкацца.


абквэ́цаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што (разм.).

Абмазаць што-н. чым-н., забрудзіць. А. вопратку.


абкі́даць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. каго-што. Кідаючы, пакрыць каго-, што-н., абсыпаць. А. дрэва зямлёй.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), каго-што. Пакрыць высыпкай. Губы абкідала (безас.).

3. што. Абшыць краі тканіны. А. петлі ў кашулі.

|| незак. абкіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абкі́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абкіда́нне, -я, н. і абкі́дванне, -я, н.


абкітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

Замазаць кітам шчыліны, пазы. А. вокны.

|| незак. абкіто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абкіто́ўванне, -я, н. і абкіто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.


абкла́д, -а, м.

1. Абкружэнне звера ў часе палявання (спец.) А. ваўка.

2. Аздабленне паверхні абразоў і пераплёту царкоўных кніг. Абраз у сярэбраным абкладзе.


абкла́дка, -і, ДМ -дцы, ж.

1. гл. абкласці і аблажыць.

2. Тое, чым абкладзена (абложана) што-н. Дзярновая а.


абкла́сці, -кладу́, -кладзе́ш, -кладзе́; -кладзём, -кладзяце́, -кладу́ць; -кладзі́; -кла́дзены; зак., каго-што.

1. Пакласці што-н. вакол каго-, чаго-н., прыкладваючы, пакрыць з усіх бакоў. А. печ кафляй. А. хворага грэлкамі.

2. што. Загарнуць, абгарнуць. А. кнігу газетай.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Пакрыць суцэльнай масай чаго-н., зацягнуць; абвалачы. Хмары абклалі неба. Горла абклала (безас.; пра налёт у горле).

4. каго-што. Акружыць; асадзіць (звера на паляванні, які-н. умацаваны пункт войскам). А. мядзведзя ў берлагу. А. крэпасць.

5. Вызначыць падатак, пошліну і пад., абавязаць да выплаты. А. падаткам.

6. Груба аблаяць (разм.). А. моцным словам.

|| незак. абклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абкла́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абкла́сціся, -кладу́ся, -кладзе́шся, -кладзе́цца; -кладзёмся, -кладзяце́ся, -кладу́цца; -кладзі́ся (да 1 знач.); незак. абклада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і абкла́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абклада́нне, -я, н. (да 1, 2, 4 і 5 знач.), абкла́дванне, -я, н. (да 1, 2, 4 і 5 знач.) і абкла́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 1 і 2 знач.).


абкле́іць, -е́ю, -е́іш, -е́іць; -е́ены; зак., што.

Пакрыць чым-н., клеючы. А. сцены абоямі.

|| незак. абкле́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абкле́йка, -і, ДМ -е́йцы, ж. і абкле́йванне, -я, н.


абко́лванне¹ гл. абкалоць¹.


абко́лванне² гл. абкалоць².


абко́лваць¹ гл. абкалоць¹.


абко́лваць² гл. абкалоць².


абко́пванне гл. абкапа́ць.


абко́пваць гл. абкапа́ць.


абко́пка гл. абкапа́ць.


абко́рм гл. абкарміць.


абко́рмліванне гл. абкарміць.


абко́рмліваць гл. абкарміць.


абко́ўзаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Коўзаючыся, зрабіць пэўнае месца слізкім, прыгодным для катання.

|| незак. абко́ўзваць, -аю, -аеш, -ае.


абкрада́нне гл. абакрасці.


абкрада́ць гл. абакрасці.


абкра́дванне гл. абакрасці.


абкра́дваць гл. абакрасці.


абкра́сці гл. абакрасці.


абкружы́ць, -ружу́, -ру́жыш, -ру́жыць; -ру́жаны; зак., каго-што.

Тое, што і акружыць. А. увагай і клопатамі хворага.

|| незак. абкружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абкружэ́нне, -я, н.


абкруці́цца, -ручу́ся, -ру́цішся, -ру́ціцца; зак.

1. Укруціць сябе ў што-н., загарнуцца. А. коўдрай.

2. Абвіцца вакол чаго-н. Лейцы абкруціліся вакол аглоблі.

3. Абысці, аб’ехаць, абляцець вакол чаго-н.

|| незак. абкру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абкруці́ць, -ручу́, -ру́ціш, -ру́ціць; -ру́чаны; зак.

1. што. Абматаць, абвіць што-н. вакол чаго-н. А. шалік вакол шыі.

2. што. Заматаць, укруціць што-н. чым-н.; загарнуць у што-н., ахінуць чым-н. з усіх бакоў. А. нагу бінтам.

3. каго. Абхітрыць (разм.). Абкруціў мужык пана.

|| незак. абкру́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абкрыва́віцца, -ва́ўлюся, -ва́вішся, -ва́віцца; зак.

Тое, што і акрывавіцца.

|| незак. абкрыва́ўлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абкрыва́віць, -ва́ўлю, -ва́віш, -ва́віць; -ва́ўлены; зак., каго-што.

Тое, што і акрывавіць. А. вопратку.

|| незак. абкрыва́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


абкры́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца; зак.

Тое, што і акрыцца. А. хусткай.

|| незак. абкрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абкры́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак., каго-што.

Тое, што і акрыць. А. плечы хусткай. Маладое жыта поле ўсё абкрыла.

|| незак. абкрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абкрышы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́шыцца; зак.

Раскрышыцца па паверхні, па краях. Цэгла старога муру абкрышылася.

|| незак. абкры́швацца, -аецца.


абкрышы́ць, -рышу́, -ры́шыш, -ры́шыць; -ры́шаны; зак., што.

Раскрышыць што-н. з краёў. А. хлеб.

|| незак. абкры́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абкуро́дымець, -ею, -ееш, -ее; -млены; зак. (разм.).

Пакрыцца сажай, гарам, зрабіцца чорным ад дыму; абкурэць. А. на пажары.


абкуро́дыміць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., каго-што (разм.).

Пакрыць гарам, сажай што-н., каго-н. А. шкло.

|| незак. абкуро́дымліваць, -аю, -аеш, -ае.


абкуры́цца, -куру́ся, -ку́рышся, -ку́рыцца; зак.

1. Зрабіцца чорным, рудым ад дыму. А. каля вогнішча.

2. Скурыць свой тытунь да рэшты. Абкурыўся дзед, няма чаго закурыць.

3. Зазнаць уздзеянне наркатычных рэчываў. А. опіумам.


абкуры́ць, -куру́, -ку́рыш, -ку́рыць; -ку́раны; зак.

1. каго-што. Абдаць каго-, што-н. дымам, духмянымі рэчывамі і пад. А. ладанам. А. пчол.

2. што. Зрабіць што-н. чорным, рудым ад дыму. А. пальцы.

3. каго. Скурыць чый-н. тытунь (разм.).

4. што. Зрабіць больш зручным для курэння. А. люльку.

|| незак. абку́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абку́рванне, -я, н. (у 1 знач.).


абкурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

Тое, што і абкуродымець. Сцены абкурэлі.


абкуса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -ку́саны і -куса́ны; зак., каго-што.

Кусаючы, аб’есці, абгрызці. А. яблык з усіх бакоў. А. пазногці.

|| незак. абку́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абку́сванне, -я, н.


абла́ва, -ы, ж.

1. Паляванне, пры якім месца, дзе знаходзіцца зверына, акружаецца, ачэпліваецца паляўнічымі і загоншчыкамі. А. на ваўкоў.

2. Акружэнне якога-н. месца з мэтай злавіць каго-н. Фашысты зрабілі аблаву.

|| прым. абла́ўны, -ая, -ае.


аблаву́ха, -і, ДМ -ву́се, мн. -і, -ву́х, ж.

Зімовая шапка; вушанка. Надзеў сваю аблавуху.


аблаву́хі, -ая, -ае.

1. З абвіслымі вушамі. А. сабака.

2. перан. Нехлямяжы, няспрытны, някемлівы (пра чалавека; разм.).


аблаго́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго.

Выклікаць, выхаваць у кім-н. пачуццё лагоднасці, сардэчнасці, незласлівасці. А. хлопчыка.

|| незак. аблаго́джваць, -аю, -аеш, -ае.


абла́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак.

Навесці лад у гаспадарцы, адбудавацца, абжыцца. А. на новым месцы.

|| незак. абла́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

1. Прывесці да ладу, адрамантаваць, паправіць. А. старую хату.

2. Уладзіць, арганізаваць (разм.). А. справу.

|| незак. абла́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абла́джванне, -я, н.


аблажны́, -а́я, -о́е.

Тое, што і абложны (у 2 знач.). А. дождж.


аблажы́ць, -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; -ло́жаны; зак.

1. каго-што. Палажыць што-н. вакол каго-, чаго-н. А. хворага грэлкамі. А. градку дзёрнам.

2. што. Аздабляючы, умацоўваючы што-н., пакрыць паверхню чым-н. А. печ кафляй.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Пакрыць суцэльнай масай чаго-н., абвалачы. Хмары аблажылі неба. Язык аблажыла (безас.: пра налёт на языку пры захворванні).

4. каго-што. Акружыць (звера на паляванні, які-н. умацаваны пункт войскам). А. мядзведзя. А. крэпасць.

5. каго-што. Абавязаць да выплаты чаго-н. А. падаткамі.

6. што. Адвярнуць, апусціць. А. каўнер.

7. што. Абшыць чым-н. А. аксамітам.

8. каго-што. Паваліць, абваліць; забіць (разм.). А. дрэва. А. кабана.

9. каго-што, чым і без дап. Груба аблаяць (разм.). А. моцным словам.

|| звар. аблажы́цца, -лажу́ся, -ло́жышся, -ло́жыцца (да 1 знач.).

|| наз. абкла́дка, -і,

ДМ -дцы, ж. (да 1 і 2 знач.) і аблажэ́нне, -я, н. (да 4 і 5 знач.).


абла́зіць¹, -ла́жу, -ла́зіш, -ла́зіць; зак., што (разм.).

Лазячы, шукаючы каго-, што-н., пабыць усюды. А. увесь лес. А. усе закуткі.


абла́зіць² гл. аблезці.


аблакаці́цца, -качу́ся, -ко́цішся, -ко́ціцца; зак.

Абаперціся локцем (локцямі) на што-н. А. на падаконнік.

|| незак. аблако́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аблама́цца, -ламлю́ся, -ло́мішся, -ло́міцца; -ламі́ся; зак.

Ломячыся, аддзяліцца, адваліцца. Галіна дрэва абламалася.

|| незак. абло́мвацца, -аецца і абло́млівацца, -аецца (да 1 знач.).

|| наз. абло́м, -у, м. (да 1 знач.), абло́мванне, -я, н. (да 1 знач.) і абло́мліванне, -я, н. (да 1 знач.).


аблама́ць, -ламлю́, -ло́міш, -ло́міць; -ламі́; -лама́ны; зак.

1. што. Ломячы, аддзяліць частку, кавалак чаго-н. А. сук. А. лёд.

2. што. Паабломваць усё або многае. А. сухія галінкі. А. бэз.

3. перан., каго. З цяжкасцю ўгаварыць, пераканаць, а таксама перамагчы ўпартасць і пад. (разм.). А. яго і зрабіць паслухмяным.

Абламаць рогі каму (разм.) — уціхамірыць, утаймаваць, падпарадкаваць каго-н.

|| незак. абло́мваць, -аю, -аеш, -ае і абло́мліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абло́м, -у, м. (да 1 і 2 знач.), абло́мванне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і абло́мліванне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


аблапо́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., каго-што (разм.).

Ашукаць з карыслівай мэтай, абабраць.

|| незак. аблапо́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абласны́, -а́я, -о́е.

1. гл. вобласць.

2. Уласцівы якой-н. мясцовасці; дыялектны. Абласное слова.


аблаташы́ць, -ташу́, -то́шыш, -то́шыш; -то́шаны; зак., што (разм.).

Хаатычна абабраць, абарваць плады з дрэў, дапускаючы глум. А. яблыкі. А. сад.


аблахма́цець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Стаць лахматым, абрасці барадой, валасамі. А. за лета.


аблачы́нка гл. воблака.


абла́шчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; -шчаны; зак., каго-што.

1. Ласкава, са спагадай абысціся з кім-н. А. сірату.

2. Лашчачы, зрабіць жывёліну рахманай. А. сабаку.

|| незак. абла́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


абла́яць гл. лаяць.


аблвыканка́м, -а, м.

Скарачэнне: абласны выканаўчы камітэт.

|| прым. аблвыканка́маўскі, -ая, -ае.


абле́глы, -ая, -ае.

1. Які аблёг, ушчыльніўся. А. грунт.

2. Які ўжо не рупіць, супакоены, сціхлы. Яшчэ не аблеглыя пачуцці.


абле́гчаны, -ая, -ае.

1. Больш лёгкі па вазе. А. інструмент.

2. Менш складаны па сваёй будове, спосабе выканання. Аблегчаная канструкцыя.

3. Які адчуў палёгку. Аблегчана (прысл.) уздыхнуў.

|| наз. абле́гчанасць, -і, ж.


абле́гчы, -ля́гу, -ля́жаш, -ля́жа; -ля́жам, -ля́жаце, -ля́гуць; -лёг, -ле́гла і -лягла́, -лягло́; -ля́ж; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Пакрыць, абвалачы, ахутаць. Хмары аблеглі ўсё неба.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Шчыльна прылегчы да чаго-н. з усіх бакоў, абхапіць што-н. Сукенка добра аблегла стан.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апусціцца, панікнуць, абвяць. Бульбоўнік аблёг ад гарачыні.

4. Злегчы, захварэць. Аблегла бабуля, не ўстае.

|| незак. абляга́ць, -а́е (да 1—3 знач.).

|| наз. абляга́нне, -я, н. (да 2 і 3 знач.).


абледзяне́лы, -ая, -ае.

Пакрыты лёдам. Абледзянелыя шыбы акна.

|| наз. абледзяне́ласць, -і, ж.


абледзяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Пакрыцца лёдам. Самалёт абледзянеў.

|| незак. абледзенява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абледзяне́нне, -я, н.


абле́злы, -ая, -ае (разм.).

1. Той (такі), у каго (якім) вылезлі валасы або поўсць ці пер’е. А. кот.

2. З выцвілай фарбай, з абабітым тынкам, палінялы. Аблезлыя сцены. Аблезлая сукенка.

3. Які пачаў мяняць скуру, згарэўшы на сонцы. А. твар.

|| наз. абле́зласць, -і, ж.


абле́зці, -зу, -зеш, -зе; -ле́зь; зак. (разм.).

1. Страціць валасы або поўсць ці пер’е, скуру; выпасці, вылезці (пра валасы, поўсць, пер’е). Кот аблез.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Страціць першапачатковую афарбоўку, верхні слой, выліняць, выцвісці або злезці, адваліцца ад паверхні чаго-н. Сукенка аблезла. Фарба аблезла.

3. Змяніць скуру, згарэўшы на сонцы. За лета ўвесь твар аблез.

|| незак. абла́зіць, -ла́жу, -ла́зіш, -ла́зіць.


абле́таваць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -туе; -таваны; зак.

1. Астацца з зімы на лета. Сена ў стозе аблетавала.

2. Праляжаўшы лета, высахнуць (пра дровы і пад.).


абле́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

Маладая жывёліна, якая пералетавала. Бычок-аблетак.

На аблетак (разм.) — каб аблетавала, праляжала лета (звычайна пра дровы).


абле́тнік, -у, м., зб.

Дровы, нарыхтаваныя вясною на зіму, якія аблетавалі, падсохлі за лета. А. зімой добра гарыць.


аблёт гл. аблётаць, абляцець.


аблётаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.,

1. каго-што. Лётаючы, пабываць (за кароткі час) у розных месцах (разм.). А. горад. А. знаёмых.

2. што. Выпрабаваць у час палётаў. А. самалёт.

|| незак. аблётваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).

|| наз. аблёт, -у, М-лёце, м.


аблётваць гл. аблётаць, абляцець.


аблётны гл. абляцець.


абліва́нне, -я, н.

1. гл. абліць.

2. Водная працэдура. Халодныя абліванні.


абліва́ха, -і, ДМ -ва́се, ж. (разм.).

Зімовы дождж, які замярзае на зямлі, на дрэвах і пад.; галалёд.


абліва́цца гл. абліць.


абліва́ць гл. абліць.


абліга́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Каштоўная папера, па якой яе ўладальніку выплачваецца даход у форме працэнтаў або выйгрышаў

|| прым. аблігацы́йны, -ая, -ае.


абліза́цца, -ліжу́ся, -лі́жашся, -лі́жацца; -ліжы́ся; зак.

1. Аблізаць сабе губы.

2. перан. Выявіць пачуццё незадаволенай зайздрасці, не атрымаўшы таго, на што разлічваў.

3. Пра жывёлу: аблізаць на сабе поўсць.

|| незак. аблі́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| аднакр. аблізну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 знач.; разм.).


абліза́ць, -ліжу́, -лі́жаш, -лі́жа; -ліжы́; -лі́заны; зак., каго-што.

1. Правесці языком па паверхні чаго-н. А. губы.

2. Ачысціць каго-, што-н. лізаннем. А. лыжку. Кошка аблізала кацяня.

3. перан. Дакрануцца да чаго-н., прабегчы па чым-н. (пра агонь). Языкі полымя аблізалі дровы ў коміне.

Пальчыкі абліжаш — пра што-н. вельмі смачнае, прыемнае.

|| аднакр. аблізну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| незак. аблі́зваць, -аю, -аеш, -ае.


аблі́звацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. аблізацца.

2. перан. Глядзець на каго-, што-н. з зайздрасцю, з жаданнем атрымаць што-н. смачнае (разм.). Глядзі ды аблізвайся.


аблі́к гл. аблічыць.


аблі́пка,

У выразе: у абліпку (разм.) — вельмі шчыльна прылягаючы да цела (пра вопратку). Сукенка ў абліпку.


аблі́пнуць, -ну, -неш, -не; -лі́п, -пла; -ні́; зак.

1. Пакрыцца з усіх бакоў чым-н. ліпкім. Калёсы абліплі глінай.

2. Шчыльна прыстаць, прыліпнуць на чым-н. Пад дажджом сукенка абліпла на целе.

|| незак. абліпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абліцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што.

Пакрыць паверхню чаго-н. слоем якога-н. матэрыялу, каб умацаваць, аздобіць яе. А. сцены каляровай пліткай.

|| незак. абліцо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абліцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, ж. і абліцо́ўванне, -я, н.


абліцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, ж.

1. гл. абліцаваць.

2. Каменны, драўляны, металічны і пад. слой, матэрыял, якім пакрываюць сцены, збудаванне для трываласці або ўпрыгожання. Мармуровая а.

|| прым. абліцо́вачны, -ая, -ае. Абліцовачная плітка.


абліцо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па абліцоўцы будынкаў і пад.

|| ж. абліцо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


аблі́ць, абалью́, абалье́ш, абалье́; абальём, абальяце́, абалью́ць і аблію́, абліе́ш, абліе́; абліём, абліяце́, аблію́ць; аблі́ў, -ліла́, -ліло́; аблі́; аблі́ты; зак., каго-што.

1. Намачыць, разліўшы што-н. А. настольнік супам.

2. Абдаць, паліць чым-н. з усіх бакоў ці зверху. А. варам сечку.

3. перан. Ахапіць, напоўніць (святлом, пахам і пад.). Сонца абліло двор святлом.

Абліць граззю (памыямі) каго (разм., неадабр.) — незаслужана зняважыць, абняславіць.

Як халоднай вадой абліць — збянтэжыць, астудзіць чый-н. запал.

|| незак. абліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. абліва́нне, -я, н.

|| звар. аблі́цца, абалью́ся, абалье́шся, абалье́цца; абальёмся, абальяце́ся, абалью́цца і аблію́ся, абліе́шся, абліе́цца; абліёмся, абліяце́ся, аблію́цца; аблі́ўся, -ліла́ся, -ліло́ся; аблі́ся; незак. абліва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца. А. слязамі (горка плакаць). Сэрца кроўю абліваецца (перан.: пра вялікае гора, пачуццё спагады да каго-н.).


аблі́чча, -а, н.

1. Знешні выгляд, сукупнасць адметных рыс каго-, чаго-н.; рысы і выраз твару. Сціранне аблічча старой вёскі. Знаёмае а.

2. перан. Характар, духоўны склад. Маральнае а. чалавека. Нацыянальнае а. літаратуры.


аблічы́цца, -лічу́ся, -лі́чышся, -лі́чыцца; зак.

Памыліцца пры падліку. А. на пяць тысяч рублёў.

|| незак. аблі́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аблічы́ць, -лічу́, -лі́чыш, -лі́чыць; -лі́чаны; зак.

1. каго (што). Недадаць, ашукаць пры падліку. А. пакупніка.

2. каго-што. Зрабіць падлік, падлічыць што-н. (разм.). А. расходы.

|| незак. аблі́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аблі́к, -у, м. і аблі́чванне, -я, н. Дапусціць аблік (аблічванне). Аблік (аблічванне) статкаў аленяў.


абло́га, -і, ДМ -ло́зе, мн. -і, -ло́г, ж.

1. Даўно не аранае поле, пакрытае травою, дзірваном. Узараць аблогу.

2. Акружэнне войскамі ўмацаванага пункта з мэтай яго захопу. Зняць аблогу.

3. Акружэнне лесу з мэтай правядзення аблавы на звера. А. мядзведзя.

|| прым. абло́гавы, -ая, -ае і абло́жны, -ая, -ае (да 1 знач.). Абложныя землі.


абло́жны, -ая, -ае.

1. гл. аблога (у 1 знач.).

2. Які пакрывае ўсё неба, зацяжны. Абложная хмара. А. дождж.


абло́м, -у, м.

1. Дзеянне паводле знач. дзеслова абломваць — абламаць і стан паводле знач. дзеяслова абломвацца, абламацца.

2. Месца, дзе што-н. абламалася. Палініі аблому.


абло́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

1. Абламаны, адбіты кавалак чаго-н. А. граніту. А. цаглянай сцяны.

2. перан. Тое, што засталося з ранейшых часоў, мінулага перыяду. Абломкі старога свету.

|| прым. абло́мачны, -ая, -ае (спец.). Абломачныя горныя пароды (пароды, якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод).


абло́маўшчына, -ы, ж.

Агульнае слова для абазначэння грамадскага і асобаснага застою, руціны, апатыі, бязволля, ляноты, бяздзейнасці (ад імя І.

Абломава, героя аднайменнага рамана рускага пісьменніка І. А. Ганчарова).


абло́мванне гл. абламацца, абламаць.


абло́мвацца гл. абламацца.


абло́мваць гл. абламаць.


абло́мліванне гл. абламацца, абламаць.


абло́млівацца гл. абламацца.


абло́мліваць гл. абламаць.


аблу́дны, -ая, -ае.

1. Які апусціўся, збіўся з правільнай жыццёвай дарогі. А. чалавек.

2. Ілжывы, няправільны, памылковы. А. шлях.

|| наз. аблу́днасць, -і, ж.


аблуза́ць гл. лузаць.


аблупі́цца гл. лупіцца.


аблупі́ць гл. лупіць¹.


аблу́шчыць гл. лушчыць.


аблысе́нне гл. лысець.


аблысе́ць гл. лысець.


аблы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Абматаць, апавіць, абвязаць чым-н. А. дротам.

2. перан. Падпарадкаваць сабе. А. павуцінай даўгоў.

3. перан. Прывабіць, прылашчыць, увесці ў зман. А. чарамі.

|| незак. аблы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


аблюбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., каго-што.

Выбраць сабе каго-, што-н. па гусце. А. месца для адпачынку.

|| незак. аблюбо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абляга́нне гл. аблегчы.


абляга́ць гл. аблегчы.


аблягчы́ць, -лягчу́, -ле́гчыш, -ле́гчыць; -лягчы́ў, -чы́ла; -ле́гчаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць лягчэйшым, вызваліць ад лішняга грузу. А. лодку.

2. што. Спрасціць, зрабіць прасцей і лягчэй. А. канструкцыю самалёта.

3. што. Зрабіць менш цяжкім. А. працу. А. сваё становішча.

4. каго-што. Супакоіць, утаймаваць пакуты. А. боль.

|| незак. аблягча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. аблягчэ́нне, -я, н.


аблягчэ́нне, -я, н.

1. гл. аблягчыць.

2. Стан лёгкасці, вызвалення ад чаго-н. Адчуць а.


аблямава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак., што.

1. Абшыць па краях палоскай з іншага матэрыялу. А. рукавы сукенкі.

2. перан. Акружыць што-н., размясціцца вакол чаго-н. Алешнік прыгожа аблямаваў берагі возера.

|| незак. аблямо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аблямо́ўка, -і, ДМ -мо́ўцы, ж. (да 1 знач.) і аблямо́ўванне, -я, н.


аблямо́ўка, -і, ДМ -мо́ўцы, ж.

1. гл. аблямаваць.

2. Матэрыял, якім аблямоўваюць; тое, што паласой акаймоўвае па краях што-н. Рукавы з футравай аблямоўкай.

|| прым. аблямо́вачны, -ая, -ае.


абля́пацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак., чым і без дап. (разм.) Апырскацца; запэцкаць сябе чым-н. А. брудам.


абля́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што (разм.).

Апырскаць, запэцкаць чым-н. А. боты.

|| незак. абля́пваць, -аю, -аеш, -ае.


абляпі́ха, -і, ДМ -ляпісе, ж.

Высокая калючая кустовая расліна з ядомымі кіславатымі ягадамі, а таксама самі ягады. Варэнне з абляпіхі.

|| прым. абляпі́хавы, -ая, -ае. А. алей.


абляпі́цца, -ляплю́ся, -ле́пішся, -ле́піцца; зак., чым (разм.).

Абляпіць сябе чым-н. А. гарчычнікамі.

|| незак. абле́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абляпі́ць, -ляплю́, -ле́піш, -ле́піць; -ле́плены; зак., каго-што.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Прыстаць, прыліпнуць з усіх бакоў да каго-, чаго-н.; пакрыць усю паверхню. Гліна абляпіла чаравікі. Мурашкі абляпілі цукар (перан.: населі кругом).

2. Наклейваючы, пакрыць чым-н. А. сцены афішамі.

3. перан. Акружыць. Дзеці абляпілі сані з усіх бакоў.

|| незак. абле́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


аблясі́ць, 1 ас. не ўжыв., -ле́сіш, -ле́сіць; -ле́сены; зак., што (спец.).

Засадзіць лесам якую-н. плошчу, мясцовасць. А. стэпы.

|| наз. аблясе́нне, -я, н.


аблята́ць гл. абляцець.


абляце́ць, -лячу́, -ляці́ш, -ляці́ць; -ляці́м, -леціце́, -ляця́ць; -ляці́; зак.

1. каго-што і вакол каго-чаго. Праляцець вакол або збоку, абмінуўшы каго-, што-н. А. вакол Зямлі.

2. каго-што. Лётаючы, пабываць у многіх месцах. А. усю краіну.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан., што. Хутка распаўсюдзіцца, зрабіцца ўсім вядомым (пра навіны, чуткі і пад.). Горад абляцелі чуткі.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Апасці, абсыпацца (пра лісце, пялёсткі кветак і пад.). Ліпавы цвет абляцеў.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адваліцца, адпасці. Тынк са сцен абляцеў.

|| незак. аблята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і аблётваць, -аю, -аеш, -ае (да 1, 2, 4 і 5 знач.).

|| наз. аблёт, -у, М -лёце, м. (да 1 знач.).

|| прым. аблётны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


абма́заць, -ма́жу, -ма́жаш, -ма́жа; -ма́ж; -ма́заны; зак., каго-што.

1. Пакрыць, намазаць якім-н. рэчывам. А. сцены глінай.

2. Забрудзіць, запэцкаць. А. рукі фарбай.

|| незак. абма́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абма́зацца, -ма́жуся, -ма́жашся, -ма́жацца; -ма́жся; незак. абма́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абма́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1 знач.) і абма́званне, -я, н.


абмазгава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; -гава́ны; зак., што (разм.).

Старанна абдумаць што-н. Гэтае пытанне трэба добра а.

|| незак. абмазго́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абма́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. абмазаць.

2. Рэчыва, якім абмазана ці абмазваюць што-н. А. на сцяне высахла і патрэскалася.

|| прым. абма́зачны, -ая, -ае. А. матэрыял.


абмака́ць гл. абмокнуць.


абмакну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што ў што.

Апусціць на кароткі час што-н. у якую-н. вадкасць; дакрануцца кавалачкам хлеба і пад. да солі, цукру і пад. А. пяро ў чарніла. А. блін у смятану.

|| незак. абма́кваць, -аю, -аеш, -ае.


абмакрэ́лы, -ая, -ае.

Мокры, змочаны. Абмакрэлая вопратка.


абмакрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

Змокнуць; зрабіцца мокрым. А., ходзячы па расе.


абмалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., што.

Малоцячы, аддзяліць зерне ад калосся, саломы. А. жыта.

|| незак. абмало́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмало́чванне, -я, н. і абмало́т, -у, М -ло́це, м.

|| прым. абмало́тны, -ая, -ае. А. пункт.


абмалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

1. Абвесці фарбай ці алоўкам што-н.; размаляваць па краях.

2. перан. Ахарактарызаваць, апісаць. А. вобраз героя.

|| незак. абмалёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмалёўванне, -я, н. і абмалёўка, -і, ДМ -лёўцы, ж.


абма́н, -у, м.

1. гл. абмануць.

2. Памылковае ўяўленне аб чым-н., мана, няпраўда.

|| прым. абма́нны, -ая, -ае.


абма́нлівы, -ая, -ае.

Здольны ўвесці ў зман. Абманлівае ўражанне.

|| наз. абма́нлівасць, -і, ж.


абману́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Памыліцца, ашукацца; расчаравацца ў кім-, чым-н. А. ў спадзяваннях.

|| незак. абма́нвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абману́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Схлусіць, наўмысна сказаць каму-н. няпраўду.

2. Увесці ў зман непраўдзівымі адносінамі, ашукаць. А. пакупніка.

3. Не апраўдаць чыіх-н. спадзяванняў; не выканаць дадзеных абяцанняў, падвесці, падмануць, спакусіць. Абяцаў быць і абмануў.

|| незак. абма́нваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абма́н, -у, м. і абма́нванне, -я, н.


абма́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто абмануў або абманвае каго-н.

|| ж. абма́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. абма́ншчыцкі, -ая, -ае.


абмаро́зіцца, -ро́жуся, -ро́зішся, -ро́зіцца; зак.

Атрымаць пашкоджанні ад марозу.

|| незак. абмаро́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абмаро́зіць, -ро́жу, -ро́зіш, -ро́зіць; -маро́зь; -ро́жаны; зак., каго-што.

Пашкодзіць марозам, памарозіць, змарозіць. А. вушы.

|| незак. абмаро́жваць, -аю, -аеш, -ае; наз. абмаро́жванне, -я, н.

|| наз. абмаражэ́нне, -я, н.


абмаро́чыць гл. марочыць.


абмата́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Абматаць сябе чым-н. А. шалікам.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Абвіцца вакол чаго-н. Вяроўка абматалася вакол слупа.

|| незак. абмо́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абмата́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Абкруціць, апавіць чым-н. некалькі разоў. А. шыю шалікам.

|| незак. абмо́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмо́тванне, -я, н. і абмо́тка, -і, ДМ -тцы, ж.


абматы́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Узрыхліць матыкай зямлю вакол чаго-н. А. бульбу.


абмаўля́цца гл. абмовіцца.


абмахну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Махаючы чым-н., абдаць струменем паветра (звычайна для ахаладжэння).

2. Ачысціць, змахнуць што-н., махнуўшы чым-н., скінуць. А. пыл з паліцы. А. стол.

|| незак. абма́хваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абмахну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; незак. абма́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абма́цаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Памацаць з усіх бакоў з мэтай агляду; уважліва агледзець. Доктар абмацаў хворага.

2. перан. Знайсці, намацаць, выявіць, шукаючы; высачыць, выведаць. А. яблыкі ў торбе. Бяда, калі абмацаюць бандыты.

|| незак. абма́цваць, -аю, -аеш, -ае.


абмачы́ць, -мачу́, -мо́чыш, -мо́чыць; -мо́чаны; зак., каго-што.

1. Зрабіць мокрым, намачыць. Дождж абмачыў усяго да нітачкі.

2. Зрабіць мокрым, абмакнуўшы ў што-н. А. касу.

|| незак. абмо́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абмачы́цца, -мачу́ся, -мо́чышся, -мо́чыцца; незак. абмо́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абмежава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне, якое абмяжоўвае дзеянне чаго-н. А. хуткасці. А. глыбіні.


абмежава́льны, -ая, -ае.

Які прадугледжвае абмежаванне; накіраваны на абмежаванне. Абмежавальныя меры.


абмежава́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. абмежаваць.

2. Тое, што стрымлівае, абмяжоўвае пэўныя дзеянні, ставіць каго-, што-н. у пэўныя рамкі. А. ў выкарыстанні выбуховых рэчываў.


абмежава́ны, -ая, -ае.

1. Нязначны, невялікі. Абмежаваныя грашовыя сродкі.

2. перан. Пра чалавека: неразвіты, недалёкі, адсталы. А. чалавек.

|| наз. абмежава́насць, -і, ж.


абмежава́цца, -мяжу́юся, -мяжу́ешся, -мяжу́ецца; -мяжу́йся; зак.

1. Не пайсці ў сваіх дзеяннях далей чаго-н., звесці дзейнасць да пэўнага кола пытанняў, задаволіцца чым-н. А. дасягнутым.

2. Вызначыць мяжу якога-н. участка зямлі; з’явіцца мяжой чаго-н.

|| незак. абмяжо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абмежава́ць, -мяжу́ю, -мяжу́еш, -мяжу́е; -мяжу́й; -межава́ны; зак., каго-што.

Паставіць у пэўныя рамкі, межы; звузіць чыю-н. сферу дзейнасці. А. дакладчыка рэгламентам. А. права ўвозу.

|| незак. абмяжо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмежава́нне, -я, н.


абме́жак, -жка, мн. -жкі, -жкаў, м.

Тое, што і ўзмежак.


абме́н, -у, м.

1. гл. абмяняць, абмяняцца.

2. У эканоміцы: працэс руху тавараў як форма размеркавання вырабленых грамадствам каштоўнасцей.

Абмен рэчываў — сукупнасць працэсаў, якія адбываюцца ў арганізме пры засваенні ежы.


абме́нны, -ая, -ае.

Прызначаны для абмену чаго-н.; звязаны з абменам. А. пункт. Абменная аперацыя.


абме́ньвацца гл. абмяняцца.


абме́ньваць гл. абмяняць.


абме́раць, -аю, -аеш, -ае; -раны; зак., каго-што.

1. Тое, што і памераць (у 1 знач.).

2. Адмераць менш, чым трэба, ашукаць. А. пакупніка.

|| незак. абме́рваць, -аю, -аеш, -ае і абмяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абме́р, -у, м. і абме́рванне, -я, н.

|| прым. абме́рны, -ая, -ае. Абмерная вяроўка.


абме́рзлы, -ая, -ае.

Пакрыты лёдам, шэранню, абледзянелы. Абмерзлыя дрэвы.


абме́рзнуць, -ну, -неш, -не; -мёрз, -ме́рзла; -ні́; зак.

Пакрыцца лёдам, шэранню, абледзянець. Дарога абмерзла.

|| незак. абмярза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абмеркава́ць, -мярку́ю, -мярку́еш, -мярку́е; -мярку́й; -меркава́ны; зак., што.

Калектыўна абгаварыць што-н., прааналізаваць, абдумаць і зрабіць вывады. А. даклад. А. новы праект статута.

|| незак. абмярко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмярко́ўванне, -я, н. і абмеркава́нне, -я, н.


абме́рці, абамру́, абамрэ́ш, абамрэ́; абамро́м, абамраце́, абамру́ць; абмёр, -ме́рла; абамры́; зак. (разм.).

1. Самлець, страціць прытомнасць.

2. Знямець ад нечаканага і моцнага ўзрушэння. А. ад страху.

|| незак. абміра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. абміра́нне, -я, н.


абме́сці, -мяту́, -мяце́ш, -мя́це; -мяцём, -мецяце́, -мяту́ць; -мёў, -мяла́, -мяло́; -мяці́; -ме́цены; зак., каго-што.

Змятаючы, змахваючы, ачысціць ад пылу, снегу і пад. А. венікам валёнкі.

|| незак. абмята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абме́шванне гл. абмяшаць.


абме́шваць гл. абмяшаць.


абме́шка гл. абмяшаць.


абміна́нне гл. абмяць.


абміна́ць гл. абмінуць.


абміна́ць² гл. абмяць.


абміну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Прайсці, праехаць міма каго-, чаго-н. А. вёску.

2. Рухаючыся хутчэй, абагнаць каго-, што-н. А. пешахода.

3. Не зачапіць, не закрануць. Куля мяне абмінула.

4. перан. Пазбегнуць, унікнуць чаго-н. (часцей з адмоўем); прапусціць, не звярнуць увагі на што-н. Злачынцу не а. кары.

|| незак. абміна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абмо́віцца, -мо́ўлюся, -мо́вішся, -мо́віцца; зак.

1. Агаварыцца, сказаць не тое, што трэба.

2. Нечакана прыгадаць што-н.; між іншым сказаць тое, пра што не варта было ўпамінаць.

Не абмовіцца (ні адным) словам (разм.) — нічога не сказаць, змоўчаць.

|| незак. абмаўля́цца, -ля́юся, -ля́ешся, -ля́ецца.


абмо́клы, -ая, -ае.

Змакрэлы, мокры. А. армяк.


абмо́кнуць, -ну, -неш, -не; -мо́к, -кла; абмо́кні; зак.

Стаць мокрым, змокнуць. А. на дажджы.

|| незак. абмака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абмо́тванне гл. абматаць.


абмо́твацца гл. абматацца.


абмо́тваць гл. абматаць.


абмо́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. гл. абматаць.

2. Тое, чым абматана што-н. (спец.). Ізаляцыйная а.

3. звычайна мн. Доўгія палосы матэрыі для абмотвання ног ад чаравікаў да кален. Салдацкія абмоткі.

|| прым. абмо́тачны, -ая, -ае.


абмо́чвацца гл. абмачыць.


абмо́чваць гл. абмачыць.


абму́ляць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., што.

Пашкодзіць скуру трэннем, нацерці. А. ногі.

|| незак. абму́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абмундзірава́нне, -я, н.

1. гл. абмундзіраваць.

2. Камплекг ваеннага форменнага адзення. Афіцэрскае а.


абмундзірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., каго-што.

Забяспечыць абмундзіраваннем (у 2 знач.). А. армію.

|| незак. абмундзіро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абмундзірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; звар. абмундзіро́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абмундзірава́нне, -я, н. і абмундзіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. (разм.).

|| прым. абмундзіро́вачны, -ая, -ае.


абмундзіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (разм.).

1. гл. абмундзіраваць.

2. Тое, што і абмундзіраванне. Летняя а.

|| прым. абмундзіро́вачны, -ая, -ае.


абмурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Абкласці цэглай, каменнем што-н., замацоўваючы цэментам, глінай і пад. А. касцёл.

|| незак. абмуро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абмуро́ўванне, -я, н. і абмуро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


абмуро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. (спец.).

1. гл. абмураваць.

2. Тое, чым што-н. абмуравана. Цагляная а. катла.

|| прым. абмуро́вачны, -ая, -ае (да 2 знач.).


абмыва́ць гл. абмыць.


абмы́ць, -мы́ю, -мы́еш, -мы́е; -мы́ты; зак., каго-што.

1. Змыць пыл, бруд, зрабіць чыстым. А. ногі. А. дзіця.

2. Памыць бялізну ўсім, многім. А. сям’ю.

3. перан. Адзначыць якую-н. падзею выпіўкай (разм.). А. новую кватэру. А. прэмію.

|| незак. абмыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. абмы́цца, -мы́юся, -мы́ешся, -мы́ецца (да 1 знач.); незак. абмыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 1 знач.).

|| наз. абмыва́нне, -я, н.


абмяжо́ўвацца гл. абмежавацца.


абмяжо́ўваць гл. абмежаваць.


абмя́клы, -ая, -ае.

1. Які страціў першапачатковую цвёрдасць, пругкасць; зрабіўся вялым, расслабленым. А. хлеб.

2. перан. Пра чалавека, характар, які стаў больш мяккім. Суровы гаспадар ад пахвалы зрабіўся абмяклым.

|| наз. абмя́класць, -і, ж.


абмя́кнуць, -ну, -неш, -не; -мя́к, -кла; -ні́; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Зрабіцца мяккім, рыхлым. Хлеб ад вільгаці абмяк.

2. Стаць больш мяккім, спагадлівым, лагодным пад уплывам чаго-н. (разм.). Крыклівая жанчына неяк абмякла і заплакала.

|| незак. абмяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абмяле́лы, -ая, -ае.

Які абмялеў, зрабіўся мелкім. Абмялелая затока.


абмяле́ць гл. мялець.


абмяня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак.

1. Зрабіць абмен, памяняцца кім-, чым-н. А. кватэрамі.

2. Выпадкова памяняцца якімі-н. рэчамі. А. шапкамі ў гардэробе.

3. перан. Адказаць на якое-н. дзеянне такім самым дзеяннем (адпаведна значэнню назоўніка); падзяліцца з кім-н. сваімі думкамі і выслухаць думкі, погляды субяседніка. А. прамовамі. А. вопытам.

|| незак. абме́ньвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. абме́н, -у, м.


абмяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -ме́нены; зак., каго-што.

1. Аддаць адно што-н. і атрымаць замест яго другое такой жа ці інш. вартасці. А. кніжку ў бібліятэцы.

2. Памылкова ці наўмысна ўзяць чужую рэч замест сваёй. У гардэробе абмянялі паліто.

|| незак. абме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абме́н, -у, м.

|| прым. абме́нны, -ая, -ае.


абмяра́ць гл. абмераць.


абмярза́ць гл. абмерзнуць.


абмярко́ўванне гл. абмеркаваць.


абмярко́ўваць гл. абмеркаваць.


абмярцве́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў адчувальнасць, зрабіўся нежывым (пра клеткі, тканкі, часткі цела). Абмярцвелыя ногі.

2. перан. Нерухомы, застылы. А. ад страху твар.

|| наз. абмярцве́ласць, -і, ж.


абмярцве́ць гл. мярцвець.


абмята́ць гл. абмесці.


абмя́ць, абамну́, абамне́ш, абамне́; абамне́м, абамняце́, абамну́ць; абамні́; абмя́ты; зак., што.

Прымяць, прыціснуць зверху, зрабіць шчыльнейшым. А. салому.

|| незак. абміна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абміна́нне, -я, н.


абмяша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Прыправіць корм (сечку, мякіну, ахрап’е) мукою, бульбай. А. сечку карове.

|| незак. абме́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абме́шванне, -я, н. і абме́шка, -і, ДМ -шцы, ж.


абнаві́цца, -наўлю́ся, -но́вішся, -но́віцца; зак.

1. Стаць новым, абноўленым; набыць выгляд новага. Свет абнавіўся.

2. Папоўніцца чымсьці новым, змяніцца. Рэпертуар тэатра абнавіўся. Абнавіўся склад рэдкалегіі.

3. перан. Зноў зрабіцца свежым, моцным; ажывіцца. Цела нібы абнавілася, такое яно стала моцнае.

|| незак. абнаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. абнаўле́нне, -я, н.


абнаві́ць, -наўлю́, -но́віш, -но́віць; -но́ўлены; зак.

1. што. Замяніць устарэлае (або папоўніць) чым-н. новым. А. рэпертуар.

2. каго-што. Надаць чаму-н. новы выгляд, паднавіць. А. мэблю.

3. што. Упершыню ўжыць, выкарыстаць новую рэч (разм.). А. набытае паліто.

|| незак. абнаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абнаўле́нне, -я, н.


абнадзе́іць, -дзе́ю, -дзе́іш, -дзе́іць; -дзе́ены; зак., каго (што).

Супакоіць, абудзіўшы надзею, суцешыць. А. цяжкахворага.

|| незак. абнадзе́йваць, -аю, -аеш, -ае.


абнаро́даваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны; зак., што.

Абвясціць, апублікаваць для ўсеагульнага азнаямлення. А. указ.

|| наз. абнаро́даванне, -я, н.


абнасе́ніць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніць; -нены; зак., што (спец.).

Засеяць насеннем ніву, зямлю. Лісцёвыя пароды абнасенілі ўчастак лесу.

|| незак. абнасе́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


абнасі́цца, -нашу́ся, -но́сішся, -но́сіцца; зак. (разм.).

1. Знасіць усё сваё адзенне, увесь абутак. А. за гады вучобы.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Ад нашэння стаць зручным, прывычным. Боты абнасіліся, не ціснуць.

|| незак. абно́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абнасі́ць, -нашу́, -но́сіш, -но́сіць; -но́шаны; зак., што (разм.).

Панасіўшы адзенне, абутак, зрабіць яго зручным, прывычным. А. новыя чаравікі.

|| незак. абно́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абнемагчы́, -немагу́, -нямо́жаш, -нямо́жа; -нямо́г, -немагла́, -ло́; -немажы́; зак. (разм.).

Страціць здароўе, сілы, абнядужаць. Абнемагла жанчына.

|| незак. абнемага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абне́сці, -нясу́, -нясе́ш, -нясе́; -нясём, -несяце́, -нясу́ць; -нёс, -не́сла; -нясі́; -не́сены; зак.

1. каго-што. Пранесці каго-, што-н. вакол каго-, чаго-н. А. вакол стала.

2. што і чым. Абгарадзіць, акружыць сцяною і пад. А. сад парканам.

3. каго (што). Падыходзячы да кожнага, пачаставаць. А. ўсіх пачастункамі.

4. каго (што). Частуючы, прапусціць каго-н. А. свата за сталом.

|| незак. абно́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.


абніма́цца гл. абняцца.


абніма́ць гл. абняць.


абні́мкі, -аў.

Тое, што і абдымкі. А. сяброў.


абно́скі, -аў, адз. абно́сак, -ска, м. (разм.).

Падношанае кім-н. адзенне, абутак; рыззё. Хадзіць у абносках. Насіць чужыя а.


абно́ўка, -і, ДМ -но́ўцы, мн. -і, -но́вак, ж. (разм.).

Новая, нядаўна набытая рэч (звычайна адзенне, абутак). Надзець абноўку.


абно́швацца гл. абнасіцца.


абно́шваць гл. абнасіць.


абню́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Панюхаць з усіх бакоў. Мядзведзь абнюхаў барсукову нару і пайшоў.

2. Знайсці, нюхаючы; знюхаць. Сабака абнюхаў след.

3. перан., разм. Агледзець, выведаць. Суседка ўсё абнюхала.

|| незак. абню́хваць, -аю, -аеш, -ае.


абняду́жаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Страціць сілы, здароўе, аслабець. Абнядужаў дзед.

|| незак. абняду́жваць, -аю, -аеш, -ае.


абнясла́віць, -ла́ўлю, -ла́віш, -ла́віць; -ла́ўлены; зак., каго-што.

Распаўсюдзіць нядобрую славу пра каго-, што-н.; зганьбіць. А. чалавека.

|| незак. абнеслаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і абнясла́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. (дзеянне) абнеслаўле́нне, -я, н., абнясла́ўліванне, -я, н. і (стан) абнясла́ўленне, -я, н.


абня́цца, абніму́ся, абні́мешся, абні́мецца і (радзей) абдыму́ся, абды́мешся, абды́мецца; абня́ўся, -няла́ся, -ло́ся; абнімі́ся і (радзей) абдымі́ся; зак.

Абняць адзін аднаго. А. пры сустрэчы.

|| незак. абніма́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і (радзей) абдыма́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абня́ць, абніму́, абні́меш, абні́ме і абдыму́, абды́меш, абды́ме; абня́ў, -няла́, -ло́; абнімі́ і абдымі́; абня́ты; зак., каго-што.

1. Ласкава абхапіць рукамі каго-, што-н. для выражэння сардэчных адносін. Маці пяшчотна абняла сына.

2. Акінуць, ахапіць позіркам. Не а. вачамі прасторы палёў.

3. перан. Акружыць з розных бакоў. Маладыя рабіны абнялі сядзібу. Пажар абняў сяло.

4. перан. Ахапіць, авалодаць (пра пачуцці). Лясны спакой абняў душу лагодай.

(Як) вокам (позіркам) абняць (разм.) — вельмі далёкі, як толькі можна ўбачыць.

|| незак. абніма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абдыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


або́, злуч.

1. размеркавальны. Ужыв. для супастаўлення членаў сказа і сказаў з узаемным выключэннем, паказваючы на катэгарычнасць выбару аднаго з іх. Або заўтра, або паслязаўтра. Або пан, або прапаў (прыказка). Пашукай на паліцы або ў шафе. Дрыгва зацягне кожнага, хто аступіцца або зробіць неасцярожны крок.

2. пералічальна-размеркавальны. Аб’ядноўвае члены сказа і сказы пры пералічэнні. Каго ты ні вазьмі, дык гэта або матэматык, або фізік, або хімік.

3. далучальны. Ужыв. для злучэння розных назваў аднаго і таго ж паняцця, для паяснення, у знач. іншымі словамі, гэта значыць. Берагавыя ластаўкі, або беражанкі, спрытна ляталі над вадой.

4. у знач. пыт. часц. Ужыв. ў пачатку пытальных сказаў у знач. хіба?, няўжо? (разм.). Або ты не ведаеш пра гэта?


або́два, або́двух, Т або́двума, м. і н.; абе́дзве, абе́дзвюх, Т абе́дзвюма, ж., ліч. зб.

Як той, так і другі. А. сыны служаць у арміі. Абедзве дачкі вучацца.


або́ддзе, -я, н., зб.

Абады. Гнуць а.


або́дны гл. вобад.


або́е, абаіх, ліч. зб.

Як той, так і другі; як той, так і другая; як тое, так і другое. Жонка мужу нешта шэпча і а. выходзяць.

Абое рабое (разм., неадабр.) — пра людзей, падобных у чым-н., вартых адзін аднаго (па якіх-н. адмоўных якасцях).


або́з, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Некалькі фурманак, падвод з людзьмі або грузам, якія едуць адна за другой. Абозы з раненымі. А. з фуражом.

2. Сукупнасць транспартных сродкаў спецыяльнага прызначэння. Пажарны а.

Плесціся ў абозе (разм.) — цягнуцца ў хвасце, адставаць ад усіх.

|| прым. або́зны, -ая, -ае.


або́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Абозны возчык, фурман.

2. Ваеннаслужачы абозных часцей (разм.).

3. перан. Той, хто адстае, пляцецца ў хвасце (разм.). Раўняцца па перадавіках, а не па абозніках.


або́зня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Халодная будыніна, дзе знаходзяцца калёсы, сані і пад. На зіму калёсы паставілі ў абозню.


або́і, -яў.

Тое, што і шпалеры.

|| прым. або́йны, -ая, -ае. Абойная фабрыка.


або́йма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Металічная рамка для патронаў, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі; колькасць патронаў у такой рамцы. А. патронаў.

2. Скаба, абруч і пад., якія служаць для замацавання частак машын, збудаванняў і пад. (спец.). Жалезабетонная а.

3. перан. Шэраг, набор чаго-н. (пра тое, што з’яўляецца адно за адным; разм., часцей неадабр.). Цэлая а. аргументаў.


або́ймы, -аў.

Абрамленне, акружэнне. Азёры ў пышных абоймах лазы.


або́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар, спецыяліст па абіўцы мэблі, дзвярэй.


або́лтус, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., лаянк.).

Нядбайнік, гультай, дурань; невук.


або́ра¹, -ы, мн. -ы, або́р, ж. (уст.) Тонкія вяровачкі ў лапцях, якімі абмотваюцца анучы. Развязаліся аборы.

Аборай хлеб кроіць (разм.) — пра некультурнага, нязграбнага чалавека.

|| прым. або́рачны, -ая, -ае.


або́ра², -ы, мн. -ы, або́р, ж. (уст.).

Хлеў для кароў, кароўнік.


або́рка¹, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Невялікая, тонкая вяровачка; шпагаціна. Перавязаць пакунак аборкай.


або́рка², -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Палоска матэрыі, прышытая складкамі ці зборкамі на адзенні. Сукенка з аборкамі.


або́рка³, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (спец.).

Размяшчэнне ўкарочаных радкоў тэксту вакол нешырокага малюнка, табліцы і пад. Тэкст у аборку.


або́рт, -у, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Дачаснае адвольнае або штучнае наўмыснае спыненне цяжарнасці, спарон.


або́чны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца ўбаку ад дарогі. Ішлі абочнымі сцежкамі.


або́чына, -ы, мн. -ы, -чын, ж.

Бакавая частка дарогі, ускраіна чаго-н. і пад. З’ехаць на абочыну.


абпа́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Абпаленае месца. Сасна з абпалінай.


абпалі́ць, -палю́, -па́ліш, -па́ліць; -па́лены; зак., што.

1. Прымусіць абгарэць, абвугліцца з усіх бакоў. Маланка абпаліла ствол елкі.

2. Апрацаваць выраб з гліны і пад. агнём. А. гаршкі.

|| незак. абпа́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абпа́льванне, -я, н. і абпа́л, -у, м. (да 2 знач.; спец.). Абпал цэглы.


абпа́льны, -ая, -ае (спец.).

Які служыць для апрацоўкі агнём, тэмпературай, прызначаны для абпальвання. Абпальныя печы.


абпа́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, спецыяліст па абпальванні. А. вапны.

|| ж. абпа́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


абпаўзці́, -паўзу́, -паўзе́ш, -паўзе́; -паўзём, -паўзяце́, -паўзу́ць; -по́ўз, -паўзла́, -ло́; -паўзі́; зак., каго-што.

Прапаўзці вакол ці міма каго-, чаго-н. Мурашкі абпаўзлі перашкоду.

|| незак. абпаўза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абпілава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., што.

Тое, што і апілаваць. А. бервяно.

|| незак. абпіло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абпіло́ўванне, -я, н. і абпіло́ўка, -і, ДМ -ло́ўцы, ж.


абпла́ваць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Плаваючы, пабываць усюды, у розных месцах. А. усе моры і акіяны.


абпле́сці, -ляту́, -ляце́ш, -ляце́; -ляцём, -лецяце́, -ляту́ць; -лёў, -ляла́, -ло́; -ляці́; -ле́цены; зак., каго-што.

Тое, што і аплесці.

|| незак. абплята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абплы́сці і абплы́ць, -лыву́, -лыве́ш, -лыве́; -лывём, -лывяце́, -лыву́ць; -лы́ў, -лыла́, -ло́; зак., каго-што.

Праплысці міма ці вакол каго-, чаго-н. А. скалу.

|| незак. абплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абпо́ўзаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Поўзаючы, пабываць у розных месцах. Дзіця абпоўзала ўвесь пакой.

|| незак. абпо́ўзваць, -аю, -аеш, -ае.


абпраме́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.

Падвергнуцца ўздзеянню якіх-н. прамянёў.


абпраме́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Накіраваць на каго-, што-н. прамені, падвергнуць уздзеянню якіх-н. прамянёў.

|| незак. абпраме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абпраме́ньванне, -я, н. і абпрамяне́нне, -я, н. Радыеактыўнае а.


абпы́рскаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Тое, што і апырскаць.

|| незак. абпы́рскваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. абпы́рснуць, -ну, -неш, -не; -ні́.

|| звар. абпы́рскацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. абпы́рсквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абпячы́, -пяку́, -пячэ́ш, -пячэ́; -пячо́м, -печаце́, -пяку́ць; -пёк, -пякла́, -ло́; -пячы́; -пе́чаны; зак., каго-што.

Тое, што і апячы.

|| незак. абпяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абпячы́ся, -пяку́ся, -пячэ́шся, -пячэ́цца; -пячо́мся, -печаце́ся, -пяку́цца; -пёкся, -пякла́ся, -ло́ся; -пячы́ся; зак.

Тое, што і апячыся.

|| незак. абпяка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абрабава́нне гл. рабаваць.


абрабава́ць гл. рабаваць.


абрабі́ць, -раблю́, -ро́біш, -ро́біць; -ро́блены; зак.

1. што. Апрацаваць, дагледзець. А. зямлю.

2. што. Апрацоўваючы, прыдаць чаму-н. патрэбны выгляд, якасць. А. каштоўны камень.

3. каго-што. Запэцкаць, забрудзіць чым-н. (разм.). А. кашулю.

|| незак. абрабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


абра́д, -у, ДМ -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Сукупнасць строга акрэсленых дзеянняў, якімі суправаджаецца выкананне рэлігійных рытуалаў або бытавых традыцый. А. хрышчэння. Вясельны а.

|| прым. абра́давы, -ая, -ае і абра́дны, -ая, -ае.


абра́давацца гл. радавацца.


абра́даваць гл. радаваць.


абрадзі́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак. (разм.).

Тое, што і абрадзіцца.


абрадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; зак. (разм.).

Нарадзіць. Абрадзілася маладзіца.


абра́днасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Сістэма абрадаў. Зімовая народная а.

2. Абрадавы звычай. Выконваць усе абраднасці.


абража́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (кніжн.).

Той, хто абражае каго-н.

|| ж. абража́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


абра́з, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Выява Бога, святога або падзей іх жыцця як прадмет рэлігійнага пакланення вернікаў. У хаце на покуці віселі абразы.

|| памянш. абразо́к, -зка́, мн. -зкі́, -зко́ў, м.


абра́за, -ы, мн. -ы, абра́з, ж.

1. гл. абразіць.

2. Абразлівае слова, абразлівы ўчынак. Цяжкая а.


абраза́нне, -я, н.

1. гл. абрэзаць.

2. Рэлігійны абрад у яўрэяў і мусульман, звязаны з выдаленнем крайняй плоці ў хлопчыкаў.


абраза́цца гл. абрэзацца.


абраза́ць гл. абрэзаць.


абразі́на, -ы, мн. -ы, -зі́н, ж. (разм., лаянк.).

Агідны, брыдкі твар, а таксама благі чалавек.


абра́зіцца, -ра́жуся, -ра́зішся, -ра́зіцца; -ра́зься; зак.

Адчуць сябе абражаным, зняважаным, моцна пакрыўдзіцца.

|| незак. абража́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абра́зіць, -ра́жу, -ра́зіш, -ра́зіць; -ра́зь; -ра́жаны; зак., каго-што.

Пакрыўдзіць, моцна ўнізіць. А. словам. А. дзеяннем.

|| незак. абража́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абра́за, -ы, ж.


абразкі́, -о́ў, адз. -зо́к, -зка́, м. (спец.).

Жанр лірычных мініяцюр у беларускай прозе, у якіх адлюстроўваецца ўнутраны свет чалавека.

|| прым. абразко́вы, -ая, -ае.


абра́злівы, -ая, -ае.

Такі, які нясе ў сабе абразу. Абразлівыя словы.

|| наз. абра́злівасць, -і, ж.


абразу́міцца, -млюся, -мішся, -міцца; -мся; зак.

Абдумацца, стаць разважлівым. З гадамі абразумілася.


абразу́міць, -млю, -міш, -міць; -зу́м; -млены; зак., каго (разм.).

Пераканаць, прымусіць абдумацца. А. дурасліўца.


абракада́бра, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (кніжн.).

1. Лацінскае магічнае слова, заклінанне супраць хвароб.

2. Незразумелае слова ці бяссэнсавы, незразумелы набор слоў, бязглуздзіца.


абрамі́зіцца гл. рамізіцца.


абра́міць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., што (спец.).

1. Уставіць у раму. А. партрэт.

2. перан. Акружыць сабой што-н., размяшчацца вакол чаго-н., акружаючы як рамкай.

3. спец. Уводзіць абрамленне ў мастацкі твор; служыць абрамленнем у мастацкім творы.

|| незак. абрамля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абрамле́нне, -я, н.


абрамле́нне, -я, н.

1. гл. абраміць.

2. Устаўленае што-н. у рамку; што-н. акружанае. Прыгожае а. партрэта.


абра́ннік, -а, мн. -і, -аў, м. (высок.).

1. Той, хто абраны кім-н. для выканання якіх-н. абавязкаў. Дэпутаты — абраннікі народа.

2. перан. Незвычайна здольны, асаблівы чалавек. А. лёсу.

3. Любімы чалавек, каханак. А. сэрца.

|| ж. абра́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. абра́нніцкі, -ая, -ае.


абрасе́лы, -ая, -ае.

Мокры ад расы, пакрыты расою. А. куст.


абрасі́ць, -рашу́, -ро́сіш, -ро́сіць; -ро́шаны; зак., што.

1. Змачыць кроплямі расы. А. ногі.

2. Увільгатніць, пакрыць кроплямі вадкасці. Дожджык вясновы абрасіў зямлю.

|| незак. абро́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абрасці́, -сту́, -сце́ш, -сце́; -сцём, -сцяце́, -сту́ць; -ро́с, -расла́, -ло́; зак., чым.

1. Зарасці, пакрыцца якой-н. расліннасцю, валасамі, слоем чаго-н. А. мохам (таксама перан.: апусціцца, адзічэць; разм.). А. барадой. А. тлушчам. А. граззю (перан.: стаць неахайным, брудным; разм.).

2. перан. Набыць многа ўсяго, стварыць што-н. вакол сябе, каля сябе (разм.). А. гаспадаркай. Вуліца абрасла новымі дамамі.

|| незак. абраста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абраста́нне, -я, н.


абраўнава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ну́ецца; зак.

Зрабіцца роўным, гладкім; выраўняцца (аб краях, паверхні чаго-н.). Свежы насып абраўнаваўся пад коламі машын.

|| незак. абраўно́ўвацца, -аецца.


абраўнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

Зрабіць роўным, гладкім (край, паверхню чаго-н.). А. грады.

|| незак. абраўно́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. абраўно́ўванне, -я, н.


абра́ць, абяру́, абярэ́ш, абярэ́; абяро́м, абераце́, абяру́ць; абяры́; абра́ны; зак., каго-што.

Тое, што і выбраць. А. дэпутата.

|| незак. абіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абра́нне, -я, н.


абрашэ́ціць, -шэ́чу, -шэ́ціш, -шэ́ціць; -шэ́чаны; зак., што.

Зрабіць рашотку на чым-н. А. акно.

|| незак. абрашэ́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абрашэ́чванне, -я, н.


абро́к¹, -у, м. (гіст.).

У час прыгону: натуральны або грашовы падатак, які спаганяўся памешчыкамі з сялян; чынш. Збіраць а.

|| прым. абро́чны, -ая, -ае. А. селянін (які плаціць аброк).


абро́к², -у, м.

Корм для коней, звычайна авёс. Не даўшы аброку, не бі кіем па боку (прыказка).

|| прым. абро́чны, -ая, -ае. Аброчная торба.


абро́слы, -ая, -ае.

Які зарос; пакрыўся расліннасцю, валасамі, шчаціннем. Аброслая алешнікам канава. Аброслыя шчокі.


абро́ць, -і, мн. -і, -ей, ж.

Прадмет вупражы, які надзяваецца каню на галаву. Трымаць каня за а. Трымаць на аброці (перан.: у строгасці, у паслушэнстве).

|| прым. абро́цевы, -ая, -ае.


абро́шваць гл. абрасіць.


абру́бак, -бка, мн. -бкі, -бкаў, м.

1. Адсечаная частка дрэва, палена і пад.

2. Тое, ад чаго адсечана якая-н. частка. А. хваста.

|| прым. абру́бачны, -ая, -ае.


абрубі́ць¹, -рублю́, -ру́біш, -ру́біць; -ру́блены; зак., што.

Адсячы частку чаго-н., падкарочваючы, падраўноўваючы. А. жэрдку.

|| незак. абру́бліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абру́бліванне, -я, н. і абру́бка, -і, ДМ -бцы, ж.


абрубі́ць², -рублю́, -ру́біш, -ру́біць; -ру́блены; зак., што.

Падрубіць, падшыць, загнуўшы край чаго-н. А. хусцінку.

|| незак. абру́бліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абру́бліванне, -я, н.


абру́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кавалак тканіны спецыяльнага вырабу, якім засцілаюць стол; настольнік. Кужэльны а.

|| прым. абру́сны, -ая, -ае і абру́савы, -ая, -ае. Абруснае палатно.


абрусе́лы, -ая, -ае.

Які стаў рускім па мове, звычаях, культуры.

|| наз. абрусе́ласць, -і, ж.


абрусе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Зрабіцца рускім па мове, звычаях, культуры.

|| наз. абрусе́нне, -я, н.


абру́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Вузкі драўляны ці металічны вобад, які набіваецца на бочку, кадушку і пад. для змацавання клёпак.

2. Сагнутая ў кольца пласціна (або стрыжань, прут і пад.). Гімнастычны а.

3. Упрыгожанне, якое надзяецца на галаву. Залаты а.

|| прым. абру́чны, -ая, -ае.


абру́шыцца, -шуся, -шышся, -шыцца; зак.

1. гл. рушыцца.

2. перан., на каго-што. Імкліва напасці. А. з пагрозамі. А. на ворага.

|| незак. абру́швацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 знач.).

|| наз. абрушэ́нне, -я, н.


абру́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., што.

1. гл. рушыць.

2. перан., на каго-што. Накіраваць усю сілу пачуццяў, клопатаў і пад. А. лютасць на ворага.

|| незак. абру́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абры́вак, -ры́ўка, мн. -ры́ўкі, -ры́ўкаў, м.

Адарваны кавалак, частка чаго-н. А. паперы. А. калючага дроту. Абрыўкі ўспамінаў (перан.).

|| прым. абры́вачны, -ая, -ае.


абрыва́цца гл. абарвацца.


абрыва́ць¹ гл. абарваць¹.


абрыва́ць² гл. абарваць².


абры́вісты, -ая, -ае.

Круты, з абрывамі. А. бераг.

|| наз. абры́вістасць, -і, ж.


абры́даць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Тое, што і абрыдзець. Яму абрыдла праца.

|| незак. абры́дваць, -аю, -аеш, -ае.


абры́дзець, -ею, -ееш, -ее; абры́дзеў, -дзела і абры́д, -дла; зак.

Надакучыць, апрацівець, апрыкраць, прыесціся.


абры́длівы, -ая, -ае.

Надакучлівы. Абрыдлівая імжа.


абры́длы, -ая, -ае (разм.).

Які абрыдзеў, надакучыў. А. халодны дождж.


абры́днуць, -ну, -неш, -не; абры́днуў, -нула і абры́д, -дла; абры́дні́; зак. (разм.).

Тое, што і абрыдзець. Хлеб ніколі не абрыдне.


абры́зглы, -ая, -ае.

Пра малако, якое пачало скісаць. Абрызглае малако.


абры́згнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гне; абры́зг, -гла; зак.

Набыць кіслы смак, закіснуць (пра малако). Малако абрызгла.

|| незак. абрызга́ць, -а́е.


абрыко́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паўднёвае фруктовае дрэва з жоўта-чырвонымі салодкімі пладамі з буйной костачкай, а таксама плод гэтага дрэва.

|| прым. абрыко́савы, -ая, -ае і абрыко́сны, -ая, -ае. Абрыкосавы джэм. Абрыкосная костачка.


абры́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Раптам упасці зверху, абваліцца. Столь абрынулася.

2. перан., на каго-што. З вялікай сілай напасці, наваліцца; нечакана спасцігнуць каго-, што-н. А. на ворага. Гора абрынулася на бацькоў.

|| незак. абрына́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абры́нуць, -ну, -неш, -не; -ры́нь; -нуты; зак., што.

1. Імкліва абрушыць што-н. на каго-, што-н. А. на ворага глыбы камення.

2. перан. З вялікай сілай накіраваць што-н. на каго-н. А. усю злосць на бюракратаў.

|| незак. абрына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абры́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Лінія, якая абмяжоўвае прадмет адной вонкавай рысай; контурны малюнак.

|| прым. абры́сны, -ая, -ае.


абрысава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -су́ецца; зак.

Стаць бачным, выразным. Удалечыні абрысаваліся скалы.

|| незак. абрысо́ўвацца, -аецца.


абрысава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак.

1. што. Абвесці рысай, абчарціць.

2. перан., каго-што. Ахарактарызаваць, апісаць. А. сітуацыю.

|| незак. абрысо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абрысо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, ж. і абрысо́ўванне, -я, н.


абры́ў, -ры́ву, мн. -ры́вы, -ры́ваў, м.

1. гл. абарваць¹, абарвацца.

2. Месца, дзе што-н. абарвана. А. лініі.

3. Круты схіл, адкос берага ракі. Скочыць з абрыву.


абрэвізава́ць гл. рэвізаваць.


абрэвіяту́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж. (кніжн.).

Складанаскарочанае слова, утворанае шляхам скарачэння матывуючай адзінкі, напр.: БДУ, ЦЭЦ, філфак.

|| прым. абрэвіяту́рны, -ая, -ае.


абрэ́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Абрэзаны край, беражок. Кніга з зялёным абрэзам.

2. Вінтоўка з укарочаным канцом ствала. Страляць з абрэза.

У абрэз (разм.) — без лішку, якраз столькі, колькі можа спатрэбіцца. Грошай у а.


абрэ́зак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м.

Астатак ад рэзкі чаго-н. Абрэзкі скуры. Абрэзкі дошак.

|| прым. абрэ́зкавы, -ая, -ае.


абрэ́зацца, -рэ́жуся, -рэ́жашся, -рэ́жацца; -рэ́жся; зак.

Параніць сябе чым-н. вострым; парэзацца. А. асколкам шкла.

|| незак. абрэ́звацца, -аюся, -аешся, -аецца і абраза́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абрэ́заць, -рэ́жу, -рэ́жаш, -рэ́жа; -рэ́ж; -рэ́заны; зак.

1. Адразаючы па краях ці з канцоў, пакараціць, паменшыць што-н.; падрэзаць. А. пазногці.

2. Аддзяліць, адрэзаць што-н., зрэзаць збоку, па ўсёй паверхні́; зняць. А. сухія галіны на яблынях. А. гарэлую скарынку ў хлебе.

3. што. Параніць чым-н. вострым, парэзаць. А. палец.

4. перан., каго-што. Рэзка перапыніць, прымусіць змоўкнуць (разм.). А. на першым слове.

5. перан. Паменшыць, скараціць памеры, колькасць чаго-н. А. паёк.

|| незак. абрэ́зваць, -аю, -аеш, -ае і абраза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абрэ́званне, -я, н. (да 1 знач.), абраза́нне, -я, н. (да 1 знач.) і абрэ́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1 знач.).


абрэ́к, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Горац, які прымаў удзел у барацьбе супраць царскіх войск і адміністрацыі.


абса́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -са́д, ж.

1. Дрэвы, кусты, пасаджаныя ўздоўж ці вакол чаго-н.; насаджэнні. Усцяж шляху зелянела маладая а.

2. Тое, што і шуфляда (у 2 знач.). А. для акна.

|| прым. абса́давы, -ая, -ае.


абсадзі́ць, -саджу́, -са́дзіш, -са́дзіць; -са́джаны; зак.

1. што і чым. Пасадзіць дрэвы, кусты вакол чаго-н. А. сядзібу бярозамі.

2. каго. Перамагчы, паваліць каго-н. (разм.). Ён і мядзведзя абсадзіць.

|| незак. абса́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абса́джванне, -я, н. і абса́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (спец.).

|| прым. абса́дачны, -ая, -ае. (да 1 знач.).


абсалю́т, -у, М -лю́це, м. (кніжн.).

1. У ідэалістычнай філасофіі: вечная нязменная першааснова ўсяго існага (дух, ідэя, бажаство).

2. Нешта безадноснае, незалежнае, самаіснае. Узвесці ў а.

3. Мяжа дасканаласці, узор; найвышэйшае разумовае ўяўленне пра што-н.


абсалю́тны, -ая, -ае.

1. Безумоўны, неабмежаваны, узяты па-за ўсякім параўнаннем. Абсалютныя і адносныя паказчыкі. А. чэмпіён (спартсмен-пераможац у мнагабор’і).

2. Поўны, канчатковы. А. спакой. Абсалютная большасць (пераважная большасць). Абсалютная манархія (самадзяржаўе). А. слых (слых, які дакладна вызначае вышыню любога тону). Абсалютна (прысл.) правільна.

Абсалютны нуль — самая нізкая тэмпература (-273,15 °С).

Абсалютны нуль — пра нікчэмнага, зусім бескарыснага ў якой-н. справе чалавека.


абсалюты́зм, -у, м.

Форма дзяржаўнага кіравання, пры якой вярхоўная ўлада цалкам належыць самадзяржаўнаму манарху; неабмежаваная манархія.

|| прым. абсалюты́сцкі, -ая, -ае.


абсвіста́ць, -ві́шчу, -ві́шчаш, -ві́шча; -вішчы́; -віста́ны; зак., каго-што.

Свістам выказаць каму-н. сваё неадабрэнне, асуджэнне. А. артыста.

|| незак. абсві́стваць, -аю, -аеш, -ае.


абсе́вак, -се́ўка, мн. -се́ўкі, -се́вак, м.

1. Лапік на ніве, які застаўся незасеяным.

2. толькі мн. Рэшткі ад прасявання; высеўкі. Змесці ў кучу абсеўкі.

3. мн., перан. Пра што-н. непаўнавартаснае. Мы ж табе не абсеўкі якія.

|| прым. абсе́ўкавы, -ая, -ае.


абсе́дзець, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што (разм.).

Седзячы, абмяць. А. крэсла.

|| незак. абсе́джваць, -аю, -аеш, -ае.


абсе́йваць гл. абсеяць.


абсе́кчы, -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; -се́к, -кла; -сячы́; -се́чаны; зак., каго-што.

Тое, што і абсячы.

|| незак. абсяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абсяка́нне, -я, н.


абсемяні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -меніце́, -мяня́ць; -нёны; зак., каго-што.

1. Засеяць насеннем. А. поле.

2. Тое, што і асемяніць (спец.).

|| незак. абсемяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. абсемяне́нне, -я, н.


абсентэі́зм, -у, м. (кніжн.).

Ухіленне выбаршчыкаў ад удзелу ў выбарах у дзяржаўныя органы.

|| прым. абсентэі́сцкі, -ая, -ае.


абсервато́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Навуковая ўстанова, абсталяваная для астранамічных, метэаралагічных, геафізічных назіранняў, а таксама будынак, у якім вядуцца такія назіранні.

|| прым. абсервато́рскі, -ая, -ае.


абсе́сці, 1 і 2 ас. адз. не ўжыв., -ся́дзе; зак. (разм.).

1. каго-што. Сеўшы, размясціўшыся вакол каго-, чаго-н., абкружыць. Дзеці абселі вогнішча.

2. каго-што. Сеўшы ў вялікай колькасці, заняць паверхню чаго-н. Мухі абселі стол.

3. (1 і 2 ас. адз. і мн. не ўжыв.). Пра з’яўленне балячак, сыпу на губах, твары. Балячкі абселі губы.

4. (1 і 2 ас. адз. і мн. не ўжыв.). Зрабіцца больш шчыльным, апусціцца ўніз, апасці. Снег абсеў. Зямля абсела за ноч.

5. Страціўшы апору ў нагах, зваліцца; асунуцца ўніз. Ад страху чалавек абсеў на зямлю.

|| незак. абсяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абсе́ў, -се́ву, м.

Тое, што і абсевак.


абсе́яць, -се́ю, -се́еш, -се́е; -се́й; -се́яны; зак., што.

Правесці сяўбу, засеяць. Абсеялі загоны адборным насеннем.

|| незак. абсява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абсі́вераць гл. сівераць.


абскака́ць, -скачу́, -ска́чаш, -ска́ча; -скачы́; -скака́ны; зак., каго-што.

1. Праскакаць вакол каго-, чаго-н. А. балота.

2. Скачучы, абагнаць. Рысісты конь усіх абскакаў на скачках.

3. перан. Перамагчы, апярэдзіць у чым-н. А. канкурэнтаў.

|| незак. абска́кваць, -аю, -аеш, -ае.


абска́рдзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Падаць афіцыйную скаргу ў вышэйшую інстанцыю наконт чаго-н., што прызнаецца незаконным, няправільным. А. судовы прыгавор.

|| незак. абска́рджваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абска́рджанне, -я, н.


абсклюдава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што.

Абчасаць склюдам. А. бервяно.

|| незак. абсклюдо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абскрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак., што.

Скрабучы, ачысціць што-н. А. моркву. А. бульбіну.

|| незак. абскраба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абскрэ́бваць, -аю, -аеш, -ае.


абску́бці, -о́ў, -бе́ш, -бе́; -бём, -бяце́, -бу́ць; -ку́б, -бла; -бі́; -куба́ны і -ку́бены; зак., каго-што.

1. Скубучы, ачысціць (ад пер’я). А. курыцу.

2. Скубучы, зрабіць больш роўным. А. стог сена.

3. Сашчыпаць, паз’ядаць (траву і пад.). Авечкі абскублі ўсе ўзмежкі.

|| незак. абскуба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і абску́бваць, -аю, -аеш, -ае.


абскура́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Вораг асветы, навукі, цемрашал, рэакцыянер.

|| ж. абскура́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. абскура́нцкі, -ая, -ае.


абскуранты́зм, -у, м. (кніжн.).

Варожае стаўленне да асветніцтва і культурнага прагрэсу, цемрашальства; склад думак, характар дзеянняў абскуранта.

|| прым. абскуранты́сцкі, -ая, -ае.


абсле́даваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны; зак. і незак., каго-што.

1. Зрабіць (рабіць) агляд, праверку чаго-н.

2. Уважліва азнаёміцца (знаёміцца) з чым-н., вывучаць (вывучыць) што-н. А. жыллёвыя ўмовы. А. мясцовасць.

|| наз. абсле́даванне, -я, н. Легчы ў бальніцу на а.


абслі́згаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Зрабіць што-н. гладкім, коўзкім. А. горку.

|| незак. абслі́згваць, -аю, -аеш, -ае.


абслі́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што (разм.).

Намачыць слінай; запэцкаць. А. нагруднік.

|| незак. абслі́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


абслу́га, -і, ДМ -лу́зе, ж.

1. Сістэма сродкаў бытавога абслугоўвання насельніцтва; сэрвіс. На добрым узроўні а. ў горадзе.

2. зб. Службовы персанал, які абслугоўвае каго-н. Сабралася на сход а. бальніцы.

|| прым. абслуго́вы, -ая, -ае. А. персанал.


абслуго́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. каго-што. Выконваць работу, звязаную з задавальненнем чыіх-н. бытавых патрэб. А. хворых. А. пакупнікоў.

2. што. Выконваць работу, звязаную з эксплуатацыяй машын, станкоў і пад. А. некалькі станкоў.

|| зак. абслужы́ць, -лужу́, -лу́жыш, -лу́жыць; -лу́жаны.

|| наз. абслуго́ўванне, -я, н..


абслу́хаць, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.

Абследаваць стан унутраных органаў шляхам выслухвання. А. хворага.

|| незак. абслу́хваць, -аю, -аеш, -ае.


абсма́жыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -жыцца; зак.

Стаць абсмажаным. Мяса абсмажылася.

|| незак. абсма́жвацца, -аецца.


абсма́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -ма́ж; -жаны; зак., каго-што.

Абпячы з усіх бакоў, падсмажыць. А. качку. А. кавалак мяса.

|| незак. абсма́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абсма́жванне, -я, н.


абсмакава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Упадабаць што-н. па смаку. Дзеці абсмакавалі мёд.


абсмакта́ць, -макчу́, -мо́кчаш, -мо́кча; -макчы́; -макта́ны; зак., што.

1. Пасмактаць з усіх бакоў. А. цукерку.

2. перан. Усебакова вывучыць, абдумаць; смакуючы, падрабязна расказаць аб чым-н. (разм.). А. усё да дробязей.

|| незак. абсмо́ктваць, -аю, -аеш, -ае.


абсмалі́цца, -смалю́ся, -сма́лішся, -сма́ліцца; зак.

Тое, што і асмаліцца.

|| незак. абсма́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абсмалі́ць¹ гл. смаліць¹.


абсмалі́ць² гл. смаліць².


абсмяя́ць, -мяю́, -мяе́ш, -мяе́; -мяём, -меяце́, -мяю́ць; -ме́й; -мяя́ны; зак., каго-што.

Паказаць каго-, што-н. у смешным выглядзе; высмеяць. Абсмяялі хлопца. А. сквапнасць.

|| незак. абсме́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абсмяя́нне, -я, н.


абсо́ўвацца гл. абсунуцца.


абсо́ўваць гл. абсунуць.


абсо́хлы, -ая, -ае.

Які стаў сухім. Абсохлае бервяно.


абсо́хнуць, -ну, -неш, -не; абсо́х, -хла; -со́хні́; зак.

Стаць сухім, высахнуць зверху. Зямля абсохла.

Малако на губах не абсохла ў каго-н. —пра таго, хто яшчэ надта малады і нявопытны.

|| незак. абсыха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абста́віцца, -та́ўлюся, -та́вішся, -та́віцца; зак.

1. Паставіць што-н. вакол сябе. А. крэсламі. А. кнігамі.

2. Абзавесціся мэбляй (разм.). А. ў новай кватэры.

|| незак. абстаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


абста́віць, -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; -та́ўлены; зак.

1. каго-што, чым. Паставіць што-н. вакол каго-, чаго-н. А. трыбуну кветкамі.

2. што. Уставіць, заставіць што-н. чым-н. А. паліцы кнігамі. А. вокны вазонамі.

3. што. Паставіць у пакоі, кабінеце, кватэры мэблю, набыць абстаноўку (у 1 знач.). А. дом мэбляй. А. кабінет.

4. перан., што. Стварыць умовы, абставіны для правядзення чаго-н. Добра а. юбілей.

5. перан., каго-што. Дасягнуць большых поспехаў, апярэдзіць каго-н. у чым-н. (разм.). А. канкурэнтаў.

|| незак. абстаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


абсталява́нне, -я, н.

1. гл. абсталяваць.

2. Сукупнасць прылад, механізмаў, машын і пад., неабходных для чаго-н. Завод аснашчаны новым абсталяваннем. Лабараторнае а.


абсталява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

1. Забяспечыць патрэбным абсталяваннем, інвентаром. А. фізічны кабінет. А. лектарскую залу нагляднымі дапаможнікамі.

2. Набыць абстаноўку (у 1 знач.), мэбляваць.

3. Арганізаваць што-н. Друкарню абсталявалі ў суседнім доме.

|| незак. абсталёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абсталёўванне, -я, н. і абсталява́нне, -я, н.


абстано́ўка, -і, ДМ -но́ўцы, ж.

1. Мэбля, хатнія рэчы. А. кватэры.

2. Умовы, абставіны, у якіх што-н. адбываецца. Міжнародная а. Баявая а.

|| прым. абстано́вачны, -ая, -ае.


абстрагава́цца, -гу́юся, -гу́ешся, -гу́ецца; -гу́йся; зак. і незак. (кніжн.).

У думках адарвацца (адрывацца) ад тых ці іншых уласцівасцей ці сувязей прадметаў, з’яў з мэтай выдзялення найбольш істотных і заканамерных іх прыкмет.


абстрагава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; -гава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Зрабіць (рабіць) абстракцыю (у 1 знач.) чаго-н.; у думках адкінуць (адкідваць) неістотныя ўласцівасці, сувязі прадмета і вылучыць (вылучаць) яго асноўныя, агульныя ўласцівасці, мысліць адцягнена.


абстра́ктны, -ая, -ае.

Заснаваны на абстракцыі (у 1 знач.); адцягнены; проціл. канкрэтны. Абстрактныя паняцці. Абстрактнае мысленне.

|| наз. абстра́ктнасць, -і, ж.


абстра́кцыя, -і, ж.

1. Мысленнае адцягненне, адасабленне ад тых ці іншых бакоў, уласцівасцей або сувязей прадметаў і з’яў для выдзялення асноўных, істотных іх прыкмет, агульных уласцівасцей. Пры дапамозе абстракцыі ўзніклі ўсе лагічныя паняцці.

2. Адцягненае паняцце, тэарэтычнае абагульненне вопыту. Навуковая а.


абстракцыяні́зм, -у, м.

Кірунак у жывапісе, скульптуры, графіцы 20 ст., паслядоўнікі якога ўспрымаюць рэальны свет у выглядзе адцягненых, абстрактных форм, каляровых плям, ліній і пад.

|| прым. абстракцыяні́сцкі, -ая, -ае.


абстракцыяні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак — паслядоўнік абстракцыянізму.

|| ж. абстракцыяні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


абстраля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак. (разм.).

Пабываць у баях, прывыкнуць да баявой абстаноўкі. Навабранцы абстраляліся.


абстраля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго-што.

1. Адкрыць агонь па кім-, чым-н. А. ворага. А. вышыню.

2. Выпрабаваць у стральбе. А. ружжо.

|| незак. абстрэ́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абстрачы́ць, -рачу́, -ро́чыш, -ро́чыць; -ро́чаны; зак., што.

Прастрачыць што-н. кругом, па краях. А. каўнер.

|| незак. абстро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абструга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -ру́ганы і -руга́ны; зак., што.

Стругаючы, зрабіць гладкім. А. дошку.

|| незак. абстру́гваць, -аю, -аеш, -ае.


абстру́кцыя, -і, ж. (кніжн.).

Дзеянне, адкрыта накіраванае на зрыў чаго-н., наўмысны зрыў у знак пратэсту якога-н. мерапрыемства шумам, выкрыкамі і пад. Учыніць каму-н. абструкцыю.

|| прым. абструкцы́йны, -ая, -ае.


абстры́гчы гл. стрыгчы.


абстры́гчыся гл. стрыгчы.


абстрэ́л, -у, м.

Стральба па якой-н. цэлі. Артылерыйскі а.

Узяць (браць) пад абстрэл — рэзка крытыкаваць каго-н.


абступі́ць, 1 і 2 ас. адз. не ўжыв., -ту́піць; зак., каго-што.

Акружыць; ахапіць з усіх бакоў. Дзеці абступілі казачніка. Лазняк абступіў возера. Горад абступілі высокія горы.

|| незак. абступа́ць, -а́е.


абсу́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

Тое, што і асунуцца.

|| незак. абсо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абсу́нуць, -ну, -неш, -не; -су́нь; -нуты; зак., што.

Тое, што і асунуць.

|| незак. абсо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абсу́рд, -у, М -дзе, м.

Недарэчнасць, бязглуздзіца. Дайсці да абсурду.


абсу́рдны, -ая, -ае.

Недарэчны, бязглузды. Абсурдная думка.

|| наз. абсу́рднасць, -і, ж. і абсу́рд, -у, М -дзе, м.


абсушы́цца, -сушу́ся, -су́шышся, -су́шыцца; зак.

Высушыць сваю вопратку. А. ля вогнішча.

|| незак. абсу́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абсушы́ць, -сушу́, -су́шыш, -су́шыць; -су́шаны; зак., каго-што.

Высушыць зверху, кругом. А. мокрае адзенне.

|| незак. абсу́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абсу́шванне, -я, н. і абсу́шка, -і, ДМ -шцы, ж.


абсцы́са, -ы, ж. (спец.).

Адна з каардынат, якая вызначае месца пункта ў прасторы.

|| прым. абсцы́сны, -ая, -ае.


абсцэ́с, -у, м. (спец.).

Запаленне тканак якога-н. органа з нагнаеннем; гнойны нарыў. А. лёгкіх.

|| прым. абсцэ́сны, -ая, -ае.


абсы́пацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -плецца; зак.

1. Абваліцца, разваліцца, сыплючыся; апасці. Лісце даўно абсыпалася з дрэў. Склеп абсыпаўся.

2. Пакрыцца мноствам чаго-н. Начное неба абсыпалася зорамі.

|| незак. абсыпа́цца, -а́ецца.


абсы́паць, -плю, -плеш, -пле; -сы́п; -паны; зак.

1. каго-што. Пасыпаць, пакрыць каго-, што-н. зверху чым-н. сыпкім; сыплючыся, раскідваючыся, пакрыць паверхню чаго-н.; пакрыць з усіх бакоў. А. цукрам пірагі. Пялёсткі яблынь абсыпалі зямлю. Іней абсыпаў кожную іголачку елак.

2. безас., каго-што. Пакрыць высыпкай. Увесь твар і губы абсыпала.

3. перан., каго-што. Шчодра надзяліць каго-н. чым-н. А. падарункамі. А. кампліментамі.

|| незак. абсыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абсыпа́нне, -я, н. і абсы́пка, -і, ДМ -пцы, ж. (да 1—3 знач.).

5. Абтрэсці што-н. з чаго-н.


абсява́ць гл. абсеяць.


абся́г, -у, м.

1. Прастора, абшар, далягляд. Любавацца абсягам палёў.

2. перан. Сфера, галіна дзейнасці каго-, чаго-н. А. інтарэсаў.

|| прым. абся́жны, -ая, -ае.


абсяда́ць гл. абсесці.


абсядла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Тое, што і асядлаць (у 1 і 2 знач.).


абсяка́нне гл. абсячы, абсекчы.


абсяка́ць гл. абсячы, абсекчы.


абсячы́, -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; -се́к, -кла; -сячы́; -се́чаны; зак.

1. што. Адсякаючы, аддзяліць. А. сукі на дрэве.

2. перан., каго. Спыніць, абарваць. Абсек мяне бацька, не даў слова сказаць.

|| незак. абсяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абсяка́нне, -я, н.


абсячы́ся, -сяку́ся, -сячэ́шся, -сячэ́цца; -сячо́мся, -сечаце́ся, -сяку́цца; -се́кся, -лася, -сячы́ся; зак.

Тое, што і асячыся (у 2 знач.).

|| незак. асяка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абта́лы, -ая, -ае.

Які абтаў, вызваліўся ад лёду, снегу (зверху, па краях) у выніку яго раставання. А. бераг ракі.


абтапта́цца, -тапчу́ся, -то́пчашся, -то́пчацца; -тапчы́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Стаць абтаптаным, утаптацца. Снег абтаптаўся.

2. Знасіць, стаптаць абутак. Зусім абтаптаўся, няма чаго на ногі насунуць.

|| незак. абто́птвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абтапта́ць, -тапчу́, -то́пчаш, -то́пча; -тапчы́; -тапта́ны; зак., што.

Утаптаць што-н. вакол чаго-н., абмяць нагамі. А. зямлю каля слупа. А. сена на возе.

|| незак. абто́птваць, -аю, -аеш, -ае.


абта́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -а́е; зак.

Вызваліцца зверху ці па краях ад снегу, лёду пры яго раставанні́; растаць зверху, з краёў; зменшыцца ў выніку раставання. Шыбы абталі. Ільдзіна абтала.

|| незак. абтава́ць, -тае́.


абтачы́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -то́чыцца; зак.

Стаць гладкім, абточаным.

|| незак. абто́чвацца, -аецца.


абтачы́ць¹, -тачу́, -то́чыш, -то́чыць; -то́чаны; зак., што.

На такарным станку ці з дапамогай якіх-н. інструментаў надаць чаму-н. патрэбную форму, зрабіць гладкім, роўным. А. дэталь.

|| незак. абто́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абто́чка, -і, ДМ -чцы, ж. і абто́чванне, -я, н.


абтачы́ць², 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -то́чыць; -то́чаны; зак., што.

Абгрызці, аб’есці з усіх бакоў (пра чарвей, насякомых). Чарвякі абтачылі ўсю кару.

|| незак. абто́чваць, -ае.


абто́чны, -ая, -ае.

Прызначаны для абточкі. А. станок.


абтрапа́цца, -раплю́ся, -рэ́плешся, -рэ́плецца; -рапі́ся; зак.

1. Ачысціць сябе ад чаго-н. А. ад снегу.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Ачысціцца ад кастрыцы (пра лён, пяньку).

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). У выніку доўгай носкі падрацца, абабіцца па краях. Гарнітур мой зусім абтрапаўся.


абтрапа́ць, -раплю́, -рэ́плеш, -рэ́пле; -рапі́; -рапа́ны; зак., што.

1. Абабіць, стрэсці што-н. з чаго-н. А. пыл з адзення.

2. Ачысціць трапаннем (лён, пяньку). А. валакно.

3. Падраць, абабіць, абнасіць па краях (пра вопратку). А. рукавы.


абтрэ́сці, -расу́, -расе́ш, -расе́; -расём, -расяце́, -расу́ць; -ро́с, -рэ́сла; -расі́; -рэ́сены; зак., што.

Тое, што і атрэсці.

|| незак. абтраса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абтрэ́сціся, -расу́ся, -расе́шся, -расе́цца; -расёмся, -расяце́ся, -расу́цца; -ро́сся, -рэ́слася; -расі́ся; зак.

Тое, што і атрэсціся.

|| незак. абтраса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абту́хнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; -ту́х, -хла; зак.

Тое, што і атухнуць.

|| незак. абтуха́ць, -а́е.


абтушы́ць гл. тушыць¹.


абты́каць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

1. Натыкаць што-н. вакол чаго-н. А. градку калочкамі.

2. Утыкаць чым-н. якую-н. паверхню. А. падушачку іголкамі.

3. Заканапаціць, абканапаціць што-н.

|| незак. абтыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абтыка́ць гл. абаткнуць, абты́каць.


абтынкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Тое, што і атынкаваць. А. сцены дома.

|| незак. абтынко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абтынко́ўванне, -я, н.


абува́цца гл. абуцца.


абува́ць гл. абуць.


абуджа́льны, -ая, -ае.

Які абуджае да чаго-н.; пабуджальны. А. заклік.


абудзі́цца, абуджу́ся, абу́дзішся, абу́дзіцца; зак.

1. Тое, што і прачнуцца. А. на досвітку. А. ад крыку.

2. перан. Ажывіцца, напоўніцца шумам, гоманам. Вуліца абудзілася ад начной цішыні. Прырода абудзілася да новага жыцця.

3. перан. Узнікнуць, выявіцца (пра пачуцці, уласцівасці, якасці). Абудзілася пачуццё адказнасці за справу.

4. Вярнуцца да жыцця, дзейнасці, аднавіць жыццёвыя працэсы. Прырода абудзілася да новага жыцця.

|| незак. абуджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абудзі́ць, абуджу́, абу́дзіш, абу́дзіць; абу́джаны; зак.

1. каго-што. Перапыніць чый-н. сон; прымусіць ачнуцца. Шум абудзіў жанчыну.

2. перан., што. Парушыць спакой, напоўніць гукамі, галасамі, вярнуць да жыцця, дзейнасці, вывесці са стану спакою. Гоман абудзіў вуліцу.

3. перан., што. Выклікаць якія-н. пачуцці, уласцівасці, якасці. А. фантазію дзяцей.

|| незак. абуджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абуджэ́нне, -я, н.


абу́за, -ы, ж.

1. Непрыемны абавязак, лішні клопат, турбота. Узваліць абузу на чалавека.

2. Той (тое), хто (што) абцяжарвае каго-, што-н. Лішнія рэчы — а. ў дарозе.


абумо́віць, -мо́ўлю, -мо́віш, -мо́віць; -мо́ўлены; зак., што.

1. Выклікаць што-н., з’явіцца прычынай, матывам для ўзнікнення чаго-н. Старанная праца абумовіла поспех.

2. Абмежаваць што-н. пэўнымі ўмовамі, дагаворамі́; агаварыць. А. свой удзел у рабоце.

|| незак. абумо́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


абура́льны, -ая, -ае.

Які выклікае гнеў, абурэнне. А. ўчынак.

|| наз. абура́льнасць, -і, ж.


абу́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

Стаць абураным; разгневацца. А. дрэнным учынкам. А. на таварыша.

|| незак. абура́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абуры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., абу́рыцца; зак. (разм.).

Абрушыцца, абваліцца. Сцяна абурылася.

|| незак. абу́рвацца, -аецца.


абу́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што.

Давесці да абурэння; выклікаць гнеў, незадавальненне. Яго ўчынак абурыў усіх.

|| незак. абура́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абурэ́нне, -я, н.


абуры́ць, абуру́, абу́рыш, абу́рыць; абу́раны; зак., што (разм.).

Абваліць, абрушыць. А. сцены склепа.

|| незак. абу́рваць, -аю, -аеш, -ае.


абурэ́нне, -я, н.

1. гл. абу́рыць.

2. Вельмі моцнае незадавальненне, гнеў. Выказаць сваё а.


абу́так, -тку, м.

Выраб са скуры ці іншых матэрыялаў, звычайна з цвёрдай падэшвай, які носяць на нагах. Зімовы а. Вытворчасць абутку.

|| прым. абутко́вы, -ая, -ае.


абу́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Працаўнік абутковай прамысловасці.

|| ж. абу́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. абу́тніцкі, -ая, -ае.


абу́х, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Тупая патоўшчаная частка вострай прылады (звычайна сякеры), процілеглая лязу. Удар абухом.

2. перан. Дурань (лаянк.) А. верыць аднаму сабе, а ўсіх астатніх падазрае ў нечым.

Падвесці пад абух — загубіць.

Як абухом па галаве — уразіць раптоўнай непрыемнай весткай.

|| памянш. абушо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

|| прым. абухо́вы, -ая, -ае.


абу́цца, абу́юся, абу́ешся, абу́ецца; зак.

1. Надзець сабе на ногі абутак. Бацька абуўся і пайшоў на вуліцу.

2. Набыць сабе абутак, забяспечыць сябе абуткам. Трэба думаць, як на зіму а.

|| незак. абува́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абу́ць, абу́ю, абу́еш, абу́е; абу́ты; зак., каго-што.

1. Надзець на ногі сабе ці каму-н. абутак. А. боты.

2. Забяспечыць каго-н. абуткам. Трэба на зіму дзяцей а.

Абуць у лапці — абхітрыць, давесці да беднасці. Гу́лі не аднаго ў лапці абулі (прыказка).

|| незак. абува́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Праходзіць ваенную падрыхтоўку.

|| зак. абучы́цца, абучу́ся, абу́чышся, абу́чыцца.

|| наз. абучэ́нне, -я, н.


абуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго.

Праводзіць ваенную падрыхтоўку. А. навабранцаў.

|| зак. абучы́ць, абучу́, абу́чыш, абу́чыць; абу́чаны.

|| наз. абучэ́нне, -я, н.


абушо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

1. гл. абух.

2. Ручны інструмент для абколвання пластоў ломкіх горных парод.


абфутрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Абшыць футравінай што-н. для ацяплення. А. дзверы.

|| незак. абфутро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абхадзі́ць, -хаджу́, -хо́дзіш, -хо́дзіць; -хо́джаны; зак., што.

Ходзячы, пабываць усюды (у многіх месцах), абысці ўдоўж і ўпоперак. Абхадзіў ён усе ваколіцы.


абха́зы і абха́зцы, -аў, адз. абха́з, -а і абха́зец, -зца, м.

Народ, які складае асноўнае, карэннае насельніцтва Абхазіі.

|| ж. абха́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак.

|| прым. абха́зскі, -ая, -ае.


абхапі́ць, -хаплю́, -хо́піш, -хо́піць; -хо́плены; зак., каго-што.

1. Абняць (рукамі, лапамі і пад.). Дзяўчынка абхапіла маці за шыю.

2. перан. Акружыць з усіх бакоў (пра агонь, цемру і пад.). Абхапіў агонь будыніну.

3. Успрыняць цалкам што-н.; зразумець, засвоіць. А. позіркам краявід. Адразу а. увесь матэрыял.

4. Распаўсюдзіць сярод каго-н. А. падпіскай на газеты.

5. Зрабіць абход праціўніка з флангаў з мэтай нанясення ўдару. Партызаны абхапілі ворага з трох бакоў.

|| незак. абхо́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


абхваста́ць, -хвашчу́, -хво́шчаш, -хво́шча; -хвашчы́; -хваста́ны; зак., што (разм.).

Хвошчучы, абабіць. А. пугай лісце з куста.

|| незак. абхво́стваць, -аю, -аеш, -ае.


абхва́т, -у, М -хва́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Даўжыня па акружнасці, роўная адлегласці паміж распасцёртымі рукамі, якімі ахопліваецца што-н. круглае. Дуб у два абхваты.

2. Таўшчыня чаго-н., якая вымяраецца па акружнасці. Ствол баабаба дасягае 45 м у абхваце.


абхіну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

Тое, што і ахінуць.

|| незак. абхіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абхітры́ць, -ру́, -ры́ш, -ры́ць; -ры́м, -рыце́, -ра́ць; зак., каго-што.

Перамагчы каго-н. хітрасцю, перахітрыць. Усё ж ён абхітрыў мяне.


абхо́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. абысці.

2. Месца, шлях, па якім можна абысці. Зручны а.

3. Участак лесу (адзін або некалькі кварталаў), які даглядаецца адным лесніком. Парадак у абходзе.

4. Манеўр для ўдару ў фланг ці ў тыл праціўніка. Рушыць палкі ў а.


абхо́джваць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго (разм.).

Паддобрываючыся, імкнуцца пераканаць каго-н. у чым-н., схіліць да чаго-н.


абхо́дзіцца гл. абысціся.


абхо́дзіць гл. абысці.


абхо́дны, -ая, -ае.

1. Такі, па якім можна ісці ў абход; кружны. А. шлях.

2. перан. Не просты, звязаны з хітрыкамі, падманам (пра дзеянні, паводзіны каго-н.). Дзейнічаць абходнымі сцежкамі.

3. Звязаны з абходам, акружэннем ворага. А. манеўр.

Абходны ліст (лісток) — дакумент, у якім адзначаецца, што няма матэрыяльнай запазычанасці ў тых, хто ідзе ў адпачынак ці звальняецца.


абхо́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які даглядае ўчастак дарогі. Дарожны а. Пуцявы а.

|| прым. абхо́дчыцкі, -ая, -ае.


абхо́пліваць гл. абхапіць.


абцалава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., каго-што.

Пацалаваць усіх, кожнага, усё, многае.

|| незак. абцало́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абца́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дэталь абутку ў выглядзе падстаўкі, якая прыпадымае пятку вышэй узроўню наска. Боты на высокіх абцасах.

Трымаць пад абцасам каго-н. — трымаць у поўным падпарадкаванні.

|| памянш. абца́сік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. абца́савы, -ая, -ае.


абцерабі́ць, -цераблю́, -цярэ́біш, -цярэ́біць; -цярэ́блены; зак., што.

1. Ачысціць ад галля, бацвіння, лісця і пад. А. дрэва. А. буракі і моркву.

2. Аб’есці (разм.). А. агрэст. Шпакі абцерабілі вішні.

|| незак. абцярэ́бліваць, -аю, -аеш, -ае.


абцерушы́ць, -церушу́, -цяру́шыш, -цяру́шыць; -цяру́шаны; зак., што.

1. Абтрэсці, абабіць (пыл, снег і пад.) з чаго-н. А. пясок з вопраткі.

2. Памяўшы, аддзяліць, вытрасці. А. каласы.

|| незак. абцяру́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абце́рці, абатру́, абатрэ́ш, абатрэ́; абатро́м, абатраце́, абатру́ць; абцёр, -це́рла; абатры́; абцёрты; зак.

1. каго-што. Выцерці, зрабіць сухім, чыстым. А. рукі. А. твар.

2. што. Зняць, сцерці верхні слой чаго-н. А. старую фарбу.

|| незак. абціра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. абце́рціся, абатру́ся, абатрэ́шся, абатрэ́цца; абатро́мся, абатраце́ся, абатру́цца; абцёрся, -це́рлася; абатры́ся; незак. абціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. абціра́нне, -я, н. і абці́рка, -і, ДМ -рцы, ж. Халоднае абціранне (масаж цела мокрым ручніком). Анучка для абціркі станка.


абці́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

1. Адсечаны кавалак дрэва, бервяна і пад. А. ад жардзіны.

2. Тое, ад чаго адсечана якая-н. частка. Ад жардзіны застаўся адзін а.

|| прым. абці́нкавы, -ая, -ае.


абціна́нне гл. абцяць.


абціна́ць гл. абцяць.


абціра́цца гл. абцерці.


абціра́ць гл. абцерці.


абці́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (разм.).

1. гл. абцерці.

2. Тое, чым абціраюць што-н.

|| прым. абці́рачны, -ая, -ае (спец.). А. матэрыял.


абціска́льны, -ая, -ае (спец.).

Які прызначаны для абціскання. А. цэх.


абціскны́, -а́я, -о́е.

Тое, што і абціскальны.


абці́снуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак.

Стаць абціснутым; прымяцца. Салома абціснулася.

|| незак. абціска́цца, -а́ецца.


абці́снуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак., што.

Сціснуць з усіх бакоў (для выдалення вільгаці, для ўшчыльнення, надання патрэбнай формы і пад.), прымяць. А. салому. А. фанеру пад гідраўлічным прэсам.

|| незак. абціска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абцугі́, -о́ў.

1. Металічны інструмент у выглядзе двух змацаваных на шарніры стрыжняў, які служыць для сціскання, захоплівання, расколвання, вырывання. Сталярныя а.

2. Інструмент, які выкарыстоўваецца ў кавальскай справе для захоплівання і заціскання жалеза. Кавальскія а.

3. перан. Тое, што стрымлівае, заціскае развіццё чаго-н. Краіна ў абцугах крызісу.

4. перан. Ваенная аперацыя — ахоп праціўніка з двух бакоў.

Абцугамі не выцягнеш — нічога не даб’ешся ад каго-н.

Узяць у абцугі — стварыць каму-н. абставіны, становішча безвыходнасці.

|| прым. абцуго́вы, -ая, -ае.


абцужкі́, -о́ў.

Маленькія абцугі.

|| прым. абцужко́вы, -ая, -ае.


абцягну́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ця́гнецца; зак.

Апусціцца, абвіснуць пад цяжарам. Канат абцягнуўся.

|| незак. абця́гвацца, -аецца.


абцягну́ць, -цягну́, -ця́гнеш, -ця́гне; -цягні́; -ця́гнуты; зак., што.

1. Туга нацягнуўшы, абшыць, абабіць тканінай і пад. А. канапу.

2. Прывесці ў парадак на сабе адзенне, паправіць, пацягнуўшы ўніз.

3. Адцягнуць, апусціць. Груз абцягнуў вяроўку.

4. Абгарадзіць. А. дротам участак пашы.

|| незак. абця́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абця́гванне, -я, н. і абця́жка, -і, ДМ -жцы, ж.


абцяжа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -жа́р; -раны; зак., каго-што.

1. Зрабіць цяжкім. Плады абцяжарылі дрэўцы.

2. Выклікаць адчуванне стомленасці. Зморанасць абцяжарыла рукі і ногі.

3. перан. Нарабіць цяжкасцей, клопату. А. даручэннямі, просьбамі.

|| незак. абцяжа́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абцяжа́ранне, -я, н. і абцяжа́рванне, -я, н.


абця́жка, -і, ДМ -жцы, ж.

1. гл. абцягнуць.

2. Тое, чым абцягнута што-н. Канапа са скураной абцяжкай.

|| прым. абця́жачны, -ая, -ае.


абцяка́льны, -ая, -ае.

1. Які мае такія вонкавыя абрысы, што забяспечваюць пры руху найменшае супраціўленне паветра, вады і пад. Аўтамабіль абцякальнай формы.

2. перан. Які абыходзіць спрэчныя пытанні́; няпэўны, ухілісты. А. адказ.

|| наз. абцяка́льнасць, -і, ж.


абцяка́ць гл. абцячы.


абцярпе́цца, -цярплю́ся, -це́рпішся, -це́рпіцца; -цярпі́ся; зак. (разм.).

Звыкнуцца з чым-н. непрыемным, церпячы, прывыкнуць да чаго-н. Спачатку было жудасна, а потым абцярпеўся.


абцярэ́бліваць гл. абцерабіць.


абця́ць, абатну́, абатне́ш, абатне́; абатнём, абатняце́, абатну́ць; абатні́; абця́ты; зак.

1. што. Абсячы, абрэзаць канцы чаго-н. А. сукі дрэва.

2. перан., каго-што. Раптоўна спыніць якое-н. дзеянне.

|| незак. абціна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абціна́нне, -я, н.


абцячы́, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -цячэ́; зак.

1. каго-што. Абагнуць, абысці сваім цячэннем. Рака абцякла вёску з абодвух бакоў.

2. Сцячы з чаго-н. мокрага (пра вадкасць). Вада абцякла з адзення.

|| незак. абцяка́ць, -а́е.

|| наз. абцяка́нне, -я н.


абчапі́ць, -чаплю́, -чэ́піш, -чэ́піць; -чэ́плены; зак., каго-што.

Тое, што і абчапляць.

|| незак. абчэ́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абчапі́цца, -чаплю́ся, -чэ́пішся, -чэ́піцца; незак. абчэ́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абчапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго-што.

Абвешаць чым-н. каго-, што-н. А. ёлку цацкамі.

|| незак. абчэ́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. абчапля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца (разм.); незак. абчэ́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абчаса́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чэ́шацца; зак.

Стаць роўным, гладкім ад часання. Бервяно добра абчасалася.

|| незак. абчэ́свацца, -аецца.


абчаса́ць, -чашу́, -чэ́шаш, -чэ́ша; -чашы́; -часа́ны; зак., што.

Зрабіць што-н. гладкім, роўным пры дапамозе сякеры; аддзяліць што-н. ад чаго-н. чэшучы. А. бервяно.

|| незак. абчэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абчэ́сванне, -я, н.


абча́хлы, -ая, -ае.

Тое, што і ачахлы.


абча́хнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; -ча́х, -хла; зак.

Тое, што і ачахнуць.


абчы́сціцца, -чы́шчуся, -чы́сцішся, -чы́сціцца; зак.

Счысціць бруд, пыл з сябе, са сваёй вопраткі. А. з дарогі.

|| незак. абчышча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


абчы́сціць, -чы́шчу, -чы́сціш, -чы́сціць; -чы́шчаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць чыстым, ачысціць ад бруду, пылу і пад. А. сцежку ад снегу.

2. што. Зняць налёт з паверхні чаго-н. А. посуд.

3. што. Зняць скурку, лушпіны і пад. А. апельсін. А. бульбіну.

4. перан., каго-што. Абрабаваць, абакрасці, абабраць (разм.). А. магазін.

|| незак. абчышча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


абшалёўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

Тое, што і шалёўка.

|| прым. абшалёвачны, -ая, -ае.


абшалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Абабіць, абшыць шалёўкай. А. хату.

|| незак. абшалёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абшалёўванне, -я, н.


абша́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Неабсяжная прастора, разлегласць; участак вялікіх памераў. А. зямлі нязмерны. Абшары балот.

|| прым. абша́рны, -ая, -ае.


абша́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Уладальнік вялікіх абшараў зямлі; памешчык.

|| прым. абша́рніцкі, -ая, -ае.


абшарпа́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м. (разм.).

Той, хто ходзіць у абшарпаным адзенні, у рызманах.


абшарпа́ны, -ая, -ае.

Падраны, зношаны, абдзёрты, абабіты. Абшарпанае паліто.


абшарпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Знасіцца, падрацца (пра адзенне). Абшарпалася адзенне.

2. Абнасіцца, абадрацца (пра чалавека). Абшарпаўся за лета.


абшарпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што (разм.).

1. Падраць носячы, знасіць. А. паліто.

2. Падрапаць, нарабіць драпін на паверхні чаго-н. пры неасцярожным працяглым карыстанні. А. лакіраваны стол.


абшла́г, -а, мн. -і́, -о́ў, м.

Адварот на канцы рукава, а таксама наогул ніжняя прышыўная частка рукава.

|| прым. абшлаго́вы, -ая, -ае.


абшліфава́цца, -фу́юся, -фу́ешся, -фу́ецца; -фу́йся; -фава́ны; зак.

1. Паддацца шліфоўцы. Камень добра абшліфаваўся.

2. перан. Стаць больш выхаваным, культурным (разм.). А. ў горадзе.

|| незак. абшліфо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абшліфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; -фава́ны; зак.

1. што. Пашліфаваць што-н. з усіх бакоў. А. камень.

2. перан., каго. Выхаваць, зрабіць больш абыходлівым, вытрыманым (разм.). А. маладога чалавека.

|| незак. абшліфо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абшмальцава́цца, -цу́юся, -цу́ешся, -цу́ецца; -цу́йся; зак.

Тое, што і зашмальцавацца.

|| незак. абшмальцо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абшмальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што.

Тое, што і зашмальцаваць.

|| незак. абшмальцо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


абшмо́ргаць, -аю, -аеш, -ае, -аны; зак., што (разм.).

Шморгаючы, сарваць лісце і пад. А. бярозавае лісце.

|| незак. абшмо́ргваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. абшмаргну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты.


абшму́ляць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., што (разм.).

1. Шмуляючы, выцерці, пашкодзіць, падраць (пра вопратку). А. локці.

2. Тое, што і абмуляць. А. ногі.

|| незак. абшму́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абшна́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (разм.).

Пільна, уважліва абшукаць. А. усе закуткі.

|| незак. абшна́рваць, -аю, -аеш, -ае.


абшны́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (разм.).

Тое, што і абшнарыць. А. усе куткі.

|| незак. абшны́рваць, -аю, -аеш, -ае.


абшука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. каго-што. Зрабіць вобыск дзе-н., у каго-н. А. кватэру арыштаванага.

2. што. Шукаючы, агледзець усё старанна. А. усе кішэні. А. лес.

|| незак. абшу́кваць, -аю, -аеш, -ае.


абшчы́на, -ы, мн. -ы, -чы́н, ж.

1. Самакіравальная арганізацыя жыхароў якой-н. тэрытарыяльнай адзінкі, форма аб’яднання людзей, якой характэрна калектыўная ўласнасць на сродкі вытворчасці, сумесная праца з ураўняльным размеркаваннем (гіст.). Сялянская а. Гарадская а.

2. Добраахвотнае аб’яднанне для сумеснай дзейнасці; садружнасць, брацтва, арганізацыя. А. хрысціян.

|| прым. абшчы́нны, -ая, -ае.


абшчыпа́ць гл. шчыпаць.


абшчы́пванне гл. шчыпаць.


абшыва́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Лодка з дошак, у адрозненне ад чаўна, які выдзёўбваецца з суцэльнага ствала дрэва. Пераплыць на абшыванцы Дняпро.

|| прым. абшыва́начны, -ая, -ае.


абшы́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. гл. абшыць.

2. Тое, чым абшыта што-н. Футравая а.

|| прым. абшы́вачны, -ая, -ае.


абшы́ць, -шы́ю, -шы́еш, -шы́е; -шы́ты; зак.

1. што. Прышыць па краях або паверхні; зашыць у што-н. А. паліто футрам. А. пасылку палатном.

2. што. Абабіць дошкамі, бляхай і пад. А. хату.

3. каго-што. Пашыць усё неабходнае для каго-н. (разм.). А. усю сям’ю.

|| незак. абшыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. абшыва́нне, -я, н. і абшы́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. абшы́вачны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Абшывачныя матэрыялы.


абшэ́рхлы, -ая, -ае (разм.).

Крыху абсохлы, зацвярдзелы. Абшэрхлая зямля.


абшэ́рхнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; абшэ́рх, -хла; зак. (разм.).

Крыху абсохнуць зверху, зацвярдзець. Зямля абшэрхла на ветры.


абшэ́ўка, -і, ДМ -шэ́ўцы, мн. -і, -шэ́вак, ж.

Ніжняя прышыўная частка ў адзенні, адварот манжэта.

|| прым. абшэ́вачны, -ая, -ае.


абы́¹, злуч.

1. Далучае ўмоўныя і мэтавыя даданыя сказы; ужыв. пераважна з часц. «толькі». Усё будзе добра, абы толькі на зямлі быў мір. Ты хочаш прымірыць усіх, абы ціха было.

2. Ужыв. з даданымі сказамі часу; адпавядае злуч. «толькі», «як толькі» (разм.). Абы вольная хвіліна, то яе ўжо ў хаце няма.


абы́², часц.

1. Надае значэнне непаўнацэннасці дзеянню, прадмету, паслабляе патрабаванні да дзеяння, прадмета. Яму абы сказаць.

2. Ужыв. ў сказах, якія выражаюць пажаданне чаго-н. Абы яны згадзіліся прыехаць.


абы-адку́ль, прысл.

Усё роўна адкуль. А. не браць цытаты!


абыва́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Сталы жыхар якой-н. мясцовасці (уст.). А. горада. Сельскі а.

2. Чалавек, які жыве дробнымі асабістымі інтарэсамі. Ператварыцца ў абывацеля.

|| ж. абыва́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.

|| прым. абыва́цельскі, -ая, -ае. А. настрой.


абыва́цельшчына, -ы, ж. (пагард.).

Вузкасць інтарэсаў, коснасць, адсутнасць шырокага кругагляду. Трапіць у балота абывацельшчыны.


абыгра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны і абы́граны; зак.

1. каго-што. Перамагчы каго-н. у гульні. А. у шахматы.

2. што. Наладзіць гучанне музычнага інструмента, пайграўшы на ім нейкі час (спец.). А. скрыпку.

3. што. Выкарыстаць у сваіх мэтах для стварэння большага ўражання (разм.). А. слова.

|| незак. абы́грываць, -аю, -аеш, -ае.


абы-дзе́, прысл.

Дзе папала, дзе ўздумаецца. Бадзяцца а.


абы-калі́, прысл.

Усё роўна калі, хоць калі. Прыходзь а.


абы-ко́лькі, займ. няпэўны.

Усё роўна колькі; колькі можна.


абы-куды́, прысл.

Куды папала, куды-небудзь. Ехаць а. На экскурсію паслалі не а., а ў сталіцу.


абылга́ць, -лгу́, -лжэ́ш, -лжэ́; -лжо́м, -лжаце́, -лгу́ць; -лжы́; -лга́ны; зак., каго.

Абгаварыць каго-н., узвесці паклёп. А. сумленнага чалавека.


абымшы́ць, -мшу́, -мшы́ш, -мшы́ць; -мшы́м, -мшыце́, -мша́ць; абы́мшаны; зак., што.

Перакласці мохам бярвенне ў зрубе; пазатыкаць мохам шчыліны ў сценах. А. хату.


абымшэ́лы, -ая, -ае.

Які аброс, пакрыўся мохам. Абымшэлая страха.


абымшэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак.

Абрасці мохам. Страха хаты абымшэла.


абыржаве́лы, -ая, -ае.

Пакрыты ржой, іржавы. Абыржавелае жалеза.


абыржаве́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пакрыцца ржой. Металічны дах абыржавеў.


абыскны́ гл. вобыск.


абысці́, абыду́, абы́дзеш, абы́дзе; абышо́ў, -шла́, -шло́; абыдзі́; зак., каго-што.

1. Рухаючыся па крузе, прайсці вакол каго-, чаго-н. Ён абышоў кругом сваю сялібу.

2. У ваеннай справе: зайсці ворагу з тылу або з фланга, каб акружыць яго. Нямецка-фашысцкія войскі абышлі Брэсцкую крэпасць.

3. Прайсці бокам, мінуўшы каго-н.; абагнуць каго-, што-н. Абысці вёску.

4. перан. Мінуць, не закрануць каго-, што-н. Ні адна бяда яго не абыдзе.

5. перан. Знарок пазбегнуць, не закрануць чаго-н. у размове, апавяданні і пад. А. недарэчны выпадак.

6. перан. Не палічыцца з чым-н., не прыняць пад увагу, не ўлічыць чаго-н. Абысці закон, загад.

7. перан. Пакінуць без павышэння, узнагароды і пад.

8. Прайсці па ўсёй прасторы чаго-н., наведаць розныя месцы. З песняй абыду я нашу родную краіну.

9. Падысці да кожнага па чарзе.

10. Пашырыцца, стаць усюды вядомым. Навіна абышла ўвесь раён.

11. Падмануць, ашукаць. Ён умеў абысці начальства.

12. Перамагчы, узяць верх; выперадзіць. А. ўсіх на раённых спаборніцтвах.

За вярсту абысці каго-што (разм.) — не мець жадання сустрэцца з кім-, чым-н., убачыць каго-, што-н.

|| незак. абыхо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць і абхо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. абыхо́джванне, -я, н., абыхо́д, -у, М -дзе, м. і абхо́д, -у, М -дзе, м.


абысці́ся, абыду́ся, абы́дзешся, абы́дзецца; абышо́ўся, -шла́ся, -шло́ся; абыдзі́ся; зак.

1. Задаволіцца тым, што ёсць; здолець пражыць без каго-, чаго-н. Без іх абыдземся.

2. Так ці інакш паставіцца да каго-, чаго-н. А. па-людску з чалавекам. Несправядліва абышліся з супрацоўнікам.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Запатрабаваць пэўных расходаў, якіх-н. затрат. Паліто нядорага абышлося.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Закончыцца добра, без непрыемнасцей; уладзіцца. Усё абышлося добра.

|| незак. абыхо́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца і абхо́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца.

|| наз. абыхо́джанне, -я, н. (да 2 знач.).


абыхо́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. абысці.

2. Тое, што і абыходак (у 1 і 3 знач.).


абыхо́дак, -дку, м.

1. Патрэбы штодзённага жыцця. Мець грошы на а.

2. Неабходныя рэчы, абстаноўка (разм.). Купіць а.

3. Карыстанне, ужытак. Літаратура ўвайшла ў навуковы а.

На першы абыходак (разм.) — на першы час, на першую патрэбу.


абыхо́джанне, -я, н.

1. Выяўленне сваіх адносін, манера паводзін у дачыненні да каго-н. Просты ў абыходжанні. Далікатнае а.

2. Уменне карыстацца чым-н. Умелае а. з інструментам.


абыхо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак.

1. гл. абысці.

2. перан., каго-што і без дап. Кранаць пачуцці, хваляваць, турбаваць. Гэта яго не абыходзіла.


абыхо́длівы, -ая, -ае.

Ветлівы, далікатны ў абыходжанні. Абыходлівая і ласкавая медсястра.

|| наз. абыхо́длівасць, -і, ж.


абы-хто́, абы-кагб, займ. няпэўны.

1. Хто-н., хто папала, любы, кожны. Гэту работу а. можа зрабіць.

2. (з адмоўем). Пра асобу, якая чым-н. выдзяляецца сярод іншых. Ён не а.!


абы-чы́й, абы-чыйго́, займ. няпэўны.

Чый-н., чый папала.


абы-што́, абы-чаго́.

1. займ. няпэўны. Што-н., што папала.

2. у знач. наз. Глупства, абсурд, непатрэбшчына (разм.). Пакінь гаварыць а.


абы-я́к, прысл.

Як папала, неахайна, нядбала. Склалі хату а.


абыя́кавы, -ая, -ае.

Які не выяўляе ніякай цікавасці да каго-, чаго-н., безуважны, раўнадушны да ўсяго. А. да людзей чалавек. Абыякавыя адносіны да працы.

|| наз. абыя́кавасць, -і, ж.


абы-які́, -а́я, -о́е, займ. няпэўны.

1. Які-небудзь, які папала. Абы-якая замінка яго хвалявала.

2. Звычайны, усякі (разм.). Хадзіць у абы-якіх ботах саромеўся, а на лепшыя грошай не было.


абюракра́ціцца, -ра́чуся, -ра́цішся, -ра́ціцца; зак.

Стаць бюракратам. Нешта ж ты вельмі хутка абюракраціўся.

|| незак. абюракра́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абюракра́ціць, -ра́чу, -ра́ціш, -ра́ціць; -ра́чаны; зак., каго-што (разм.).

Зрабіць бюракратам, бюракратычным. А. работу канцылярыі.

|| незак. абюракра́чваць, -аю, -аеш, -ае.


аб’я́ва, -ы, мн. -ы, аб’я́ў, ж.

1. гл. аб’явіць.

2. Паведамленне, якое даводзіцца да ўсеагульнага ведама. Даць аб’яву ў газету.


аб’яві́цца, -яўлю́ся, -я́вішся, -я́віцца; зак.

1. З’явіцца, выявіцца; знайсціся; падаць вестку. Не гаруй, яшчэ а. твой брат.

2. Выказаць жаданне што-н. зрабіць. Ехаць па дровы аб’явіўся старэйшы сын.

|| незак. аб’яўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


аб’яві́ць, -яўлю́, -я́віш, -я́віць; -я́ўлены; зак., каго-што.

Тое, што і абвясціць. А. аб сходзе.

|| незак. аб’яўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аб’я́ва, -ы, мн. -ы, аб’я́ў, ж. і аб’яўле́нне -я, н.


абяга́ць гл. абегчы.


аб’яда́цца гл. аб’есціся.


аб’яда́ць гл. аб’есці.


аб’ядзе́нне, -я, н. (разм.).

Пра што-н. вельмі смачнае. Пірог з грыбамі — гэта а.


аб’ядна́льны, -ая, -ае.

Які вядзе да аб’яднання, згуртавання. А. з’езд.


аб’ядна́нне, -я, н.

1. гл. аб’яднацца, аб’яднаць.

2. Арганізацыя, саюз. Вытворчае а. Літаратурнае а.


аб’ядна́ны, -ая, -ае.

Сумесны, злучаны. Арганізацыя Аб’яднаных Нацый. Аб’яднаныя дзеянні ўсіх прагрэсіўных сіл.

|| наз. аб’ядна́насць, -і, ж.


аб’ядна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Утварыць адно цэлае, злучыцца. А. ў саюз жанчын.

2. Згуртавацца. А. ў барацьбе за мір.

|| незак. аб’ядно́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. аб’ядно́ўванне, -я, н. і аб’ядна́нне, -я, н.


аб’ядна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

1. Утварыць адно цэлае з чаго-н. А. два раёны ў адзін.

2. Згуртаваць. А. сілы ўсіх прыхільнікаў міру.

|| незак. аб’ядно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аб’ядно́ўванне, -я, н. і аб’ядна́нне, -я, н.


абядне́лы, -ая, -ае.

Тое, што і збяднелы.

|| наз. абядне́ласць, -і, ж.


абядне́ць гл. бяднець.


абядні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, абедніце́, -ня́ць; абе́днены; зак., каго-што.

1. Зрабіць бедным на што-н., у якіх-н. адносінах. А. глебу.

2. Пазбавіць каго-, што-н. выразнасці, сілы, своеасаблівасці. А. вобраз рамана.

|| незак. абядня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


абязбо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Зрабіць бязбольным, зняць боль. А. зуб замарожваннем.

|| незак. абязбо́льваць, -аю, -аеш, -ае; наз. абязбо́льванне, -я, н.


абязве́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

Тое, што і знявечыцца.

|| незак. абязве́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абязве́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго.

Тое, што і знявечыць.

|| незак. абязве́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абязво́дзець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ее; зак.

Стаць бязводным. Пустыня абязводзела.


абязво́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Зрабіць бязводным. А. драўніну. А. арганізм.

|| незак. абязво́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абязво́джванне, -я, н.


абязво́лець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць бязвольным; страціць здольнасць валодаць сабою. Без працы чалавек абязволеў.


абязво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго.

Пазбавіць волі; зрабіць бязвольным. А. чалавека.

|| незак. абязво́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абязгро́шаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Застацца без грошай. А. у дарозе.


абязгро́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., каго (разм.).

Пакінуць без грошай; пазбавіць грошай.

|| незак. абязгро́шваць, -аю, -аеш, -ае.


абязгу́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Пазбавіць гучання.

|| незак. абязгу́чваць, -аю, -аеш, -ае.


аб’язджа́ць гл. аб’ехаць, аб’ездзіць.


абяздо́лець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць абяздоленым, няшчасным.


абяздо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго.

Зрабіць няшчасным, пазбавіўшы самага неабходнага. Вайна абяздоліла многіх людзей.

|| незак. абяздо́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абяззбро́іць, -ро́ю, -ро́іш, -ро́іць; -ро́ены; зак., каго-што.

1. Адабраць зброю, зрабіць бяззбройным. А. канвой.

2. перан. Пазбавіць магчымасці і жадання пярэчыць, супраціўляцца чаму-н. Спакойнасць яго мяне абяззброіла.

|| незак. абяззбро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


абяззу́бець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Страціць зубы. Абяззубеў пад старасць.


абязле́сець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Страціць лясы, стаць бязлесным. Абязлеселі нашы мясціны.


абязле́сіць, 1 ас. адз. не ўжыв., -ле́сіш, -ле́сіць; -ле́сены; зак., што.

Пазбавіць лясоў, зрабіць бязлесным. А. край.


абязлю́дзелы, -ая, -ае.

Які стаў бязлюдным, пустэльным. Абязлюдзелая вёска.


абязлю́дзець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Стаць бязлюдным, пустэльным. Пляж абязлюдзеў.


абязлю́днець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Тое, што і абязлюдзець.


аб’язны́, -а́я, -о́е.

Такі, па якім аб’язджаюць; кружны. А. шлях. Аб’язная дарога.


абязры́бець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Стаць бязрыбным. Возера абязрыбела.


абялі́ць, абялю́, абе́ліш, абе́ліць; абе́лены; зак., каго-што.

1. Зрабіць белым. А. дрэвыў садзе.

2. Зняць скуру з забітай жывёліны (разм.). А. барана.

3. Зняць кару з дрэва. А. ліпу.

4. перан. Апраўдаць каго-н., зняць падазрэнне з каго-н. Цяжка а. таго, хто сам сябе ачарніў.

|| незак. абе́льваць, -аю, -аеш, -ае і абяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е (да 4 знач.).


абярну́цца, абярну́ся, абе́рнешся, абе́рнецца; абярні́ся; зак.

1. Павярнуць галаву, тулава назад, убок, аглянуцца. А. на знаёмы голас.

2. Паваліцца на бок, перакуліцца; разліцца, высыпацца з перавернутай пасудзіны. Малако абярнулася. Воз з сенам абярнуўся.

3. Схадзіць, з’ездзіць куды-н. і вярнуцца назад; справіцца (разм.). За гадзіну можна два разы а.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Ператварыцца ў новую якасць, змяніцца; нечакана набыць іншы кірунак, сэнс. Гора абярнулася ў радасць. Хто ведае, як усё абернецца.

5. кім-чым або ў каго-што. У казках і павер’ях: ператварыцца ў каго-, што-н. пры дапамозе чараў. А. дрэвам.

6. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Зрабіць абарот (пра капітал, грошы). Капітал абярнуўся ў адзін год.

7. Змяніць веру. А. ў іншую веру.

|| незак. абаро́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абярну́ць, абярну́, абе́рнеш, абе́рне; абярні́; абе́рнуты; зак., што.

1. Паваліць на бок, перакуліць; разліць што-н., перакуліўшы пасудзіну. А. воз са снапамі. А. збан з малаком.

2. Павярнуць назад, убок. А. твар да суседа.

3. Накіраваць, пусціць у абарот. А. капітал.

4. Ператварыць, змяніць, перавесці адну якасць у другую. А. здарэнне ў жарт.

5. кім-чым або ў каго-што. У казках і павер’ях: ператварыць у каго-, што-н. пры дапамозе чараў. А. у воўка. А. у камень.

6. Схіліць да чаго-н. А. у сваю веру.

7. Прыдаць іншы кірунак, змяніць (пра ход якой-н. справы, пра абставіны). А. справу на сваю карысць.

|| незак. абаро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


абярэ́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

Ноша ўтакім памеры (аб’ёме), якую можна ўзяць, панесці, абхапіўшы рукамі; ахапак, бярэмя. Цягалі сена віламі і абярэмкамі. Схапіць у а. (абхапіўшы рукамі). А. дроў. А. саломы.


абяско́лерыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

1. Стаць бясколерным, менш яркім па афарбоўцы. Тканіна абясколерылася.

2. перан. Страціць яркія індывідуальныя асаблівасці, стаць невыразным.

|| незак. абяско́лервацца, -аюся, -аешся, -аецца.


абяско́лерыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. што. Зрабіць бясколерным, зменшыць яркасць афарбоўкі. А. тканіну.

2. перан., каго-што. Пазбавіць яркіх індывідуальных асаблівасцей, зрабіць невыразным.

|| незак. абяско́лерваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абяско́лерванне, -я, н. і абяско́леранне, -я, н.


абяскро́вець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Страціць многа крыві.

|| наз. абяскро́ўленне, -я, н.


абяскро́віць, -ро́ўлю, -ро́віш, -ро́віць; -ро́ўлены; зак., каго-што.

1. Выпусціць усю кроў або многа крыві.

2. перан. Зрабіць бяссільным, нежыццяздольным. А. варожую армію. Пазбавіць выразнасці, яркасці. А. вобраз гераіні.

|| незак. абяскро́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абяскро́ўліванне, -я, н.


абяскры́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

1. Адарваць, адрэзаць крылы, пазбавіць магчымасці лятаць.

2. перан. Пазбавіць творчых сіл, натхнення. А. дух паэта.

|| незак. абяскры́льваць, -аю, -аеш, -ае.


абяспа́мяцець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Страціць памяць. Абяспамяцеў пад старасць.


абяспло́дзець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзее; зак.

Стаць бясплодным.


абяспло́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Зрабіць бясплодным. А. глебу.

|| незак. абяспло́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абяспло́джванне, -я, н.


абяссі́лець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Тое, што і знясілець. Хворы зусім абяссілеў.

|| наз. абяссі́ленне, -я, н.


абяссі́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Зрабіць бяссільным. Хвароба яго абяссіліла.

|| незак. абяссі́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абяссі́льванне, -я, н.


абяссла́віць, -ла́ўлю, -ла́віш, -ла́віць; -ла́ўлены; зак., каго-што (кніжн.).

Зняславіць, зняважыць, зганьбаваць. Злыя языкі абясславілі чалавека.

|| незак. абяссла́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


абяссме́рціць, -рчу, -рціш, -рціць; -рчаны; зак., каго-што (кніжн.).

Зрабіць незабыўным у памяці народа, праславіць. А. імя паэта.


абяссэ́нсіць, -ншу, -нсіш, -нсіць; -ншаны; зак., што.

Пазбавіць сэнсу што-н., зрабіць бяссэнсавым. А. слова.

|| незак. абяссэ́ншваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абяссэ́ншванне, -я, н.


абястлу́сціць, -лу́шчу, -лу́сціш, -лу́сціць; -лу́шчаны; зак., што (спец.).

Выдаліць тлушч, тлушчавыя рэчывы. А. гліну.

|| незак. абястлу́шчваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абястлу́шчванне, -я, н.


абясхле́бець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Застацца без хлеба.


абясхле́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., каго (разм.).

Пазбавіць хлеба.


абясцэ́ніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніцца; зак.

Страціць каштоўнасць. Грошы абясцэніліся.

|| незак. абясцэ́ньвацца, -аецца.


абясцэ́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Пазбавіць каштоўнасці. А. тавар.

|| незак. абясцэ́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абясцэ́ньванне, -я, н. і абясцэ́ненне, -я, н.


абясшко́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Зрабіць бясшкодным. А. бомбу.

|| незак. абясшко́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. абясшко́джванне, -я, н. і абясшко́джанне, -я, н.


аб’яўле́нне, -я, н.

1. гл. аб’явіць.

2. Паведамленне, аб’ява аб чым-н. у вуснай або пісьмовай форме, абвяшчэнне.


аб’яўля́цца гл. аб’явіцца.


аб’яўля́ць гл. аб’явіць.


абяца́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Абяцанне (часцей нявыкананае). Абяцанкі-цацанкі, а дурню радасць (прыказка).

Карміць абяцанкамі каго (разм., неадабр.) — даваць абяцанні што-н. зрабіць, але не выконваць іх.


абяца́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Добраахвотнае абавязацельства зрабіць што-н. Выконваць абяцанні. Парушаць а. Узяць а. з каго-н.


абяца́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. і незак. (разм.).

Тое, што і абяцаць (у 1 знач.). Абяцаўся прыехаць у госці.


абяца́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак. і незак., каго-што і з інф., каму.

1. Даць (даваць) якое-н. абяцанне. Абяцалі прыняць на працу.

2. незак. Падаваць надзеі на што-н., выклікаць якія-н. спадзяванні. Вечар абяцае быць цёплым.

|| зак. таксама паабяца́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 1 знач.; разм.).


авадзе́нь, -дня́, мн. -дні́, -днёў, м.

Двухкрылае насякомае, лічынкі якога паразітуюць у целе жывёлы.

|| прым. аваднёвы, -ая, -ае.


ава́л, -а, м.

Фігура, якая ўтворана замкнутай крывой лініяй і нагадвае формай падоўжаны круг. Прыгожы а. твару.

|| прым. ава́льны, -ая, -ае.


авало́даць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. кім-чым. Узяць сілай, захапіць, завалодаць. А. крэпасцю.

2. перан., кім-чым. Падпарадкаваць сабе, надаць чаму-н. патрэбны кірунак. А. увагай. А. сабой (вярнуць самавалоданне, супакоіцца).

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан., кім-чым. Ахапіць, апанаваць (пра стан, думкі, пачуцці). Стома авалодала ўсім целам.

4. перан., чым. Трывала засвоіць што-н., вывучыць, навучыцца карыстацца. А. замежнай мовай. А. прафесіяй.

|| незак. авало́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. авало́данне, -я, н.


аванга́рд, -а, М -дзе, м.

1. Частка войска або флоту, якая знаходзіцца наперадзе галоўных сіл.

2. перан. Вядучая, найбольш свядомая і актыўная частка якой-н. грамадскай групы, арганізацыі.

У авангардзе — наперадзе, у першых радах.

|| прым. аванга́рдны, -ая, -ае.


авангарды́зм, -у, м.

Агульная назва розных плыней у мастацтве 20 ст., якія парываюць з рэалізмам і шукаюць новыя формы мастацкага выяўлення.

|| прым. авангарды́сцкі, -ая, -ае.


авангарды́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік авангардызму.

|| ж. авангарды́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


аванза́ла, -ы, мн. -ы, -за́л, ж.

Пярэдняя зала, пакой перад галоўнай залай у вялікіх грамадскіх памяшканнях, палацах.

|| прым. аванза́льны, -ая, -ае.


аванло́жа, -ы, мн. -ы, лож, ж.

Невялікае памяшканне перад уваходам у тэатральную ложу.


аванпо́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Абароненая ад хваль знешняя частка порта.

|| прым. аванпо́ртны, -ая, -ае.


аванпо́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Перадавы вартавы пост, а таксама месца размяшчэння такога паста.

|| прым. аванпо́ставы, -ая, -ае і аванпо́сны, -ая, -ае.


ава́нс, -у, м.

Грошы або іншыя маёмасныя каштоўнасці, што выдаюцца ў лік будучых плацяжоў. Атрымаць а. Грашовы а.

|| прым. ава́нсавы, -ая, -ае.


авансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., каго-што.

Даць (даваць) аванс каму-, чаму-н. А. рабочых. А. прадпрыемства.


ава́нсам, прысл.

У якасці авансу; наперад, загадзя, у лік будучага разліку. Атрымаць а. грошы.


авансцэ́на, -ы, мн. -ы, -сцэ́н, ж.

Пярэдняя, адкрытая частка сцэны, што выступае ў залу.


аванту́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

1. Рызыкоўная, беспрынцыповая справа, распачатая ў разліку на выпадковы поспех. Ваенная а. Палітычная а.

2. Сварка, скандал. Учыніць авантуру.

|| прым. аванту́рны, -ая, -ае.


аванту́рны, -ая, -ае.

1. гл. авантура.

2. Прыгодніцкі. А. раман.

|| наз. аванту́рнасць, -і, ж.


авантуры́зм, -у, м.

Схільнасць да авантур (у 1 знач.).

|| прым. авантурысты́чны, -ая, -ае. Авантурыстычная палітыка.


авантуры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Беспрынцыповы дзялок, прайдзісвет, які займаецца авантурамі.

|| ж. авантуры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. авантуры́сцкі, -ая, -ае і авантурысты́чны, -ая, -ае.


ава́рцы, -аў, адз. -рац, -рца, м.

Народ, які складае частку насельніцтва паўночнага Каўказа (Дагестана, Азербайджана і інш.).

|| ж. ава́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. ава́рскі, -ая, -ае.


авары́йнасць, -і, ж.

Наяўнасць аварый. Змагацца з аварыйнасцю на транспарце.


авары́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Работнік аварыйнай службы.

2. Нядбайны работнік, які дапускае аварыі.


ава́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Пашкоджанне, выхад са строю якога-н. механізма, машыны ў час руху, работы. Пацярпець аварыю (таксама перан.: пра няўдачу, правал якой-н. справы).

|| прым. авары́йны, -ая, -ае. Аварыйная служба (па ліквідацыі аварый).


ава́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Працяглыя, бурныя воплескі, радасныя воклічы як адабрэнне чаго-н., захапленне чым-н. (звычайна на тэатральных пастаноўках, мітынгах). Гучныя авацыі.


аве́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Свойская жвачная жывёла, якая дае воўну, мяса, малако; самка барана. Стрыжка авечак.

2. перан. Той, хто выдае сябе за ціхага, паслухмянага чалавека.

3. перан. Пра някемлівага, дурнаватага чалавека (часцей пра асоб жаночага полу).

Блудная (аблудная) авечка — пра чалавека, які збіўся з правільнага жыццёвага шляху, адарваўся ад свайго асяроддзя, сям’і і інш. Прыкідвацца авечкай.

|| прым. аве́чы, -ая, -ае. А. сыр.


авечкаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і авечкагадовец.


авечкагадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Спецыяліст па авечкагадоўлі.


авечкагадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне авечак як галіна жывёлагадоўлі. Танкарунная а.

|| прым. авечкагадо́ўчы, -ая, -ае. Авечкагадоўчая ферма.


аве́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Авечы хлеў; аўчарня.


аве́яць, аве́ю, аве́еш, аве́е; аве́яў, аве́яла; аве́й; аве́яны; зак., каго-што.

1. Тое, што і абвеяць.

2. перан. Акружыць, стварыць вакол каго-, чаго-н. атмасферу пашаны (высок.). А. славай.

|| незак. авява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


авёс, аўса́, часцей мн.знач. засеянага гэтым злакам поля) аўсы́, -о́ў, м.

Яравая збажына, зерне якой ідзе на корм коням і на крупы; зерне гэтага злака. Даць каню аўса. Не гані каня дубцом, а гані аўсом (прыказка). Аўсы зазелянелі.

|| прым. аўся́ны, -ая, -ае. А. кісель. Аўсяная мука.


авітаміно́з, -у, м. (спец.).

Захворванне, якое развіваецца пры недахопе вітамінаў у ежы.

|| прым. авітаміно́зны, -ая, -ае.


авія...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае:

1) знач. слова «авіяцыйны», напр.: авіязавод, авіяпрамысловасць, авіябаза, авіядэсант, авіямеханік, авіяшкола;

2) знач. слова «паветраны», напр.: авіядэсант, авіясувязь, авіятранспарт.


авіяканстру́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Канструктар лятальных апаратаў і рухавікоў да іх.

|| прым. авіяканстру́ктарскі, -ая, -ае.


авіямадэлі́зм, -у, м.

Канструяванне, пабудова і запуск мадэлей самалётаў, планёраў і іншых лятальных апаратаў.

|| прым. авіямадэ́льны, -ая, -ае. А. гурток.


авіямадэлі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца авіямадэлізмам.

|| ж. авіямадэлі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. авіямадэлі́сцкі, -ая, -ае.


авіямадэ́ль, -і, мн. -і, -ей, м.

Мадэль лятальнага апарата.

|| прым. авіямадэ́льны, -ая, -ае.


авіяно́сец, -но́сца, мн. -но́сцы, -но́сцаў, м.

Ваенны карабель, які служыць плывучай базай для баявых самалётаў, прыстасаваны для іх узлёту, пасадкі і перавозкі.


авіяно́сны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да авіяцыі, што базіруецца на авіяносцах. Авіяноснае злучэнне.


авіяпо́шта, -ы, ДМ -шце, ж.

Перавозка пошты паветраным транспартам; паветраная пошта.


авія́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца авіяцыяй, лётнай справай; лётчык.

|| прым. авія́тарскі, -ая, -ае.


авія́цыя, -і, ж.

1. Сукупнасць лятальных апаратаў; паветраны флот. Ваенная а. Налёт авіяцыі.

2. Тэорыя і практыка перамяшчэння ў паветры на лятальных апаратах, цяжэйшых за паветра: самалётах, верталётах і пад.

|| прым. авіяцы́йны, -ая, -ае.


аво́й, выкл. (разм.).

Выгук пры выказванні здзіўлення, захаплення і пад. Авой, якая хмара!


аво́хці, выкл.

Выгук пры выказванні жалю, бядоты.

Авохці мне (разм.) — ужыв. як выказванне здзіўлення, задавальнення, спачування і інш. Авохці мне! Як там прыгожа!


авява́ць гл. авеяць.


ага́.

1. часц. Ужыв. пры выказванні згоды, сцвярджэння, пры ўспамінанні чаго-н., пры перамене тэмы гутаркі, для выказу у́шчування, папроку. Чуеш? Ага, чую. Усе прыехалі? Ага. Ага, спазніўся?

2. выкл. Вокліч з пераможнай інтанацыяй; выказвае здагадку, радаснае здзіўленне; выражае насмешку, злараднасць, пагрозу і пад. Ага! Папаўся! Ага! Ты тут! Ага, разумею. А ён пераможа. Ага!


агаблява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Зрабіць гэблем роўнай, гладкай паверхню чаго-н. А. дошкі.

|| незак. агаблёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. агаблёўванне, -я, н.


ага́ва, -ы, ж.

Шматгадовая травяністая трапічная расліна з шорсткім буйным лісцем, якая разводзіцца як дэкаратыўная і для здабывання валакна.

|| прым. ага́вавы, -ая, -ае. Сямейства агававых (наз.).


агавары́цца, -вару́ся, -во́рышся, -во́рыцца; зак.

1. Зрабіць агаворку; загадзя папярэдзіць, растлумачыць. Перш як чытаць даклад, трэба а.

2. Памылкова сказаць не тое, што трэба. А. ад хвалявання.

|| незак. агаво́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


агавары́ць, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; зак., што.

Спецыяльна адзначыць, зрабіць агаворку. А. сваю нязгоду.

|| незак. агаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


агаво́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Дадатковае тлумачэнне, заўвага. Згадзіцца без усякіх агаворак.

2. Памылкова ўжытае слова або выраз. Выпадковая а.

|| прым. агаво́рачны, -ая, -ае.


агаласі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ло́сіцца; зак.

Напоўніцца якімі-н. моцнымі гукамі (пра паветра, прастору). Лес агаласіўся спевам птушак. Вуліца агаласілася плачам.

|| незак. агало́швацца, -аецца і агалаша́цца, -а́ецца.


агаласі́ць, -лашу́, -ло́сіш, -ло́сіць; -ло́шаны; зак., што.

1. Напоўніць якімі-н. гукамі. А. лес песнямі.

2. Урачыста абвясціць, абнародаваць. А. тэкст прывітальнай тэлеграмы.

|| незак. агало́шваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.) і агалаша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. агалашэ́нне, -я, н. (да 2 знач.).


агале́лы, -ая, -ае.

1. Голы, апусцелы. Агалелае дрэва. Агалелыя палі.

2. перан. Вельмі бедны, збяднелы, згалелы.

|| наз. агале́ласць, -і, ж.


агале́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Агаліцца, страціць покрыва. Агалелі дрэвы, палі.

2. перан. Збяднець, згалець. За вайну агалела вёска.

|| наз. агале́нне, -я, н.


агалі́цца, агалю́ся, аго́лішся, аго́ліцца; зак.

1. Зняць вопратку, стаць голым (разм.).

2. Скінуць покрыва, лісце і пад. Лес агаліўся.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Стаць адкрытым, даступным для праціўніка. Фронт агаліўся.

|| незак. агаля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. агале́нне, -я, н.


агалі́ць, агалю́, аго́ліш, аго́ліць; аго́лены; зак., каго-што.

1. Зняць адзенне, покрыва, верхні слой і пад. Вясною аголіцца і выгарыць на сонцы бераг.

2. Пазбавіць дрэвы лісця і пад. Віхор агаліў таполі.

3. перан. Зрабіць безабаронным, адкрытым для ворага. А. фронт. А. левы фланг.

4. перан. Выявіць сваю сутнасць, свой сапраўдны змест; стаць відавочным.

|| незак. агаля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і аго́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. агале́нне, -я, н. і аго́льванне, -я, н.


агало́мшыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., каго-што (разм.).

Ашаламіць, паставіць каго-н. у тупік. А. пытаннем.

|| прым. агало́мшаны, -ая, -ае.


агало́шваць гл. агаласіць.


аганёк¹ гл. агонь.


аганёк², -нька́, мн. -нькі́, -нько́ў, м.

Пакаёвая расліна, якая найчасцей цвіце ярка-чырвонымі кветкамі. Усё лета цвіце а. на акне.

|| прым. аганько́вы, -ая, -ае.


аганізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; незак.

Знаходзіцца ў стане агоніі, канаць.


агані́чны гл. агонія.


аганьбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., каго-што (разм.).

Абняславіць, зганьбіць. Ён сваім учынкам аганьбаваў усіх.


агараджа́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для абгароджвання, засцярогі чаго-н. Агараджальная дамба.


агарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак.

1. што. Тое, што і абгарадзіць.

2. перан., каго-што. Засцерагчы, абараніць ад каго-, чаго-н. А. чалавецтва ад вайны.

|| незак. агаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. агарадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; незак. агаро́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. агаро́джванне, -я, н.


ага́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

Астача недагарэлай свечкі і пад. Васковы а.

|| прым. ага́ркавы, -ая, -ае.


агарну́ць, агарну́, аго́рнеш, аго́рне; агарні́; аго́рнуты; зак., каго-што.

1. Укрыць з усіх бакоў, абкруціць, абгарнуць. А. коўдрай дзіця.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Настаць, заспець (пра ноч, цемру і пад.). Змрок агарнуў зямлю.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Апанаваць, завалодаць, захапіць, ахапіць каго-н. Думкі пра дом агарнулі хлопца. Млявасцю агорнута ўсё цела.

4. Абняць, абхапіць, ахапіць. Полымя агарнула ўвесь дом.

|| незак. аго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. агарну́цца, агарну́ся, аго́рнешся, аго́рнецца; агарні́ся; незак. аго́ртвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


агаро́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Участак зямлі (звычайна каля дома) для вырошчвання агародніны. Пасадзіць моркву ў агародзе.

Агарод гарадзіць (разм.) —

1) пачынаць якую-н. клапатлівую справу;

2) гаварыць бяссэнсіцу, выдумляць.

Кідаць каменьчыкі ў агарод чый (разм.) — рабіць намёкі, заўвагі, адзывацца пра каго-н. неадабральна.

|| прым. агаро́дны, -ая, -ае. Агародныя культуры.


агаро́джа, -ы, ж.

Плот, тын і пад. вакол чаго-н. А. вакол дома.

|| прым. агаро́джавы, -ая, -ае.


агаро́джванне гл. агарадзіць.


агаро́джвацца гл. агарадзіць.


агаро́джваць гл. агарадзіць.


агаро́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які займаецца агародніцтвам; гаспадар агарода.

|| ж. агаро́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. агаро́дніцкі, -ая, -ае.


агаро́дніна, -ы, ж., зб.

Агародныя плады і зеляніна, якія скарыстоўваюцца ў ежу (агуркі, цыбуля, морква, буракі і пад.). Суп з агародніны.

|| прым. агаро́днінны, -ая, -ае. Агароднінная база.


агаро́дніцтва, -а, н.

Развядзенне, вырошчванне агародніны як галіна сельскай гаспадаркі. Парніковае а. Прамысловае а.

|| прым. агаро́дніцкі, -ая, -ае.


агаро́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Займацца агародніцтвам.


агаро́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Абгароджаны кавалачак зямлі каля сядзібы, дзе садзяць кветкі, сеюць расаду; кветнік.

|| прым. агаро́дчыкавы, -ая, -ае.


ага́т, -у, М ага́це, м.

Цвёрды мінерал, які складаецца са слаёў рознай афарбоўкі, выкарыстоўваецца для ўпрыгажэнняў, дробных вырабаў і ў тэхніцы.

|| прым. ага́тавы, -ая, -ае. Агатавыя вочы.


ага́ткі, -так, адз. ага́тка, -і, ДМ -тцы, ж.

Лекавая і дэкаратыўная расліна сямейства складанакветных з белымі або ружовымі кветкамі.

|| прым. ага́ткавы, -ая, -ае.


аге́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Асоба, упаўнаважаная ўстановай, прадпрыемствам для выканання службовых, дзелавых даручэнняў. Страхавы а.

2. Шпіён.

|| прым. аге́нцкі, -ая, -ае (да 1 знач.).


агенту́ра, -ы, ж.

1. Разведвальная служба для збірання сакрэтных звестак і правядзення падрыўной работы.

2. зб. Агенты (у 2 знач.).

|| прым. агенту́рны, -ая, -ае (да 1 знач.). Агентурныя звесткі.


аге́нцтва, -а, н.

Мясцовае аддзяленне якой-н. установы або прадпрыемства, а таксама ўстанова інфармацыйнага, пасрэдніцкага характару. Транспартнае а. Інфармацыйнае а.


аге́ньчык, -а і -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. агонь.

2. -а. Святло ад чаго-н. у выглядзе кропкі, плямкі святла. А. папяросы. Вёска заснула: ні аднаго агеньчыка.

3. -у, перан. Захапленне, запал (разм.). Танцор з агеньчыкам.

4. перан. Бляск вачэй (адлюстраванне ўнутранага стану каго-н.). У яе вачах — смяшлівыя агеньчыкі.


агіба́ць гл. абагнуць.


агі́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Вельмі непрыемнае пачуццё, якое выклікаецца кім-, чым-н. Яго твар выклікаў агіду.

2. Нягоднік, гадасць (лаянк.). Глядзець непрыемна на агіду.


агі́длівы, -ая, -ае.

Які выклікае агіду, поўны агіды да каго-, чаго-н. А. чалавек. Агідлівае пачуццё.

|| наз. агі́длівасць, -і, ж.


агі́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (лаянк.).

Нягоднік, паганец, брыдота.

|| ж. агі́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


агі́дны, -ая, -ае.

Які выклікае агіду (у 1 знач.); вельмі дрэнны, брыдкі, гадкі. А. пах. А. ўчынак. А. чалавек.

|| наз. агі́днасць, -і, ж. Кожная а. павінна сваю прыстойнасць мець (прыказка).


агіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

Ухіляцца ад чаго-н.; туляцца, гультаяваць. Адзін працуе, а другі агінаецца.


агіна́ць гл. абагнуць.


агіт...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае знач. слова «агітацыйны», напр.: агіткалектыў, агітпункт.


агітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

1. за каго-што і без дап. Займацца агітацыяй (у 2 знач.). А. за кандыдата ў дэпутаты.

2. каго (што). Пераконваць у чым-н., схіляць да чаго-н., угаворваць (разм.). А. сябра ісці па ягады.

|| зак. сагітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны (да 2 знач.).

|| наз. агіта́цыя, -і, ж.


агіта́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая займаецца агітацыяй.

|| ж. агіта́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. агіта́тарскі, -ая, -ае.


агіта́цыя, -і, ж.

1. гл. агітаваць.

2. Дзейнасць, якая мае сваёй мэтай палітычнае ўздзеянне на свядомасць і настрой шырокіх мас, распаўсюджанне сярод іх пэўных ідэй. Наглядная а. Перадвыбарная а.

|| прым. агітацы́йны, -ая, -ае.


агітбрыга́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -га́д, ж.

Агітацыйная брыгада, якая вядзе агітацыйна-масавую работу. А. выступіла перад выбаршчыкамі.


агі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (разм.).

Твор літаратуры, кіно, рэкламы або жывапісу, які ставіць вузкаагітацыйныя мэты. Палітычная а.


агітма́савы, -ая, -ае.

Які мае дачыненне да агітацыйнай, грамадска-палітычнай работы сярод мас. Агітмасавая работа.


агітпу́нкт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Агітацыйны пункт, мясцовая ўстанова для масава-палітычнай работы сярод насельніцтва. А. пры выбарчым участку.

|| прым. агітпу́нктаўскі, -ая, -ае.


аглабі́льна, -а, мн. -ы, -аў, н. і аглабі́на, -ы, мн. -ы, -бін, ж.

Біла, якім мацуюць лёсткі ў калёсах.


агле́дзецца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; аглёдзься; зак.

1. Паглядзець вакол сябе. А. па баках.

2. перан. Звыкнуцца з новымі абставінамі, людзьмі; асвойвацца. Не паспелі а., і зноў у дарогу.

3. Хапіцца, пачаць шукаць; заўважыць што-н. Уцякай хутчэй, пакуль не агледзеліся.


агле́дзець, -джу, -дзіш, -дзіць; агле́дзь; -джаны; зак., каго-што.

1. Акінуць позіркам, разгледзець з усіх бакоў, азнаёміцца з кім-, чым-н. А. новы дом.

2. Абследаваць, вызначыць стан каго-, чаго-н. шляхам праверкі яго работы (чалавека, машыны). А. хворага. А. машыну.

3. Прывесці ў парадак; падправіць, паднавіць. А. хату на зіму.

4. Заглянуць усюды, шукаючы каго-, чаго-н. Агледзеў вагон — няма дзеда.

5. Выпадкова ці знарок адшукаць, напаткаць прыхаванае. Назаўтра раніцай агледзеў ён скарб.

|| незак. агля́дваць, -аю, -аеш, -ае і агляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. агля́д, -у, М -дзе, м. (да 1 і 2 знач.).


агле́дзіны, -дзін.

1. Агляд каго-, чаго-н. з мэтай знаёмства. А. новай школы. А. мясцовасці.

2. Бытавы абрад знаёмства жаніха і яго сваякоў з нявестай. Назаўтра пасля агледзін былі змовіны.


агло́блі, аглабе́ль, Д агло́блям, адз. агло́бля, -і, ж.

Пара жардзін, прымацаваных канцамі да пярэдняй восі воза, у якія запрагаюць каня. Прымацаваць новыя а.

Павярнуць аглоблі (разм.) — пайсці, паехаць назад, не дасягнуўшы мэты.

|| прым. аглабе́льны, -ая, -ае.


аглу́хлы, -ая, -ае.

Які стаў глухім. А. чалавек.


аглу́хнуць гл. глухнуць.


аглуша́льны, -ая, -ае.

Які можа аглушыць, надта моцны. А. выбух.

|| наз. аглуша́льнасць, -і, ж.


аглушы́ць, аглушу́, аглу́шыш, аглу́шыць; аглу́шаны; зак., каго-што.

1. гл. глушыць.

2. Моцным гукам, шумам пазбавіць слыху або яснасці слыху. А. выбухам.

3. перан. Напоўніць аглушальнымі гукамі (паветра, прастору).

4. Моцна ўдарыць па галаве; ударам давесці да непрытомнасці (разм.).

5. перан. Чым-н. нечаканым моцна ўразіць, ашаламіць. А. навінамі.

|| незак. аглу́шваць, -аю, -аеш і аглуша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


агля́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. агледзець.

2. Абследаванне якога-н. аб’екта для выяўлення або праверкі яго стану. Медыцынскі а. Тэхнічны а.

3. Афіцыйнае інспектаванне войск камандаваннем на парадзе.

4. Грамадская праверка, паказ чаго-н. А. выстаўкі.

5. Кароткае паведамленне пра з’явы, падзеі, факты, звязаныя паміж сабою. А. творчасці пісьменніка. Міжнародны а.

|| прым. агля́дны, -ая, -ае. А. артыкул.


агляда́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Аўтар пісьмовых, вусных і інш. аглядаў навін за пэўны час у СМІ. Міжнародны а. Спартыўны а. Інтэрнэт-а.

|| прым. агляда́льніцкі, -ая, ае.


агляда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Тое, што і аглядвацца.


агля́двацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. аглянуцца.

2. перан., на каго-што і без дап. Дзейнічаць асцярожна, з апаскай, звяраючы свае ўчынкі з учынкамі каго-н.; азірацца (разм.). А. на старэйшых.

|| наз. агля́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 2 знач.).


агля́дка, -і, ДМ -дцы, ж.

1. гл. аглядвацца, аглянуцца.

2. Асцярога ў дзеяннях, увага.

Бегчы без аглядкі (разм.) — вельмі хутка.

Дзейнічаць з аглядкай — улічваць абставіны.


агля́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Службовая асоба, якая робіць агляд чаго-н. з мэтай праверкі. А. вагонаў.

|| ж. агля́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. агля́дчыцкі, -ая, -ае.


агляну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Паглядзець, павярнуўшы галаву назад; азірнуцца. Хлопец ні разу не аглянуўся.

2. Паглядзець вакол сябе. А. навокал. А. на мінулыя вякі (перан.).

|| незак. агля́двацца, -аюся, -аешся, -аецца і агляда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. агля́дка, -і, ДМ -дцы, ж.


агля́нуць, -ну, -неш, -не; агля́нь; зак., каго-што.

Акінуць позіркам; азірнуць. А. поле.


агнастыцы́зм, -у, м.

Ідэалістычнае філасофскае вучэнне, якое адмаўляе магчымасці пазнання аб’ектыўнага свету і яго заканамернасцей.

|| прым. агнасты́чны, -ая, -ае.


агнездава́цца, агнязду́юся, агнязду́ешся, агнязду́ецца; агнязду́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Звіць сабе гняздо дзе-н. (пра птушак). Буслы агнездаваліся на грушы.

2. перан. Пасяліцца (пра людзей). Пабудавалі хаты, агнездаваліся каля возера.

|| незак. агняздо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


агнёвы гл. агонь.


агнёўка, -і, ДМ -нёўцы, мн. -і, -нёвак, ж.

Невялікі стракаты матыль — шкоднік раслін.


агні́сты, -ая, -ае.

1. гл. агонь.

2. Які свеціцца як агонь, падобны да яго колерам, адлівае фарбамі агню. Агністае лісце на дрэве.

3. Гарачы, пякучы як агонь. Агністая спёка.

4. перан. Палымяны, бліскучы (пра вочы, позірк). Агністыя вочы.

5. перан. Палымяны, натхняльны, гарачы. Агністая прамова.

|| наз. агні́стасць, -і, ж.


агні́шча, -а, н.

1. Месца, дзе ў старажытнасці распальвалі і зберагалі агонь (гіст.).

2. Вялікі агонь (разм.). Купальскае а.


агно́стык, -а, мн. -і, -аў, м.

Паслядоўнік агнастыцызму.


агня...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае знач. слова «агонь» або паказвае на адносіны да агню, напр.: агнястрэльны, агнямёт, агняцвет.


агнябу́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Бур для агнявога свідравання.


агнявы́, -а́я, -о́е.

1. гл. агонь.

2. Які мае колер агню; ярка-чырвоны. Агнявыя валаконцы ткуцца ў шоўк чырвоны.

3. перан. Палымяны, гарачы, парывісты. Агнявая прамова. Агнявое слова.

4. Звязаны з абстрэлам, стральбой. Агнявая пазіцыя.


агняды́шны, -ая, -ае.

Які вывяргае агонь, лаву (пра вулкан). Агнядышная гара.


агнямёт, -а, М -мёце, мн. -ы, -аў, м.

Зброя, якая паражае праціўніка струменем агню.

|| прым. агнямётны, -ая, -ае.


агнястрэ́льны, -ая, -ае.

1. Які страляе пры дапамозе пораху і іншых выбуховых рэчываў. Агнястрэльная зброя.

2. Прычынены, зроблены куляй, асколкам снарада. Агнястрэльная рана.


агняцве́т, -у, М -ве́це, м.

1. Аднагадовая травяністая расліна з жоўтымі кветкамі; братаўка (братоўка).

2. Агульная назва каштоўных камянёў.


аго́йтацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Асвойтацца, прывыкнуць да чаго-н. За месяц агойтаўся ў новым асяроддзі.


аго́льванне гл. агаліць.


аго́льваць гл. агаліць.


аго́нія, -і, ж.

Кананне, перадсмяротны стан арганізма.

|| прым. агані́чны, -ая, -ае.


аго́нь, агню́, мн. агні́ і агнёў, м.

1. Гаручыя святлівыя газы высокай тэмпературы; полымя. Згарэць у агні.

2. Святло ад асвятляльных прыбораў. Запаліць а. Агні горада.

3. Стральба (ружэйная, артылерыйская). Адкрыць а. Шквальны а. Агонь! (каманда страляць).

4. перан. Палымянасць, жвавасць, душэўны ўздым. З агнём у сэрцы.

Антонаў агонь — гангрэна, заражэнне крыві (уст.).

Баяцца як агню — вельмі баяцца.

Днём з агнём не знойдзеш — нідзе не знойдзеш (разм.).

З агню ды ў полымя — з адной непрыемнаці ў другую, яшчэ большую (разм.).

Паміж двух агнёў — пра небяспеку з двух бакоў.

Прайсці (праз) агонь, ваду і медныя трубы — шмат зведаць у жыцці; з поспехам пераадолець цяжкасці.

У агонь і ў ваду пойдзе за каго-н. — гатовы на ўсё дзеля каго-н.

Гарэць (пячы) агнём — вельмі моцна балець.

Увесь у агні — у гарачцы.

Не жартаваць (не гуляць) з агнём — не рабіць таго, што можа пацягнуць за сабой непрыемныя вынікі.

Агнём і мячом — з бязлітаснай жорсткасцю.

Як агню ўхапіўшы — вельмі хутка.

На агеньчык зайсці да каго-н. — зайсці выпадкова, мімаходам, убачыўшы ў вокнах святло.

Працаваць з аганьком — з запалам, з захапленнем, праяўляючы ініцыятыву, выдумку.

|| памянш. аге́ньчык, -а і -у, мн. -і, -аў, м. і аганёк, -нька́, м. Гарыць а.

|| прым. агнявы́, -а́я, -о́е (да 1 і 3 знач.), агнёвы, -ая, -ае (да 1 знач.), агні́сты, -ая, -ае (да 1 знач.) і во́гненны, -ая, -ае (да 1 знач.). Агнявая сушка (на агні). Агнявы пункт (артылерыйскі, кулямётны). Агнявыя сродкі (снарады). Агнёвыя прамяні сонца. Агністая чырвань на ўсходзе. Вогненныя языкі.


аго́раць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Купіць, набыць што-н. з цяжкасцю. А. кватэру.

2. Справіцца з чым-н.; здолець зрабіць што-н. А. работу.


аго́рклы, -ая, -ае.

1. Які набыў горкі смак. А. сыр. А. квас.

2. перан. Пра тое, што надакучыла, абрыдла; невыносны, цяжкі. Агорклая цішыня.


аго́ркнуць, -ну, -неш, -не; агорк, -кла і аго́ркнуў, -нула; -ні; -нуты; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і згоркнуць. Масла агоркла.

2. перан. Надакучыць, абрыдзець; стаць невыносным, цяжкім. Агоркнуў хлеб батрацкі.


аго́ртвацца гл. агарнуць.


аго́ртваць гл. агарнуць.


агра...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае знач. слова «агранамічны», напр.: аграбаза, агравучоба, аграгурток, агралабараторыя.


аграба́нне гл. агрэбці.


аграба́ць гл. агрэбці.


агра́біць гл. грабіць.


аграбле́нне гл. грабіць.


аграбіяло́гія, -і, ж.

Навука аб агульных біялагічных заканамернасцях у земляробстве, раслінаводстве і жывёлагадоўлі.

|| прым. аграбіялагі́чны, -ая, -ае.


агракульту́ра, -ы, ж.

Сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне культуры земляробства, паляпшэнне тэхнікі паляводства.

|| прым. агракульту́рны, -ая, -ае.


аграма́дзіна, -ы, мн. -ы, -дзін, ж. (разм.).

Прадмет велізарных памераў.


аграма́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Абагуліць, ператварыць прыватнае, індывідуальнае ў калектыўна-грамадскае. А. зямлю. А. жывёлу.

|| незак. аграма́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аграма́джанне, -я, н.


аграма́дны, -ая, -ае.

Вельмі вялікі. А. дом.


аграні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць; агра́нены; зак., што (спец.).

Апрацаваць, зрабіўшы гранёным. А. хрусталь.

|| незак. агра́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. агра́нка, -і, М -нцы, ж. і агра́ньванне, -я, н.


аграно́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па аграноміі.


аграно́мія, -і, ж.

Комплекс навук аб апрацоўцы сельскагаспадарчых культур.

|| прым. агранамі́чны, -ая, -ае.


аграпрамысло́вы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да сельскагаспадарчай вытворчасці, яе матэрыяльна-тэхнічнай базы і рэалізацыі яе прадукцыі. А. комплекс.


агра́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Спецыяліст па аграрных пытаннях.


агра́рны, -ая, -ае.

Зямельны, сельскагаспадарчы, звязаны з землекарыстаннем, землеўладаннем. Аграрная палітыка. Аграрныя рэформы.


агра́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Буйны землеўладальнік (кніжн.).

2. Член аграрнай партыі.


агратэ́хнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па агратэхніцы.


агратэ́хніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Тэхналогія вырошчвання і апрацоўкі сельскагаспадарчых культур.

|| прым. агратэхні́чны, -ая, -ае.


аграхі́мік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па аграхіміі.


аграхі́мія, -і, ж.

Навука аб хімічных працэсах у глебе і раслінах, сілкаванні раслін, прымяненні ўгнаенняў і хімічных сродкаў абароны раслін з мэтай атрымання высокіх устойлівых ураджаяў.

|| прым. аграхімі́чны, -ая, -ае.


агро́мністы, -ая, -ае.

Вельмі вялікі; велізарны. А. дуб. Агромністая зала.


агрубе́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў грубым, шорсткім, цвёрдым, шурпатым (пра скуру, паверхню чаго-н.). Агрубелыя рукі.

2. Які стаў больш нізкім (пра голас).

3. Які страціў вастрыню, сілу. Агрубелы нюх.

4. Які стаў знешне нязграбны, страціў мяккасць, тонкасць (пра аблічча, выгляд).

5. Які страціў душэўную далікатнасць, стаў менш чулым, чэрствым. Агрубелая натура (перан.).

|| наз. агрубе́ласць, -і, ж.


агрубе́ць гл. грубець.


агры́зак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м.

1. Абгрызены кавалак чаго-н., недаедзеная частка чаго-н. А. яблыка.

2. Рэшта якога-н. прадмета, малапрыдатная для ўжывання. А. алоўка (спісаны, кароткі аловак).

3. перан., зневаж. Пра каго-н., кім пагарджаюць, хто не заслугоўвае павагі.


агрыза́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Звычайна пра сабаку: злосна бурчаць ці брахаць, пагражаючы ўкусіць таго, хто закрануў.

2. перан. Груба, са злосцю адказваць на заўвагі (разм.). На кожнае слова агрызаецца, не дае гаварыць.

|| аднакр. агрызну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.


агрэ́бкі, -аў (разм.).

Рэшткі сена пасля стагавання, накладвання воза і пад. Сабраць а.


агрэ́бці, аграбу́, аграбе́ш, аграбе́; аграбём, аграбяце́, аграбу́ць; агро́б, агро́бла; аграбі́; агрэ́бены; зак., што.

1. Тое, што і абгрэбці. А. стог сена.

2. Згрэбці ўсё навокал, падбіраючы (разм.). А. ўчасткі.

3. перан. Атрымаць, здабыць, захапіць што-н. у вялікай колькасці (разм.). А. вялікую прэмію.

|| незак. аграба́ць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аграба́нне, -я, н.


агрэга́т, -а, М -га́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Канструктыўнае спалучэнне ў адно цэлае некалькіх рознатыповых машын для эфектыўнай сумеснай работы. Уборачны а.

2. Складаная частка якой-н. машыны, вузел для выканання пэўных аперацый, напр., рухавік аўтамабіля, каробка перадач.

|| прым. агрэга́тны, -ая, -ае.


агрэ́сар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто ўчыняе агрэсію; захопнік. Даць адпор агрэсару.

|| прым. агрэ́сарскі, -ая, -ае.


агрэсі́ўны, -ая, -ае.

Наступальны, захопніцкі, варожы. Агрэсіўная палітыка. Агрэсіўныя дзеянні.

|| наз. агрэсі́ўнасць, -і, ж.


агрэ́сія, -і, ж.

1. Дэструктыўныя паводзіны або форма адносін, якія наўмысна прычыняюць шкоду інш. асобам, аб’ектам нападзення. А. падлеткаў.

2. Паводле міжнароднага права незаконнае прымяненне ўзброенай сілы адной дзяржавай супраць суверэнітэту, тэрытарыяльнай недатыкальнасці або палітычнай незалежнасці другой дзяржавы. Імперыялістычная а.

|| прым. агрэсі́ўны, -ая, -ае.


агрэ́ст, -у, М -сце, м.

Калючая садовая кустовая расліна з кісла-салодкімі буйнымі ягадамі, а таксама ягады гэтай расліны.

|| прым. агрэ́ставы, -ая, -ае. Агрэставае варэнне.


агрэ́х, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Дрэнна ўзараная або прапушчаная пры ворыве, сяўбе лапіна на полі. Араць без агрэхаў. У ворыве агрэхі — у кішэні прарэхі (прыказка).

2. перан. Усякія недаробкі, недагляд. Агрэхі ў працы.


агрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; -рэ́ты; зак., каго-што (разм.).

Моцна ўдарыць; выцяць. А. палкай.


агу́, выкл.

1. Узаемнае акліканне з мэтай знайсці або не згубіць адзін аднаго. — Агу! — чуваць у лесе.

2. Зварот да малога дзіцяці, каб забавіць яго. — Агу-агу, маленькі хлопчык!


агу́зак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м. (спец.).

1. Сцягновая частка мясной тушы; азадак.

2. Скура з задняй часткі жывёліны.

3. Тое, што і камель.

|| прым. агу́зачны, -ая, -ае.


агу́лам, прысл. (разм.).

1. Усе разам, гуртам. А. малаціць збожжа.

2. Усё адразу, цалкам (купіць, прадаць і пад.). Прадаць фрукты а.

3. Неканкрэтна, не звяртаючы ўвагі на паасобныя факты. Разабрацца ў справе не а., а канкрэтна.


агульна...

Першая састаўная частка складаных прыметнікаў у знач.:

1) агульны для чаго-н. (што выражана другой часткай), напр.: агульнасаюзны, агульнанародны;

2) уласцівы ўсім; датычыцца ўсіх, усяго, самага істотнага, напр.: агульнавядомы, агульнатэарэтычны.


агульнаадукацы́йны, -ая, -ае.

Які дае не спецыяльную, а агульную адукацыю; звязаны з агульнай адукацыяй. Агульнаадукацыйная школа.


агульнавайско́вы, -ая, -ае.

Агульны для ўсіх родаў войск, які ахоплівае ўсе роды войск. Агульнавайсковая падрыхтоўка.


агульнавядо́мы, -ая, -ае.

Вядомы ўсім. Агульнавядомая ісціна.

|| наз. агульнавядо́масць, -і, ж.


агульнадасту́пны, -ая, -ае.

1. Даступны для ўсіх па цане, па магчымасці карыстацца. Агульнадаступныя цэны.

2. Зразумелы, просты паводле выкладу. Агульнадаступная лекцыя.

|| наз. агульнадасту́пнасць, -і, ж.


агульнадзяржа́ўны, -ая, -ае.

Агульны, адзіны для ўсёй дзяржавы, які датычыць усёй дзяржавы. А. бюджэт.


агульнажыццёвы, -ая, -ае.

Уласцівы штодзённаму жыццю. Агульнажыццёвыя інтарэсы.


агульнакары́сны, -ая, -ае.

Карысны для ўсіх. Агульнакарысная праца.


агульнанаро́дны, -ая, -ае.

Агульны для ўсяго народа, усенародны. Агульнанародная мова. Агульнанароднае свята.


агульнапрызна́ны, -ая, -ае.

Прызнаны ўсімі. А. факт.


агульнапрыня́ты, -ая, -ае.

Звычайны, прыняты ўсімі і які прымяняецца ўсімі. А. парадак.


агульнаўжыва́льны, -ая, -ае.

Які ўжываецца ўсімі. Агульнаўжывальнае слова.

|| наз. агульнаўжыва́льнасць, -і, ж.


агульначалаве́чы, -ая, -ае.

Уласцівы ўсім людзям, усяму чалавецтву. Агульначалавечая мараль.


агу́льны, -ая, -ае.

1. Які ажыццяўляецца ўсімі, у якім усе ўдзельнічаюць. Агульная справа.

2. Які належыць усім (пэўнай групе, калектыву); калектыўны; прызначаны для сумеснага карыстання. Агульная гаспадарка. Агульная кухня.

3. Які аб’ядноўвае ўсіх у якую-н. групу, калектыў; сабраны ў адно цэлае. А. сход.

4. Аднолькавы, уласцівы каму-н. адначасова з іншым (іншымі); той самы для аднаго і другога (другіх); у знач. наз. агу́льнае, -ага, н. Агульная мэта. Падпарадкаваць свае асабістыя інтарэсы інтарэсам агульным. Агульныя знаёмыя. У яе і яго я знаходзіў штосьці агульнае.

5. Які ахоплівае ўсіх і ўсё, пашыраецца на ўсіх і на ўсё навокал; які распаўсюджваецца на ўвесь арганізм. Агульнае правіла. Агульныя недахопы. Агульная паўза сэрца.

6. Які не мае спецыяльнага прызначэння. Агульная адукацыя.

7. Увесь, у поўным аб’ёме, сукупны. А. аб’ём вытворчасці.

8. Які датычыцца асноў чаго-н. А. курс матэматыкі.

9. Які ўспрымаецца ў цэлым, без уліку дэталей, дробязей; галоўны, вызначальны, асноўны. Агульнае ўражанне. А. ход падзей. А. план экспедыцыі. Агульная накіраванасць твора. А. кірунак дзейнасці.

10. Схематычны, павярхоўны, неканкрэтны. Агульныя апісанні. Агульныя словы.

Агульная мова (у каго, з кім) — поўнае ўзаемаразуменне, поўная дамоўленасць у чым-н.

|| наз. агу́льнасць, -і, ж.


агуро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

Агародная расліна сямейства гарбузовых з паўзучым сцяблом і даўгаватым зялёным плодам, а таксама плод гэтай расліны. Насенне агуркоў. Маласольныя агуркі.

|| памянш. агуро́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. агуро́чны, -ая, -ае. А. расол.


агуро́чнік, -у, м., зб.

Агурочнае бацвінне.


агу́чыць, агу́чу, агу́чыш, агу́чыць; агу́чаны; зак., што (спец.).

Зрабіць гукавым. А. фільм.

|| незак. агу́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. агу́чванне, -я, н.


ад (ада), прыназ. з Р.

1. Указвае на зыходны пункт чаго-н. Адысці ад агню. Ад Мінска да Брэста. Ад галавы да пят.

2. Указвае на крыніцу чаго-н. Даведацца ад настаўніка.

3. Указвае на непасрэдную сувязь з чым-н., з якой-н. дзейнасцю. Рабочы ад станка. Людзі ад навукі.

4. Указвае на цэлае, якому належыць частка. Крошкі ад хлеба. Ножка ад крэсла.

5. Указвае на што-н., ад чаго пазбаўляюцца, што ліквідуецца, накіраванае супраць чаго-н. Ачысціць ад пылу. Схавацца ад спякоты. Лекі ад хваробы.

6. Указвае на прычыну, падставу чаго-н. Плакаць ад гора. Вясёлы ад шчасця.

7. Указвае на другі прадмет, які супрацьпастаўляецца першаму. Трэба адрозніваць дабро ад зла.

8. Ужыв. пры абазначэнні даты дакумента. Загад ад 10 мая.

9. У выразах: год ад году, час ад часу, дзень ада дня і пад. указвае на часавую паслядоўнасць.


ад... (ада..., ад’...), прыстаўка.

1. Утварае дзеясловы са знач.:

а) канца, спынення, канчатковага выканання дзеяння, напр.: адпрацаваць, аддзяжурыць, адгрымець;

б) устаранення чаго-н., рух убок, напр.: адклеіць, адштурхнуць, ад’ехаць;

в) інтэнсіўнасці дзеяння, напр.: адмабілізаваць, адпрацаваць, адсцябаць;

г) давядзення да непажаданага стану, напр.: адтаптаць, адсядзець, адляжаць;

д) з марфемай «цца» — дзеяння, учыненага з мэтай ухілення ад чаго-н., напр.: адпісацца, адкараскацца;

е) з марфемай «цца» — заканчэння працяглага дзеяння, напр.: адваявацца, адбіцца.

2. Утварае назоўнікі са знач. аддалення, напр.: адгалосак.

3. Утварае прыметнікі са знач. утварэння, паходжання ад чаго-н., напр.: аддзеяслоўны, адыменны.

4. Утварае прыслоўі, напр.: адгэтуль, адусюль.


адабра́ць¹, адбяру́, адбярэ́ш, адбярэ́; адбяро́м, адбераце́, адбяру́ць; адбяры́; адабра́ны; зак.

1. каго-што. Сілай забраць у каго-н., прымусіць каго-н. аддаць якую-н. рэч А. грошы.

2. Пазбавіць каго-н. якіх-н. якасцей, пачуццяў, права на што-н. Страх адабраў усе сілы.

3. што. Адняць час, здароўе і пад. на выкананне чаго-н. Пераправа адабрала многа часу.

4. што., безас. Страціць здольнасць валодаць чым-н. Не мог ісці, ногі адабрала.

5. каго-што. Выбраць з аднастайных прадметаў такія, якія вылучаюцца якой-н. якасцю або прыкметай. А. неабходную літаратуру для бібліятэкі.

|| незак. адбіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адбіра́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.) і адбо́р, -у, м. (да 5 знач.).


адабра́ць² гл. адобрыць.


адабрэ́нне, -я, н.

1. гл. адобрыць.

2. Пахвала, станоўчы водгук. Учынак заслугоўвае адабрэння.


адагна́цца, адганю́ся, адго́нішся, адго́ніцца; адгані́ся; зак.

1. Адагнаць каго-н., прымусіць пайсці прэч. Дзеці лезуць да машыны — не а.

2. Гонячы (жывёлу), аддаліцца, адысці куды-н. Пастух адагнаўся са статкам на два кіламетры ад вёскі.

|| незак. адганя́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


адагна́ць, адганю́, адго́ніш, адго́ніць; адгані́; адагна́ны; зак.

1. каго-што. Прагнаць; пазбавіцца ад чаго-н. А. сабаку. А. змрочныя думкі (перан.).

2. што. Перамясціць (ветрам, плынню і пад.). Плынь адагнала лодку.

3. каго-што. Адвесці на ранейшае месца, адправіць куды-н. А. машыну ў гараж.

4. што. Зрабіць шляхам перагонкі (спец.). А. шкіпінар. А. малако.

|| незак. адганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адго́нка, -і, ДМ -нцы, ж. (да 4 знач.) і адго́н, -у, м. (да 2—4 знач.).


адагну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра загнутае: стаць роўным, выпрастацца. Цвік адагнуўся.

2. Разагнуўшыся, падняцца; выпрастаць спіну.

|| незак. адгіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адагну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

Выпрастаць, адвярнуць загнутае. А. цвік.

|| незак. адгіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адгіна́нне, -я, н.


адагрэ́цца, -э́юся, -э́ешся, -э́ецца; зак.

1. Сагрэцца, зрабіцца цёплым; вярнуць сабе нармальны стан. А. каля печкі. А. ў цёплай хаце.

2. перан. Суцешыцца, супакоіцца. А. душой.

|| незак. адаграва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адаграва́нне, -я, н.


адагрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак., каго-што.

1. Зрабіць цёплым, сагрэць; вярнуць нармальны стан. А. настылыя ногі.

2. перан. Чуласцю, ласкай супакоіць, суцешыць. А. сірату.

|| незак. адаграва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адаграва́нне, -я, н.


ададзьму́ць, -му́, -ме́ш, -ме́; -мём, -мяце́, -му́ць; -мі́; -му́ты; зак., што.

Дзьмучы, аддаліць, перамясціць што-н.


ададра́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., аддзяро́цца; зак.

Аддзяліцца ад чаго-н.; адарвацца. Падэшва ададралася.

|| незак. аддзіра́цца, -а́ецца.


ададра́ць, аддзяру́, аддзяро́ш, аддзяро́; аддзяро́м, аддзераце́, аддзяру́ць; аддзяры́; ададра́ны; зак., што.

Аддзяліць што-н. раней прымацаванае; адарваць. А. дошку. А. шпалеры са сцяны.

|| незак. аддзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


ада́жыа (спец.).

1. прысл. Павольна, працяжна (аб тэмпе выканання музычных твораў).

2. наз., нескл., н. Музычны твор або частка яго ў павольным тэмпе.


адазва́цца, адзаву́ся, адзаве́шся, адзаве́цца; адзавёмся, адзавяце́ся, адзаву́цца; адзаві́ся; зак.

1. Адказаць на кліч, адгукнуцца; падаць голас, абазвацца; прагучаць у адказ на які-н. гук, удар; адбіцца. Ледзь чутным трымценнем адазваліся ў вокнах шыбы. Я крычаў, але ніхто не адазваўся.

2. аб кім-чым. Выказаць сваю думку, даць ацэнку каму-, чаму-н. Добра а. аб новай кнізе.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Выклікаць сабою якое-н. пачуццё, адчуванне і пад.; даць сябе адчуць, выявіцца. Спрацаванасць адазвалася хваробай. Звестка адазвалася моцным болем у сэрцы.

4. перан., на што і без дап. Аднесціся спачувальна да чаго-н.; адказаць якім-н. пачуццём на што-н. А. на заклік. А. на просьбу.

|| незак. адзыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адазва́ць, адзаву́, адзаве́ш, адзаве́; адзавём, адзавяце́, адзаву́ць; адзаві́; адазва́ны; зак., каго-што.

Тое, што і адклікаць.

|| незак. адзыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адзыва́нне, -я, н.


адамкну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Адчыніцца; стаць незамкнёным. Замок лёгка адамкнуўся.

2. Адчыніць памяшканне, у якім знаходзішся; зрабіць свабодным уваход да сябе.

|| незак. адмыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адамкну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -нёны і -ну́ты; зак., што.

1. Адчыніць што-н. замкнёнае. А. дзверы. А. чамадан.

2. Зняць прымкнутае. А. штык (ад вінтоўкі).

|| незак. адмыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адапну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

Тое, што і адпяць.

|| незак. адпіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адапрэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак.

Адстаць, аддзяліцца ад чаго-н. пад уздзеяннем вільгаці, перамены тэмпературы. Кара адапрэла ад пнёў.

|| незак. адаправа́ць, -прае́ і -права́е.


адаптава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць, правесці адаптацыю; прыстасаваць (прыстасоўваць), спрасціць (спрашчаць). А. пераклад.


адапта́цыя, -і, ж.

1. Прыстасаванне да новай сістэмы або ўмоў арганізма да новых знешніх умоў.

2. Спрашчэнне тэксту для малападрыхтаваных чытачоў.

3. Усынаўленне. А. дзіцяці ў сям’ю.


адапхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Адштурхнуўшыся ад чаго-н., адсунуцца, аддаліцца. А. бусаком ад берага.

|| незак. адпіха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і адпі́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адапхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Штуршком адсунуць, аддаліць. А. нагой крэсла.

2. Моцна напіраючы, адціснуць, прымусіць адысці. Ён адапхнуў мяне і стаў наперадзе.

|| незак. адпіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


адара́ць, -ару́, -арэ́ш, -арэ́; -аро́м, -араце́, -ару́ць; -ары́; -ара́ны; зак., што.

1. Папрацаваць пэўны час на ворыве; адпрацаваць на ворыве ўзамен за што-н.

А. цэлы дзень. А. за доўг.

2. Узараць нанава поле, на якім загінулі пасевы.

|| незак. адво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адарва́насць, -і, ж.

Адсутнасць сувязі з кім-, чым-н., адчужанасць. А. ад роднага дома.


адарва́цца, -ву́ся, -ве́шся, -ве́цца; -вёмся, -вяце́ся, -ву́цца; -ві́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), ад каго-чаго. Аддзяліцца, адпасці. Гузік адарваўся. Дошка адарвалася.

2. ад каго-чаго. Аддзяліцца, адысці. Самалёт адарваўся ад зямлі. Не а. ад такой прыгажосці.

3. ад чаго. Аддаліўшыся, страціць сувязь з іншымі. Абоз адарваўся ад атрада. А. ад кампаніі.

4. ад каго. Пра войскі: аддаліўшыся, страціць сутыкненне з праціўнікам. А. ад праціўніка.

5. ад чаго. Перастаць часова займацца чым-н. па якой-н. прычыне. Не а. ад цікавай кнігі.

|| незак. адрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; наз. адры́ў, -ры́ву, м. (да 2—5 знач.). Вучыцца без адрыву ад вытворчасці.


адарва́ць, -ву́, -ве́ш, -ве́; -вём, -вяце́, -ву́ць; -ві́; -ва́ны; зак., каго-што.

1. Рыўком, пацягнуўшы, аддзяліць (частку ад цэлага, што-н. прымацаванае). Адарваць лісток календара.

2. звычайна безас. Адрэзаць, знесці (пра галаву, часткі цела) машынай, снарадам і пад. Выбухам бомбы адарвала ногі.

3. ад каго-чаго. Рэзкім рухам, пераадольваючы супраціўленне, адняць, аддаліць. А. ад падлогі.

4. перан. Разлучыць; аддзяліць, пазбавіць сувязі з кім-, чым-н. Ад Васіля хлопцаў усё роўна не адарвеш.

5. перан. Перашкодзіць займацца чым-н., адцягнуць (ад думак і пад.). А. ад работы. А. ад чытання.

Адарваць з пупавінай — вырваць з коранем, выкараніць.

Вачэй не адарваць — вельмі захапіцца прыгажосцю каго-, чаго-н.

Вушы (галаву) адарваць (груб.) — набіць, пакараць.

З рукамі адарваць — узяць, купіць што-н. з вялікай ахвотай.

|| незак. адрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адрыва́нне, -я, н. (да 1 знач.) і адры́ў, -ры́ву, м. (да 4 і 5 знач.).


адары́ць, адару́, адо́рыш, адо́рыць; адары́; адо́раны; зак., каго-што.

1. Тое, што і абдарыць. А. дзяцей цукеркамі.

2. перан. Багата надзяліць якімі-н. якасцямі, здольнасцямі. Прырода адарыла яго паэтычным талентам.

|| незак. адо́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адасла́ць, адашлю́, адашле́ш, адашле́; адашлём, адашляце́, адашлю́ць; адашлі́; -сла́ны; зак.

1. што. Паслаць, адправіць што-н. каму-н. А. грошы сыну.

2. каго. Адправіць, накіраваць каго-н. куды-н. з якой-н. мэтай па якой-н. прычыне. А. дзяцей у вёску.

3. каго (што). Прапанаваць звярнуцца куды-н., дзе можна знайсці даведку; зрабіць спасылку на каго-, што-н. А. чытача да першакрыніцы.

4. што. Адправіць назад пасланае, вярнуць. А. назад бандэроль.

|| незак. адсыла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адсыла́нне, -я, н. і адсы́лка, -і,

ДМ -лцы, ж.

|| прым. адсы́лачны, -ая, -ае (да 3 знач.).


адасо́біцца, -блюся, -бішся, -біцца; зак.

1. Выдзеліцца з агульнага, заняць асобае, ізаляванае становішча.

2. Адмежавацца ад людзей. А. ад кампаніі сяброў.

|| незак. адасабля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. адасабле́нне, -я, н.


адасо́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак.

1. каго-што. Аддзяліцца, выдзеліць з агульнага, цэлага; паставіць у асобае становішча. А. участак зямлі ў садзе.

2. што. У граматыцы: зрабіць адасобленым (у 2 знач.). А. азначэнне.

|| незак. адасабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адасабле́нне, -я, н.


адасо́блены, -ая, -ае.

1. Асобны. Жыць адасоблена (прысл.).

2. У граматыцы: выдзелены ў гаворцы інтанацыяй і паўзамі, на пісьме — знакамі прыпынку. А. зварот.

|| наз. адасо́бленасць, -і, ж.


адаспа́цца, -плю́ся, -пі́шся, -пі́цца; -пімся, -піце́ся, -пя́цца; -піся; зак.

Выспацца пасля недасыпання; аднавіць сілы працяглым сном, адпачыць. А. як належыць.

|| незак. адсыпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адасса́ць, -ссу́, -ссе́ш, -ссе́; -ссём, -ссяце́, -ссу́ць; -ссі́; -сса́ны; зак.

1. што і чаго. Смактаннем аддзяліць, убавіць, высмактаць нейкую колькасць якой-н. вадкасці. А. малака. П’яўкі адассалі многа крыві.

2. Кончыць смактаць.

|| незак. адсыса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адаткну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што (разм.).

Адкрыць, выцягнуўшы корак, затычку. А. бутэльку.

|| незак. адтыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адтыка́нне, -я, н.


адахво́ціць, -во́чу, -во́ціш, -во́ціць; -во́чаны; зак., каго ад чаго (разм.).

Адвучыць, адбіць ахвоту рабіць што-н. А. ад курэння.

|| незак. адахво́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адба́віць, -ба́ўлю, -ба́віш, -ба́віць; -ба́ўлены; зак., што і чаго.

Аддзяліць, адліць, адсыпаць, адняць і пад. частку чаго-н., памяншаючы колькасць. А. малака са збана.

|| незак. адбаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

Хоць адбаўляй (каго-, чаго-н.) — надта многа (разм.).

|| наз. адбаўле́нне, -я, н. і адба́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


адбале́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -лі́ць; зак.

Перастаць балець, супакоіцца.


адбамбі́цца, -блю́ся, -бі́шся, -бі́цца; -бімся, -біце́ся, -бя́цца; зак. (разм.).

Кончыць бамбіць. Лётчыкі адбамбіліся.


адбараба́ніць, -ню, -ніш, -ніць; зак.

1. Кончыць барабаніць.

2. што і без дап. Паспешліва, невыразна прачытаць, выступіць і пад. (разм.). А. адказ.

3. Адслужыць, адпрацаваць доўгі час на якой-н. цяжкай або малацікавай службе, рабоце (разм.). А. дзесяць гадоў на будаўніцтве.

4. каго і без дап. Хутка прайсці, праехаць; завезці. А. пехатою пяць кіламетраў. А. на машыне.


адбарані́ць, -раню́, -ро́ніш, -ро́ніць; -ро́нены; зак., каго-што.

Абараніць каго-н., засцерагчы ад чыіх-н. непрыхільных, варожых дзеянняў. А. ад хуліганаў.

|| незак. адбараня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. адбарані́цца, -раню́ся, -ро́нішся, -ро́ніцца; незак. адбараня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


адбе́гчы, -бягу́, -бяжы́ш, -бяжы́ць; -бяжы́м, -бежыце́, -бягу́ць; -бяжы́; зак.

1. Бягом аддаліцца на нейкую адлегласць ад каго-, чаго-н. А. ад лесу.

2. перан. Хутка аддаліцца ад чаго-н. Хваля адбегла ад берага.

|| незак. адбяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адбе́гчыся, -бягу́ся, -бяжы́шся, -бяжы́цца; -бяжы́мся, -бежыце́ся, -бягу́цца; -бяжы́ся; зак.

Тое, што і адбегчы. Хлопчык адбегся ад хаты.

|| незак. адбяга́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адбе́лачны гл. адбяліць.


адбе́лка гл. адбяліць.


адбе́льванне гл. адбяліць.


адбе́льваць гл. адбяліць.


адбе́льны гл. адбяліць.


адбіва́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне для адбівання светлавых, цеплавых і інш. праменяў, хваль і пад.


адбіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. адбіць.

2. што і без дап. Мерна, рытмічна стукаць, удараць. Салдаты адбіваюць крок.


адбіра́нне гл. адабраць¹.


адбіра́ць гл. адабраць¹.


адбі́так, -тка і -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. -тка. Адлюстраванне чаго-н. на гладкай бліскучай паверхні ў выніку пераламлення светлавога праменя. Адбіткі дрэў чарнеюць з вады.

2. -тка. След, які застаўся на чым-н. ад іншага прадмета. Адбіткі пальцаў на шкле. Адбіткі птушыных лапак на вільготным пяску.

3. -тка. Тэкст, малюнкі і пад., адціснутыя паліграфічным спосабам. А. тэксту на паперы.

4. -тку. Перадача ў вобразах і паняццях чаго-н. А. жыцця ў рамане.

5. -тку. Адзнака, след, знак якіх-н. пачуццяў, уздзеянняў, уплываў. А. журбы на тварах людзей. Час кладзе на ўсё свой а.


адбі́цца, адаб’ю́ся, адаб’е́шся, адаб’е́цца; адаб’ёмся, адаб’яце́ся, адаб’ю́цца; адбі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Тое, што і адламацца, адкалоцца. Ручка кубка адбілася.

2. Даць адпор, абараніцца; вызваліцца; пазбавіцца. А. ад ворага.

3. ад каго-чаго. Адстаць ад тых, з кім быў разам (разм.). А. ў дарозе ад кампаніі.

4. ад каго-чаго. Парваць сувязь з кім-, чым-н., перастаць рабіць што-н., займацца чым-н. (разм.). А. ад дому. А. ад вучобы.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сустрэўшы на шляху перашкоду, змяніць свой напрамак на другі, адваротны (пра гукі, прамяні і пад.). Крык адбіўся рэхам у гарах.

6. Адлюстравацца на гладкай, бліскучай паверхні. Дрэва адбілася ценем у вадзе.

7. перан. Адлюстравацца ў вобразах, паняццях. У лірыцы адбілася жыццё людзей.

8. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Атрымаць вонкавае праяўленне, выявіцца (пра пачуцці, стан і пад.). Трывога адбілася на твары жанчыны.

9. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Выклікаць сабой якое-н. пачуццё; адазвацца; захавацца ў памяці. Родныя далягляды навек адаб’юцца ў душы.

10. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), на кім-чым. Зрабіць уздзеянне, уплыў на каго-, што-н. Цяжкая праца адбілася на здароўі.

11. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пакінуць адбітак. На пяску адбіліся сляды ног.

Адбіцца ад рук — перастаць слухацца, падпарадкоўвацца.

|| незак. адбіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адбі́ць, адаб’ю́, адаб’е́ш, адаб’е́, адаб’ём, адаб’яце́, адаб’ю́ць; адбі́; адбі́ты; зак.

1. што. Адламаць, аддзяліць, адкалоць, адшчапіць, адарваць, адкрышыць ударам. А. ручку кубка. А. дошку.

2. што. Адкінуць сустрэчным ударам. А. мяч рукою. А. атаку.

3. перан., што. Адказваючы на абвінавачанні, прыдзіркі і пад., абвергнуць іх. А. нападкі крытыканаў.

4. каго-што. Вярнуць сабе сілаю, з боем. А. горад.

5. каго-што. Прыцягнуць, прывабіць да сябе, аддаліўшы ад другога (разм.). А. чужога мужа. А. пакупнікоў.

6. перан., што. Прымусіць баяцца што-н. рабіць; знішчаць, адабраць (памяць, жаданне і пад.; разм.). А. ахвоту спрачацца. Гора адбіла памяць.

7. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), што. Адлюстраваць чый-н. вобраз (пра гладкую, бліскучую паверхню). Люстра адбіла малады яшчэ твар жанчыны.

8. каго-што. Адлюстраваць, паказаць у вобразах. А. жыццё ў мастацтве.

9. што. Абазначыць ударамі, звонам і пад.; выстукаць рытмічнымі ўдарамі А. такт рукой. Гадзіннік адбіў дванаццаць. А. тэлеграму (паслаць; разм.).

10. што. Ударам пашкодзіць што-н., зрабіць балючым. А. печань. А. далоні.

11. што. Навастрыць, выраўнаваць лязо касы і пад., б’ючы малатком. А. касу.

12. што. Размякчыць ударамі. А. мяса.

13. што. Памераўшы, выдзеліць участак чаго-н.; аддзяліць, перагарадзіўшы. А. участак пашы.

|| незак. адбіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. адбіва́нне, -я, н. і адбіццё, -я́, н. (да 2 і 3 знач.).

|| наз. адбі́ўка, -і, ДМ -біўцы, ж. (да 9—11 знач.), адбо́й, -ю, м. (да 2 знач.; спец.) і адбо́йка, -і, ДМ -бо́йцы, ж. (да 1 знач.; спец.). Адбіўка касы́. Адбой мяча рукой. Адбойка вугалю ў забоі.


адблі́скваць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

Даваць водбліск; адсвечваць. Маланкі адблісквалі далёкім святлом.

|| зак. адблі́скаць, -ае.


адбо́й, -бо́ю, м.

1. гл. адбіць.

2. Сігнал (першапачаткова барабанны), які апавяшчае аб заканчэнні чаго-н. А. паветранай трывогі.

3. перан. Перапынак у працы, дзеянні; спачын. Біць (даць) адбой (таксама перан.: адмаўляцца ад свайго рашэння, думкі).

Адбою няма (не будзе) ад каго-чаго (разм.) — вельмі многа каго-, чаго-н.


адбо́йны, -ая, -ае.

Які служыць для адбівання чаго-н. А. малаток.


адбо́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Горнарабочы, які пры дапамозе адбойнага малатка аддзяляе кавалкі карысных выкапняў ад масіву.


адбо́р, -у, м.

1. гл. адабраць¹ (да 5 знач.).

2. Вылучэнне каго-, чаго-н. з якога-н. асяроддзя. Натуральны а. — выжыванне найбольш прыстасаваных, моцных арганізмаў (спец.).


адбо́рачны, -ая, -ае.

Які служыць для адбору каго-, чаго-н. Адборачная камісія. Адборачныя спаборніцтвы (для адбору мацнейшых спартсменаў).


адбо́рны, -ая, -ае.

1. Адабраны з ліку іншых як лепшы па якасці; першагатунковы, выдатны. Адборная бульба.

2. перан. Вельмі грубы, непрыстойны. За сцяной чулася адборная лаянка.


адбрадзі́ць¹, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.; -ро́дзіць; -ро́джаны; зак. (разм.).

Кончыць, перастаць брадзіць². Квас адбро́дзіў. Піва адбро́дзіла.


адбрадзі́ць², -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак. (разм.).

Правесці мяжу на сенакосе, адмежаваць.

|| незак. адбро́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адбракава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., каго-што (спец.).

Аддзяліць бракованае, недабраякаснае. А. маладняк. А. фрукты.

|| незак. адбрако́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адбрако́ўванне, -я, н. і адбрако́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


адбраха́цца, -рашу́ся, -ро́шашся, -рэ́шацца; -рашы́ся; зак. (разм., груб.).

Сварачыся, спрачаючыся, адказаць на папрокі, нападкі; адмовіцца ад чаго-н.; выкруціцца.

|| незак. адбрэ́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адбрыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., ад каго-чаго (разм.).

1. Брыкаючыся, адбіцца ад каго-, чаго-н., аддаліць ад сябе.

2. перан. Пазбавіцца ад чаго-н. непажаданага (разм.). А. ад даручэння.

|| незак. адбры́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адбры́ць, -ры́ю, -ры́еш, -ры́е; -ры́ты; зак., каго-што (разм.).

Рэзка або абразліва адказаць каму-н., адмаўляючы ў чым-н. або лаячыся.

|| незак. адбрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адбудава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; зак.

1. Закончыць пабудову чаго-н. для сябе. Да восені адбудуемся.

2. Пабудавацца нанава, аднавіць жыллё пасля разбурэння, пажару і пад. Вёска нанава адбудавалася.

|| незак. адбудо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адбудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што.

1. Закончыць пабудову чаго-н.; пабудаваць. Адбудавалі цудоўную школу.

2. Пабудаваць нанава, аднавіць што-н. пасля разбурэння, пажару і пад. А. горад.

|| незак. адбудо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адбудо́ва, -ы, ж. (да 2 знач.); прым. адбудо́ўчы, -ая, -ае. А. перыяд.


адбуксі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак., што (спец.).

Адвесці на буксіры. А. баржу.


адбы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -бу́дзецца; зак.

Ажыццявіцца, прайсці, быць праведзеным; здарыцца. Раніцай на заводзе адбыўся мітынг. Прэм’ера спектакля адбылася вечарам.

|| незак. адбыва́цца, -а́ецца.


адбы́ць, -бу́ду, -бу́дзеш, -бу́дзе; -бы́ў, -была́, -ло́; -бу́дзь; зак.

1. што. Выканаць якую-н. павіннасць, абавязак; прабыць вызначаны тэрмін дзе-н. А. чаргу на дзяжурстве. А. тэрмін пакарання.

2. Выканаць што-н. фармальна, як бы з-пад прымусу. А. заняткі.

3. Правесці, зрабіць, закончыць што-н. А. вяселле.

4. Абысціся, абмежавацца чым-н. Абед адным хлебам не адбудзеш (прымаўка).

Не адбудзе і не прыбудзе (разм.) — не будзе ні выгоды, ні страты.

|| незак. адбыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. адбыва́нне, -я, н. (да 1 знач.).

|| наз. адбыццё, -я́, н. (да 1—3 знач.).


адбяга́цца гл. адбегчыся.


адбяга́ць гл. адбегчы.


адбялі́ць, -бялю́, -бе́ліш, -бе́ліць; -бе́лены; зак., што.

Зрабіць белым, выбеліць. А. палатно.

|| незак. адбе́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адбе́льванне, -я, н. і адбе́лка, -і, ДМ -лцы, ж. Адбельванне драўніннай масы.

|| прым. адбе́льны, -ая, -ае і адбе́лачны, -ая, -ае. Адбельны цэх. Адбелачныя матэрыялы.


адва́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., каго (што) (разм.).

Вабячы, адцягнуць, адвесці. А. паляўнічага.

|| незак. адва́бліваць, -аю, -аеш, -ае.


адва́га, -і, ДМ -ва́зе, ж.

Смеласць, рашучасць. Узнагародзіць за адвагу. А. гарады бярэ (прыказка).


адва́дзіць, -ва́джу, -ва́дзіш, -ва́дзіць; -ва́джаны; зак., каго-што, ад чаго (разм.).

Адвучыць ад якой-н. прывычкі, ад хаджэння да каго-н. або куды-н.; прымусіць перастаць што-н. рабіць, адвыкнуць ад чаго-н. А. ад курэння.

|| незак. адва́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адвадзяне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Стаць вадзяністым, звадзянець. Чарніла адвадзянела.


адваёўваць гл. адваяваць.


адва́жны, -ая, -ае.

Смелы, рашучы. А. баец.

|| наз. адва́жнасць, -і, ж.


адва́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак., на што і з інф.

Праявіць адвагу, рашучасць, асмеліцца. А. на смелы ўчынак.

|| незак. адва́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адва́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., што і чаго.

Аддзяліўшы, узважыць частку чаго-н. А. кілаграм цукру.

|| незак. адва́жваць, -аю, -аеш, -ае.


адвака́т, -а, М -ка́це, мн. -ы, -аў, м.

Юрыст, які абараняе на судзе чые-н. інтарэсы; абаронца. Наняць адваката.

|| прым. адвака́цкі, -ая, -ае.


адвакату́ра, -ы, ж.

1. зб. Адвакаты. Абласная а.

2. Дзейнасць адваката. Займацца адвакатурай.


адвака́цтва, -а, н.

Дзейнасць адваката.


адва́л, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у, гл. адваліць (да 1 знач.).

2. -а. Прыстасаванне ў плузе для адразання і пераварочвання пласта зямлі.

3. -а. Перавернуты пласт зямлі.

4. -а. Насып з пустых парод, шлаку і пад. на горных распрацоўках (спец.).

|| прым. адва́льны, -ая, -ае (да 2—4 знач.).

Да адвалу (разм.) — наесціся да сыці.


адвалачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; -ло́к, -лакла́, -лакло́; -лачы́; -ло́чаны; зак., каго-што (разм.).

Валочачы, адцягнуць. А. мяшок з бульбай.

|| незак. адвалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адвалі́цца, -валю́ся, -ва́лішся, -ва́ліцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Аддзяліўшыся, адарваўшыся, упасці. Кавалак тынку адваліўся.

2. Схіліць тулава назад; адкінуцца (разм.). А. на спінку крэсла.

3. Наеўшыся, адсунуцца ад стала, пакінуць есці (разм.). А. ад клёцак.

4. перан. Паменшаць (пра мароз, спёку і пад.). Мароз адваліўся, і пайшоў снег.

5. перан. Знікнуць, прайсці (пра адчуванні, пачуцці). Уся нуда адвалілася ад яго.

|| незак. адва́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адвалі́ць, -валю́, -ва́ліш, -ва́ліць; -ва́лены; зак., што.

1. Адвярнуць, адкінуць што-н. ад чаго-н. А. камень ад дзвярэй. А. завалу і адчыніць вароты.

2. Выдзеліць, даць, адрэзаць, расшчодрыўшыся (разм., іран.). А. ладны кавалак сала. А. сто тысяч рублёў.

3. ад чаго і без дап. Адысці, адплысці, адляцець. Параход плаўна адваліў ад прыстані.

|| незак. адва́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адва́льванне, -я, н. (да 1 знач.), адва́л, -у, м. (да 1 знач.) і адва́лка, -і, ДМ -лцы, ж. (да 1 знач.)

|| прым. адва́льны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


адва́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Вадкасць, насычаная варам таго, што ў ёй варылася. Рысавы а.

|| прым. адварны́, -а́я, -о́е.


адваражы́ць, -ражу́, -ро́жыш, -ро́жыць; -ро́жаны; зак., каго-што.

Варажбой зняць чары з каго-н.

|| незак. адваро́жваць, -аю, -аеш, -ае.


адва́раны, -ая, -ае.

Вараны, звараны. Адвараная бульба. Адваранае мяса.


адваро́т, -у, М -ро́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Адагнуты і прыгладжаны край адзення ці абутку. Пінжак з шырокімі адваротамі.

2. Адваротны бок чаго-н. (кнігі, паштоўкі і пад.). Подпіс на адвароце здымка.


адваро́тны, -ая, -ае.

1. Які накіраваны ў супрацьлеглы папярэдняму руху бок. Адваротнае вярчэнне. Кінуцца ў а. бок.

2. Які прыводзіць да зыходнага выніку. А. хімічны працэс. Адваротнае ператварэнне тавару ў грошы.

3. Супрацьлеглы. Адыманне ёсць дзеянне, адваротнае складанню. А. сэнс.

4. Супрацьлеглы вонкаваму, левы бок прадмета. Распісацца на адваротным баку паштоўкі. Доказ ад адваротнага (наз.).

Адваротны бок медаля — другі, супрацьлеглы, ценявы, непажаданы, адмоўны бок якой-н. справы.


адваро́чвацца гл. адвярнуцца.


адваро́чваць гл. адвярнуць.


адвары́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ва́рыцца; зак.

Зварыцца. Бульба адварылася.

|| незак. адва́рвацца, -аецца.


адвары́ць, -вару́, -ва́рыш, -ва́рыць; -ва́раны; зак., што.

Зварыць. А. грыбы.

|| незак. адва́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адвастры́ць, -вастру́, -во́стрыш, -во́стрыць; -во́страны; зак., што.

Навастрыць, завастрыць. А. косы. А. зброю (перан.: падрыхтавацца да дзеянняў).

|| незак. адво́стрываць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адво́стрыванне, -я, н.


адваява́цца, -ваю́юся, -ваю́ешся, -ваю́ецца; -ваю́йся; зак. (разм.).

Тое, што і адваяваць (у 3 знач.). Адваяваўся салдат.


адваява́ць, -ваю́ю, -ваю́еш, -ваю́е; -ваю́й; -ваява́ны; зак.

1. каго-што. Вярнуць у барацьбе, у вайне. А. сваю зямлю ў захопнікаў.

2. перан. Дамагчыся чаго-н. настойлівасцю. А. пераходны сцяг.

3. Кончыць ваяваць (разм.). Салдат сваё адваяваў.

4. Пазбавіцца сілы, моцы ваяваць (разм.). Я ўжо стары, сваё адваяваў.

|| незак. адваёўваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.).


адве́даць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. каго-што. Наведаць каго-, што-н., пабываць у каго-н. дзе-н. А. хворага сябра. А. родны кут.

2. чаго. Пакаштаваць, паспытаць. А. спелых груш.

3. чаго. Спазнаць, зведаць, паспытаць. А. шчасця.

|| незак. адве́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адве́дванне, -я, н.


адве́дзіны, -дзін.

Сяброўскае наведванне каго-н., звычайна з якой-н. нагоды. Прыйсці ў а.


адве́дкі і во́дведкі, -дак.

1. Наведванне жанчыны, якая нарадзіла дзіця. Прыйсці ў а. з пірагамі.

2. Тое, што і адведзіны.


адве́зці, -вязу́, -вязе́ш, -вязе́; -вязём, -везяце́, -вязу́ць; -вёз, -ве́зла; -вязі́; -ве́зены; зак., каго-што.

Везучы, даставіць каго-, што-н.; завезці куды-н.; везучы, убраць на пэўную адлегласць. А. госця дадому. А. з дарогі каменне.

|| незак. адво́зіць, -во́жу, -во́зіш, -во́зіць.

|| наз. адво́з, -у, м. і адво́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (разм.).


адве́йваць гл. адвеяць.


адве́ку, прысл.

Спрадвеку, з даўніх часоў. Тут ваўкі а. вядуцца.


адве́с, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Невялікі груз на шнуры або нітцы для вызначэння вертыкальнага напрамку; грунтвага. Шнур з адвесам.


адве́сіць, -ве́шу, -ве́сіш, -ве́сіць; -ве́шаны; зак., што.

Адкрыць што-н. завешанае; зняць або адсунуць убок тое, чым было што-н. завешана. А. акно.

Адвесіць губы (разм., неадабр.) — надзьмуцца, пакрыўдзіцца.

|| незак. адве́шваць, -аю, -аеш, -ае.


адвеслава́ць, -вяслу́ю, -вяслу́еш, -вяслу́е; -вяслу́й; зак.

Вяслуючы, аддаліцца, адплыць ад чаго-н. А. ад берага.

|| незак. адвясло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адве́сці, -вяду́, -вядзе́ш, -вядзе́; -вядзём, -ведзяце́; -вёў, -вяла́, -вяло́; адвядзі́; зак., каго.

1. Ведучы, суправаджаючы, даставіць у якое-н. месца. Ён адвёў хлопца пад плот і пасадзіў на траве.

2. Перавесці (войскі і пад.) на іншую пазіцыю, перамясціць назад, у тыл. А. атрад на поўнач ад вёскі.

3. Завесці на некаторую адлегласць ад каго-, чаго-н. А. ўбок.

4. Адхіліць; змяніць напрамак руху чаго-н., накіраваць убок ад каго-, чаго-н. А. рукі. Думаюць, куды б а. ваду з поля.

5. Змяніць напрамак позірку, перастаўшы глядзець на што-н. А. вочы.

6. перан. Даць іншы кірунак, перавесці (увагу, думку і пад.) на што-н. іншае.

7. перан. Папярэдзіць што-н. небяспечнае, непрыемнае. А. небяспеку ад сваіх.

8. перан. Адхіліць што-н. неадпаведнае, непрыдатнае. А. кандыдатуру.

9. Даць у чыё-н. распараджэнне; прызначыць, выдзеліць для якой-н. мэты. Гасцінны гаспадар адвёў нам два пакойчыкі.

10. Надаць тое або іншае значэнне, вызначыць ролю, месца каму-, чаму-н.

11. Правесці, адчарціць. А. палі ў сшытку.

Адвесці вочы — хітруючы, адцягнуць чыю-н. увагу ад чаго-н.

Адвесці душу — падзяліцца з кім-н. тым, што набалела; выказаць каму-н. свае патаемныя думкі; задаволіць якое-н. моцнае жаданне.

Вачэй не адвесці — аб чым-н. вельмі прыгожым, прывабным.

|| незак. адво́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. адво́д, -у, М -дзе, м. і адвядзе́нне, -я, н.


адве́чны, -ая, -ае.

Спрадвечны; які існуе з даўніх часоў. Адвечныя балоты. Адвечная таямніца.

|| наз. адве́чнасць, -і, ж.


адве́шваць гл. адвесіць.


адве́яць, -ве́ю, -ве́еш, -ве́е; -ве́й; -ве́яны; зак., што.

1. Выдаліць веяннем мякіну і пад. са збожжа. А. шалупінне ад зерня.

2. Кончыць веяць.

|| незак. адве́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адвёртка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Інструмент для закручвання і выкручвання шрубаў.

|| прым. адвёртачны, -ая, -ае.


адвіва́ць гл. адвіць.


адві́льваць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Адмаўляцца, ухіляцца ад чаго-н. А. ад даручэнняў.

|| зак. адвільну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. адві́льванне, -я, н.


адвісе́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сіцца; зак. (разм.).

Павісеўшы пэўны час, разгладзіцца. Сукенка адвіселася.


адві́слы, -ая, -ае.

Які адвіс, апусціўся, адцягнуўся ўніз; абвіслы. Адвіслыя кішэні. Адвіслыя губы.

|| наз. адві́сласць, -і, ж.


адві́снуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -вісне; -віс, -вісла; зак.

Апусціцца, страціўшы пругкасць. Шчокі адвіслі.

|| незак. адвіса́ць, -а́е.


адвіта́льны, -ая, -ае.

Які бывае пры адвітанні; развітальны. А. поціск рук.


адвіта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Развітацца, абмяняцца адвітальнымі словамі, поціскам рук і пад. Госці адвіталіся і пайшлі.

|| незак. адві́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. адвіта́нне, -я, н.


адві́ць, адаўю́, адаўе́ш, адаўе́; адаўём, адаўяце́, адаўю́ць; адві́ў, -віла́, -віло́; -ві́; -ві́ты; зак., што і чаго.

Развіваючы, аддзяліць частку навітага. А. частку пражы на клубок.

|| незак. адвіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адво́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. адвесці.

2. Заява аб адхіленні каго-н. ад удзелу ў чым-н. Даць а. кандыдату.

3. Адгалінаванне (у трубе, электрасетцы і пад.). А. ад батарэі.

Для адводу вачэй (разм.) — з мэтай адцягнуць увагу ад чаго-н.


адво́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Галінка або частка кораня з вочкамі, пасаджаныя асобна для самастойнага росту. Размнажэнне адводкамі.

2. Пчаліны рой, які толькі што ўтварыўся і аддзяліўся ад старога.


адво́дзіць гл. адвесці.


адво́дны, -ая, -ае.

Які служыць для адводу чаго-н. убок. Адводная труба. А. канал.


адво́з гл. адвезці.


адво́зіць гл. адвезці.


адво́зка гл. адвезці.


адво́льны -ая, -ае.

1. Нічым не абмежаваны, вольны. Адвольныя рухі.

2. Які праводзіцца самавольна. Адвольнае рашэнне.

3. Бяздоказны, непераканаўчы, беспадстаўны. Адвольнае тлумачэнне.

|| наз. адво́льнасць, -і, ж.


адво́рваць гл. адараць.


адво́стрыванне гл. адвастрыць.


адво́стрываць гл. адвастрыць.


адвучы́цца, -вучу́ся, -ву́чышся, -ву́чыцца; зак.

1. ад чаго і з інф. Адвыкнуць ад чаго-н. А. курыць.

2. Закончыць навучанне або знаходзіцца на вучобе нейкі час (разм.). А. ў сярэдняй школе. Адвучыўся год на курсах.

|| незак. адву́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 1 знач.).


адвучы́ць, -вучу́, -ву́чыш, -ву́чыць; -ву́чаны; зак.

1. каго (што) ад чаго і з інф. Прымусіць адвыкнуць ад чаго-н. А. ад курэння. А. дзіця ад грудзей.

2. каго (што) і без дап. Закончыць вучэнне, перастаць вучыць, навучаць (разм.).

|| незак. адву́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адвы́кнуць, -ну, -неш, -не; -вы́к, -кла; -ні; зак.

1. ад чаго і з інф. Пазбавіцца ад якой-н. прывычкі. А. ад курэння.

2. ад каго-чаго. Перастаўшы бываць дзе-н. ці бачыцца з кім-н., стаць каму-н. далёкім, чужым. А. ад старых сяброў.

|| незак. адвыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адвыка́нне, -я, н.


адвядзе́нне гл. адвесці.


адвяза́цца, -вяжу́ся, -вя́жашся, -вя́жацца; -вяжы́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Развязацца, вызваліцца ад прывязі. Сабака адвязаўся. Вяроўка адвязалася.

2. перан., ад каго. Перастаць дакучаць каму-н. (разм.). Адвяжыся ты ад мяне.

3. перан., ад каго-чаго. Пазбавіцца ад каго-, чаго-н. непажаданага, непрыемнага або дакучлівага (разм.). Хацелася хутчэй а. ад такога чалавека.

|| незак. адвя́звацца, -аецца (да 1 знач.).


адвяза́ць, -вяжу́, -вя́жаш, -вя́жа; -вяжы́; -вя́заны; зак., каго-што.

Вызваліць ад прывязі, аддзяліць ад чаго-н. (прывязанае, завязанае). А. каня. А. вяроўку.

|| незак. адвя́зваць, -аю, -аеш, -ае.


адвярну́цца, -вярну́ся, -ве́рнешся, -ве́рнецца; -вярні́ся; зак.

1. Павярнуцца ўбок; павярнуць галаву. А. ад акна.

2. перан., ад каго-чаго. Парваць сувязі, адносіны з кім-н.; адмовіцца ад чаго-н. А. ад здрадніка.

Бог адвярнуўся ад каго (разм.) — пра бесперапынныя няўдачы.

|| незак. адваро́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адвярну́ць, -вярну́, -ве́рнеш, -ве́рне; -вярні́; -ве́рнуты; зак., каго-што.

1. Павярнуць у другі бок. А. галаву ўбок.

2. Варочаючы, адняць, адсунуць. А. камень.

3. Паставіць на месца што-н. перавернутае, абернутае. А. воз. А. ночвы.

4. Адагнаць, накіраваць у другі бок (пра жывёлу). А. карову ад жыта.

5. Адагнуць край чаго-н. А. халявы ботаў.

6. безас. Аб пачуцці агіды, непрыязнасці да каго-, чаго-н. (разм.). Адвярнула ад гарэлкі (безас.).

7. перан. Адцягнуць (увагу, думку і пад.). Справы адвярнулі ўвагу ад дому.

Нос адвярнуць (разм., неадабр.) — выказаць сваё незадавальненне чым-н.

|| незак. адваро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адвясло́ўваць гл. адвеславаць.


адвячо́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

Перадвячэрні час. Быў ранні а.

|| прым. адвячо́ркавы, -ая, -ае. А. час.


адвячо́ркам, прысл.

Перад самым вечарам. Зайсці а. да суседа.


адгаблява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Габлюючы, зрабіць роўным, гладкім. А. падлогу ў новай хаце.

|| незак. адгаблёўваць, -аю, -аеш, -ае.


адгавары́цца, -вару́ся, -во́рышся, -во́рыцца; зак.

Ухіліцца ад чаго-н., спасылаючыся на якія-н. абставіны; апраўдацца. Ледзь адгаварыўся ад даручэння.

|| незак. адгаво́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адгавары́ць, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; зак., каго (што), ад чаго і з інф.

Пераканаць не рабіць чаго-н. А. ад задуманага плана. Адгаварылі ехаць так далёка.

|| незак. адгаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адгаво́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Спасылка на што-н. з мэтай ухіліцца, адмовіцца ад чаго-н. Ён знойдзе адгаворку.


адгаво́ры, -аў (разм.).

Просьбы, угаворы не рабіць чаго-н. Дарэмныя а.


адгадава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак.

1. што. Даць адрасці чаму-н. А. бараду.

2. каго-што. Выгадаваць, адкарміць. А. кабана.

|| незак. адгадо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адгадо́ўванне, -я, н.


адгада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Угадаць, разгадаць; правільна вырашыць; здагадацца, прадбачыць. А. загадку. А. ход падзей. А. думку сябра.

|| незак.


адга́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адга́дванне, -я, н. і адга́дка, -і, ДМ -дцы, ж.


адгадзі́ць, -гаджу́, -го́дзіш, -го́дзіць; зак. (разм.).

Робячы што-н. добрае, аддзякаваць за паслугу.

|| незак. адго́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адга́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. адгадаць.

2. Адказ на загадку; рашэнне, якое раскрывае якую-н. тайну. Дык вось дзе а.!


адга́дчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які ўмее адгадваць, адгадвае што-н.

|| ж. адга́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


адгалінава́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. адгалінавацца, адгалінаваць.

2. Бакавы адростак, галіна. Таполя дае шмат адгалінаванняў.

3. Частка дарогі, ракі і пад., якая адыходзіць убок. А. арашальнага канала.

4. перан. З’ява, што ўяўляе сабой частку чаго-н. асноўнага, галоўнага. Розныя адгалінаванні сектанцтва.


адгалінава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ну́ецца; зак.

Утварыцца (пра адгалінаванні). Ад шашы адгалінавалася некалькі дарог.

|| незак. адгаліно́ўвацца, -аецца; наз. адгаліно́ўванне, -я, н.

|| наз. адгалінава́нне, -я, н. і адгаліне́нне, -я, н.


адгалінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што (спец.).

Зрабіць адгалінаванне (у 2 і 3 знач.). А. парастак. А. дарогу.

|| незак. адгаліно́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. адгаліно́ўванне, -я, н.

|| наз. адгалінава́нне, -я, н. і адгаліне́нне, -я, н.


адгаліне́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. адгалінавацца, адгалінаваць.

2. Тое, што і адгалінаванне (у 2—4 знач.).


адгало́сак, -ску, мн. -скі, -скаў, м.

1. Рэха, водгулле. Плывуць адгалоскі ад песень.

2. чаго. Аслаблены адлегласцю гук чаго-н. Адгалоскі грому.

3. перан., чаго. Тое, у чым выяўляюцца сляды ўплыву, уздзеяння чаго-н.; што з’яўляецца вынікам чаго-н., адказам на якія-н. з’явы, падзеі. Паэма з’явілася адгалоскам грамадскіх падзей.


адгамані́ць, -маню́, -мо́ніш, -мо́ніць; зак.

1. Скончыць гамонку, перастаць гаманіць. Адгаманілі дзядзькі і разышліся.

2. перан. Прайсці, закончыцца. Усё прайшло, адгаманіла.


адганя́цца гл. адагнацца.


адганя́ць гл. адагнаць.


адгарадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; зак.

1. Аддзяліцца, паставіўшы якую-н. агароджу. А. высокім плотам. А. шырмай.

2. перан. Адасобіцца, парваць сувязь з кім-н. А. ад усяго свету.

|| незак. адгаро́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адгарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., каго-што.

1. Аддзяліць, паставіўшы якую-н. агароджу, перагародку. А. участак пашы.

2. перан. Аддзяліць, адасобіць ад каго-, чаго-н., пазбавіць зносін з кім-, чым-н. А. ад жыцця.

3. перан. Абараніць, засцерагчы ад чаго-н. небяспечнага або непрыемнага.

А. ад крытыкі.

|| незак. адгаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адгарну́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -го́рнецца; зак.

Павярнуцца з аднаго боку на другі (пра лісты ў кнізе), перагарнуцца.

|| незак. адго́ртвацца, -аецца.


адгарну́ць, -гарну́, -го́рнеш, -го́рне; -гарні́; -го́рнуты; зак., што.

1. Адгрэбці, адсунуць убок. А. попел.

2. Адхіліць, адвесці ўбок, адсунуць. А. валасы.

3. Разгарнуць, адкрыць (кнігу, сшытак і пад.); павярнуць з аднаго боку на другі, перагарнуць (старонку, ліст і пад.). А. лісток календара.

|| незак. адго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.


адгаро́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Тое, што і перагародка. Дашчаная а.


адгарта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., што.

Гартаючы, перакінуць некалькі лістоў (кнігі, сшытка і пад.). А. шэсць старонак.

|| незак. адго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.


адгарэ́лы, -ая, -ае.

Які адгарэў, адпаў, адваліўся. А. сучок.


адгарэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́ць; зак.

1. Кончыць гарэць.

2. Перагарэўшы, адваліцца, адпасці. Сук адгарэў.

3. перан. Скончыцца, мінуцца. Усё адышло, адгарэла.

|| незак. адга́рваць, -ае і адгара́ць, -а́е.


адгасці́ць, -гашчу́, -го́сціш, -го́сціць; зак.

1. Правесці ў гасцях некаторы час, гасціць. Цэлы месяц адгасціў у сяброў.

2. Скончыць гасціць.


адгасцява́ць, -цю́ю, -цю́еш, -цю́е; -цю́й; зак. (разм.).

Тое, што і адгасціць.


адгіна́нне гл. адагнуць.


адгіна́цца гл. адагнуцца.


адгіна́ць гл. адагнуць.


адглыну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што і чаго (разм.).

Адпіць, крыху глынуўшы. А. вады.


адглянцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што.

Навесці глянец, бляск на што-н. А. паркет.


адгні́сці, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гніе́; -гніў, -гніла́, -ло́; зак.

Тое, што і адгніць.


адгні́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гніе́; -гніў, -гніла́, -ло́; зак.

Згніўшы, адваліцца, адпасці. Сукі на дрэве адгнілі.

|| незак. адгніва́ць, -а́е.


адго́да, -ы, ДМ -дзе, ж. (разм.).

Аддзяка, адплата дагаджэннем за дагаджэнне каму-н. Быць у адгодзе.


адго́н, -у, м.

1. гл. адагнаць.

2. Малако, з якога сепаратарам адагнана, аддзелена смятана. Наліць парасятам адгону.

3. Прадукт адгонкі парай. Спіртавы а.

4. Пра жывёлу: знаходжанне на пашы, не ў памяшканнях (спец.). Авечкі на адгоне.

|| прым. адго́нны, -ая, -ае (да 3 знач.). Адгонная жывёлагадоўля.


адго́нка гл. адагнаць.


адго́р’е, -я, мн. -і, -яў, н.

Адгалінаванне асноўнага горнага ланцуга. Адгор’і Карпат.


адго́ртвацца гл. адгарнуцца.


адго́ртваць гл. адгарнуць, адгартаць.


адграба́ць гл. адгрэбці.


адгрузі́ць, -ружу́, -ру́зіш, -ру́зіць; -ру́жаны; зак., што.

Пагрузіўшы, падрыхтаваць да адпраўкі або адправіць. А. станкі для завода. А. вугаль.

|| незак. адгружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адгру́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

|| прым. адгру́зачны, -ая, -ае.


адгру́каць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак. (разм.).

1. Перастаць грукаць.

2. перан., што. Пабудаваць, зрабіць, арганізаваць што-н. вялікае, дарагое і пад. А. сабе дом.

3. перан., што. Працуючы, выконваючы абавязак, адбыць, адслужыць нейкі час. Два гады на чыгунцы адгрукалі.

4. што. Адскакаць, станцаваць. А. польку на танцах.


адгры́зці, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; -зі́; -зены; зак., што.

Грызучы, адкусіць, ад’есці.

|| незак. адгрыза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адгрыме́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -мі́ць; зак.

1. Перастаць грымець. Адгрымеў гром.

2. перан. Прайсці, закончыцца. Адгрымелі баі. Адгрымела яго слава.


адгрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак., што.

Грабучы, адсунуць убок, адкінуць. А. сена. А. смецце.

|| незак. адграба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адгукну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Адказаць на покліч; адазвацца; падаць голас. Дзе ты, адгукніся!

2. перан. Адазвацца нейкім чынам на якую-н. падзею, з’яву, выказаць свае адносіны да яе. А. рашучым выступленнем у друку.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Выклікаць якое-н. пачуццё, адчуванне ў каго-н. Хай жа песня ў сэрцах адгукнецца.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Адбіцца на кім-, чым-н., зрабіць уплыў. Памылка гэта адгукнецца ў вашым жыцці.

|| незак. адгука́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і адгу́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адгу́л, -у, м.

1. гл. адгуляць.

2. мн. -ы, -аў. Час адпачынку за звышурочную працу. Узяць а.


адгуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак.

1. Скончыць гуляць; правесці нейкі час не працуючы (разм.). А. водпуск.

2. што. Пабыць у адгуле за звышурочную працу ў выхадны.

3. што. Згуляць, адсвяткаваць (разм.); правесці некаторы час на гуляннях. А. вяселле.

|| незак. адгу́льваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).

|| наз. адгу́л, -у, мн. -ы, -аў, м. (да 2 знач.). Заўтра ў мяне а.


адгуча́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ць; зак.

Перастаць гучаць. Адгучалі песні птушак.


адгэ́туль, прысл.

З гэтага месца, ад гэтага месца, адсюль, з гэтай мясцовасці. А. родам. Выехаць а.


аддава́цца гл. аддацца.


аддава́ць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дае́; незак.

1. чым (разм.). Мець які-н. прысмак, пах і пад. Бочка аддае рыбай.

2. перан. Нагадваць што-н., мець адценне, рысы чаго-н. У канцы жніўня ночы аддавалі ўжо восенню. Думка аддае даўніной.


аддава́ць² гл. аддаць.


аддаі́ць, -даю́, -до́іш, -до́іць; -до́ены; зак., каго і чаго і без дап.

1. Скончыць даіць. А. кароў.

2. Выдаіць крыху. А. малака.

|| незак. аддо́йваць, -аю, -аеш, -ае.


аддале́нне, -я, н.

1. гл. аддаліць.

2. Даль, далёкая адлегласць; месца, якое знаходзіцца на значнай адлегласці ад чаго-н. Дуб стаяў у аддаленні.


адда́лены, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца ці адбываецца далёка; які даносіцца здалёк. Аддаленыя вескі. А. шум.

2. Аддзелены вялікім прамежкам часу. Аддаленая эпоха.

3. перан. Мала падобны; які не мае непасрэднай сувязі з чым-н. А. гібрыд. Аддаленае падабенства.

|| наз. адда́ленасць, -і, ж.


аддалі́ць, -далю́, -далі́ш, -далі́ць; -далі́м, -даліце́, -даля́ць; -да́лены; зак., каго-што.

1. Зрабіць больш далёкім (у прасторы, часе і пад.). А. прадмет ад фотаапарата. А. сустрэчу.

2. Выклікаць адчужанасць, стаць прычынай адчужанасці. Гэтае здарэнне канчаткова аддаліла іх.

|| незак. аддаля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. аддалі́цца, -лю́ся, -лі́шся, -лі́цца; -лі́мся, -ліце́ся, -ля́цца; незак. аддаля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. аддале́нне, -я, н.


адда́ны, -ая, -ае.

Прасякнуты любоўю і вернасцю да каго-, чаго-н. А. змагар. Адданыя справе людзі. Аддана (прысл.) працаваць.

|| наз. адда́насць, -і, ж.


аддары́ць, -дару́, -до́рыш, -до́рыць; -до́раны; зак., каму (разм.).

1. Зрабіць каму-н. падарунак у адказ на атрыманы.

2. перан. Аддзякаваць, адплаціць чым-н. за ласку, паслугу.

|| незак. аддо́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адда́цца, -да́мся, -дасі́ся, -да́сца; -дадзі́мся, -дасце́ся, -даду́цца; зак.

1. каму-чаму і на што. Аддаць сябе ва ўладу пераможцы, здацца; пакарыцца не супраціўляючыся. А. на чужую волю.

2. каму-чаму. Цалкам прысвяціць сябе каму-, чаму-н.; захапіцца чым-н, паглыбіцца ў што-н. (думкі, мары). А. навуцы.

3. каму. Уступіць у палавую сувязь з кім-н.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Адгукнуцца, адазвацца, адбіцца; выклікаць сабою якое-н. пачуццё. У гарах аддалося рэха. Боль аддаўся ў паясніцы.

5. безас. Будзе аддадзена, заплачана. Некалі аддасца.

|| незак. аддава́цца, -даю́ся, -дае́шся, -дае́цца; -даёмся, -даяце́ся, -даю́цца.


адда́ць, -да́м, -дасі́, -да́сць; -дадзі́м, -дасце́, -даду́ць; зак., каго-што.

1. Вярнуць назад узятае ў каго-н. А. доўг. Што вінен, аддаць павінен (прыказка).

2. Вылучыўшы святло, цяпло, вільгаць і пад., уздзейнічаць на што-н. Сонца шчодра аддае цяпло.

3. Даць, перадаць што-н. каму-н. Салдат аддаў дзяўчынцы свой шынель, а сам узяў малога на рукі.

4. Перадаць што-н. каму-н. ва ўласнасць або на карыстанне. А. хату.

5. перан. Перадаць што-н., падзяліцца чым-н. А. вопыт і веды.

6. перан. Ахвяраваць кім-, чым-н. дзеля каго-, чаго-н. А. сілы, здароўе. Героі аддалі сваё жыццё за шчасце, свабоду і незалежнасць Радзімы.

7. Не ўтрымаць, уступіць што-н. непрыяцелю ў барацьбе.

8. Патраціць час, працу, намаганні на што-н.

9. Здаць што-н. куды-н. для якой-н. мэты. А. бялізну ў пральню.

10. Накіраваць на службу, вучобу. А. у салдаты. А. у гімназію.

11. Выдаць замуж. А. дачку за сына спевака.

12. Прадаць (па якой-н. цане). Танна а.

13. Заплаціць за купленае. Дваццаць тысяч рублёў аддала.

14. З некаторымі назоўнікамі ўтварае спалучэнне са знач. дзеяння ў залежнасці ад сэнсу назоўніка. А. загад. А. перавагу.

15. без дап. Зрабіць рэзкі, кароткі рух назад пры выстрале (пра зброю). Вінтоўка аддала прыкладам у плячо.

16. Прымусіць адступіць назад (пра каня); ад’ехаць заднім ходам на невялікую адлегласць, каб уступіць месца, не перашкаджаць каму-, чаму-н.

17. безас. Адазвацца болем у якой-н. частцы цела. Аддало ў спіну.

18. спец. Адвязаць, паслабіць якар і пад.

Аддаць (богу) душу (разм.) — памерці.

Аддаць голас — прагаласаваць за каго-н. на выбарах.

Аддаць даніну — выказаць павагу, выканаць доўг пашаны, прызнаць.

Аддаць жыццё за каго-, што-н. — памерці, абараняючы каго-, што-н.

|| незак. аддава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́ (да 2 знач.).


адда́ча, -ы, ж.

1. гл. аддаць.

2. Тое, што і каэфіцыент карыснага дзеяння (спец.).

3. перан. Карысны вынік работы. Працаваць з поўнай аддачай.


аддзе́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Падраздзяленне ў структуры якой-н. установы, прадпрыемства або ўстанова, якая ўваходзіць у склад якой-н. арганізацыі. А. кадраў. Галантарэйны а. магазіна.

2. Састаўная частка чаго-н., дзе знаходзяцца аднародныя прадметы; тэматычна аб’яднаная частка кнігі, газеты. А. беларускага жывапісу. А. хронікі ў газеце.

3. Адна з частак, на якія падзяляецца што-н. цэлае на аснове пэўных прыкмет. Аддзелы галаўнога мозга.


аддзе́лачнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, спецыяліст па аддзелачных работах.

|| ж. аддзе́лачніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


аддзе́лка, -і, ДМ -лцы, ж.

1. Наданне якога-н. пэўнага выгляду (шляхам рамонту, апрацоўкі, аздаблення і пад.). А. кватэры.

2. Тое, што служыць упрыгожаннем, аздобай чаго-н. Карункавая а.

|| прым. аддзе́лачны, -ая, -ае (да 1 знач.). Аддзелачныя работы.


аддзе́рці, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дзяры́; -дзёрты; зак., што.

Тое, што і ададраць.

|| незак. аддзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аддзеясло́ўны, -ая, -ае.

У граматыцы: утвораны ад дзеяслова. А. назоўнік.


аддзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

1. Дзьмучы, подыхам адносіць, адганяць назад ці ўбок. А. пару ад сподачка.

2. Раз-пораз выдыхаць ротам паветра ў часе сну або ў стане фізічных перагрузак.


аддзіра́цца гл. ададрацца.


аддзіра́ць гл. ададраць.


аддзяжу́рыць, -ру, -рыш, -рыць; зак.

1. Закончыць дзяжурства.

2. што. Правесці на дзяжурстве некаторы час. А. ноч.

3. перан. Прабыць некаторы час на цяжкай нецікавай працы, службе. А. па размеркаванні ў райцэнтры.

|| незак. аддзяжу́рваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


аддзя́ка, -і, ДМ -дзя́цы, ж.

Адплата за дабро, за паслугу. У аддзяку падарыць сябру кнігу.


аддзя́каваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; зак., каму.

Выказаць удзячнасць, падзякаваць за паслугу, адплаціць. А. за дапамогу.


аддзяле́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. аддзяліцца, аддзяліць.

2. Тое, што і аддзел (у 1 знач.). А. банка. А. міліцыі.

3. Асобная самастойная ўстанова, арганізацыя і пад. ў сістэме чаго-н. Паштовае а. сувязі.

4. Самастойная частка канцэрта, тэатральнага паказу. Другое а. канцэрта.

5. Ніжэйшае вайсковае падраздзяленне, што ўваходзіць у склад узвода. Камандзір аддзялення.

6. Асобная, адгароджаная частка памяшкання. Першае а. склада.

7. Адна з частак, на якія падзелена што-н., прызначанае для захоўвання розных рэчаў, прадметаў. Партфель мае два аддзяленні.

|| прым. аддзяле́нчы, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.) і аддзялённы, -ая, -ае (да 5 знач.). Аддзяленчыя штаты. Аддзялённы камандзір. Загад аддзялённага (наз.).


аддзялі́цца, -дзялю́ся, -дзе́лішся, -дзе́ліцца; зак.

1. Вылучыцца з агульнай адзінай масы. А. ад натоўпу.

2. Адстаць, адарвацца і пад. ад цэлага, выдзеліцца. Тры самалёты аддзяліліся ад групы і накіраваліся да станцыі.

3. Стаць самастойным гаспадаром пасля падзелу маёмасці; адасобіцца. Сын аддзяліўся ад бацькоў.

|| незак. аддзяля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. аддзяле́нне, -я, н.


аддзялі́ць, -дзялю́, -дзе́ліш, -дзе́ліць; -дзе́лены; зак.

1. што. Вылучыць з агульнай адзінай масы што-н. або адасобіць тое, што знаходзіцца ў злучэнні з ім. А. бялок ад жаўтка. А. старыя кнігі ад новых. А. тлушч ад малака.

2. Адасобіць, раз’яднаць, адмежаваць. А. царкву ад дзяржавы.

3. Вылучыць, распазнаць. А. істотнае ад выпадковага.

4. каго-што. Выдзеліць каму-н. частку, долю з агульнай гаспадаркі, адасобіць, даць магчымасць весці самастойную гаспадарку. А. сыноў.

|| незак. аддзяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аддзяле́нне, -я, н.


аддзяля́льны, -ая, -ае (спец.).

Які служыць для аддзялення чаго-н. ад другога. А. шчыт.


аддзяўба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Тое, што і аддзяўбці.

|| незак. аддзёўбваць, -аю, -аеш, -ае.


аддзяўбці́, -дзяўбу́, -дзяўбе́ш, -дзяўбе́; -дзяўбём, -дзеўбяце́, -дзяўбу́ць; -дзёўб, -дзяўбла́, -ло́; -дзяўбі́; -дзяўба́ны; зак., што.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Дзеўбучы, аддзяліць дзюбай (пра птушак).

2. Аддзяліць дзяўбаннем. А. кавалак лёду.

|| незак. аддзёўбваць, -аю, -аеш, -ае.


аддзя́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак., каму.

Тое, што і аддзякаваць. А. за паслугу.


аддо́йвацца гл. аддаіцца.


аддо́йваць гл. аддаіць.


аддо́рваць гл. аддарыць.


аддрукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Тое, што і надрукаваць. А. тыраж кнігі.

|| незак. аддруко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


аддуба́сіць гл. дубасіць.


адду́ха, -і, ДМ -ду́се, ж. (разм.).

1. Кароткі перапынак для адпачынку. Працавалі без аддухі.

2. Тое, што і аддушына (у 2 знач.).


адду́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і аддушына (у 1 знач.).


адду́шына, -ы, мн. -ы, -шын, ж.

1. Адтуліна для выхаду паветра, дыму і пад. А. ў печы.

2. перан. Тое, што дае выхад чаму-н. (пачуццям, настрою і пад.). Знайсці аддушыну ў гутарках з блізкім чалавекам.


адды́мны, -ая, -ае.

Такі, які можна зняць, адняць, аддзяліць. Аддымныя дзверцы.


адды́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Перавесці дух, пачаць зноў роўна дыхаць. А. пасля бегу.

|| незак. адды́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адды́шка, -і, ДМ -шцы, ж. (разм.).

Кароткі перапынак для адпачынку. Бегчы без аддышкі.


ад’е́зд, -у, М -дзе, м.

Адпраўленне ў дарогу. У дзень ад’езду. А. дэлегацыі.


ад’е́здзіцца, -е́зджуся, -е́здзішся, -е́здзіцца; зак. (разм.).

Тое, што і ад’ездзіць (у 2 знач.). Мы ўжо ад’ездзіліся, няхай цяпер другія ездзяць.


ад’е́здзіць, -е́зджу, -е́здзіш, -е́здзіць; зак. (разм.).

1. што. Праездзіць некаторы час. Машына ад’ездзіла дваццаць гадоў.

2. Перастаць ездзіць куды-н. Я сваё ад’ездзіў.


ад’е́сці, ад’е́м, ад’ясі́, ад’е́сць; ад’ядзі́м, ад’ясце́, ад’яду́ць; ад’е́ш; ад’е́дзены; зак.

1. Адкусіць, адгрызці; з’есці частку чаго-н. Кот ад’еў галаву рыбіны.

2. Скончыць есці (разм.).

|| незак. ад’яда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1 знач.).


ад’е́сціся, ад’е́мся, ад’ясі́ся, ад’е́сца; ад’ядзі́мся, ад’ясце́ся, ад’яду́цца; ад’е́шся; зак. (разм.).

1. Паправіцца, пасыцець ад добрай яды; адкарміцца. Кабан ад’еўся.

2. Наесціся чаго-н. удосталь. Ад’еліся за лета яблыкаў і груш.

|| незак. ад’яда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ад’е́хацца, -е́дуся, -е́дзешся, -е́дзецца; -е́дзься; зак. (разм.).

Тое, што і ад’ехаць (у 1 знач.).

|| незак. ад’язджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ад’е́хаць, -е́ду, -е́дзеш, -е́дзе; -е́дзь; зак.

1. Паехаўшы, аддаліцца на нейкую адлегласць. А. ад сяла кіламетраў пяць.

2. Паехаць куды-н., пакінуць дом (горад, вёску і пад.). А. на поўнач.

3. Зрушыцца з месца, адсунуцца, перастаць шчыльна прылягаць (разм.). Засаўка ад’ехала.

|| незак. ад’язджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аджартава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак.

1. Адказаць на сур’ёзнае пытанне, патрабаванне жартам.

2. Перастаць жартаваць (разм.).

|| незак. аджарто́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аджа́рцы, -аў, адз. -рац, -рца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Аджарыі.

|| ж. аджа́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. аджа́рскі, -ая, -ае.


аджа́цца, адажну́ся, адажне́шся, адажне́цца; адажнёмся, адажняце́ся, адажну́цца; адажні́ся; зак.

Скончыць жніво.

|| незак. аджына́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


аджа́ць, адажну́, адажне́ш, адажне́; адажнём, адажняце́, адажну́ць; адажні́; аджа́ты; зак., што.

1. Зжаць жыта, пшаніцу і пад. на невялікай частцы поля ад краю. А. жыта ад дарогі.

2. Адпрацаваць на жніве ўзамен за што-н. А. за дапамогу ў касьбе.

|| незак. аджына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аджлу́кціць, -кчу, -кціш, -кціць; -кчаны; зак., што і чаго (разм.).

1. Апрацаваць, адмыць жлукчаннем. А. бялізну.

2. Прагна адпіць чаго-н. А. малака.

|| незак. аджлу́кчваць, -аю, -аеш, -ае.


аджыві́ць, -жыўлю́, -жы́віш, -жы́віць; -жы́ўлены; зак., каго-што.

Тое, што і ажывіць (у 1 знач.).

|| незак. аджыўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аджыўле́нне, -я, н.


аджы́лы, -ая, -ае.

Які аджыў, не адпавядае сучаснасці. Крытыкаваць старое, аджылае (наз.).


аджы́ць, -жыву́, -жыве́ш, -жыве́; -жывём, -жывяце́, -жыву́ць; -жы́ў, -жыла́, -ло́; -жы́ты; зак.

1. Пражыць, скончыць жыць. А. свой век.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Устарэць. Аджылі розныя звычаі і забабоны.

3. Вярнуцца да жыцця, стаць зноў жывым, ажыць. Прайшоў дождж, і аджыла ніва.

|| незак. аджыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адзале́ць, -залю́, -зо́ліш, -зо́ліць; -залёны; зак., што (спец.).

Апрацаваць заленнем. А. шкуру.

|| наз. адзо́л, -у, м.

|| прым. адзо́льны, -ая, -ае. А. чан.


адзвані́ць, -званю́, -зво́ніш, -зво́ніць; зак.

1. Скончыць званіць. Адзванілі званы.

2. Адзначыць што-н. звонам; празваніць. Гадзіннік адзваніў дванаццаць.

|| незак. адзво́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


адзе́жа, -ы, ж.

Тое, што і адзенне (у 1 знач.; разм.). Набыць зімовую адзежу.

|| памянш. адзе́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. Каб не ежка ды не адзежка, была б грошай дзежка (прыказка).


адзе́жны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да адзежы, прызначаны для яе. Адзежная шчотка.


адзе́жына, -ы, ж. (разм.).

Адзін з прадметаў адзення. Купіць якую адзежыну.


адзе́нне, -я, н.

Вырабы з тканіны, футра і пад., якія надзяваюць і носяць на сабе. Зімовае а. Магазін жаночага адзення.


адзеравяне́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў цвёрдым, як дрэва, неадчувальным. Адзеравянелыя ад холаду рукі.

2. перан. Анямелы, здранцвелы, нерухомы, застылы. А. твар.

3. перан. Безуважны, абыякавы.

|| наз. адзеравяне́ласць, -і, ж.


адзе́ць, адзе́ну, адзе́неш, адзе́не; адзе́нь; адзе́ты; зак., каго-што

1. Надзець на каго-н. вопратку, апрануць. А. дзіця. Зіма адзела поле снегам (перан.).

2. Апрануць кім-н. А. Дзедам Марозам.

3. Забяспечыць каго-н. адзеннем. Бацькі дзяцей адзелі і абулі.

4. Тое, што і надзець; нацягнуць. Ледзь адзеў пальчаткі.

5. перан. Пакрыць; ахінуць. Дубы зялёны плашч адзелі.

|| незак. адзява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. адзе́цца, адзе́нуся, адзе́нешся, адзе́нецца; адзе́нься; незак. адзява́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адзява́нне, -я, н. (паводле 1 і 4 знач.).


адзёр, адру́, м.

Заразная хвароба, якая суправаджаецца высыпкай на целе, запаленнем дыхальных шляхоў і гарачкай.

|| прым. адзёрны, -ая, -ае.


адзі́н, аднаго́, м.; адна́, адно́й (аднае́), ж.; адно́, аднаго́, н.; адны́, -ы́х; ліч. кольк.

1. Лік. А. плюс два.

2. Колькасць, якая абазначаецца лічбай

1. А. метр. Адна кніга. Сем раз адмерай, адзін — адрэж (прыказка).

3. у знач. наз. адзі́н, аднаго́, м.; адна́, адно́й (аднае́), ж. Пра чалавека. Сямёра аднаго не чакаюць (прыказка).

4. у знач. прым. Без іншых, асобна ад іншых, у адзіноце. А. расце дуб на далёкім полі.

5. Пусты, пакінуты, адзінокі. Хата праз колькі дзён застанецца адна без гаспадароў.

6. Тое, што ёсць, без наяўнасці чаго-н. другога. Аб адной вадзе сыт не будзеш (прыказка).

7. у знач. прым. Ніхто іншы або нішто іншае, акрамя названага тут; у спалучэнні з выдзяляльна-абмежавальнай часц. «толькі»; ужыв. для выдзялення і ўзмацнення значэння таго слова, да якога адносіцца. Адно толькі стажарышча чарнелася засохлымі галінамі. Не спадабаўся балет адной ёй. Ты ў нас адна, адна такая ў свеце.

8. у знач. наз. адно́, аднаго́, н. Пра яго мы ведаем адно: ён быў студэнтам.

9. у знач. прым. Той самы, тоесны; аднолькавы; у спалучэнні са словамі «і той», «і тая», «і тое», «і тыя»; у знач. наз. адно́, аднаго́, н. Стаяць на адным месцы. А. і той чалавек. Адна і тая песня. Адно і тое пытанне. Адны і тыя падзеі. Гаворыць адно і тое.

10. у знач. прым. Суцэльны, непадзельны, адзіны; у знач. наз. адно́, аднаго́, н. Галіны пераблытаны ў а. шалаш. Што азначае сіла ўсяго народа, з’яднаная ў адно?

11. у знач. займ. З прыназоўнікам «з» ужыв. для выдзялення асобы, прадмета, з’явы і пад. або некалькіх асоб, прадметаў з якой-н. катэгорыі, асяроддзя, раду. А. з прысутных параіў не спяшацца. Здраднік — а. з шаснаццаці.

12. у знач. прым. У спалучэнні з «другі» ўжыв. пры пералічэнні, проціпастаўленні шэрагу прадметаў, з’яў, асоб; у знач. наз. адзі́н, аднаго́, м; адна́, адно́й (аднае́), ж.; адно́, аднаго́, н.; у знач. ліч. парадк. Першы з пералічаных прадметаў, з’яў, асоб і пад. Праходзіць момант, а. і другі, праходзяць хвіліны. А. чалавек — высокі, другі — зусім нізкі. Гаварыць адно, а думаць другое. Адно другому не замінае. Адзін пень гарэў, а другі спіну грэў (прыказка).

13. у знач. прым. У спалучэнні з «другі» ўжыв. пры супастаўленні якіх-н. якасцей, уласцівасцей, дзеянняў і пад., якія, мяняючыся, робяць прадмет, асобу, з’яву і пад. іншымі. Адна справа — паэзія, другая — проза.

14. у знач. неазнач. займ. Якісьці, нейкі. А. багаты пан вельмі любіў слухаць казкі.

Адзін другога варты (разм., неадабр.) — пра людзей, якія аднолькава маюць адмоўныя якасці.

Адзін за адным; адзін за другім — услед, паслядоўна, па чарзе.

Адзін канец (разм.) — усё роўна, няхай будзе так.

Адзін на адзін — без сведак.

Адзін пад адзін (адна пад адну, адно пад адно) (разм., адабр.) — усе роўныя па росце, па сіле.

Адзін перад адным (адна перад адной, адно перад адным) — не адстаючы, спаборнічаючы.

Адзін у адзін (адна ў адну, адно ў адно) (разм., адабр.) — адборныя, адной велічыні, якасці.

Адна нага тут, другая там (разм.) — вельмі хутка (збегаць і пад.).

Ні адзін — ніхто з усіх.

Усе да аднаго (разм.) — усе без выключэння.

Усе як адзін (разм.) — пагалоўна ўсе.

|| парадк. пе́ршы, -ая, -ае (да 1 знач.).


адзі́на, прысл. да адзіны (у знач. ўзмацняльна-абмежавальнага слова: «толькі», «адно», «выключна»). А. магчымы спосаб. А. правільны шлях.


адзіна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае толькі адно, звязаны толькі з чым-н. адным, напр.: адзінабожжа, адзінаверства, адзінаспадчыннасць, адзінашлюбнасць;

2) які робіцца, ажыццяўляецца толькі адным, адзіным або адзін на адзін, напр.: адзінаначалле, адзінаўладдзе.


адзінабо́жжа, -а, н.

Рэлігія, якая прызнае стваральнікам свету толькі аднаго Бога; монатэізм; проціл. мнагабожжа.


адзінабо́рнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Удзельнічаць у адзінаборстве.


адзінабо́рства, -а, н.

Барацьба, бой адзін на адзін. Уступіць у а. са стыхіяй.


адзінакро́ўны, -ая, -ае.

1. Які паходзіць ад аднаго бацькі, але розных маці (пра дзяцей). Адзінакроўныя браты.

2. Які звязаны агульнасцю паходжання (пра аднапляменныя супольнасці, братэрскія народы і пад.). Адзінакроўныя народы.

|| наз. адзінакро́ўе, -я, н.


адзінанача́лле, -я, н.

Аднаасобнае кіраўніцтва. Прынцып адзінаначалля.


адзінанача́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, якая кіруецца прынцыпам адзінаначалля або мае права адзінаначалля.


адзіна́рны, -ая, -ае.

Які складаецца з адной часткі, не падвойны. Адзінарная рама.


адзінаўла́ддзе, -я, н.

Сканцэнтраванне ўлады ў руках адной асобы; паўната, неабмежаванасць чыёй-н. улады.

|| прым. адзінаўла́дны, -ая, -ае. А. валадар.


адзіна́ццаць, -і, ліч. кольк.

Лік і колькасць 11. А. рублёў.

|| парадк. адзіна́ццаты, -ая, -ае. А. дзень.


адзі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. У матэматыцы: першы, найменшы цэлы лік у дзясятку, а таксама яго лічбавы знак «1».

2. толькі мн. (адзі́нкі, -нак). Апошняя лічба ў мнагазначных ліках. Двухзначны лік складаецца з адзінак і дзясяткаў.

3. Велічыня, якой вымяраюцца іншыя аднародныя велічыні. Грашовая а. А. сілы току.

4. Асобная самастойная частка ў складзе цэлага, асобны прадмет ці асоба ў групе падобных. Гаспадарчая а. Штатная а.

5. мн. Асобныя прадметы ці людзі, істоты, нямногія па ліку; мала хто. Такіх людзей адзінкі (вельмі мала).

Адзінка захавання (спец.) — экспанат музея, экзэмпляр кнігі ў бібліятэцы. У музеі тысячы адзінак захавання.


адзі́нкавы, -ая, -ае.

Асобы, рэдкі, нехарактэрны. А. выпадак.

|| наз. адзі́нкавасць, -і, ж.


адзіно́кі, -ая, -ае.

1. Аддзелены ад іншых падобных; без іншых, да сябе падобных. А. дуб.

2. Які не мае сям’і, блізкіх; які адчувае сябе чужым сярод людзей, далёкім ад іх. А. чалавек.

3. Які праходзіць, адбываецца ва ўмовах адзіноты. Адзінокая старасць.

|| наз. адзіно́касць, -і, ж.


адзіно́та, -ы, ДМ -но́це, ж.

1. Адасобленасць у выніку страты родных, блізкіх або ў выніку жадання пабыць асобна ад іншых. Жыць на адзіноце.

2. Бязлюднасць, сіратлівасць. Адзінотай веяла з палёў.

3. Стан адзінокага чалавека; адзіноцтва. Пачуццё адзіноты.


адзіно́цтва, -а, н.

Тое, што і адзінота. Застацца ў адзіноцтве.


адзіно́чка, -і, мн. -і, -чак.

1. Той, хто адзін, без сям’і, не ў пары. Адзіночкі харчаваліся ў сталовай.

2. ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -чцы, Т -ай (-аю), ж. Чалавек, які займаецца чым-н. адзін, працуе адзін, без удзелу, без дапамогі іншых. Саматужнік-а.

3. ж. Камера на аднаго зняволенага. Пасадзіць у адзіночку.

4. ж. Гоначная лодка з адным весляром. Байдарка-а.

Маці-адзіночка — жанчына, якая самастойна выхоўвае пазашлюбнае дзіця.


адзіночналі́кавы, -ая, -ае.

У выразе: адзіночналікавы назоўнік — які ўжыв. толькі ў форме адзіночнага ліку, напр.: хаўрус, туга, сорам, серабро.


адзіно́чны, -ая, -ае.

1. Які дзейнічае без дапамогі іншых або выконваецца, ажыццяўляецца сіламі аднаго, без удзелу, без дапамогі іншых. А. палёт.

2. Прызначаны для аднаго, разлічаны на аднаго, для знаходжання ў ізаляцыі ад іншых.

Адзіночная камера.

3. Асобны, адзінкавы, выпадковы. А. выстрал.

Адзіночны лік — граматычная катэгорыя, якая паказвае, што прадмет прадстаўлены ў колькасці, роўнай аднаму.


адзі́нства, -а, н.

1. Агульнасць, поўнае падабенства. А. думкі. А. поглядаў.

2. Цэльнасць, згуртаванасць, непадзельнасць. А. народа.

3. Непарыўнасць, узаемная сувязь. А. тэорыі і практыкі. А. формы і зместу.


адзі́ны, -ая, -ае.

1. Толькі адзін. А. сын. Адзіная радасць.

2. Цэлы, непадзельны, з’яднаны. Адзінае цэлае. А. парыў. А. фронт.

3. Агульны для ўсіх, аднолькавы. А. лёс.


адзічэ́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў дзікім, здзічэў. А. кот. А. сад.

2. перан. Які выражае дзікасць. А. выгляд. А. позірк.

|| наз. адзічэ́ласць, -і, ж.


адзічэ́ць гл. дзічэць.


адзна́ка, -і, ДМ -на́цы, мн. -і, -на́к, ж.

1. Знак, метка, след, якія паказваюць на што-н.; запіс, штамп і пад., якія сведчаць што-н. А. на карце. А. ў дакументах.

2. Прыкмета, акалічнасць, па якіх можна вызначыць што-н. Па ўсіх адзнаках ураджай будзе добры.

3. Асаблівасць, рыса, якімі асоба ці прадмет адрозніваюцца ад іншых асоб ці прадметаў. Індывідуальная а. асобы.

4. Агульнапрынятае абазначэнне ацэнкі ведаў і паводзін навучэнцаў. Атрымаць выдатную адзнаку.

5. Ганаровы знак, ордэн, медаль і пад. Дыплом з адзнакай.


адзна́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго-што. Абазначыць якой-н. меткай; запісаць, паставіць адзнаку для ўліку і пад.; вызначыць. А. адсутных у журнале. А. камандзіроўку.

2. каго-што. Звярнуць увагу, заўважыць, указаць на каго-, што-н. А. добрую якасць працы.

3. каго-што. Вылучыць сярод іншых за якія-н. заслугі, узнагародзіўшы чым-н. А. майстроў.

4. што. Ушанаваць чым-н. якую-н. дату, падзею. А. заканчэнне інстытута.

|| незак. адзнача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адзо́л гл. адзаліць.


адзо́льны гл. адзаліць.


адзыва́нне гл. адазваць.


адзыва́цца гл. адазвацца.


адзыва́ць гл. адазваць.


адзыўны́, -а́я, -о́е (афіц.).

Які змяшчае ў сабе паведамленне аб адазванні. Адзыўная грамата.


адзява́нне гл. адзець.


адкава́ць, -кую́, -куе́ш, -куе́; -куём, -куяце́, -кую́ць; -ку́й; -кава́ны; зак.

1. што. Выкаваць. А. падкову.

2. каго-што. Аддзяліць што-н. прыкаванае; раскаваць. А. каня.

3. Закончыць коўку.

|| незак. адко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адкавялі́ць, -вялю́, -ве́ліш, -ве́ліць; -ве́лены; зак., што і чаго (разм.).

Адрэзаць вялікі кавалак чаго-н.; адкроіць. А. лусту хлеба.

|| незак. адкаве́льваць, -аю, -аеш, -ае.


адка́з¹, -у, м.

1. Выказванне, паведамленне, выкліканыя пытаннем. Атрымаць а. на пісьмо. Грунтоўны а. вучня на пытанне.

2. Рэакцыя, водгук. А. жывога арганізма на раздражненне.

3. Водгук на што-н.; выкліканыя чым-н. дзеянні, учынкі. У а. на страляніну танк рушыў наперад.

4. Вынік рашэння матэматычнай задачы. Атрымаць правільны а.

5. Тое, што і адказнасць. За мір мы ўсе а. нясём.


адка́з².

У выразе: да адказу (разм.) — да канца. Закруціць гайку да адказу.


адказа́ць, -кажу́, -ка́жаш, -ка́жа; -кажы́; -ка́заны; зак.

1. каму, на што і без дап. Сказаць, паведаміць што-н. у адказ на зварот ці запытанне, на пытанне, ліст. А. на пісьмо.

2. што. Расказаць настаўніку ўрок.

3. чым. Павесці сябе пэўным чынам у адказ на што-н. А. жартам. А. вершам.

4. Адазвацца, адклікнуцца на голас, покліч і пад.

5. за каго-што і без дап. Быць пакараным, панесці адказнасць за каго-, што-н. А. за свой учынак.

6. што. Завяшчаць што-н. каму-н. Ён адказаў сыну частку гаспадаркі.

7. без дап., разм. Выйсці са строю, сапсавацца. У трактара адказалі тармазы.

|| незак. адка́зваць, -аю, -аеш, -ае.


адка́знасць, -і, ж.

1. гл. адказны.

2. Неабходнасць, абавязак адказваць за свае дзеянні, учынкі, быць адказным за іх. Пачуццё адказнасці. Крымінальная а.


адка́зны, -ая, -ае.

1. Чалавек, на якога ўскладаецца адказнасць, які адказвае за каго-, што-н. А. рэдактар. А. (наз.) за вечар.

2. Вельмі важны, значны, сур’ёзны. Адказнае даручэнне. Адказная пасада. А. момант.

|| наз. адка́знасць, -і, ж.


адка́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Асоба, якой прад’яўлены судовы іск. Удзел у справе істца і адказчыка.

2. Той, хто нясе адказнасць, адказвае за што-н. (разм.). Брыгадзір за ўсё а.

|| ж. адка́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


адказыра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак. (разм.).

Прывітаць па-вайсковаму, прыклаўшы правую руку да казырка.


адкаласава́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -су́е; зак.

Выпусціць колас. Адкаласавала жыта.


адкалашма́ціць гл. калашмаціць.


адкало́цца, -калю́ся, -ко́лешся, -ко́лецца; -калі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца, адпасці ад таго, што колецца, разбіваецца. Адкалолася ручка ад збана.

2. перан. Парваць сувязь з кім-, чым-н., выйсці са складу якой-н. арганізацыі, групы і пад. А. ад калектыву.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра што-н. прышпіленае: аддзяліцца, адпасці. Брошка адкалолася.

|| незак. адко́лвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. адко́лванне, -я, н. і адко́л, -у, м. (да 2 знач.).


адкало́ць, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы; зак.

1. што. Аддзяліць ад цэлага, колючы. А. кавалачак цукру.

2. перан., каго-што. Прымусіць парваць з кім-н., выйсці з якой-н. групы, арганізацыі. А. ад родзічаў.

3. Адняць прыколатае або выняць тое, чым прыколата, прышпілена што-н. А. бант. А. шпільку.

4. што, перан. Зрабіць, сказаць што-н. недарэчнае, нечаканае (разм.). А. нумар.

|| незак. адко́лваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адко́лванне, -я, н.


адкалупа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што (разм.).

Аддзяліць, калупаючы; адарваць, адкрышыць што-н. чым-н., якой-н. прыладай. А. кавалачак тынку.

|| незак. адкалу́пваць, -аю, -аеш, -ае

|| аднакр. адкалупну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


адкалупі́ць, -луплю́, -лу́піш, -лу́піць; -лу́плены; зак., што (разм.).

Аддзяліць, укалупнуўшы; адкалупнуць. А. кавалачак пірага.

|| незак. адкалу́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


адкамандзірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., каго (што).

Камандзіраваць, накіраваць на працу ці вучобу ў іншае месца, у якую-н. арганізацыю, установу. А. на курсы механізатараў.

|| незак. адкамандзіро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адкамандзіро́ўванне, -я, н.


адкапа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны і адко́паны; зак., каго-што.

1. Капаючы, адшукаць, дастаць; выкапаць. А. клад.

2. перан. Знайсці што-н. рэдкае і пад.; адшукаць (разм.). Дзе вы адкапалі такую кнігу?

3. Адкідаць што-н. ад (з) чаго-н. Адкапаць снег ад ганка.

4. Выканаўшы сваю норму, кончыць капаць, капацца (разм.); зрабіцца непрыгодным для капання. Селянін ужо адкапаў сваё (перан.).

|| незак. адко́пваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адко́пванне, -я, н. і адко́пка, -і, ДМ -пцы, ж.


адкара́скацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак., ад каго-чаго (разм.).

Пазбегнуць, пазбавіцца чаго-н., адчапіцца ад чаго-н. Ледзь адкараскаўся ад тваіх сяброў.

|| незак. адкара́сквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адкаркава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Адаткнуць, выняць корак. А. бутэльку.

|| незак. адкарко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адкармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены; зак., каго-што.

Кормячы, давесці да сытасці, выкарміць; добрай ежай, кормам паправіць. А. кабана.

|| незак. адко́рмліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. адкармі́цца, -кармлю́ся, -ко́рмішся, -ко́рміцца (разм.); незак. адко́рмлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. адко́рм, -у, м. Паставіць каня на а.


адкарэкці́раваць гл. карэкціраваць.


адкаса́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; зак.

1. Адвярнуцца, апусціцца (пра што-н. закасанае). Рукавы адкасаліся.

2. перан., ад каго-чаго. Вызваліцца, пазбавіцца ад чаго-н. дакучлівага, непатрэбнага; адчапіцца. А. ад непрыемнай размовы.


адкаса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., што (разм.).

Адвярнуць, апусціць што-н. закасанае. А. рукавы.

|| незак. адка́сваць, -аю, -аеш, -ае.


адкасі́ць, -кашу́, -ко́сіш, -ко́сіць; -ко́шаны; зак., што.

1. Скасіць невялікую частку чаго-н. (ад краю). А. траву ад дарогі.

2. Пакасіць пэўны час; скончыць касьбу. Ён тры дні адкасіў.

3. Адпрацаваць на касьбе ўзамен за што-н. А. за доўг.

|| незак. адко́шваць, -аю, -аеш, -ае.


адкасну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак. (разм.).

Адчапіцца, адстаць, адвязацца. Адкасніся ад мяне! Калі любіш — ажаніся, а не любіш — адкасніся (прыказка).


адка́тка, -і, ДМ -тцы, ж.

1. гл. адкаціць.

2. Вываз здабытых карысных выкапняў з забояў і шахтаў (спец.). Падземная а. руды.

|| прым. адка́тачны, -ая, -ае. А. вагон. Адкатачныя работы.


адка́тчык, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Горнарабочы, які працуе на адкатцы. А. вугалю.

|| ж. адка́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. адка́тчыцкі, -ая, -ае.


адкаці́цца, -качу́ся, -ко́цішся, -ко́ціцца; зак.

1. Коцячыся, перамясціцца ў які-н. бок на пэўную адлегласць. Кола адкацілася. Хваля адкацілася ад берага (перан.).

2. перан. Пра войска: хутка адступіць пад націскам праціўніка. Адкаціўся вораг за раку.

|| незак. адко́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. адка́т, -у, М -ка́це, м.


адкаці́ць, -качу́, -ко́ціш, -ко́ціць; -ко́чаны; зак., каго-што.

Коцячы, перамясціць што-н. у іншае месца. А. бервяно.

|| незак. адко́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адка́т, -у, М -ка́це, м. і адка́тка, -і, ДМ -тцы, ж.


адкача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго.

Вярнуць чалавеку прытомнасць. Ледзь адкачалі тапельца.

|| незак. адка́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адка́шляцца, -яюся, -яешся, -яецца; зак.

Кашляючы, прачысціць горла; скончыць кашляць. Ён адкашляўся і пачаў гаварыць.

|| незак. адка́шлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адка́шляць, -яю, -яеш, -яе; зак., што.

Кашляючы, выплюнуць; кашлем выдаліць што-н., што трапіла ў горла. А. макроту.

|| незак. адка́шліваць, -аю, -аеш, -ае

|| аднакр. адкашляну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


адквітне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв). Скончыць квітнець, цвісці; адцвісці. Адквітнелі каштаны.

2. перан. Пражыць маладыя гады, страціць свежасць, пастарэць.


адкі́даць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Адкінуць за некалькі разоў. А. дровы з двара.

|| незак. адкіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адкідны́, -а́я, -о́е.

Які можа адкідвацца, прымацаваны адным краем. З адкідным верхам машына. Адкідное крэсла.


адкі́ды, -аў.

1. Непрыгодныя рэшткі чаго-н., адходы. Скрыня для адкідаў. А. вытворчасці.

2. Пра маральна апусцелых людзей. А. грамадства (перан.).

|| прым. адкі́дны, -ая, -ае (спец.).


адкі́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Адхіліцца, адваліцца назад тулавам. А. на спінку крэсла.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Раптоўна адчыніцца, адпасці, адсунуцца ў бок. Адкінуліся дзверцы. Адкінуліся шторы.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вярнуцца зноў, аднавіцца (пра хваробу). Адкінулася гарачка.

4. перан. Перастаць цікавіцца, аддаліцца, адвярнуцца. Адкінуліся кавалеры, засталася адна.

|| незак. адкі́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адкі́нуць, -ну, -неш, -не; -кінь; -нуты; зак.

1. каго-што. Кінуць убок, назад, наперад; рэзка, з сілай адштурхнуць. А. камень.

2. перан., каго-што. Не прыняць, адмовіцца ад чаго-н. (разм.). А. усе магчымасці. А. сумненні.

3. перан., каго-што. Атакуючы, прымусіць адступіць. А. ворага далёка назад.

4. што. Адкрыць, адвесці ўбок, адвярнуць, закінуць назад што-н., замацаванае адным краем. А. века скрыні.

5. Адвесці назад, убок; закінуць (галаву, руку, нагу). А. галаву.

6. каго-што. Зменшыць на пэўную колькасць, адняць. А. сотню рублёў.

7. ас. і безас., каго-што. Вярнуцца (пра хваробу). Грып яго адкінуў (разм.).

8. што. Адбіць, стварыць (цень, святло і пад.). Сад адкінуў густы цень.

9. перан. Вярнуць да пройдзенай стадыі ў развіцці чаго-н. Вайна ўсё адкінула назад.

10. Не прыняць пад увагу пры лічэнні, ацэнцы каго-, чаго-н. Улічыць галоўнае, адкінуць выпадковае.

Адкінуць хвост (капыты) (разм.) — памерці.

|| незак. адкі́дваць, -аю, -аеш, -ае.


адкіпе́лы, -ая, -ае.

Які згус, асеў пры кіпенні (высокай тэмпературы). Адкіпелае малако.


адкіпе́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пім, -піце́, -пя́ць; -пі́; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Згуснуць, ссесціся ад кіпення. Малако адкіпела.

2. перан. Супакоіцца, уціхнуць. Адкіпела (безас.) на сэрцы.

|| незак. адкіпа́ць, -а́е.


адкла́д, -у, М -дзе, м.

Перанясенне на больш позні тэрмін; адтэрміноўка. А. не ідзе на лад (прыказка).


адклада́нне, -я, н.

1. гл. адкласціся.

2. Тое, што і адклады.


адкладны́, -а́я, -о́е.

Які адкладваецца, апускаецца. А. каўнер.


адкла́ды, -аў.

1. Асадак арганічных і неарганічных рэчываў у выніку іх паступовага намнажэння. Дэвонскія адклады.

2. Намнажэнні якіх-н. рэчываў. Тлушчавыя а.


адкла́сці, -кладу́, -кладзе́ш, -кладзе́; -кладзём, -кладзяце́, -кладу́ць; -кладзі́; -кла́дзены; зак., што.

1. Пакласці ўбок, побач, асобна. А. патрэбную рэч.

2. Захаваць, не расходуючы. А. грошы на мэблю.

3. Назбіраць, назапасіць; утварыць адклады. Возера адклала тоўсты слой ілу.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Палажыць яйкі, пакінуць пасля сябе для захавання патомства (спец.). Птушка адклала яйкі.

5. Адтэрмінаваць, перанесці. А. сход. Не адкладвай справы на заўтра, а жаніцьбы на старасць (з нар.).

6. Пра каўнер і прадметы, прымацаваныя да чаго-н. адным краем: апусціць, адкінуць. А. каўнер кажуха.

7. У геаметрыі: адмераўшы, адзначыць адрэзак. На прамой АВ а. адрэзак СП.

8. перан. Пакінуць след, адбітак, зрабіць уплыў. Перажыванні адклалі свой след.

|| незак. адклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адкла́дваць, -аю, -аеш, -ае.


адкла́сціся, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -кладзе́цца; зак.

1. Асесці, назбірацца. Іл адклаўся за гады на дне возера.

2. Адтэрмінавацца, перанесціся на больш позні час. Паездка за горад адклалася.

3. перан. Запасці ў памяць, душу і пад., адлюстравацца, захавацца. Уражанні дзяцінства адклаліся ў сэрцы надоўга.

|| незак. адклада́цца, -а́ецца і адкла́двацца, -аецца.

|| наз. адклада́нне, -я, н.


адкле́іцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́іцца; зак.

Адстаць, аддзяліцца (аб прыклееным). Падэшва адклеілася.

|| незак. адкле́йвацца, -аецца.


адкле́іць, -е́ю, -е́іш, -е́іць; -е́ены; зак., што.

Адарваць, аддзяліць прыклеенае. А. марку.

|| незак. адкле́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адкле́йванне, -я, н.


адклеймава́ць, -кляйму́ю, -кляйму́еш, -кляйму́е; -кляйму́й; -клеймава́ны; зак., каго-што.

Паставіць кляймо на што-н., каго-н.; заклеймаваць. А. лес. А. жывёлу.


адклёпваць гл. адкляпаць.


адклёўваць гл. адкляваць.


адклі́каць, -клічу, -клічаш, -кліча; -кліч; -кліканы; зак., каго-што.

1. Паклікаўшы, прымусіць адысці куды-н.; адазваць. А. знаёмага для размовы.

2. Вярнуць назад, прапанаваўшы спыніць выкананне ранейшых абавязкаў (афіц.). А. пасла.

|| незак. адкліка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адкліка́нне, -я, н. (да 2 знач.).


адклі́кнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

1. Адказаць на воклік, зварот; адазвацца, адгукнуцца; прагучаць у адрас. Дзе вы, адклікніцеся! А. на пісьмо.

2. перан. Выявіць свае адносіны да чаго-н., выказаць спачуванне, гатоўнасць садзейнічаць чаму-н. А. на просьбу.

3. Абудзіцца, выявіцца пад уплывам чаго-н. (пра ўспаміны, пачуцці). Голас адклікнуўся ў сэрцы.

|| незак. адкліка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адключы́цца, -ключу́ся, -клю́чышся, -клю́чыцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Перастаць дзейнічаць у выніку раз’яднання з агульнай сістэмай. Прыбор адключыўся аўтаматычна.

2. перан. Адарвацца ад каго-, чаго-н., пакінуць ранейшы занятак, супакоіцца. А. ад бурнага жыцця.

|| незак. адключа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адключы́ць, -ключу́, -клю́чыш, -клю́чыць; -клю́чаны; зак., што.

Выключыць, спыніць дзеянне чаго-н., раз’яднаўшы з агульнай сістэмай. А. тэлефон. А. газ.

|| незак. адключа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адклява́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -клюе́; -клява́ны; зак., што.

Клюючы, аддзяліць, адарваць, ад’есці. А. чарвяка.

|| незак. адклёўваць, -ае.


адкляпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

1. Адбіць што-н. прыкляпанае. А. заклёпкі.

2. Навастрыць, накляпаць касу.

|| незак. адклёпваць, -аю, -аеш, -ае.


адко́л гл. адкалоцца.


адко́лванне гл. адкалоцца, адкалоць.


адко́лвацца гл. адкалоцца.


адко́лваць гл. адкалоць.


адко́пванне гл. адкапа́ць.


адко́пваць гл. адкапа́ць.


адко́пка гл. адкапа́ць.


адко́рм гл. адкарміць.


адко́рмачны, -ая, -ае.

Прызначаны для адкорму. А. пункт.


адко́рмлівацца гл. адкарміць.


адко́рмліваць гл. адкарміць.


адко́с, -у, м.

1. Адхон, нахільная паверхня гары і пад. А. узгорка.

2. Бакавая нахільная паверхня дарожнага насыпу. Адкосы дарог. Умацаваць а.

3. Нахільная паверхня чаго-н., якая ідзе пад вуглом (спец.).

|| прым. адко́сны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


адко́ўваць гл. адкаваць.


адко́чвацца гл. адкаціцца.


адко́чваць гл. адкаціць.


адко́шваць гл. адкасіць.


адкрасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Скончыць красаваць, адцвісці (пра збожжавыя). Жыта адкрасавала.

2. перан. Паблякнуць, страціць маладосць, прыгажосць. Сваё адкрасавала дзяўчына.

|| незак. адкрасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адкра́сці, -кра́ду, -кра́дзеш, -кра́дзе; -кра́дзены; зак., каго-што (разм.).

Украсці; украсці тое, што было забрана, адабрана. А. сена.

|| незак. адкра́дваць, -аю, -аеш, -ае.


адкро́іць, -ро́ю, -ро́іш, -ро́іць; -ро́ены; зак., што і чаго.

Адрэзаць ад цэлага ці кавалка (часцей пра хлеб). А. лусту хлеба.

|| незак. адкро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адкруці́цца, -ручу́ся, -ру́цішся, -ру́ціцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Раскруціўшыся, аддзяліцца; адшрубавацца. Вяроўка адкруцілася. Адкруцілася гайка.

2. Павярнуўшыся, адкрыцца. Кран адкруціўся.

3. Зламацца, адарвацца ад пакручвання ў розныя бакі; перакруціцца. Спелая макаўка лёгка адкруцілася.

4. Скончыць круціцца, адкружыцца. Адкруціліся пары ў вальсе.

5. Ухіліцца, хітра вызваліцца ад чаго-н. з дапамогай выдумак (разм.). А. ад паездкі.

|| незак. адкру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адкруці́ць, -ручу́, -ру́ціш, -ру́ціць; -ру́чаны; зак., што.

1. Круцячы, аддзяліць, зняць, адшрубаваць; адарваць. А. дрот. А. гайку. А. кран.

2. Павярнуўшы ўбок, адкрыць; раскручваючы, разгарнуць, раскрыць. А. кран. А. паперу.

Адкруціць галаву (вушы) каму (разм., незадав.) — пагроза пакараць, расправіцца.

|| незак. адкру́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адкры́ты, -ая, -ае.

1. Нічым не загароджаны, не прыкрыты; аголены; без покрыва зверху, з бакоў. А. прастор. Адкрытае мора. Смажыць на адкрытым агні. Хадзіць з адкрытай галавой.

2. Даступны для ўсіх жадаючых. А. сход.

3. Не тайны, яўны. А. пратэст. Адкрыта (прысл.) выступіць з крытыкай недахопаў. Адкрытае галасаванне (падняццем рук, не тайнае).

4. Шчыры, прамы, даверлівы. А. твар. А. характар.

5. Тое, што і разгорнуты. Адкрытая кніга. А. журнал.

6. З вялікім выразам. Адкрытае плацце.

7. Не падземны, з агаленнем пласта. А. спосаб здабычы вугалю.

Адкрытае пісьмо — пісьмо каму-н., якое публікуецца ў друку.

Адкрытае пытанне — нявырашанае пытанне.

Адкрытая рана — рана, якая не зажыла.

Адкрыты лоб — вялікі і круты лоб.

У адкрытую (ісці, дзейнічаць) (разм.) — не ўтойваючы сродкаў і прыёмаў.

|| наз. адкры́тасць, -і, ж. (да 4 знач.).


адкры́цца, -ры́юся, -ры́ешся, -ры́ецца; зак.

1. Стаць адкрытым; адчыніцца (гл. адкрыць).

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра рану: перастаць зажываць, разысціся краямі. Адкрыліся старыя раны.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Стаць бачным, паказацца. Наперадзе адкрыўся цудоўны краявід.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выявіцца, з’явіцца (разм.). Адкрылася хвароба.

5. каму. Расказаць пра сябе адкрыта, шчыра, прызнацца ў чым-н. А. свайму сябру.

6. Стаць зразумелым каму-н. Перад намі адкрылася ясная будучыня. Свет мастацтва адкрыўся для мяне.

7. перан. Стаць даступным, магчымым. Перад ім адкрываліся ўсе дзверы.

8. Пачаць сваё існаванне, дзейнасць (пра ўстанову, прадпрыемства і пад.). У суседняй вёсцы адкрылася школа.

|| незак. адкрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адкрыццё, -я́, мн. -кры́цці, -яў, н.

1. гл. адкрыць.

2. Тое, што выяўлена, стала вядомым у выніку даследаванняў і пад., новая ісціна. Навуковае а. А. атамнай энергіі.

3. Тое, што неспадзявана для каго-н. устаноўлена, выяўлена, пазнана. І раптам нечаканае а.: ён піша вершы.


адкры́ць, -ры́ю, -ры́еш, -ры́е; -ры́ты; зак., што.

1. Тое, што і адчыніць. А. хату. А. вокны.

2. Зрабіць даступным для чаго-н., раскрыць, распячатаць, адкаркаваць і пад. А. кансервы. А. бутэльку А. пісьмо.

3. Раскрыць, разамкнуць. А. кніжку. А. ноты. А. вочы.

4. Зняць што-н. зверху, агаліць. А. твар. А. грудзі.

5. Увесці ў дзеянне, пусціць што-н. А. газ. А. ваду.

6. Выявіць, паведаміць адкрыта, не тоячыся, што-н. А. праўду. А. свае планы.

7. Даць шырокія магчымасці для развіцця чаго-н. А. дарогу новаму.

8. Пачаць што-н., пакласці пачатак якім-н. дзеянням, дзейнасці. А. сход. А. рахунак. А. тэатральны сезон. А. агонь (пачаць страляць).

9. Устанавіць наяўнасць, існаванне чаго-н. у выніку даследавання. А. залежы вугалю. А. Амерыку (перан.: сказаць, аб’явіць тое, што даўно вядома; іран.).

10. Заўважыць невядомыя да гэтага здольнасці, якасці. А. у сабе талент.

|| незак. адкрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адкрыццё, -я́, н. і адкрыва́нне, -я, н.


адкрэ́сліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Аддзяліць або выдзеліць рыскай. А. патрэбны тэкст у кнізе.

|| незак. адкрэ́сліваць, -аю, -аеш, -ае.


адкукава́ць, -куку́ю, -куку́еш, -куку́е; -куку́й; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Скончыць, перастаць кукаваць. Адкукавала зязюля.

2. перан. Адбыць пэўны час у цяжкіх умовах (разм.). Дзесяць месяцаў адкукаваў у каталажцы.


адку́ль, прысл.

1. пыт. З якога месца, з якой крыніцы, ад каго; ужыв. ў клічна-пытальных сказах пры выказванні нязгоды, адмаўлення чаго-н. А. едзеце? Толькі кудзеля і будзе... А. той кужаль. А. гэта вядома?

2. адноснае. Ужыв. як злучальнае слова для падпарадкавання даданых сказаў месца, даданых азначальных сказаў, даданых дапаўняльных сказаў (у адпаведнасці з суадноснымі словамі «там», «туды», «адтуль», «той» і іншымі ў галоўным сказе). Мы глянулі туды, а. пачуліся галасы.

Адкуль (толькі) ногі ўзяліся — пра таго, хто хутка ўцякае.


адку́ль-не́будзь, прысл.

З якога-н. месца, з якой-н. крыніцы. А. даведаемся.


адкупі́цца, -куплю́ся, -ку́пішся, -ку́піцца; зак., ад каго-чаго.

Вызваліцца ад якой-н. залежнасці, ад якіх-н. абавязкаў за плату, хабар і пад.; выкупіць сябе. Ледзь адкупіўся.

|| незак. адкупля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


адкупі́ць, -куплю́, -ку́піш, -ку́піць; -ку́плены; зак., што.

1. Атрымаць права на што-н., заплаціўшы грошы; узяць на водкуп; купіць (уст.). А. увесь ураджай.

2. Купіўшы што-н., аддаць замест сапсаванага, згубленага (разм.). А. кнігу.

|| незак. адкупля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адкупны́ гл. водкуп.


адку́пшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Той, хто набыў права на які-н. від дзяржаўных адходаў, падаткаў; уладальнік водкупу.


адкусі́ць, -кушу́, -ку́сіш, -ку́сіць; -ку́шаны; зак., што і чаго.

Кусаючы, аддзяліць частку ад цэлага; адцяць шчыпцамі, кусачкамі. А. хлеба. А. кавалак дроту.

|| незак. адку́сваць, -аю, -аеш, -ае.


адлаві́ць, -лаўлю́, -ло́віш, -ло́віць; -ло́ўлены; зак., каго (што).

1. Скончыць лавіць.

2. Злавіць, вылавіць (спец.). А. шмат рыбы.

|| незак. адло́ўліваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).

|| наз. адло́ўліванне, -я, н. (да 2 знач.) і адло́ў, -ло́ву, м. (да 2 знач.; спец.).


адлажы́ць, -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; зак., што.

Тое, што і адкласці (у 1 і 2 знач.).


адлакірава́ць гл. лакіраваць.


адлама́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ло́міцца; зак.

Ломячыся, зламаўшыся, адпасці, аддзяліцца. Ручка дзвярэй адламалася.

|| незак. адло́млівацца, -аецца і адло́мвацца, -аецца.


адлама́ць, -ламлю́, -ло́міш, -ло́міць; -ламі́; -лама́ны і -ло́маны; зак., што і чаго.

Ломячы, зламаўшы, аддзяліць; адбіць, адкрышыць. А. кавалак пароды. А. кавалак хлеба.

|| незак. адло́мліваць, -аю, -аеш, -ае і адло́мваць, -аю, -аеш, -ае.


адле́гласць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Прастора, якая раздзяляе два пункты, прамежак паміж чым-н. Велізарная а. раздзяляе нас. Трымаць на адлегласці (таксама перан.: пазбягаць блізкіх адносін, збліжэння з кім-н.).

2. Адрэзак шляху пэўнай велічыні, працягласці. За гадзіну спадарожнік праходзіць велізарную а.

3. Больш-менш аддаленае месца; далечыня. Перадача энергіі на далёкія адлегласці.


адле́глы, -ая, -ае.

Аддалены (у прасторы, часе, паводле ступені развіцця).


адле́гчы, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ля́жа, -ля́гуць; -лёг, -ле́гла, -лягло́; зак.

1. Знікнуць, перастаць адчувацца (пра трывогу, боль і пад.), супакоіцца. Боль ад сэрца адлёг. Сэрца не камень, адляжа (прыказка). На душы адлягло (безас.).

2. Спасці, паменшаць (пра холад, мароз). Мароз адлёг. Пад раніцу адлегла (безас.).

|| незак. адляга́ць, -а́е.


адле́жацца, -жуся, -жышся, -жыцца; -жся і адляжа́цца, -жу́ся, -жы́шся, -жы́цца; -жы́мся, -лежыце́ся, -жа́цца; -жы́ся; зак. (разм.).

Паляжаўшы, адпачыць, аднавіць сілы, акрыяць (пасля хваробы, стомы і пад.). Адляжаўся ў бальніцы, паправіўся.

|| незак. адле́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адле́жаць, -жу, -жыш, -жыць; -ле́ж і адляжа́ць, -жу́, -жы́ш, -жы́ць; -жы́м, -лежыце́, -жа́ць; -жы́; -ле́жаны; зак.

1. што. Лежачы доўга або ў нязручнай позе, выклікаць зняменне якой-н. часткі цела. А. руку. А. бакі.

2. Хварэючы, праляжаць пэўны час у пасцелі (разм.). Адляжаў тыдзень у бальніцы.

|| незак. адле́жваць, -аю, -аеш, -ае.


адле́зці, -зу, -зеш, -зе; -ле́зь; зак. (разм.).

Перастаць чапляцца, адчапіцца. Адлезь ты ад яго!


адле́плівацца гл. адляпіцца.


адле́пліваць гл. адляпіць.


адле́таваць, -тую, -туеш, -туе; зак. (разм.) Прабыць, перажыць лета.


адлёт гл. адляцець.


адлётаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. Скончыць лётаць. Ён сваё адлётаў.

2. што. Прабыць у авіяцыі, пралётаць пэўны час (разм.). Дзесяць гадоў адлётаў.


адлётны, -ая, -ае.

1. Які адлятае на новае месца; пералётны. Адлётныя птушкі.

2. Перыяд, у які птушкі адлятаюць у вырай. Набліжаецца а. час.


адліва́нне¹ гл. адліць¹.


адліва́нне² гл. адліць².


адліва́цца¹ гл. адліцца¹.


адліва́цца² гл. адліцца².


адліва́ць¹ гл. адліць¹.


адліва́ць² гл. адліць².


адлі́вачны гл. адліць².


адлі́га, -і, ДМ -лізе, мн. -і, -ліг, ж.

Пацяпленне зімой (ранняй вясной) пасля марозу павышэннем тэмпературы вышэй нуля. Цёплы вецер прынёс адлігу.

|| прым. адлі́жны, -ая, -ае.


адлі́к гл. адлічыць.


адліне́іць, -не́ю, -не́іш, -не́іць; -не́ены; зак., што.

Аддзяліць лініяй (лініямі). А. палі ў сшытку.

|| незак. адліне́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адлі́пнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; -лі́п, -пла; зак. (разм.).

Тое, што і адляпіцца. Марка адліпла.

|| незак. адліпа́ць, -а́е.


адлітава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ту́ецца; зак. (уст.).

Тое, што і адпаяцца.

|| незак. адліто́ўвацца, -аецца.


адлітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што (уст.).

Тое, што і адпаяць.

|| незак. адліто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адлі́ў¹, -ліву, мн. -лівы, -ліваў, м.

1. гл. адліць¹.

2. Перыядычнае адступленне (паніжэнне) мяжы мора, акіяна. Гадзіны прыліву і адліву на моры.

3. перан. Спад у развіцці чаго-н., убыванне. Чутны прылівы і адлівы людскога гоману.

|| прым. адлі́ўны, -ая, -ае (да 2 знач.). Адліўнае цячэнне.


адлі́ў², -ліву, м.

Водсвет, дадатковае адценне на фоне якога-н. колеру. Русыя валасы з залацістым адлівам.


адлі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, ж.

1. гл. адліць².

2. Выраб, атрыманы шляхам ліцця. Чыгуначная а.


адлі́цца¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., адалье́цца і адліе́цца; зак.

Пра вадкасць: часткова выліцца. Вада з карыта адлілася.

|| незак. адліва́цца, -а́ецца.

Адалыоцца слёзы чые і каму — хто-н. паплаціцца за ўчыненае каму-н. зло, крыўду і пад.


адлі́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., адалье́цца; зак.

Быць зробленым з дапамогай ліцця.

|| незак. адліва́цца, -а́ецца.


адлі́ць¹, адалью́, адалье́ш, адалье́; адальём, адальяце́, адалью́ць і адлію́, адліе́ш, адліе́; адліём, адліяце́, адлію́ць; адліў, адліла́, адліло́; адлі́; адліты; зак.

1. што і чаго. Выліць частку вадкасці з чаго-н. А. літр малака. А. вады з вядра.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адхлынуць (пра кроў). Кроў адліла ад твару.

3. каго. Абліўшы вадой, прывесці каго-н. да прытомнасці (разм.). А. хворага халоднай вадой.

4. Ліць, ісці на працягу якога-н. часу (пра дождж); скончыць ліць. Цэлы тыдзень адлілі дажджы.

|| незак. адліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1—3 знач.).

|| наз. адліва́нне, -я, н. (да 1—3 знач.) і адлі́ў, -ліву, м. (да 2 знач.).


адлі́ць², адалью́, адалье́ш, адалье́; адальём, адальяце́, адалью́ць; адліў, адліла́, адліло́; адлі́; адліты; зак., што.

Вырабіць ліццём. А. статуэтку з бронзы.

|| незак. адліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адліва́нне, -я, н. і адлі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, ж.

|| прым. адліўны́, -а́я, -о́е і адлі́вачны, -ая, -ае.


адлічы́ць, -лічу́, -лічыш, -лічыць; -лічаны; зак., каго-што.

1. Лічачы ад умоўнай адзінкі, назваць, паказаць колькасць чаго-н. Гадзіннік адлічыў дзесяць гадзін.

2. Налічыўшы, аддзяліць пэўную колькасць чаго-н. А. дваццаць рублёў.

3. Вылічыць, утрымаць з якой-н. сумы. А. з зарплаты частку грошай.

4. Выключыць з ліку навучэнцаў з якой-н. установы і пад; тое, што і звольніць (афіц.). А. прагульшчыкаў з завода. А. з універсітэта.

|| наз. адлі́к, -у, м. А. часу.


адлічэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. адлічыць.

2. Адлічаная сума. А. ў фонд міру.


адло́жысты, -ая, -ае.

Пакаты, адхонны, не круты. А. бераг рэчкі.


адло́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

1. Адламаны кавалак чаго-н.; абломак. А. касы.

2. перан. Рэшткі таго, што раней існавала. А. старога свету (перан.: астатак).


адло́мвацца гл. адламацца.


адло́млівацца гл. адламацца.


адло́мваць гл. адламаць.


адло́мліваць гл. адламаць.


адло́ў гл. адлавіць.


адло́ўліванне гл. адлавіць.


адло́ўліваць гл. адлавіць.


адло́ўны гл. адлавіць.


адлупі́цца гл. лупіцца.


адлупі́ць гл. лупіць¹.


адлупцава́ць гл. лупцаваць.


адлучы́цца, -лучу́ся, -лу́чышся, -лу́чыцца; зак.

1. Пакінуць якое-н. месца на нейкі час; часова выйсці. А. на мінутку з дому.

2. Аддзяліцца, адысці ад каго-, чаго-н. А. ад калоны людзей.

|| незак. адлуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адлу́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. Самавольная а.


адлучы́ць, -лучу́, -лу́чыш, -лу́чыць; -лу́чаны; зак., каго-што, ад чаго.

Аддзяліць ад каго-, чаго-н., адасобіць; раздзяліць. А. авечку ад чарады. А. ад царквы (прызнаць чужым царкве). Пясок адлучыў частку возера.

|| незак. адлу́чваць, -аю, -аеш, -ае і адлуча́ць, -а́е, -а́еш, -а́е.

|| наз. адлучэ́нне, -я, н.


адлу́шчыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -лу́шчыцца; зак.

Лушчачыся, адваліцца, адпасці.

|| незак. адлу́шчвацца, -аецца.


адлюстрава́нне, -я, н.

1. гл. адлюстраваць.

2. Адбітак прадмета на гладкай люстраной паверхні. А. дрэў у вадзе.

3. Адбітак у нашай свядомасці з’яў аб’ектыўнай рэальнасці. Навуковая тэорыя адлюстравання.

4. Тое, што ўвасабляецца ў мастацкіх вобразах і малюнках. А. жыцця ў мастацкім творы.

5. Тое, што з’яўляецца вонкавым выяўленнем чаго-н.; адбітак. Убачыць а. радасці ў вачах.


адлюстрава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; зак.

1. Даць, атрымаць адлюстраванне на гладкай бліскучай паверхні. Адлюстраваўся месяц у вадзе.

2. Адбіцца ў свядомасці чалавека ў форме вобразаў і паняццяў.

3. Увасобіцца ў мастацкіх вобразах, праявіцца. Жыццё найлепш адлюстравалася ў кнізе паэта.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выявіцца, атрымаць знешняе праяўленне. На твары адлюстраваўся страх.

|| незак. адлюстро́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адлюстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), што. Узнавіць, перадаць чый-н. вобраз на сваёй люстраной паверхні, адкінуць у адваротным напрамку светавыя промні. Возера адлюстравала кроны пышных дрэў.

2. Перадаць у вобразах або паняццях аб’ектыўную рэальнасць.

3. Ахарактарызаваць, перадаць сутнасць, змест, унутраныя асаблівасці чаго-н. Чалавек стараўся падабраць такія словы, якія б дакладна адлюстравалі яго душэўны стан.

4. Увасобіць у мастацкіх вобразах, паказаць, намаляваць. А. жыццё народа ў рамане.

|| незак. адлюстро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адлюстрава́нне, -я, н.


адляга́ць гл. адлегчы.


адляжа́цца гл. адлежацца.


адляжа́ць гл. адлежаць.


адляпі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ле́піцца; зак. (разм.).

Тое, што і адклеіцца, адстаць. Адляпілася марка.

|| незак. адле́плівацца, -аецца і адляпля́цца, -я́ецца.


адляпі́ць, -ляплю́, -ле́піш, -ле́піць; -ле́плены; зак., што (разм.).

Тое, што і адклеіць. А. наклейку.

|| незак. адле́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


адлята́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

1. Скончыць лятаць.

2. што. Прабыць у авіяцыі, у лётным саставе пэўны час. Пятнаццаць гадоў адлятаў.


адлята́ць² гл. адляцець.


адляце́цца, -лячу́ся, -ляці́шся, -ляці́цца; -ляці́мся, -леціце́ся, -ляця́цца; -ляці́ся; зак. (разм.).

Летучы, перамясціцца, аддаліцца на пэўную адлегласць. Варона крыху адляцелася і села.

|| незак. адлята́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адляце́ць, -лячу́, -ляці́ш, -ляці́ць; -ляці́м, -леціце́, -ляця́ць; -ляці́; зак.

1. Летучы, перамясціцца, аддаліцца ад каго-, чаго-н. на пэўную адлегласць. А. на дзесяць кіламетраў.

2. Паляцець; пакінуць якое-н. месца, вылецеўшы. Адляцелі буслы ў вырай.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Адысці, мінуць, знікнуць (кніжн.). Дні дзяцінства адляцелі.

4. Адскочыць убок ад моцнага ўдару, штуршка (разм.). Мячык адляцеў ад сцяны.

5. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Адарвацца, адпасці (пра што-н. прымацаванае; разм.). Наклейка адляцела.

|| незак. адлята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адмабілізава́цца гл. мабілізаваць.


адмабілізава́ць гл. мабілізаваць.


адмайстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Зрабіць, выштукаваць што-н. старанна, адмыслова. А. скрыпку.


адмака́ць гл. адмокнуць.


адмакрэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак. (разм.).

Праняцца вільгаццю, зрабіцца мокрым. Адмакрэлі запалкі.


адмалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., каго-што.

1. Змалаціць, скончыць малаціць (разм.).

2. Адпрацаваць на малацьбе за доўг.

3. перан. Моцна набіць каго-н., адлупцаваць (разм.). Адмалацілі так, што больш красці не будзе.

4. перан., што і без дап. У хуткім тэмпе, абы-як прачытаць, сказаць; адбарабаніць (разм.). Адмалаціў даклад і з трыбуны далоў.


адма́лку, прысл.

З маленства, змалку. Прывучаць дзяцей да працы а.


адмало́ць, -мялю́, -ме́леш, -ме́ле; -мялі́; зак., што і без дап.

1. Папрацаваць пэўны час, мелючы што-н. А. два дні.

2. Скончыць малоць. Адмалоў сваё стары млын.


адмалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., каго-што (разм.).

1. Старанна намаляваць што-н. (алеем, фарбамі).

2. Размаляваць, пафарбаваць, упрыгожыць. А. хату.

3. Скончыць займацца маляваннем. Ён сваё ўжо адмаляваў.

4. перан. Вобразна апісаць, абмаляваць.


адмаро́зіць, -ро́жу, -ро́зіш, -ро́зіць; -ро́жаны; зак., што.

Моцна пашкодзіць на марозе якую-н. частку цела. А. вушы.

|| незак. адмаро́жваць, -аю, -аеш, -ае.


адмата́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што і чаго.

Матаючы, аддзяліць. А. бінт. А. частку нітак.

|| незак. адмо́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адмо́тванне, -я, н.


адмаўле́нне, -я, н.

1. гл. адмаўляць.

2. Адмоўны адказ на просьбу, патрабаванне і пад. Яго словы гучалі як а.

3. Непрызнанне чаго-н. А. старога свету.

4. Тое, што адмаўляе сабой, сваім існаваннем што-н. Фашызм — гэта поўнае а. дэмакратыі.


адмаўля́цца гл. адмовіцца.


адмаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., што.

1. гл. адмовіць.

2. Не прызнаваць існавання, значэння, мэтазгоднасці чаго-н.; абвяргаць што-н., выступаць супраць чаго-н. А. мастацтва. А. сваю віну.

|| наз. адмаўле́нне, -я, н.


адмаўча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; -чы́ся; зак. (разм.).

Прамаўчаць, ухіліцца ад адказу, гутаркі.

|| незак. адмо́ўчвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адмаха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. Прамахаць пэўны час чым-н.

2. што. Прайсці, праехаць вялікую адлегласць (разм.). А. дзесяць кіламетраў.

|| незак. адма́хваць, -аю, -аеш, -ае.


адмахну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Узмахам адагнаць ад сябе каго-, што-н. А. ад мух.

2. Махнуць рукой у знак пратэсту, нязгоды з чым-н.

3. перан. Адмовіцца рабіць што-н., не жадаючы разабрацца ў справе (разм.). А. ад таго, што было. А. ад вырашэння пытанняў.

|| незак. адма́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца. А. рукамі і нагамі (наадрэз адмаўляцца ад каго-, чаго-н.).


адмахну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што.

Узмахам рукі, галавы адагнаць, адкінуць. А. камароў.

|| незак. адма́хваць, -аю, -аеш, -ае.


адмацава́цца, -цу́юся, -цу́ешся, -цу́ецца; -цу́йся; зак. (афіц.).

Зняцца з уліку.

|| незак. адмацо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. адмацава́нне, -я, н.

|| прым. адмацава́льны, -ая, -ае. А. талон.


адмацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., каго-што.

1. Зняць з уліку адкуль-н. (афіц.).

2. Скасаваць прымацаванне. А. навучэнцаў.

|| незак. адмацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адмацава́нне, -я, н.


адмачы́ць, -мачу́, -мо́чыш, -мо́чыць; -мо́чаны; зак., што.

1. Намачыўшы што-н., аддзяліць, адклеіць. А. прысохлы бінт. А. наклейку.

2. Вымачыць, зрабіць больш прыдатным для выкарыстання (спец.). А. скуры.

3. перан. Сказаць або зрабіць што-н. недарэчнае, непрыстойнае (разм.). Ну і адмачыў штуку!

|| незак. адмо́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адмо́чванне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і адмо́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (да 2 знач.).

|| прым. адмо́чны, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.).


адмежава́цца, -мяжу́юся, -мяжу́ешся, -мяжу́ецца; -мяжу́йся; зак.

1. Аддзяліцца мяжой ад каго-н.

2. перан. Заняць адасобленае ад каго-, чаго-н. становішча, спыніць зносіны з кім-н., выказаць нязгоду з чым-н. А. ад такіх сяброў.

|| незак. адмяжо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца; наз. адмяжо́ўванне, -я, н.

|| наз. адмежава́нне, -я, н.


адмежава́ць, -мяжу́ю, -мяжу́еш, -мяжу́е; -мяжу́й; -межава́ны; зак., што.

1. Мяжуючы, аддзяліць. А. участак.

2. перан. Аддзяліць, адасобіць адну з’яву ад другой.

|| незак. адмяжо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. адмяжо́ўванне, -я, н.

|| наз. адмежава́нне, -я, н.


адме́ль, -і, мн. -і, -ей і (радзей) адме́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Тое, што і водмель.


адме́на гл. адмяніць.


адме́ннасць, -і, ж.

Асаблівасць, якой вылучаецца хто-, што-н. сярод іншых; што-н. непадобнае да звычайнага, штодзённага. А. характару.


адме́нны, -ая, -ае.

1. Своеасаблівы, адметны; не такі, як усе. А. сэнс слова.

2. Самы лепшы, надзвычайны; добры па якасці. Адменнае футра. А. абед.


адме́ньваць гл. адмяніць.


адме́раць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. Мераючы, адзначыць або аддзяліць пэўную колькасць чаго-н. А. паўтара метра сукна. Сем разоў адмерай, адзін раз адрэж (прыказка).

2. Прайсці, праехаць пэўную адлегласць (разм.). Адмераў пятнаццаць кіламетраў.

|| незак. адме́рваць, -аю, -аеш, -ае і адмяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адме́рзнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; -мёрз, -мёрзла; зак.

1. Загінуць ад марозу, вымерзнуць. Агуркі адмерзлі.

2. разм. Моцна азябнуць (пра часткі цела); страціць гібкасць, адчувальнасць на холадзе. Адмерзлі вушы на марозе.

|| незак. адмярза́ць, -а́е.

|| наз. адмярза́нне, -я, н.


адме́рлы, -ая, -ае.

Які перастаў існаваць, адмёр. Адмерлыя парасткі.


адме́рці, 1 і 2 ас. не ўжыв., адамрэ́; адмёр, -мёрла; зак.

1. Страціць жыццяздольнасць, стаць нежывым, загінуць (пра часткі якога-н. арганізма, расліны). Клеткі тканак адмерлі.

2. перан. Перастаць існаваць, знікнуць (пра грамадскія з’явы, асаблівасці быту і пад.). Старыя звычаі адмерлі.

|| незак. адміра́ць, -а́е.

|| наз. адміра́нне, -я, н.


адме́сці, -мяту́, -мяце́ш, -мяце́; -мяцём, -мецяце́, -мяту́ць; -мёў, -мяла́, -ло́; -мяці́; -мёцены; зак., што.

1. Падмятаючы, адкінуць, адсунуць убок. А. смецце ад парога.

2. перан. Адхіліць што-н. як непатрэбнае ці нерэальнае. А. абвінавачанні.

|| незак. адмята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адме́тны, -ая, -ае.

Не падобны да іншых, непаўторны, характэрны. Адметная рыса характару.

|| наз. адме́тнасць, -і, ж.


адміністрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.

1. Пра адміністрацыю: кіраваць чым-н. (спец.).

2. перан. Кіраваць чым-н. фармальна, бюракратычна (неадабр.).

|| наз. адміністрава́нне, -я, н.


адміністра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая кіруе чым-н.; адказны распарадчык. Добры а.

|| ж. адміністра́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. адміністра́тарскі, -ая, -ае.


адміністра́цыя, -і, ж.

1. Органы выканаўчай улады, кіравання.

2. зб. Службовыя асобы кіравання. А. завода.

|| прым. адміністрацы́йны, -ая, -ае. У адміністрацыйным парадку (паводле распараджэння выканаўчай улады).


адміра́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшае воінскае званне каманднага саставу ваенна-марскіх сіл, а таксама асоба, якая мае такое званне. А. флоту.

|| прым. адміра́льскі, -ая, -ае.


адміралце́йства, -а, н.

1. Месца пабудовы, абсталявання і рамонту ваенных караблёў (уст.).

2. У царскай Расіі і Англіі: міністэрства ваенна-марскога флоту; марское ведамства.

|| прым. адміралце́йскі, -ая, -ае.


адміра́нне гл. адмерці.


адміра́ць гл. адмерці.


адмо́ва, -ы, ж.

1. гл. адмовіцца, адмовіць.

2. Тое, што і адмаўленне (у 2 знач.).


адмо́віцца, -мо́ўлюся, -мо́вішся, -мо́віцца; зак.

1. Не згадзіцца, не пажадаць зрабіць што-н., не захацець прызнаць, прыняць што-н. А. ад даручэння. А. ад дапамогі.

2. Парваць сувязі з роднымі, блізкімі; адрачыся. А. ад бацькоў.

3. Не прызнаць за сваё, не пацвердзіць чаго-н.; перастаць трымацца чаго-н., адступіцца ад чаго-н. А. ад сваіх поглядаў.

|| незак. адмаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. адмо́ва, -ы, ж.


адмо́віць, -мо́ўлю, -мо́віш, -мо́віць; -мо́ўлены; зак.

1. Не задаволіць чыёй-н. просьбы, патрабавання. А. у просьбе.

2. Абмежаваць у чым-н., пазбавіць чаго-н. А. сабе ў чым-н.

3. Не даць згоды на шлюб. Дзяўчына адмовіла сватам.

|| незак. адмаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адмо́ва, -ы, ж.


адмо́кнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; -мо́к, -кла; зак.

1. Зрабіцца мяккім ад вільгаці. У вадзе лён адмок.

2. Намокшы, адстаць, аддзяліцца. Наклейка адмокла.

3. Вымакнуць, прапасці ад лішку вільгаці (пра расліны). У лагчыне бульба адмокла.

|| незак. адмака́ць, -а́е.


адмо́тванне гл. адматаць.


адмо́тваць гл. адматаць.


адмо́ўе, -я, н.

У граматыцы: слова, якое адмаўляе сэнс другога слова або фразы, напр.: «не», «ні», «няма», «нельга».


адмо́ўны, -ая, -ае.

1. Які змяшчае ў сабе адмаўленне. А. адказ. А. займеннік.

2. Дрэнны, варты асуджэння. А. персанаж у п’есе.

3. У матэматыцы: які ўяўляе сабой велічыню, узятую са знакам мінус, меншую за нуль. А. лік.

4. Суадносны з такім відам электрычнасці, матэрыяльныя часціцы якога з’яўляюцца электронамі (спец.). А. электрычны зарад.

5. Які паказвае на адсутнасць чаго-н., процілеглы чаканаму. А. вынік.

6. Неадабральны, асуджальны. А. водгук. Адмоўная рэцэнзія.

7. у знач. наз. адмо́ўнае, -ага. Тое, што характарызуецца адмоўнымі якасцямі; процілеглае дадатнаму. Бачыць ва ўсім толькі адмоўнае.

|| наз. адмо́ўнасць, -і, ж. (да 1, 2 і 4 знач.).


адмо́ўчвацца гл. адмаўчацца.


адмо́чванне гл. адмачыць.


адмо́чваць гл. адмачыць.


адмо́чка гл. адмачыць.


адмо́чны гл. адмачыць.


адмурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Пабудаваць, вымураваць з камення ці з цэглы. А. дом.


адму́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак. (разм.).

Перастаць мучыцца, перанесці мукі; памерці, смерцю пазбавіцца ад мук. Адмучылася гаротная.


адмыка́цца гл. адамкнуцца.


адмыка́ць гл. адамкнуць.


адмысло́вы, -ая, -ае.

1. Адметны, своеасаблівы, непаўторны. А. скарб паэта.

2. Спецыяльны, асобага прызначэння. А. інструмент. 3. Выдатны, цудоўны. А. работнік. А. напітак.

|| наз. адмысло́васць, -і, ж.


адмы́цца, -мы́юся, -мы́ешся, -мы́ецца; зак.

1. Змыць з сябе бруд. З дарогі ледзь адмыўся.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Зрабіцца чыстым, адмыцца, знікнуць пры мыцці. Пляма на абрусе адмылася.

3. перан. (звычайна з адмоўем). Аднавіць аб сабе ранейшую думку (разм.). Страціўшы рэпутацыю, да канца дзён не адмыешся.

|| незак. адмыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адмы́ць, -мы́ю, -мы́еш, -мы́е; -мы́ты; зак.

1. каго-што. Мыццём ачысціць (ад бруду, гразі і пад.); вымыць. Змыць што-н. з чаго-н. А. бруд з вопраткі. А. рукі.

2. спец., што. Прамываннем ачысціць ад прымесей. А. залаты пясок.

3. перан. Зняць віну, ганьбу, грэх; вярнуць гонар. Чорную душу не адмыеш!

4. Размываючы плынню, патокам, аддзяліць. Рака адмыла частку берага.

|| незак. адмыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адмыва́нне, -я, н. і адмы́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 1 знач., спец.).

|| прым. адмы́вачны, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.).


адмы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Інструмент у выглядзе кручка, якім можна адамкнуць замок. Універсальная а.

2. перан. Безадмоўны, надзейны спосаб (неадабр.).


адмяжо́ўванне гл. адмежавацца, адмежаваць.


адмяжо́ўвацца гл. адмежавацца.


адмяжо́ўваць гл. адмежаваць.


адмя́кнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; -мя́к, -кла; зак.

1. Стаць мякчэйшым ад вільгаці, размякнуць. Скуры адмяклі.

2. Аслабнуць, адваліцца. Мароз адмяк.

|| незак. адмяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адмяні́ць, -мяню́, -ме́ніш, -ме́ніць; -ме́нены; зак., што.

Аб’явіць несапраўдным, паведаміць пра што-н., што не адбудзецца, не будзе ажыццяўляцца; скасаваць; ліквідаваць. А. экскурсію. А. пастанову. А. прысуд. А. хутары.

|| незак. адмяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і адме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адме́на, -ы, ж.


адмяра́ць гл. адмераць.


адмярза́нне гл. адмерзнуць.


адмярза́ць гл. адмерзнуць.


адмята́ць гл. адмесці.


адна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які змяшчае адну якую-н. адзінку, напр.: аднаактовы, аднавокі, аднаклетачны, аднаматорны, аднапакаёвы, аднаствольны;

2) які належыць да аднаго і таго ж, агульны з кім-, чым-н., напр.: аднакарэнны, аднакласнік, аднакурснік, аднатыпны;

3) накіраваны ў адзін бок, скіраваны да чаго-н. аднаго, напр.: аднанакіраваны, аднабаковы, аднабокі, аднадум, адналюб;

4) які існуе, працягваецца адзін адрэзак часу, напр.: аднагадовы, аднагодак, аднадзённы;

5) прызначаны для аднаго, напр.: аднаспальны;

6) агульны, адзіны з кім-, чым-н., напр.: аднагалоснасць, аднадушнасць, аднапляменнік;

7) не звязаны з усімі іншымі, проціпастаўлены ўсім іншым, напр.: аднаасобнік, аднаасобны;

8) які робіцца, ажыццяўляецца адзін раз, за адзін раз, прыгодны адзін раз, напр.: аднаразовы;

9) падобны, аднолькавы, напр.: аднастайнасць, аднастайны.


аднаасо́бнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Селянін, які мае асобную, самастойную гаспадарку і не з’яўляецца членам сельскагаспадарчай арцелі.

|| ж. аднаасо́бніца, -ы, мн. -ніц.

|| прым. аднаасо́бны, -ая, -ае і аднаасо́бніцкі, -ая, -ае. Аднаасобная гаспадарка.


аднаасо́бніцкі, -ая, -ае.

1. гл. аднаасобнік.

2. Уласцівы аднаасобніку. Аднаасобніцкая псіхалогія.

|| наз. аднаасо́бніцтва, -а, н.


аднаасо́бны, -ая, -ае.

1. гл. аднаасобнік.

2. Які ажыццяўляецца адной асобай, належыць адной асобе. Аднаасобная ўлада. Аднаасобнае рашэнне.


аднабако́вы, -ая, -ае.

1. Які мае што-н. толькі з аднаго боку; які мае адзін бок. А. драп.

2. Які закранае, ахоплівае толькі адзін бок. Аднабаковае запаленне лёгкіх.

3. Які адбываецца толькі ў адным напрамку. А. рух транспарту.

4. Які ажыццяўляецца адным бокам, адной асобай. Аднабаковае спыненне ваенных дзеянняў.

5. перан. Які ахоплівае толькі адзін бок з’явы, дзейнасці, вузкі, абмежаваны. Аднабаковае выхаванне дзяцей.

|| наз. аднабако́васць, -і, ж. (да 5 знач.).


аднабо́кі, -ая, -ае.

1. Такі, у якога адзін бок або адзін бок большы. А. кавун.

2. перан. Аднабаковы паводле свайго дзеяння, накіраваны ў адзін бок. А. падыход да вырашэння справы.

|| наз. аднабо́касць, -і, ж.


аднабо́ртны, -ая, -ае.

Пра верхняе адзенне: з гузікамі па краі аднаго борта і петлямі па краі другога. А. пінжак.


аднаве́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м. (кніжн.).

Чалавек адной з кім-н. веры, рэлігіі.

|| ж. аднаве́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


аднаві́цель, -я, м.

Рэчыва, пры дапамозе якога выклікаецца рэакцыя аднаўлення (саставу, колеру і пад.). А. для валасоў.


аднаві́цца, -наўлю́ся, -но́вішся, -но́віцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Прыйсці, вярнуцца да ранейшага нармальнага стану; адрадзіцца. Аднавілася народная гаспадарка. Аднавілася здароўе.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Прыпомніцца, зноў узнікнуць у памяці. Ранейшыя малюнкі аднавіліся ў памяці.

3. Вярнуць сабе ранейшае службовае, прававое становішча. А. на працы. А. ў правах.

4. Пачацца зноў пасля перапынку. Заняткі ў школе аднавіліся.

|| незак. аднаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


аднаві́ць, -наўлю́, -но́віш, -но́віць; -но́ўлены; зак.

1. што. Вярнуць да ранейшага нармальнага стану. А. краіну. А. здароўе.

2. перан., каго-што. Нанава ўзнавіць, прыпомніць. А. у памяці.

3. каго. Вярнуць каму-н. ранейшае прававое ці службовае становішча. А. у правах каго-н.

4. што. Пачаць зноў перарванае дзеянне, адносіны. А. дружбу.

|| незак. аднаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аднаўле́нне, -я, н.

|| прым. аднаўле́нчы, -ая, -ае (да 1 знач.). А. перыяд.


аднаво́р, -у, м.

У выразе: (сеяць) у аднавор (разм.) — пра сяўбу на полі, узараным адзін раз.


аднавяско́вец, -ко́ўца, мн. -ко́ўцы, -ко́ўцаў, м.

Жыхар або ўраджэнец вёскі ў дачыненні да каго-н. іншага з гэтай вёскі.

|| ж. аднавяско́ўка, -і, ДМ -ко́ўцы, мн. -і, -ко́вак.


аднагадо́вы, -ая, -ае.

1. Ва ўзросце аднаго года. А. хлопчык.

2. Працягласцю ў адзін год. Аднагадовыя курсы.

3. Які развіваецца і адмірае на працягу аднаго года (спец.). Аднагадовыя травы.


аднагало́снасць, -і, ж.

1. Поўная згода ўсіх па якім-н. пытанні.

2. Аднадушная падача галасоў за адно і тое ж рашэнне пры галасаванні. Прынцып аднагалоснасці.


аднагало́сны, -ая, -ае.

Прыняты ўсімі, аднадушны. Аднагалосная думка.


аднаго́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м., чый або з кім (разм.).

Чалавек аднаго года нараджэння з кім-н.; равеснік.

|| ж. аднаго́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.


аднагу́чны, -ая, -ае.

Які гучыць адным і тым жа манатонным гукам. А. званок.


аднадзёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Насякомае, якое жыве вельмі кароткі час (адзін дзень). Матылёк-а.

2. Пра тое, што не мае вялікага значэння і існуе нядоўга (разм.). Кніжка-а.


аднадзённы, -ая, -ае.

1. Працягласцю ў адзін дзень. Аднадзённая паездка.

2. Зароблены, налічаны за адзін дзень. А. заробак.


адна́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што, ад чаго (разм.).

Адвучыць ад якой-н. звычкі ці хаджэння да каго-н. або куды-н. А. ад курэння. А. надакучлівага госця.

|| незак. адна́джваць, -аю, -аеш, -ае.


аднадо́льны, -ая, -ае (спец.).

Пра расліны: які мае семя з адной семядолі.


аднадо́мны, -ая, -ае (спец.).

Пра расліны: якія маюць песцікавыя і тычынкавыя кветкі на адным каліве.

|| наз. аднадо́мнасць, -і, ж.


аднаду́мец, -мца, мн. -мцы, -мцаў, м.

Чалавек аднолькавых з кім-н. думак, поглядаў і перакананняў; аднамыснік.


аднаду́мнасць, -і, ж. (кніжн ).

Аднолькавы з кім-н. склад думак, згода ў поглядах.


аднаду́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і аднадумец.


аднаду́мства, -а, н.

Тое, што і аднадумнасць.


аднаду́шнасць, -і, ж.

Поўнае адзінства думак, пачуццяў, настрояў; поўная згода ў дзеяннях. А. народаў у барацьбе за мір.


аднаду́шны, -ая, -ае.

Які выказваецца і прымаецца ўсімі, прасякнуты згодай, адзінствам. Аднадушнае рашэнне. Прагаласавалі за мір аднадушна (прысл.).


аднаду́шша, -а, н.

Тое, што і аднадушнасць.


адназна́чны¹, -ая, -ае.

1. Тоесны па сэнсе з іншым. Адназначныя выразы.

2. Які мае толькі адно значэнне. Адназначныя словы.

|| наз. адназна́чнасць, -і, ж.


адназна́чны², -ая, -ае.

Які абазначаецца адной лічбай, адным знакам. А. лік.

|| наз. адназна́чнасць, -і, ж.


аднайме́нны, -ая, -ае.

Які мае тое самае імя, такую самую назву. Аднайменныя гарады.

|| наз. аднайме́ннасць, -і, ж.


адна́к.

1. злуч. супраціўны. Тое, што і але¹ (у 1 знач.). Дажджу пакуль што няма, а. ён можа пайсці. Хоць і многа працуе, а. не стамляецца.

2. пабочн. сл. Тым не менш, усё ж, усё-такі. Вы, а., не забудзьце абяцанага. Чалавек, а., не здаваўся.


аднакале́йка, -і, ДМ -лёйцы, мн. -і, -лёек, ж. (разм.).

Аднакалейная чыгунка.


аднакале́йны, -ая, -ае.

З адной чыгуначнай каляёй. Аднакалейная дарога.


аднакалі́берны, -ая, -ае.

Аднаго калібру. Аднакаліберныя гарматы.


аднакаляро́вы і аднако́лерны, -ая, -ае.

Афарбаваны ў адзін колер, аднатонны. Аднаколерная тканіна.


аднакапы́тныя, -ых.

Атрад млекакормячых з цэльным нераздвоеным капытом.


аднака́шнік, -а, мн. -і, -аў, м., чый або з кім (разм.).

Таварыш па вучобе, па выхаванні. Збор аднакашнікаў.


аднакла́снік, -а, мн. -і, -аў, м., чый або з кім.

Вучань таго ж класа, у якім хто-н. вучыцца або вучыўся. Сустрэча аднакласнікаў.

|| ж. аднакла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


аднаклу́бнік, -а, мн. -і, -аў, м., чый або з кім.

Той, хто належыць да таго самага клуба, таварыства.

|| ж. аднаклу́бніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


аднако́лерны гл. аднакаляровы.


аднако́нны, -ая, -ае.

Запрэжаны адным канём; прыстасаваны для ўпрагання аднаго каня. Аднаконная павозка.


аднакра́тны, -ая, -ае.

Які адбыўся або зроблены адзін раз; аднаразовы. А. прыём лякарства.

Аднакратны дзеяслоў — дзеяслоў, які абазначае дзеянне, што адбылося ў адзін прыём, напр., стукнуць, маргнуць.

|| наз. аднакра́тнасць, -і, ж.


аднаку́рснік, -а, мн. -і, -аў, м., чый або з кім.

Той, хто вучыцца або вучыўся на адным курсе з кім-н. Артыкул майго аднакурсніка.

|| ж. аднаку́рсніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


аднале́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Аднагадовая расліна.


адналю́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які ўсё жыццё верны адной сваёй любові, аднаму захапленню і пад.

|| ж. адналю́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак.


аднамато́рны, -ая, -ае.

З адным маторам. А. самалёт.


аднаме́рны, -ая, -ае.

Аднолькавай меры, працягласці; раўнамерны. Аднамерныя адрэзкі.

|| наз. аднаме́рнасць, -і, ж.


аднаме́сны, -ая, -ае.

З месцам для аднаго чалавека. Аднамесная палата.


аднамы́снасць, -і, ж. (разм ).

Тое, што і аднадумнасць.


аднамы́снік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Тое, што і аднадумец.


аднамы́сны, -ая, -ае.

Які прытрымліваецца адных думак, поглядаў з кім-н. Аднамысныя людзі.


аднапакаёвы, -ая, -ае.

Які складаецца з аднаго пакоя. Аднапакаёвая кватэра.


аднапала́тны, -ая, -ае.

Аб парламенце: які складаецца з адной заканадаўчай палаты.


аднапалча́нін, -а, мн. -ча́не і (з ліч. 2, 3, 4) -ча́ніны, -ча́н, м., чый або з кім.

Той, хто служыць або служыў у адным палку з кім-н., таварыш па палку.

|| ж. аднапалча́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


аднапа́льцы, -ая, -ае.

З адным пальцам. Аднапальцыя жывёліны.


аднапарты́йны, -ая, -ае.

Які мае толькі адну палітычную партыю. Аднапартыйная палітычная сістэма.


аднапляме́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто належыць да аднаго з кім-н. племені.

|| ж. аднапляме́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


аднапляме́нны, -ая, -ае.

Які належыць да аднаго з кім-н. племені.


аднапо́лы, -ая, -ае (спец.).

Пра расліны: які мае адзнакі толькі аднаго полу (мужчынскага ці жаночага).

|| наз. аднапо́ласць, -і, ж.


аднаразо́вы, -ая, -ае.

Які адбываецца адзін раз, за адзін раз выкарыстоўваецца, прыгодны на адзін раз; аднакратны. А. пропуск. Аднаразовая дапамога. А. шпрыц.

|| наз. аднаразо́васць, -і, ж.


аднаро́дны, -ая, -ае.

Які належыць да таго самага роду, разраду; аднолькавы. Аднародныя паняцці.

Аднародныя члены сказа — у граматыцы: якія выконваюць у сказе аднолькавую сінтаксічную функцыю.

|| наз. аднаро́днасць, -і, ж.


аднасе́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м., чый або з кім (разм).

Тое, што і аднасяльчанін. Не адставаць ад сваіх аднасельцаў!


аднаскла́д, -у, -дзе, м. (спец.) Найпрасцейшы від алгебраічнага выразу элементарнай алгебры; прыватны выпадак мнагаскладу.


аднаскладо́вы, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе адзін склад. Аднаскладовае слова.

|| наз. аднаскладо́васць, -і, ж.


аднаспа́льны, -ая, -ае.

Разлічаны для спання аднаму чалавеку. А. ложак.


аднаста́йны, -ая, -ае.

1. Аднолькавы, заўсёды такі самы, нязменны на ўсім працягу. Аднастайная прырода. Аднастайныя ўражанні.

2. Манатонны. А. шум пушчы.

3. Аднародны паводле складу, будовы. Аднастайная структура глебы.

4. Падобны адзін на адзін, зроблены на адзін узор. Шэрыя аднастайныя будынкі.

|| наз. аднаста́йнасць, -і, ж.


аднаство́льны, -ая, -ае.

З адным ствалом. Аднаствольнае ружжо.


аднасяльча́нін, -а, мн. -ча́не і (з ліч. 2, 3, 4) -ча́ніны, -ча́наў і -ча́н, м., чый або з кім.

Жыхар або ўраджэнец сяла ў дачыненні да каго-н. з гэтага ж сяла.

|| ж. аднасяльча́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


аднато́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Аднатомнае выданне. А. твораў Янкі Купалы.


аднато́мны, -ая, -ае.

У адным томе. А. слоўнік.


аднато́нны¹, -ая, -ае.

1. Дцнастайны паводле тону, гучання; манатонны; нязменлівы. Аднатонная песня.

2. Аднаколерны. А. стэп.

|| наз. аднато́ннасць, -і, ж.


аднато́нны², -ая, -ае.

Разлічаны на перавозку адной тоны грузу. А. грузавік.


аднатыпо́вы і аднаты́пны, -ая, -ае.

Аднаго ці падобнага тыпу. Аднатыповыя вобразы. Аднатыпныя машыны.

|| наз. аднатыпо́васць, -і, ж. і аднаты́пнасць, -і, ж.


аднаўле́нне гл. аднавіць.


аднаўле́нчы гл. аднавіць.


аднаўля́цца гл. аднавіцца.


аднаўля́ць гл. аднавіць.


адначасо́вы, -ая, -ае.

Які адбываецца, робіцца ў адзін час з чым-н. Адначасовыя падзеі. Адначасовае абслугоўванне шасці станкоў.

|| наз. адначасо́васць, -і, ж.


аднашлю́бнасць, -і, ж.

Форма афіцыйнага шлюбу, калі мужчына мае адну жонку, а жанчына — аднаго мужа; манагамія.

|| прым. аднашлю́бны, -ая, -ае.


адне́квацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Адмаўляцца, адгаворвацца, ухіляцца ад выканання якога-н. даручэння.


адне́куль, прысл.

Невядома з якога месца, з невядомай дакладна крыніцы. А. наехала людзей. А. выпісаны фразы.


адне́сці, -нясу́, -нясе́ш, -нясе́; -нясём, -несяце́, -нясу́ць; -нёс, -не́сла; -нясі́; -не́сены; зак.

1. каго-што. Тое, што і занесці (у 1 знач.); несучы, даставіць куды-н. або каму-н.; адцаць, вярнуць. А. кнігі ў бібліятэку. Бацька ўзяў дзіця на рукі і аднёс у хату.

2. каго-што. Перамясціць, перасунуць; аддаліць што-н. ад чаго-н. Лодку аднесла (безас.) далёка ў мора. А. плот ад вуліцы.

3. што. Ацкласці, перанесці на далей. А. сустрэчу на верасень.

4. перан., каго-што. Уключыць, залічыць у склад якіх-н. прадметаў або з’яў, на чый-н. рахунак, звязаць з пэўным перыядам, класіфікаваць. А. рукапіс да 16 стагоддзя.

|| незак. адно́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.

|| наз. аднясе́нне, -я, н. (да 3 і 4 знач.), адно́с, -у, м. (да 1—3 знач.) і адно́ска, -і, ДМ -но́сцы, ж. (да 1 і 2 знач.; разм.).


адне́сціся, -нясу́ся, -нясе́шся, -нясе́цца; -нясёмся, -несяце́ся, -нясу́цца; -нёсся, -не́слася; -нясі́ся; зак.

Выявіць свае адносіны, паставіцца пэўным чынам да каго-, чаго-н. Уважліва а. да запатрабаванняў народа.

|| незак. адно́сіцца, -но́шуся, -но́сішся, -но́сіцца.

|| наз. адно́сіны, -сін.


аднікелірава́ць і аднікелява́ць гл. нікеляваць.


адніма́нне гл. адняць.


адніма́цца гл. адняцца.


адніма́ць гл. адняць.


адно́.

1. ліч., гл. адзін.

2. часц. абмежавальная. Толькі, выключна (разм.). Дзеці цэлы дзень а. гуляюць.

3. часц. ўзмацн. Узмацняе нечаканасць, раптоўнасць наступлення дзеяння (разм.). Гляджу — а. ж зноў паваліў снег.

4. злуч. супраціўны. Злучае члены сказа і сказы з адносінамі неадпаведнасці (разм.). Дом добры, а. што халодны.

5. злуч. далучальны. Далучае сказы, якія дапаўняюць або ўдакладняюць выказаныя раней думкі (разм.). Ягад многа, а. еш на здароўе.


адно́йчы, прысл.

1. Адзін раз. Толькі а. я ездзіў на мора.

2. Аднаго разу, калісьці. А. вечарам здарылася нечаканае.


адно́лькавы, -ая, -ае.

Такі самы, які нічым не адрозніваецца ад іншых; такі, як заўсёды. Аднолькавыя ўмовы.

|| наз. адно́лькавасць, -і, ж.


адно́с гл. аднесці.


адно́сіна, -ы, мн. -ы, -сін, ж.

1. Афіцыйная дзелавая папера з запытаннем ці паведамленнем аб чым-н., дакумент. Паступіла а.

2. спец. Лік, які атрымліваецца ад дзялення адной велічыні на другую. Геаметрычная а.


адно́сіны, -сін.

1. гл. аднесціся, адносіцца.

2. Сувязі паміж людзьмі, пэўнымі групамі або краінамі, якія ўзнікаюць у працэсе іх дзейнасці; погляд на што-н., характар паводзін, абыходжання каго-н. з кім-, чым-н. А. паміж бацькамі і дзецьмі. Дыпламатычныя а.

3. Дачыненне да каго-, чаго-н.; узаемная сувязь, залежнасць з’яў або іх кампанентаў. Мець а. да гандлю. А. прычыны да выніку.

Ва ўсіх адносінах — з любога пункту гледжання.

У адносінах да каго-чагоужыв. ў якасці прыназоўніка са знач. напрамку дзеяння.


адно́сіцца, -но́шуся, -но́сішся, -но́сіцца; незак.

1. гл. аднесціся.

2. Мець дачыненне да каго-, чаго-н. Заўвагі адносяцца да поглядаў аўтара.

|| наз. адно́сіны, -сін.


адно́сіць гл. аднесці.


адно́ска гл. аднесці.


адно́сны, -ая, -ае.

1. Які вызначаецца пры параўнанні, супастаўленні з чым-н., правільны толькі пры пэўных умовах. А. поспех. Зіма адносна (прысл.) цёплая. Адносная прыгажосць.

2. У мовазнаўстве: які паказвае адносіны паміж чым-н., да чаго-н. А. прыметнік. А. займеннік.

|| наз. адно́снасць, -і, ж. (да 1 знач.).


аднясе́нне гл. аднесці.


адня́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -німецца і ады́мецца; -ня́ўся, -няла́ся, -ло́ся; зак.

Страціць здольнасць рухацца, варушыцца. Рука аднялася. Ногі адняліся.

|| незак. адніма́цца, -а́ецца і адыма́цца, -а́ецца.


адня́ць, -німу́, -німеш, -німе; -ня́ў, -няла́, -ло́; -німі́; адня́ты; зак.

1. што. Адцзяліць ад чаго-н., адвесці ўбок. А. драбіны ад сцяны.

2. што. Тое, што і ампутаваць. А. хвораму нагу.

3. што. Паменшыць лік на некалькі адзінак. Ад пяці а. два.

4. што. Прымусіць патраціць час, сілы і пад.

Нарада адняла цэлы дзень.

5. безас., што. Паралізаваць, пазбавіць здольнасці гаварыць, хадзіць і пад. Адняло мову. Адняло ногі.

|| незак. адніма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адніма́нне, -я, н. і адыма́нне, -я, н.


адо́брыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што.

Прызнаць добрым, правільным; ухваліць. А. работу арганізацыі. А. праект пастановы.

|| незак. адабра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адо́брываць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адабрэ́нне, -я, н.


адо́зва, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Пісьмовы ці вусны зварот з заклікам да каго-н. Паставіць подпісы пад адозвай за мір.


адо́лець, -ею, -ееш, -ее; -ены; зак.

1. каго-што. Перамагчы ў барацьбе, асіліць. А. ворага.

2. перан., што. Пераадолець якія-н. цяжкасці, перашкоды, справіцца з чым-н., перасіліць у сабе якія-н. пачуцці, жаданні; авалодаць чым-н., засвоіць і пад. А. курс фізікі. А. цяжкі экзамен.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., каго-што. Пра які-н. стан: цалкам ахапіць. Клопаты адолелі яго.

4. каго-што. Дакучаючы, замучыць, пазбавіць спакою (разм.). Машкара адолела, няма жыцця.

|| незак. адо́льваць, -аю, -аеш, -ае; наз. адо́льванне, -я, н.

|| наз. адо́ленне, -я, н. (да 1 знач.).


адо́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, мн.

Подсціл з галля, жэрдак, на які кладуць стог; стажар’е.


адо́раны, -ая, -ае.

Здольны да чаго-н., таленавіты. А. хлопец.

|| наз. адо́ранасць, -і, ж.


адо́рваць гл. адарыць.


адо́рвень, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Адарваная глыба горнай пароды, прынесеная ледніком. А. дэвонскай пароды.


адпаве́дна.

1. прысл. Належным чынам, як таго патрабуе дадзены выпадак. Даведайся пра пастанову і дзейнічай адпаведна.

2. чаму і з чым, прыназ. з Д і Т. Згодна чаму-н., з чым-н., у залежнасці ад чаго-н. Адпаведна сродкам. Адпаведна закону. Адпаведна з рашэннем.

|| наз. адпаве́днасць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.).


адпаве́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Што-н. раўназначнае, раўнацэннае чаму-н.; эквівалент.


адпаве́дны, -ая, -ае.

1. Які падыходзіць для пэўнага выпадку. А. тон.

2. Які адпавядае чаму-н., вынікае з чаго-н. папярэдняга. Прыняць адпаведную пастанову.


адпавяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каму-чаму.

Быць, знаходзіцца ў адпаведнасці з кім-, чым-н. А. свайму прызначэнню. Копія адпавядае арыгіналу.


адпада́ць гл. адпасці.


адпаі́ць, -паю́, -по́іш, -по́іць; -по́ены; зак., каго.

1. Скончыць паіць. А. кароў.

2. Выгадаваць на пойле, адкарміць малаком. А. цялят.

3. Вылечыць, даючы якое-н. пітво, лякарства (разм.). А. хворага настоем траў.

|| незак. адпо́йваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 і 3 знач.).


адпа́йвацца гл. адпаяцца.


адпа́йваць гл. адпаяць.


адпаку́таваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; зак.

1. Пражыць пэўны час у пакутах.

2. Скончыць пакутаваць; адмучыцца. Адпакутаваў чалавек.


адпаласка́ць гл. паласкаць.


адпалірава́ць гл. паліраваць.


адпалі́ць, -палю́, -па́ліш, -па́ліць; -па́лены; зак., што.

1. Спаліць частку прадмета; перапаліўшы, аддзяліць. А. кавалак шнура.

2. Апрацаваць тэрмічным спосабам метал, шкло для надання адпаведнай якасці (спец.).

3. перан. Зрабіць, сказаць што-н. нечаканае.

Адпаліць штуку (разм., неадабр.) — учыніць што-н. недарэчнае, непрыстойнае.

|| незак. адпа́льваць, -аю, -аеш, -ае.


адпампава́ць, -пу́ю, -пу́еш, -пу́е; -пу́й; -пава́ны; зак., што і чаго.

Адліць, убавіць з дапамогаю помпы. А. ваду.

|| незак. адпампо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адпампо́ўванне, -я, н.


адпаро́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -по́рацца; зак.

Адарвацца, аддзяліцца па лініі шва (пра што-н. прышытае). Адпароўся каўнер.

|| незак. адпо́рвацца, -аецца.


адпаро́ць, -пару́, -по́раш, -по́ра; -пары́; -по́раты; зак., што.

Распароўшы, разарваўшы ніткі на шве, аддзяліць прышытае. А. падкладку.

|| незак. адпо́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адпары́раваць гл. парыраваць.


адпа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Размякчыць парай. А. касцюм.

|| незак. адпа́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адпа́свіцца, -пасу́ся, -пасе́шся, -пасе́цца; -пасёмся, -пасяце́ся, -пасу́цца і -па́свішся, -па́свіцца; -па́свімся, -па́свіцеся, -па́свяцца; -па́свіўся, -па́свілася; -пасі́ся; зак. (разм.).

1. Тое, што і адпасвіць (у 2 знач.).

2. Скончыць пасвіцца.

3. Адкарміцца на падножным корме; ад’есціся. Каровы адпасвіліся за лета.

|| незак. адпа́свацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адпа́свіць, -пасу́, -пасе́ш, -пасе́; -пасём, -пасяце́, -пасу́ць і -па́свіш, -па́свіць; -па́свім, -па́свіце, -па́свяць; -па́свіў, -віла; -пасі́; зак.

1. Правесці пэўны час, пасучы жывёлу. А. сваю чаргу.

2. каго і без дап. Закончыць пасьбу жывёлы (разм.).

3. каго. Адкарміць на падножным корме. А. коней.

|| незак. адпа́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адпа́с, -у, м. (да 3 знач.).


адпа́сці, -паду́, -падзе́ш, -падзе́; -падзём, -падзяце́, -паду́ць; -падзі́; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца, адваліцца. Тынк адпаў.

2. Страціць сувязь з кім-, чым-н., выйсці са складу якога-н. аб’яднання.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Страціць сілу, сэнс; прайсці, знікнуць. Абвінавачанне адпала. Праблема жылля адпала.

|| незак. адпада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпаўзці́, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; -по́ўз, -паўзла́, -ло́; -зі́; зак.

Перамясціцца паўзком. А. з дарогі ўбок.

|| незак. адпаўза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпаце́лы, -ая, -ае.

Пакрыты налётам вільгаці. Адпацелыя вокны.


адпаце́ць гл. пацець.


адпацява́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

Тое, што і пацець (у 2 знач.).


адпачкава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ку́ецца; зак. (спец.).

1. Аддзяліцца, выдзеліцца шляхам пачкавання. А. з апалай галіны.

2. перан. Аформіцца ў самастойную адзінку, выдзеліўшыся з агульнага цэлага; адасобіцца. З брыгады адпачкаваўся атрад.

|| незак. адпачко́ўвацца, -аецца.

|| наз. адпачкава́нне, -я, н.


адпачну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

Тое, што і адпачыць.


адпачыва́льня, -і, мн. -і, -яў, ж. (уст.).

Спальня (звычайна ў багатым доме).


адпачыва́ць гл. адпачыць.


адпачы́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

1. Перапынак у рабоце, у якім-н. занятку для аднаўлення сіл. Працавалі без адпачынку.

2. Часовае вызваленне ад службы, работы для аднаўлення сіл, для лячэння і пад.; водпуск. Права на а. Чарговы а.


адпачы́ць, -чну́, -чне́ш, -чне́; -чнём, -чняце́, -чну́ць; -чы́ў, -чы́ла; -чні́; зак.

Аднавіць сілы, зрабіўшы перапынак у рабоце. А. на Нарачы.

|| незак. адпачыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпая́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -я́ецца; зак.

Аддзяліцца пры награванні (аб прыпаянай частцы). У самавара адпаяўся кран.

|| незак. адпа́йвацца, -аецца.


адпая́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., што.

Награваючы, аддзяліць прыпаяную частку чаго-н. А. дэталь.

|| незак. адпа́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адпа́йванне, -я, н.


адпераза́цца, -перажу́ся, -пяра́жашся, -пяра́жацца; -пераза́ўся, -пераза́лася; -перажы́ся; зак.

Зняць з сябе дзягу, пояс і пад.; расперазацца.

|| незак. адпяра́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адпераза́ць, -перажу́, -пяра́жаш, -пяра́жа; -пераза́ў, -пераза́ла; -перажы́; -пераза́ны і -пяра́заны; зак., што.

Зняць дзягу, пояс і пад.

|| незак. адпяра́зваць, -аю, -аеш, -ае.


адпе́рці, адапру́, адапро́ш, адапро́; адапро́м, адапраце́, адапру́ць; адпёр, -пе́рла; адапры́; адпёрты; зак., што.

Адчыніць, зняўшы запоры. А. дзверы.

|| незак. адпіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпе́рціся, адапру́ся, адапрэ́шся, адапрэ́цца; адапро́мся, адапраце́ся, адапру́цца; адпёрся, -пе́рлася; адапры́ся; зак.

1. Будучы ў зачыненым памяшканні, адчыніць яго. Дзверы адперліся.

2. Не прызнацца ў чым-н., адмовіцца ад чаго-н. (разм.). А. ад сваіх слоў.

|| незак. адпіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адпіра́нне, -я, н.


адпе́ць, -пяю́, -пяе́ш, -пяе́; -пяём, -пеяце́, -пяю́ць; -пе́й, -пе́йце; -пе́ты; зак.

1. што і без дап. Скончыць пець; адспяваць. Адпелі птушкі свае песні.

2. каго. Выканаць абрад адпявання. А. нябожчыка.

|| незак. адпява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 знач.).


адпілава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., што.

Адрэзаць пілою. А. тоўсты сук.

|| незак. адпіло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адпіна́ць гл. адпяць.


адпіса́цца, -пішу́ся, -пі́шашся, -пі́шацца; -пішы́ся; зак. (разм.).

Даць фармальны адказ, абмежавацца адпіскай.

|| незак. адпі́свацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адпіса́ць, -пішу́, -пі́шаш, -пі́ша; -пішы́; -пі́саны; зак., што.

1. Даць пісьмовы адказ на пісьмо, запытанне і пад. А. пісьмо.

2. (разм.). Перадаць у спадчыну па завяшчанні, апісаць. А. дом сыну.

|| незак. адпі́сваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 і 2 знач.).


адпі́ска, -і, ДМ адпі́сцы, мн. -і, -сак, ж.

Фармальны пісьмовы адказ на заяву, просьбу, які не закранае сутнасці справы. Канцылярская а.


адпіха́цца гл. адапхнуцца.


адпіха́ць гл. адапхнуць.


адпі́хвацца гл. адапхнуцца і адпіхнуцца.


адпі́хваць гл. адапхнуць, адпіхнуць.


адпіхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак. (разм.).

Тое, што і адапхнуцца.

|| незак. адпі́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адпіхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -піхнуты; зак., што (разм.).

Тое, што і адапхнуць.

|| незак. адпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


адпі́ць, адап’ю́, адап’е́ш, адап’е́; адап’ём, адап’яце́, адап’ю́ць; адпі́ў, -піла́, -ло́; адпі́; адпі́ты; зак.

1. што і чаго. Выпіць крыху, частку чаго-н. А. квасу. А. паўшклянкі малака.

2. Скончыць піць (разм.).

|| незак. адпіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1 знач.).


адплаці́ць, -лачу́, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны; зак., каму чым.

1. Аддзячыць, узнагародзіць за што-н. (клопат, працу і пад.). А. людзям дабром за дабро.

2. Зрабіць што-н. у адказ на чый-н. учынак. А. ворагам за ўсе нягоды.

3. перан. Адпомсціць за крыўду, злачынства. А. крыўдзіцелю.

Адплаціць той жа манетай — адказаць такімі ж адносінамі.

|| незак. адпла́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адпла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж.


адпле́сці, -ляту́, -ляце́ш, -ляце́; -ляцём, -лецяце́, -ляту́ць; -лёў, -ляла́, -ло́; -ляці́; -ле́цены; зак., што.

Аддзяліць, расплятаючы.

|| незак. адплята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адплёўвацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Выплёўваць з рота, ачышчацца ад чаго-н. непрыемнага.

|| зак. адплява́цца, -люю́ся, -люе́шся, -люе́цца; -люёмся, -люяце́ся, -люю́цца; -лю́йся.


адплы́сці і адплы́ць, -лыву́, -лыве́ш, -лыве́; -лывём, -лывяце́, -лыву́ць; -лы́ў, -лыла́, -ло́; зак.

1. Паплыўшы, аддаліцца ад каго-, чаго-н.

2. Выйсці ў плаванне ад берага, у падарожжа.

3. перан. Павольна, плаўна аддаліцца; мінуцца, знікнуць. Бярозавыя прысады парадзелі, адплылі ўбок. Гады адплылі і не вернуцца.

|| незак. адплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адплыццё, -я́, н. і адплыва́нне, -я, н. Адплыццё парахода.


адплю́шчыць, -лю́шчу, -лю́шчыш, -лю́шчыць; -лю́шчаны; зак., што.

Расплюшчыць, адкрыць (вочы).

|| незак. адплю́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


адпо́йваць гл. адпаіць.


адпо́мсціць гл. помсціць.


адпо́р, -у, м.

Адбіццё нападу або процідзеянне каму-, чаму-н. Даць а. ворагу.


адпо́рвацца гл. адпароцца.


адпо́рваць гл. адпароць.


адпра́ва, -ы, мн. -ы, -ра́ў, ж.

Набажэнскі абрад, які праводзіцца па просьбе вернікаў (шлюб, хрэсьбіны, паніхіда і пад.).


адправа́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што (разм.).

Прымусіць пайсці адкуль-н.; выправадзіць, прагнаць.

|| незак. адправа́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адпра́віцца, -ра́ўлюся, -ра́вішся, -ра́віцца; зак.

Паехаць, пайсці, накіравацца ў дарогу. А. ў падарожжа. Цягнік адправіўся ў чатыры гадзіны.

Адправіцца да святых на чай — памерці.

|| незак. адпраўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. адпраўле́нне, -я, н.


адпра́віць, -ра́ўлю, -ра́віш, -ра́віць; -ра́ўлены; зак.

1. каго-што. Паслаць, адаслаць, накіраваць. А. дзяцей у школу. А. пасылку. А. студэнтаў на ўборку ўраджаю.

2. Адпусціць, вызваліць ад якіх-н. абавязкаў. А. па дамах. А. на пенсію.

3. што. Даць распараджэнне, сігнал на адпраўку, дазволіць адпраўку чаго-н. А. цягнік. А. калону машын.

4. Не згадзіцца прыняць. А. на дапрацоўку.

5. Адслужыць набажэнства. А. імшу.

|| незак. адпраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адпраўле́нне, -я, н. і адпра́ўка, -і, ДМ -ра́ўцы, ж.


адпрага́ць гл. адпрэгчы.


адпрасава́ць гл. прасаваць.


адпрасі́цца, -рашу́ся, -ро́сішся, -ро́сіцца; зак.

Папрасіць дазволу пайсці або паехаць куды-н., не ўдзельнічаць у чым-н. А. з работы. Ад смерці не адкупішся і не адпросішся (прыказка).

|| незак. адпро́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адпраўле́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. адправіцца, адправіць.

2. спец. Тое, што пасылаецца, адпраўляецца поштай. Паштовае а. Заказное а.


адпраўны́, -а́я, -о́е (кніжн.).

1. Такі, з якога адпраўляюць каго-, што-н., адкуль адпраўляюцца. А. пункт. Адпраўная станцыя.

2. перан. Такі, з якога зыходзяць, зыходны, пачатковы. А. пункт погляду.


адпра́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (афіц.).

Той, хто адпраўляе, перасылае што-н. А. грузаў. А. бандэролі.

|| ж. адпра́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. адпра́ўшчыцкі, -ая, -ае.


адпрацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Разлічыцца за доўг сваёй працай. А. за грошы.

2. што. Папрацаваць нейкі час. А. пяць дзён у полі.

3. Скончыць працаваць; стаць непрыгодным для працы; знасіцца ад працяглага выкарыстання. А. сваё.

4. што. Надаць чаму-н. канчатковы выгляд; дамагчыся майстэрскага выканання. А. нумар праграмы.

|| незак. адпрацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае (да 1, 2 і 4 знач.).

|| наз. адпрацо́ўванне, -я, н. (да 1, 2 і 4 знач.) і адпрацо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 1 і 4 знач.).


адпрэ́гчы, -рагу́, -ражэ́ш, -ражэ́; -ражо́м, -ражаце́, -рагу́ць; -ро́г, -рэ́гла і -рагла́, -ло́; -ражы́; -рэ́жаны; зак., каго-што.

Зняць вупраж; выпрагчы.

|| незак. адпрага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпу́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Спалохаўшы, адагнаць. А. птушак.

|| незак. адпу́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адпуска́ць гл. адпусціць.


адпускні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Чалавек, які знаходзіцца ў водпуску.

|| ж. адпускні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц.


адпускны́, -а́я, -о́е.

1. Які мае дачыненне да водпуску. А. месяц. Адпускныя грошы.

2. Які ўстанаўліваецца пры выпуску прадукцыі (пра цэны; спец.). Адпускная цана.


адпусці́цца, -пушчу́ся, -пу́сцішся, -пу́сціцца; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аслабнуць, стаць менш нацягнутым, заціснутым. Папруга адпусцілася.

2. Страціць загартоўку. Сякера адпусцілася.

3. перан. Палагаднець, стаць больш згаворлівым. Маці пазлуе крыху і адпусціцца.

4. Даравацца (пра грэх, віну і пад.). Ім віна не адпусціцца — прыпомніцца ўсё.

|| незак. адпуска́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адпусці́ць, -пушчу́, -пу́сціш, -пу́сціць; -пу́шчаны; зак.

1. каго-што. Дазволіць каму-н. пайсці, паехаць куды-н. А. дзяцей дадому. Абслужыўшы, даць магчымасць пайсці. А. пакупнікоў. А. машыну.

2. каго-што. Вызваліць, выпусціць. А. затрыманых. А. на волю птушку.

3. што. Аслабіць, зрабіць менш нацягнутым, заціснутым. А. дзягу. А. лейцы.

4. перан., каго-што, звычайна безас. Пра хваробу, боль, надвор’е і пад., стаць больш слабым, сціхнуць, аслабець, памякчэць, паменшыцца (разм.). Пад раніцу хвароба адпусціла.

5. што. Прадаць, выдаць пэўную колькасць чаго-н. А. тавар. А. прадукты.

6. што. Выдзеліць для якой-н. мэты. А. сродкі на будаўніцтва школы.

7. што. Адгадаваць валасы, пазногці і пад. А. вусы. А. бараду.

8. што. Сказаць нечакана (разм., жарт.). А. вострае слоўца. А. трапны жарт.

9. што. Зрабіць мякчэйшым, зменшыць гарт (металу; спец.). А. сталь.

10. што. Дараваць (грэх, віну і пад.). А. грахі.

|| незак. адпуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. во́дпуск, -у, м. (да 3—6 і 9 знач.), адпуска́нне, -я, н. (да 1—7 знач.) і адпушчэ́нне, -я, н. (да 10 знач.).


адпява́нне, -я, н.

Царкоўны абрад, звязаны з чытаннем малітвы і спяваннем над целам нябожчыка перад пахаваннем.


адпява́ць гл. адпець.


адпяра́звацца гл. адперазацца.


адпяра́зваць гл. адперазаць.


адпя́ць, адапну́, адапне́ш, адапне́; адапнём, адапняце́, адапну́ць; адпя́ў, -пя́ла; адапні́; адпя́ты; зак., каго-што.

1. Аддзяліць, павесіўшы фіранку, штору і пад. А. сабе куток у хаце.

2. Адвязаць што-н. падцягнутае. А. падпругу ў каня.

|| незак. адпіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпяча́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што. (уст.).

Раскрыць, распакаваць. А. канверт.

|| незак. адпяча́тваць, -аю, -аеш, -ае.


адпячы́, -пяку́, -пячэ́ш, -пячэ́; -пячо́м, -печаце́, -пяку́ць; -пёк, -пякла́, -ло́; -пячы́; -пе́чаны; зак., што.

Ператрымаць у печы. А. хлеб так, што скарынка адстала.

|| незак. адпяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адпячы́ся, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -пячэ́цца, -пяку́цца, -пёкся, -пякла́ся, -ло́ся; зак.

Перасядзець у печы, перапячыся (пра хлеб і пад.). Хлеб адпёкся.

|| незак. адпяка́цца, -а́ецца.


адрабі́ць, -раблю́, -ро́біш, -ро́біць; -ро́блены; зак.

1. Адпрацаваць узамен за што-н. Я адраблю вам на касьбе.

2. Скончыць, перастаць рабіць, працаваць. Дзед сваё ўжо адрабіў.

3. Папрацаваць, парабіць нейкі час. Адрабіў два гады.

4. чаго-што. Зрабіць так, каб вярнуць што-н. да ранейшага стану. Таго, што зробіш, часам назад не адробіш.

5. Стаць непрыгодным для працы; знасіцца ад працяглай работы.

|| незак. адрабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і адро́бліваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 і 4 знач.).

|| прым. адрабо́тачны, -ая, -ае (да 1 і 4 знач.; спец.).


адрабо́ткі, -аў (гіст.).

Праца селяніна са сваімі прыладамі, канём на пана за карыстанне зямлёй, за пазыку і пад. Уся вёска хадзіла да пана на а.

|| прым. адрабо́тачны, -ая, -ае. Адработачная рэнта.


адраджэ́нне, -я, н.

1. Аднаўленне, уздым пасля перыяду заняпаду, разбурэння, з’яўленне зноў. А. прамысловасці.

2. Эпоха Рэнесансу — перыяд росквіту навук і мастацтваў у Еўропе пасля Сярэдневякоўя.


адрадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; зак.

1. Аднавіцца, стаць зноў дзейным, жывым; аджыць. Адрадзілася народная гаспадарка.

2. перан. Абудзіцца да новага жыцця, паявіцца зноў.

|| незак. адраджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адрадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., каго-што.

Выклікаць адраджэнне каго-, чаго-н., аднавіць пасля перыяду разбурэння, заняпаду. А. горад. А. традыцыі.

|| незак. адраджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адраза́нне гл. адрэзаць.


адраза́ць гл. адрэзаць.


адразны́, -а́я, -о́е.

1. Такі, які трэба і можна адрэзаць. А. талон.

2. Не суцэльны, з прышытай часткай. Сукенка з адразным станікам.

3. Прызначаны для адразання. А. станок.


адра́зу, прысл.

1. Зараз жа, у той самы момант, неадкладна. Набегаўшыся, сынок а. засынае.

2. Адначасова. Людзі выйшлі а. з усіх хат.

3. Непасрэдна за чым-н. А. за хатай малады сад.

4. За адзін раз, з першага разу. Як усё зрабіць а.?

5. З самага пачатку. Чалавек а. спадабаўся.


адраі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -і́цца; зак. (спец.).

Утварыць новы рой, аддзяліўшыся ад старога (пра пчол). Пчолы адраіліся.


адра́іць, -ра́ю, -ра́іш, -ра́іць; -ра́ім, -ра́іце, -ра́яць; адра́й; зак., каму з інф.

Адгаварыць ад чаго-н., параіць, пераканаць не рабіць чаго-н. Дзецям адраілі так позна ісці ў лес.


адраі́ць, -раю́, -раі́ш, -раі́ць; -раі́м, -раіце́, -рая́ць; -ро́ены; зак., каго-што (спец.).

Аддзяліць частку пчол для ўтварэння новага рою.


адрака́цца гл. адрачыся.


адрамантава́ць гл. рамантаваць.


адранцве́лы, -ая, -ае.

Які знаходзіцца ў стане адранцвення, здранцвелы, знямелы. Адранцвелыя ногі.

|| наз. адранцве́ласць, -і, ж.


адранцве́ць гл. дранцвець.


адрапартава́ць гл. рапартаваць.


а́драс, -а, мн. -ы́, -о́ў м.

1. Надпіс на паштовым адпраўленні, які называе атрымальніка і месца назначэння. Дакладны а. на пасылцы. Зваротны а. — гэта адрас адпраўшчыка.

2. Месцазнаходжанне, месцажыхарства, а таксама абазначэнне, назва месцазнаходжання, месцажыхарства. Службовы а. Пісаць на а.

3. Пісьмовае прывітанне ў гонар якой-н. урачыстай падзеі, юбілею. Віншавальны а.

|| прым. а́драсны, -ая, -ае.

Адрасны стол — установа, якая рэгіструе асоб, што жывуць у пэўнай мясцовасці, і выдае даведкі пра іх месцажыхарства.

Адрасная кніга — кніга са спісам адрасоў асоб і ўстаноў.


адрасава́цца, -су́юся, -су́ешся, -су́ецца; -су́йся; зак. і незак., куды або да каго (уст.).

Звярнуцца (звяртацца) асабіста або пісьмова.


адрасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., што і каму.

1. Паслаць (пасылаць) на які-н. адрас. А. ліст брату.

2. перан. Накіраваць (накіроўваць). Заўвагі адрасаваны рэдактару.

|| прым. адрасава́льны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


адраса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто пасылае паштовае адпраўленне; адпраўнік.

|| ж. адраса́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


адраса́т, -а, М -са́це, мн. -ы, -аў, м.

Той, каму адрасавана паштовае адпраўленне.

|| ж. адраса́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


адрасці́, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сце́; -ро́с, -расла́, -ло́; зак.

Пра валасы, пазногці, расліны і пад.: вырасці зноў пасля таго, як было зрэзана, падстрыжана. Валасы адраслі.

|| незак. адраста́ць, -а́е.


адрасці́ць, -рашчу́, -ро́сціш, -ро́сціць; -ро́шчаны; зак., што.

Даць адрасці чаму-н., адгадаваць, адпусціць (пра валасы, пазногці, і пад.). А. бараду.

|| незак. адро́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


адратава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак., ад каго-чаго.

Выратавацца ад гібелі, знішчэння і пад. А. ад смерці.

|| незак. адрато́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адратава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., каго-што.

Выратаваць ад гібелі, знішчэння і пад. А. чалавека ад смерці.

|| незак. адрато́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адрахле́ць гл. драхлець.


адрачы́ся, -раку́ся, -рачэ́шся, -рачэ́цца; -рачо́мся, -рачаце́ся, -раку́цца; -ро́кся, -ракла́ся, -ло́ся; -рачы́ся; зак.

1. ад каго-чаго. Адмовіцца ад каго-, чаго-н., здрадзіць каму-, чаму-н.; не прызнаць. А. ад сваіх дзяцей. А. ад сваіх слоў.

2. ад чаго. Адмовіцца ад сваіх правоў на што-н. (уст.). А. ад спадчыны.

|| незак. адрака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адрачэ́нне, -я, н.


адрачэ́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Той, хто адрокся ад ранейшых сваіх поглядаў, перакананняў.


адро́бліваць гл. адрабіць.


адро́зненне, -я, н.

1. Непадобнасць, розніца паміж кім-, чым-н., рыса, асаблівасць, якая робіць адметнымі прадмет, з’яву ад іншага прадмета, іншай з’явы. Істотнае а. Дыялектныя адрозненні.

2. Ужыв. ў некаторых выразах для абазначэння ўзнагароды, заахвочвання якой-н. дзейнасці. Знакі адрознення (пра ордэны, медалі).


адро́знівацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак., ад каго-чаго.

Мець асаблівасці, рысы, прыкметы, якія адрозніваюць ад іншых асоб, прадметаў і з’яў. Ён адрозніваецца кемлівасцю.


адро́зніць, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-што.

Устанавіць розніцу паміж кім-, чым-н.; распазнаць, вылучыць. Часам цяжка адрозніць блізнят.

|| незак. адро́зніваць, -аю, -аеш, -ае.


адро́стак, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Малады парастак, пучок расліны, які расце ад сцябла або кораня. Абрэзаць адросткі. Пасадзіць а.

2. Адгалінаванне якога-н. органа. А. сляпой кішкі.


адро́шчваць гл. адрасціць.


адрубны́ гл. водруб.


адрубы́ гл. водруб.


адру́злы, -ая, -ае (разм.).

Які страціў пругкасць; вялы, зморшчаны, друзлы. А. твар.

|| наз. адру́зласць, -і, ж.


адру́знуць гл. друзнуць.


адрулі́ць, -лю́, -лі́ш, -лі́ць; -лі́м, -ліце́, -ля́ць; зак. (спец.).

1. што. Адвесці куды-н. самалет па зямлі.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Рухаючыся па зямлі, павярнуць. А. убок.

|| незак. адру́льваць, -аю, -аеш, -ае.


адрыва́нне гл. адарваць.


адрыва́цца гл. адарвацца.


адрыва́ць гл. адарваць, адрыць.


адры́вачны, -ая, -ае.

Які не з’яўляецца цэлым, нязвязны. Адрывачныя звесткі.

|| наз. адры́вачнасць, -і, ж.


адры́вісты, -ая, -ае.

Які гучыць без плаўных пераходаў, рэзкі, з кароткімі паўзамі; перарывісты. Адрывістыя гукі. Гаварыць адрывіста (прысл.).

|| наз. адры́вістасць, -і, ж.


адрыгну́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не́цца; зак.

1. Выдаліцца са страўніка пры адрыжцы. Адрыгнулася (безас.) цыбуляй.

2. перан. Адбіцца пэўным чынам за якое-н. зло (разм.). Прыйдзе час — адрыгнецца яму гэта.

|| незак. адрыга́цца, -а́ецца і адры́гвацца, -аецца.


адрыгну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што і чаго.

Вывергнуць, выдаліць часцінкі ежы, газы пры адрыжцы.

|| незак. адрыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адры́гваць, -аю, -аеш, -ае.


адры́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Выхад газаў (з часцінкамі ежы) са страўніка праз рот. А. ад рэдзькі.


адры́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж.

Халодная будыніна для захоўвання кармоў, інвентару і пад.; пуня.


адры́нуць, -ну, -неш, -не; -ры́нь; зак.

Адступіць, адысці, адхлынуць. Натоўп раптам адрынуў назад.


адры́ў гл. адарвацца, адарваць.


адрыўны́, -а́я, -о́е.

Такі, які можна адрываць або ад якога можна што-н. адрываць. А. каляндар.


адры́ць, -ры́ю, -ры́еш, -ры́е; -ры́ты; зак.

1. гл. рыць.

2. каго-што. Рыючы, дастаць, вызваліць. А. скарб.

|| незак. адрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адрэагава́ць гл. рэагаваць.


адрэгулява́ць гл. рэгуляваць.


адрэдагава́ць гл. рэдагаваць.


адрэ́з, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у, гл. адрэзаць.

2. -а. Кусок тканіны, адрэзаны для шыцця чаго-н. Купіць а. на паліто.

3. -а. Месца, па якім адрэзана што-н. Шырыня дошкі ў адрэзе.


адрэ́зак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м.

1. Невялікі адрэзаны кавалак чаго-н., адцінак. А. дошкі.

2. Частка чаго-н., што вымяраецца ў прасторы або часе. А. шляху.

Адрэзак прамой — мноства (частка прамой), якое складаецца з двух розных пунктаў і ўсіх пунктаў, якія ляжаць паміж імі.


адрэ́заць, -рэ́жу, -рэ́жаш, -рэ́жа; -рэ́ж; -рэ́заны; зак.

1. што і чаго. Аддзяліць рэжучым інструментам. А. кавалак хлеба. Сем разоў адмерай, адзін раз адрэж (прыказка).

2. што і чаго. Аддзяліць межаваннем (зямельны ўчастак).

3. перан., каго-што. Аддзяліць, парушыць сувязь паміж кім-, чым-н.; перагарадзіць. А. частку войска ад галоўных сіл. А. дарогу.

4. Рэзка, катэгарычна сказаць, заявіць (разм.). — Мне з вамі няма чаго гаварыць! — адрэзала жанчына.

|| незак. адраза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адрэ́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адраза́нне, -я, н., адрэ́званне, -я, н. і адрэ́з, -у, м. (да 1 і 2 знач.). Лінія адрэзу (па якой трэба адрэзаць).


адрэкамендава́цца гл. рэкамендавацца.


адрэкамендава́ць гл. рэкамендаваць.


адрэпеці́раваць гл. рэпеціраваць.


адрэстаўры́раваць гл. рэстаўрыраваць.


адрэтушава́ць гл. рэтушаваць.


адрэцэнзава́ць гл. рэцэнзаваць.


адсадзі́ць, -саджу́, -са́дзіш, -са́дзіць; -са́джаны; зак.

1. каго-што. Аддзяліць ад іншых, пасадзіць на іншае месца. Адсадзілі свавольніка на заднюю парту.

2. каго. Аддзяліць ад маткі. А. цяля.

3. што. Аддзяліўшы, пасадзіць у іншым месцы (расліну). А. малады куст парэчак.

|| незак. адса́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адса́джванне, -я, н.

|| прым. адса́дачны, -ая, -ае (да 3 знач.).


адсалютава́ць гл. салютаваць.


адсапці́ся, -сапу́ся, -сапе́шся, -сапе́цца; -сапёмся, -сапяце́ся, -сапу́цца; -со́пся, -сапла́ся, -ло́ся; -сапі́ся; зак.

Аддыхацца, аднавіць раўнамернае дыханне. А. пасля бегу.

|| незак. адсо́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адсартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

Сартуючы, адабраць, адцзяліць. А. насенне.

|| незак. адсарто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адсве́чваць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак.

Даваць адсвет, адбіваць святло; адліваць колерам чаго-н; адбівацца. Золатам адсвечвае лісце дрэў.


адсвяткава́ць гл. святкаваць.


адсе́дзецца, -се́джуся, -се́дзішся, -се́дзіцца; -се́дзеўся, -се́дзелася і адсядзе́цца, -сяджу́ся, -сядзі́шся, -сядзі́цца; -сядзі́мся, -седзіце́ся, -сядзя́цца; зак. (разм.).

Ратуючыся ад каго-, чаго-н., схавацца дзе-н., перачакаць што-н.; ухіліцца ад працы, выканання свайго абавязку. А. ў рэзерве.

|| незак. адсе́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адсе́дзець, -се́джу, -се́дзіш, -се́дзіць; -се́дзеў, -се́дзела і адсядзе́ць, -сяджу́, -сядзі́ш, -сядзі́ць; -сядзі́м, -седзіце́, -сядзя́ць; -сядзе́ў, -сядзе́ла; -се́джаны; зак.

1. Адбываючы пакаранне, прабыць які-н. тэрмін у турме. Ён сваё адсядзеў у астрозе. А. за растрату.

2. што. Седзячы ў нязручнай позе, давесці да здранцвення якую-н. частку цела. А. нагу.

3. Прабыць дзе-н., праседзець некаторы час. А. цэлую гадзіну ў прыёмнай.

|| незак. адсе́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адсе́джванне, -я, н. і адсе́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 2 і 3 знач.; разм.).


адсе́йвацца гл. адсеяцца.


адсе́йваць гл. адсеяць.


адсе́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Ізаляваная або адцзеленая ад іншых частка спецыяльнага памяшкання (на самалёце, караблі і пад.).


адсе́кчы гл. адсячы.


адсе́сці, -ся́ду, -ся́дзеш, -ся́дзе; -се́ў, -се́ла; -ся́дзь; зак.

1. Перасесці далей ад каго-, чаго-н. А. ад акна.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца, адстаць (пра скарынку хлеба).

|| незак. адсяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адсе́ў, -се́ву, м.

1. гл. адсеяцца, адсеяць.

2. Тое, што адсеялася (у 1 знач.), тыя, хто адсеяўся (у 2 знач.). Вялікі а. студэнтаў.


адсе́чны гл. адсячы.


адсе́яцца, -се́юся, -се́ешся, -се́ецца; -се́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца пры прасейванні. Вотруб’е адсеялася ад мукі.

2. перан. Выбыць са складу чаго-н. Частка студэнтаў адсеялася.

3. Скончыць сяўбу. Адсеяліся калгасы рана.

|| незак. адсе́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца і адсява́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. адсе́йванне, -я, н., адсява́нне, -я, н. і адсе́ў, -се́ву, м. (да 1 і 2 знач.).


адсе́яць, -се́ю, -се́еш, -се́е; -се́й; -се́яны; зак.

1. што. Прасейваннем адцзяліць. А. асцюкі ад мукі.

2. перан., каго-што. Выключыць, звольніць. А. двоечнікаў з універсітэта.

3. што. Перасеяць участак, дзе вымакла або не ўзышла збажына. Адсеялі азіміну ярыной.

|| незак. адсява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адсе́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адсява́нне, -я, н., адсе́йванне, -я, н. і адсе́ў, -се́ву, м.


адсёрбаць, -аю, -аеш, -ае; зак., што і чаго (разм.).

Сёрбаючы, троху з’есці, адпіць чаго-н. вадкага. А. з міскі булёну.

|| незак. адсёрбваць, -аю, -аеш, -ае.


адскака́ць, -скачу́, -ска́чаш, -ска́ча; -скачы́; зак.

1. Скончыць скакаць. А. на адной назе.

2. Выканаць танец; станцаваць. Цэлы вечар адскакаў. А. казачка.

3. Праехаць на кані якую-н. адлегласць галопам. Адскакаў на гнядым пяць кіламетраў.


адско́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

1. Скачком аддаліцца ад каго-, чаго-н. А. ад дзвярэй.

2. Стукнуўшыся аб што-н., адляцець. Мячык адскочыў ад сцяны.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адбіцца, адляцець, адламацца (разм.). Адскочыла ручка ў збане.

4. Адлучыцца на кароткі час (разм.). А. у магазін на хвілінку.

|| незак. адско́кваць, -аю, -аеш, -ае (да 1,2 і 4 знач.) і адска́кваць, -аю, -аеш, -ае (да 1, 2 і 4 знач.).

|| наз. адско́кванне, -я, н. (да 1, 2 і 4 знач.), адска́кванне, -я, н. (да 1, 2 і 4 знач.) і адско́к, -у, м. (да 1 і 2 знач.).


адскрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак., што (разм.).

Скрабучы, зняць што-н. з паверхні; саскрэбці, абчысціць. А. фарбу.

|| незак. адскраба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адскрэ́бваць, -аю, -аеш, -ае.


адскубну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што і чаго.

1. Скубануўшы, аддзяліць, адарваць. А. кудзелі.

2. перан. Уварваць, здабыць што-н. для сваёй асабістай карысці несумленным шляхам.


адслаі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ло́іцца; зак.

Аддзяліцца слоем.

|| незак. адсло́йвацца, -аецца; наз. адсло́йванне, -я, н.

|| наз. адслае́нне, -я, н.


адслаі́ць, -лаю́, -ло́іш, -ло́іць; -ло́ены; зак., што.

Аддзяліць слаямі; прымусіць асесці. А. кару.

|| незак. адсло́йваць, -аю, -аеш, -ае; наз. адсло́йванне, -я, н.

|| наз. адслае́нне, -я, н.


адслужы́ць, -лужу́, -лу́жыш, -лу́жыць; -лу́жаны; зак.

1. Прабыць на службе, папрацаваць нейкі час. А. дваццаць гадоў у лясніцтве.

2. Адбыць тэрмін вайсковай службы; скончыць служыць. А. два гады ў арміі.

3. Службай адплаціць, адрабіць за што-н. А. за шкоду.

4. Зрабіцца непрыгодным, перастаць адпавядаць свайму прызначэнню.

5. Адправіць набажэнства. А. імшу.

|| незак. адслу́жваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


адсмакта́ць, -макчу́, -мо́кчаш, -мо́кча; -макчы́; -макта́ны; зак.

1. што і чаго. Смактаннем адпіць, убавіць, адцзяліць. П’яўкі адсмакталі кроў.

2. Скончыць смактаць.

|| незак. адсмо́ктваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.).

|| наз. адсмо́ктванне, -я, н.

|| прым. адсмо́ктвальны, -ая, -ае.


адсо́пвацца гл. адсапціся.


адсо́ўвацца гл. адсунуцца.


адсо́ўваць гл. адсунуць.


адсо́ўны, -ая, -ае.

Такі, які можна адсунуць; прыстасаваны для адсоўвання. Адсоўная засаўка.


адсо́хнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -со́хне; -со́х, -хла; зак.

1. Пра часткі раслін: засохшы, адпасці. Галінка адсохла.

2. Пра частку цела: страціць здольнасць рухацца, дзейнічаць з прычыны хваробы (разм.). Рука адсохла.

Каб табе язык адсох — праклён таму, хто нядобра сказаў.

|| незак. адсыха́ць, -а́е.


адспява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што і без дап.

Скончыць спяваць. Адспявалі свае песні салаўі.


адстава́ць гл. адстаць.


адста́віць, -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; -та́ўлены; зак.

1. што. Паставіць на новае месца, пераставіць. А. крэсла ўбок.

2. што. Адвесці ўбок, выставіць. А. нагу.

3. каго-што. Звольніць, зняць; вызваліць ад выканання якіх-н. абавязкаў; пазбавіць магчымасці займацца якой-н. справай (уст.). А. ад выканання абавязкаў.

4. што і без дап. Адста́віць! Каманда, якая азначае адмену папярэдняй каманды або загад спыніць што-н. А. размовы ў страі!

|| незак. адстаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е (да 1—3 знач.).


адста́лы, -ая, -ае.

1. Які адстаў ад іншых у дарозе. Адсталая птушка.

2. перан. Які стаіць на больш нізкім узроўні развіцця параўнальна з іншымі. А. чалавек. Адсталая краіна. Адсталыя погляды.

|| наз. адста́ласць, -і, ж. (да 2 знач.).


адста́ўка, -і, ДМ -та́ўцы, ж.

Канчатковае звальненне з вайсковай, а таксама з дзяржаўнай службы. Капітан у адстаўцы. Выйсці ў адстаўку.

Адстаўка кабінета, урада — выхад у сувязі з вотумам недавер’я або зменай кіраўніка дзяржавы.


адстаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Адстаўны ваеннаслужачы.


адстаўны́, -а́я, -о́е.

1. Які знаходзіцца ў адстаўцы. А. маёр.

2. разм. Якога адхілілі. А. кавалер.

Адстаўной казы барабаншчык (разм., іран.) — чалавек, з якім ніхто не лічыцца.


адста́ць, -та́ну, -та́неш, -та́не; -та́нь; зак.

1. ад каго-чаго. Рухаючыся марудней за іншых або затрымаўшыся, застацца ззаду. Трэба было бегчы, каб не а. ад кампаніі.

2. ад чаго. Спазніцца куды-н. (выйшаўшы ў дарозе з цягніка, машыны і пад.), застацца на месцы, не паспець вярнуцца, не паехаць. А. ад цягніка.

3. перан. Не дасягнуць неабходнага ўзроўню ў чым-н., апынуцца ззаду іншых, робячы што-н. або развіваючыся больш марудна ў параўнанні з іншымі. А. у вучобе. А. у выкананні плана.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пра гадзіннік: паказаць больш ранні час, чым у сапраўднасці. Гадзіннік адстаў на дзесяць мінут.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца, адваліцца. Шпалеры адсталі.

6. ад каго. Перастаць дакучаць (разм.). Адстаньце ад мяне!

|| незак. адстава́ць, -таю́, -тае́ш, -тае́; -таём, -таяце́, -таю́ць.

|| наз. адстава́нне, -я, н. (да 1—5 знач.).


адстая́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -то́іцца; зак.

1. Пра вадкасць: пастаяўшы, даць асадак.

2. перан. Канчаткова сфарміравацца (пра думкі, погляды). Думка адстаялася, усё стала зразумелым.

|| незак. адсто́йвацца, -аецца (да 1 знач.).


адстая́ць¹, -таю́, -таі́ш, -таі́ць; -таі́м, -таіце́, -тая́ць; -то́й; -то́ены; зак., каго-што.

Абараніць ад нападу, ад замаху на што-н. А. мір на зямлі. А. сваё права.

|| незак. адсто́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адсто́йванне, -я, н.


адстая́ць², -таю́, -таі́ш, -таі́ць; -таі́м, -таіце́, -тая́ць; -то́й; зак., што.

Прысутнічаючы дзе-н., прастаяць да канца. А. на нагах увесь сеанс.

|| незак. адсто́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адсто́й, -ю, м.

Асадак з вадкасці на дне пасудзіны.


адсто́йнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Басейн або рэзервуар, у якім адстойваецца вадкасць.


адсто́йны, -ая, -ае.

Які служыць для адстойвання, ачышчэння вадкасці. А. бак.


адстраля́цца, -я́юся, -я́емся, -я́ецца; зак.

1. ад каго-чаго. Адбіцца стральбой. А. ад ваўкоў.

2. Скончыць стральбу (разм.). Падраздзяленне адстралялася.

|| незак. адстрэ́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адстро́іць, -ро́ю, -ро́іш, -ро́іць; -ро́ены; зак., што.

Абладзіць, аздобіць; надаць які-н. пэўны выгляд (шляхам рамонту і пад.). А. кватэру.

|| незак. адстро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адстры́гчы, -рыгу́, -рыжэ́ш, -рыжэ́; -рыжо́м, -рыжаце́, -рыгу́ць; -ры́г, -гла́; -рыжы́; -ры́жаны; зак., што.

Адрэзаць нажніцамі. А. валасы.

|| незак. адстрыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адстрэ́л гл. адстрэльваць.


адстрэ́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што (разм.).

1. Адарваць куляй, снарадам. А. палец.

2. каго (што). Забіць (звера) па асобым дазволе. А. лася.

|| незак. адстрэ́льваць, -аю, -аеш, -ае.


адстрэ́льваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. адстрэліць.

2. каго-што. Паляваць на каго-н. з прамысловай і інш. мэтай, забіваючы па дазволу і пад. (спец.). А. дзікіх качак.

|| наз. адстрэ́л, -у, м. (да 2 знач.). А. ваўкоў.


адсту́каць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

1. Перадаць, выканаць, зрабіць, стукаючы па чым-н. А. такт. Гадзіннік адстукаў 12 гадзін.

2. Стукаючы, пашкодзіць. А. сабе ўсе пальцы.

|| незак. адсту́кваць, -аю, -аеш, -ае.


адступа́льны, -ая, -ае.

Які носіць характар адступлення, звязаны з адступленнем. А. манеўр.


адступі́цца, -туплю́ся, -ту́пішся, -ту́піцца; зак., ад каго-чаго (разм.).

1. Ступіўшы адзін або некалькі крокаў назад, убок, аддаліцца ад каго-, чаго-н.; адступіць. А. некалькі крокаў ад брамы.

2. Саступіўшы ўбок, перастаць засланяць дарогу, святло. Адступіўся ад акна.

3. перан. Адмовіцца ад чаго-н., перастаць адстойваць што-н. А. ад сваіх намераў.

4. перан. Перастаць мець зносіны з кім-н., адвярнуцца ад каго-н.; адкаснуцца, адчапіцца. Усе адступіліся ад яго. Адступіся ты ўжо!

5. Адысці, аддаліцца ад першакрыніцы, ісціны і пад. Не а. ад праўды ні на крок.

|| незак. адступа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адступі́ць, -туплю́, -ту́піш, -ту́піць; зак.

1. Адысці, аддаліцца ад каго-, чаго-н. А. улева на два крокі.

2. Адысці назад пад націскам праціўніка. Адступілі з баямі. А. перад цяжкасцямі (перан.).

3. ад каго. Перанесці ўвагу з асноўнага на другараднае. Аўтар адступіў ад тэмы.

4. ад чаго. Перастаць прытрымлівацца чаго-н. А. ад старых звычаяў.

5. ад чаго. Зрабіць водступ на паперы, пішучы ці друкуючы што-н. А. ад краю.

6. ад чаго і без дап. Адмовіцца ад свайго намеру, сваіх планаў. Ён не а. ад свайго.

7. Паменшыцца; адлегчы; спасці (разм.). Мароз адступіў. Хвароба адступіла (перан.).

|| незак. адступа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адступле́нне, -я, н. (да 2—4 знач.).


адступле́нне, -я, н.

1. гл. адступіць.

2. Адхіленне ад асноўнай тэмы; устаўка ў тэкст якога-н. літаратурнага твора, не звязаная з яго асноўнай тэмай або сюжэтнай лініяй. Лірычнае а. ў літаратурным творы.


адсту́пнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які адступіўся, адрокся ад ранейшых перакананняў.

|| ж. адсту́пніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. адсту́пніцкі, -ая, -ае.


адсту́пніцтва, -а, н.

Паводзіны, спосаб дзеяння адступніка; здрада ранейшым поглядам.


адступны́, -а́я, -о́е (уст.).

Які даецца каму-н. за згоду адмовіцца, адступіцца ад каго-, чаго-н. Адступныя грошы. Сто тысяч рублёў адступнога (наз.).


адсу́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Сунучыся, перамясціцца на невялікую адлегласць; аддаліцца. А. ад акна.

2. перан. Стаць менш значным, менш важным.

3. Адчыніцца, раскрыцца, адхінуцца.

|| незак. адсо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адсу́нуць, -ну, -неш, -не; -су́нь; -нуты; зак., каго-што.

1. Сунучы, перамясціць на невялікую адлегласць. А. стол ад акна.

2. Адчыняючы што-н., адвесці ўбок. А. засаўку.

3. Зрабіць менш важным, менш значным. Будзённае жыццё адсунула на задні план мары.

4. перан. Вылучыцца, дасягнуць значных поспехаў, апярэдзіўшы іншых.

|| незак. адсо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адсупо́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Развязаць супоню, распрагаючы каня; рассупоніць.

|| незак. адсупо́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


адсу́тнасць, -і, ж.

Стан паводле знач. дзеяслова адсутнічаць. А. дапамогі.


адсу́тнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Не быць на месцы, не прысутнічаць дзе-н. у пэўны час. На занятках адсутнічала частка слухачоў.


адсу́тны, -ая, -ае.

1. Які адсутнічае. Запісаць адсутных (наз.).

2. Які не выяўляе ніякай цікавасці да навакольнага, абыякавы, пасіўны. А. позірк.


адсцяба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -ба́ны і адсцёбаць, -аю, -аеш, -ае; -цёбаны; зак., каго-што.

Набіць, сцябаючы; адлупцаваць, адхвастаць. А. лазінай.


адсыла́нне гл. адаслаць.


адсыла́ць гл. адаслаць.


адсы́лачны гл. адаслаць.


адсы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. гл. адаслаць.

2. Месца ў тэксце, якое адсылае за даведкай да другой часткі тэксту. Сістэма адсылак у слоўніку.


адсыпа́цца гл. адаспацца.


адсы́паць, -плю, -плеш, -пле; -сы́п; -паны; зак., што і чаго.

Аддзяліць частку якога-н. сыпкага рэчыва або дробных прадметаў, насыпаўшы, высыпаўшы куды-н. А. мукі.

|| незак. адсыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адсыпа́нне, -я, н. і адсы́пка, -і, ДМ -пцы, ж.


адсырэ́лы, -ая, -ае.

Які стаў сырым, вільготным.


адсырэ́ць гл. сырэць.


адсыха́ць гл. адсохнуць.


адсю́ль, прысл.

1. З гэтага або ад гэтага месца. А. да горада далёка.

2. З гэтай мясцовасці. Ён недзе а., з-пад Мінска.

3. перан. Са сказанага перад гэтым; у выніку гэтага. А. зрабі вывад.


адсява́нне гл. адсеяцца, адсеяць.


адсява́цца гл. адсеяцца.


адсява́ць гл. адсеяць.


адсяда́ць гл. адсесці.


адсядзе́цца гл. адседзецца.


адсядзе́ць гл. адседзець.


адсялі́ць, -сялю́, -се́ліш, -се́ліць; -се́лены; зак., каго-што.

Аддзяліць, пасяліўшы на іншае месца. А. сына ў новую хату.

|| незак. адсяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. адсялі́цца, -сялю́ся, -се́лішся, -се́ліцца; незак. адсяля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. адсяле́нне, -я, н.


адсячы́ і адсе́кчы, -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; -се́к, -кла; -сячы́; -се́чаны; зак.

1. што. Аддзяліць, ударыўшы чым-н. вострым. А. сухую галіну.

2. перан., каго-што. Рашуча пазбавіцца чаго-н., парваць сувязь з кім-, чым-н. А. ранейшыя прывычкі.

3. Сказаць, адказаць у рэзкай, катэгарычнай форме. Не сказаў, а адсек: не буду!

|| незак. адсяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. адсяка́нне, -я, н.

|| наз. адсячэ́нне, -я, н. А. артылерыйскі агонь.

Даць галаву на адсячэнне — запэўніць у праўдзівасці чаго-н. (разм.).

|| прым. адсе́чны, -ая, -ае (спец.).


адтава́ць гл. адтаць.


адта́йваць гл. адтаяць.


адта́лы, -ая, -ае.

Які адтаў пад уздзеяннем цяпла. Адталая зямля.


адтанцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Станцаваць. А. польку.

2. Перастаць, скончыць танцаваць.


адтапі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -то́піцца; зак.

Згарнуцца, аддзяліўшыся ад сыроваткі, ператварыцца ў тварог. Малако адтапілася.

|| незак. адто́плівацца, -аецца і адтапля́цца, -я́ецца.


адтапі́ць, -таплю́, -то́піш, -то́піць; -то́плены; зак., што.

1. Падаграваючы, прымусіць аддзяліцца, стваро́жыцца. А. кіслае малако.

2. Расплавіўшы, ператварыўшы ў вадкі стан, аддзяліць адно рэчыва ад другога. А. усе прымесі з сала.

|| незак. адто́пліваць, -аю, -аеш, -ае і адтапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адтапта́ць, -тапчу́, -то́пчаш, -то́пча; -тапчы́; -тапта́ны; зак., што (разм.).

1. Пашкодзіць што-н., наступаючы нагою. А. нагу.

2. Натрудзіць, пашкодзіць доўгаю хадою. А. ногі ў далёкай дарозе.

3. Прайсці вялікую адлегласць пехатой. А. сотні вёрст.

|| незак. адто́птваць, -аю, -аеш, -ае.


адтапы́рыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -рыцца; зак. (разм.).

Вытыркнуцца, выпнуцца, высунуцца. Адтапырыліся кішэні.

|| незак. адтапы́рвацца, -аецца.


адтапы́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (разм.).

Адставіць, выпнуць, высунуць уперад. А. крылцы.

|| незак. адтапы́рваць, -аю, -аеш, -ае.


адта́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -та́не; зак.

1. Пад дзеяннем цяпла вызваліцца ад лёду, снегу. Зямля адтала.

2. перан. Памякчэць, падабрэць. Сэрца адтала.

|| незак. адтава́ць, -тае́.


адтачы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -то́чыцца; зак.

Стаць вострым, вастрэйшым пасля тачэння. Сякера добра адтачылася.

|| незак. адто́чвацца, -аецца.


адтачы́ць, -тачу́, -то́чыш, -то́чыць; -то́чаны; зак., што.

1. Зрабіць вострым. А. нож.

2. перан. Удасканаліць майстэрства, зрабіць выразным. А. пяро крытыка.

|| незак. адто́чваць, -аю, -аеш, -ае.


адта́яць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́й; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і адтаць. Замарожанае мяса адтаяла.

2. што. Вывесці з замарожанага стану, размарозіць. А. мёрзлыя яблыкі. А. халадзільнік.

|| незак. адта́йваць, -аю, -аеш, -ае.


адто́к гл. адцячы.


адтрапа́ць, -раплю́, -рэ́плеш, -рэ́пле; -рапі́; -рапа́ны; зак.

1. што. Трэплючы, ачысціць ад кастрыцы. А. лён.

2. што і без дап. Скончыць трапанне.

3. што. Прайсці пехатою (разм.). А. дзесяць кіламетраў.

|| незак. адтрэ́пваць, -аю, -аеш, -ае.


адтрубі́ць, -рублю́, -ру́біш, -ру́біць; зак., што.

Пратрубіць што-н., скончыць трубіць. А. збор. Адтрубілі горны.


адтрэ́сці, -расу́, -расе́ш, -расе́; -расём, -расяце́, -расу́ць; -ро́с, -рэ́сла; -расі́; -рэ́сены; зак., што.

1. Трасучы, аддзяліць што-н. А. пыл з вопраткі.

2. Пашкодзіць трасеннем (разм.). Адтрасеш нутро на такой дарозе.

|| незак. адтраса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і адтрэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


адту́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Дзірка, шчыліна, праход у чым-н. А. ў сцяне.


адту́ль, прысл.

З таго месца, з таго боку. А. вее ледзяны вецер.


адтыка́нне гл. адаткнуць.


адтыка́ць гл. адаткнуць.


адтынкава́ць гл. тынкаваць.


адтэрмінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

1. Перанесці выкананне чаго-н. на больш позні тэрмін. А. плацяжы.

2. Прадоўжыць тэрмін годнасці чаго-н. А. камандзіроўку.

|| незак. адтэрміно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адтэрміно́ўка, -і, ДМ -но́ўцы, мн. -і, -но́вак, ж.


адубе́лы, -ая, -ае (разм.).

1. Які адубеў, змёрз, загінуў.

2. Які стаў нягнуткім ад холаду; скарчанелы. Адубелыя рукі.

3. Каляны, цвёрды ад вады, марозу. А. плашч.

|| наз. адубе́ласць, -і, ж.


адубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

1. Змерзнуць на холадзе. Адубеў на марозе.

2. Стаць нягнуткім, страціць адчувальнасць, здольнасць рухацца. Рукі адубелі.

3. Памерці. Можна а. у дарозе.


адубяне́лы, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і адубелы. Адубянелая вопратка.

|| наз. адубяне́ласць, -і, ж.


адубяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Тое, што і адубець. А. на холадзе.


адува́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Расліна сямейства складанакветных з малочным сокам, жоўтымі кветкамі і пушыстым насеннем, якое разносіцца ветрам; дзьмухавец. Раслі каля дарогі адуванчыкі.


аду́жаць, -аю, -аеш, -ае; -ай; -аны; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і асіліць. А. ворага. А. хваробу.

|| незак. аду́жваць, -аю, -аеш, -ае.


адужэ́лы, -ая, -ае.

Які стаў дужэйшым; які паправіўся пасля хваробы.


адужэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; -жэ́й; зак. (разм.).

1. Набрацца сілы, ачуняць пасля хваробы.

2. перан. Пабагацець. Змянілася, адужэла вёска.


адукава́ны, -ая, -ае.

Які мае адукацыю, рознабаковыя веды; культурны, выхаваны. А. чалавек.

|| наз. адукава́насць, -і, ж.


адукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., каго (што).

Даць каму-н. адукацыю, навучыць, выхаваць. А. дзяцей.

|| незак. адуко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адуко́ўванне, -я, н.


адукацы́йны, -ая, -ае.

Які спрыяе адукацыі, мае дачыненне да адукацыі, асветы. А. ўзровень. Адукацыйная экскурсія.


адука́цыя, -і, ж.

1. Навучанне, асвета. Права на адукацыю.

2. Сукупнасць ведаў, набытых у выніку навучання. Сярэдняя а. Вышэйшая а.


аду́м (разм.), -у, м.

У выразе: сваім адумам — як самому ўяўляецца. Ты ўсё сваім адумам робіш.


аду́мацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Падумаўшы, змяніць намеры, зразумеўшы іх памылковасць. Адумаўся я і зрабіў інакш.

2. Апамятацца, сабрацца з думкамі; усвядоміць што-н. Адумаўся хлопчык і расказаў пра ўсё, што адбылося.

|| незак. аду́мвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адурма́ніцца гл. дурманіць.


адурма́ніць гл. дурманіць.


адурне́лы, -ая, -ае.

Тое, што і адурэлы.


адурне́ць гл. дурнець.


адуры́ць, адуру́, аду́рыш, аду́рыць; зак.

У выразе: адурыць галаву (разм.) — надакучыць гаворкай, просьбамі, прапановамі і пад.; угаворамі прымусіць што-н. зрабіць.


адурэ́лы, -ая, -ае (разм.).

Які дайшоў да адурэння, які выражае адурэнне. А. чалавек. А. позірк.

|| наз. адурэ́ласць, -і, ж.


адурэ́нне, -я, н. (разм.).

Стан паводле знач. дзеяслова адурэць. Дайсці да поўнага адурэння.


адурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

1. Страціць здольнасць усведамляць што-н. А. ад ператамлення.

2. Прыйсці ў адурэлы стан ад розных пахаў. Адурэла галава ад чаромхі.

|| незак. дурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е.


адусю́ль, прысл.

З розных месц, з усіх бакоў. А. чуліся вясёлыя галасы.


адутлава́ты, -ая, -ае.

Тое, што і азызлы. А. твар.

|| наз. адутлава́тасць, -і, ж.


адухаві́ць, -хаўлю́, -хаві́ш, -хаві́ць; -хаві́м, -хавіце́, -хавя́ць; -хо́ўлены; зак., каго-што.

1. Духоўна ўзвысіць, авысакародзіць, натхніць (кніжн.). А. высокімі ідэаламі.

2. Прыпісаць (прыродзе, жывёлінам) вышэйшыя духоўныя здольнасці.

|| незак. адухаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адухаўле́нне, -я, н. А. прыроды.


адухо́ўлены, -ая, -ае (кніжн.).

Пранікнуты ўзвышаным пачуццём; які выяўляе хараство, высакароднасць душы, актыўную інтэлектуальную работу. А. твар чалавека.

|| наз. адухо́ўленасць, -і, ж.


адушаві́ць, -шаўлю́, -шаві́ш, -шаві́ць; -шаві́м, -шавіце́, -шавя́ць; -шаўлёны; зак., што.

Надзяліць уласцівасцямі жывых істот.

|| незак. адушаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адушаўле́нне, -я, н.


адушаўлёны, -ая, -ае.

1. Які належыць да свету жывых істот; жывы (кніжн.).

2. У граматыцы: які адносіцца да катэгорыі назваў жывых істот. А. назоўнік.

|| наз. адушаўлёнасць, -і, ж.


адфармава́ць гл. фармаваць.


адфільтрава́ць гл. фільтраваць.


адфрэзерава́ць гл. фрэзераваць.


адфутбо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што (разм., перан.).

Пазбавіцца ад каго-, чаго-н., перадаўшы ці пераслаўшы каму-н. другому. А. скаргу другому.

|| незак. адфутбо́льваць, -аю, -аеш, -ае.


адхадзі́ць¹, -хаджу́, -хо́дзіш, -хо́дзіць; -хо́джаны; зак., каго-што (разм.).

Вылечыць, выратаваць ад смерці пільным доглядам і клопатамі. А. хворага.

|| незак. адхо́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адхадзі́ць², -хаджу́, -хо́дзіш, -хо́дзіць; -хо́джаны; зак. (разм.).

1. Скончыць, перастаць хадзіць.

2. што. Прахадзіць куды-н., дзе-н. пэўны час.

3. што. Стаміць, пашкодзіць што-н. хадзьбой. А. ногі.

4. каго-што. Адлупцаваць, набіць. А. дзягай.

|| незак. адхо́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адхапі́ць, -хаплю́, -хо́піш, -хо́піць; -хо́плены; зак.

1. што. Паспешліва адняць. А. руку ад агню.

2. каго-што. Набыць, дастаць (пра што-н. добрае; разм.). А. добры гарнітур.

3. што. Атрымаць, зарабіць (разм.). А. вымову. А. двойку.

4. што. З сілай адарваць, адрэзаць, адкусіць (разм.). А. сякерай галіну.

|| незак. адхо́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


адха́ркацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Харкаючы, ачысціць горла ад макроты, слізі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца пры харканні. Уся макрота адхаркалася.

|| незак. адха́рквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адха́ркаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Пахаркаўшы, сплюнуць макроту, слізь.

|| незак. адха́ркваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адха́ркванне, -я, н.


адха́рквальны, -ая, -ае.

Які выклікае адхаркванне, спрыяе адхаркванню. Адхарквальная мікстура.


адха́ркнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ні́ся; зак.

1. Харкнуўшы, ачысціць горла ад макроты, слізі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца пры адхаркванні. Макрота адхаркнулася.

|| незак. адха́рквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адха́ркнуць, -ну́, -не́ш, -не́; -ні́; -ну́ты; зак., што.

Харкнуўшы, сплюнуць.


адха́яць, -ха́ю, -ха́еш, -ха́е; -ха́й; -ха́яны; зак., каго-што.

1. Вярнуць прытомнасць; адратаваць (разм.). А. хворага.

2. Ачысціць, адмыць, агледзець.

|| незак. адха́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адха́йванне, -я, н.


адхваста́ць, -хвашчу́, -хво́шчаш, -хво́шча; -хвашчы́; -хваста́ны; зак., каго-што (разм.).

1. Адсцябаць чым-н. гібкім; адлупцаваць.

2. перан. Бязлітасна, рэзка пакрытыкаваць, вылаяць.


адхілі́цца, -хілю́ся, -хі́лішся, -хі́ліцца; зак.

1. Падацца ўбок, адвярнуцца. Адхілілася кабета і выцерла заплаканыя вочы.

2. Адысці ад прамога маршруту, збіцца. А. ўбок і заблудзіцца.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адгарнуцца, адсланіцца. Заслона адхілілася.

4. перан. Перакінуць увагу на што-н. іншае. Важна, каб не а. ад галоўнага.

|| незак. адхіля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. адхіле́нне, -я, н. А. ад нормы.


адхілі́ць, -хілю́, -хі́ліш, -хі́ліць; -хі́лены; зак.

1. каго-што. Адвесці ўбок, адвярнуць. А. галаву.

2. што. Адхінуць, адгарнуць. А. коўдру.

3. перан., каго-што. Не прыняць, адвергнуць; не дапусціць. А. кандыдатуру.

|| незак. адхіля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адхіле́нне, -я, н.


адхіну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Адсланіцца, адхіліцца (пра тое, што захінае). Фіранка адхінулася.

2. Падацца ўбок, адступіцца. А. ад акна.

3. перан. Адмовіцца ад каго-, чаго-н., адступіцца. А. ад свайго таварыша.

4. перан. Адлучыцца, адысці на кароткі час. А. на хвілінку.

|| незак. адхіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адхіну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

1. Адсланіць, адхіліць (тое, чым захінута што-н.). А. фіранку. А. заслону.

2. Адхіліць, адвесці ўбок. А. галаву.

|| незак. адхіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адхіна́нне, -я, н.


адхісну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся; -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Адхіліцца, рэзка падацца ўбок. А. ад дзвярэй.

2. перан. Адмовіцца, адступіцца, адвярнуцца ад каго-, чаго-н. Сябры адхіснуліся ад яго.

|| незак. адхі́ствацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адхлы́нуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; зак.

Хлынуўшы, адысці, адступіць. Вада адхлынула назад. Натоўп адхлынуў.


адхо́джваць¹ гл. адхадзіць¹.


адхо́джваць² гл. адхадзіць².


адхо́длівасць гл. адыходлівы.


адхо́длівы гл. адыходлівы.


адхо́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Пахілая паверхня гары і пад., схіл.

2. Бакавая паверхня дарожнага палатна. Пусціць цягнік пад а.


адхо́нны, -ая, -ае.

Не круты, спадзісты, пахілы. А. спуск.


адхо́пліваць гл. адхапіць.


адхрысці́цца, -рышчу́ся, -ры́сцішся, -ры́сціцца; зак., ад каго-чаго (разм.).

Адмовіцца, ухіліцца ад каго-, чаго-н.; адчапіцца, адгаварыцца, адвязацца. Неяк удалося а. ад паездкі.

|| незак. адхры́шчвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адху́каць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Адагрэць дыханнем. А. рукі.

2. перан. Выратаваць, вярнуць сілы (доглядам, увагай і пад.). Ледзь адхукалі малога.

|| незак. адху́кваць, -аю, -аеш. -ае.


адцадзі́ць, -цаджу́, -цэ́дзіш, -цэ́дзіць; -цэ́джаны; зак., што.

Цэдзячы, адліць; адцзяліць рэдкае, вадкасць ад гушчы і пад. А. малако. А. бульбу.

|| незак. адцэ́джваць, -аю, -аеш, -ае.


адцвісці́, -цвіту́, -цвіце́ш, -цвіце́; -цвіцём, -цвіцяце́, -цвіту́ць; -цвіў, -цвіла́, -ло́; -цвіці́; зак.

1. Скончыць цвісці. Адцвіла ў полі грэчка.

2. перан. Адкрасаваць (пра маладосць, жыццё). Адцвіла маладосць.

|| незак. адцвіта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адце́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Разнавіднасць аднаго і таго ж колеру (гуку і пад.). А. ружовага колеру.

2. перан. Асаблівасць, якая ўяўляе сабою ледзь улоўны пераход ад аднаго да другога. Розныя адценні ў значэнні слова.

3. перан., чаго. Дадатковая ўласцівасць чаго-н. Прагучаў папрок з адценнем злосці.


адце́рці, адатру́, адатрэ́ш, адатрэ́; адатро́м, адатраце́, адатру́ць; адцёр, -це́рла; адатры́; -цёрты; зак.

1. што. Трэннем выдаліць што-н. прысохлае, прыклеенае і пад. А. бруд з вопраткі.

2. каго-што. Расціраючы, вярнуць адчувальнасць каму-, чаму-н. А. шчокі з марозу. А. ногі.

3. каго-што. Адціснуць, адцясніць; выцесніць (разм.). А. саперніка.

4. што. Пашкодзіць, адцяць, прычыніўшы боль (разм.). А. пальцы.

|| незак. адціра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адце́рціся, адатру́ся, адатрэ́шся, адатрэ́цца; адатро́мся, адатраце́ся, адатру́цца; адцёрся, -це́рлася; адатры́ся; зак.

1. Знікнуць пасля сцірання, чысткі. Фарба з вопраткі хутка адцерлася.

2. Праціскаючыся куды-н., быць адцёртым назад (разм.). Чалавек з чамаданам адцёрся ад натоўпу.

|| незак. адціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адці́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Абмежаваная частка чаго-н., што вымерваецца ў прасторы; адрэзак. А. лініі метро.


адціна́ць гл. адцяць.


адці́снуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак.

1. што. Прыціснуўшы, пашкодзіць; адцзяліць, адрэзаць. А. пальцы дзвярыма.

2. што. Сцісканнем адцзяліць вадкасць. А. тварог.

3. каго-што. Адцясняючы, прымусіць адысці, адступіць. А. натоўп назад.

4. што. Націснуўшы, зрабіць адбітак на чым.-н. А. след.

5. што. Зрабіць адбітак тэксту, малюнка; адцрукаваць (спец.). А. карэктуру.

|| незак. адціска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адцура́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., каго-чаго.

Адрачыся, парваць сувязь, адносіны з кім-, чым-н.; перастаць прызнаваць за ісціну што-н. роднае, блізкае, сваё; пакінуць прызнаваць. А. родных, блізкіх.


адцыклява́ць гл. цыкляваць.


адцэнтрава́ць гл. цэнтраваць.


адцяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што (разм.).

1. Доўга пранасіць абутак, адзенне. Адцягаў кажух гадоў пяць.

2. Адцягнуць у некалькі заходаў. Адцягалі за гадзіну сухое вецце.

|| незак. адця́гваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


адця́гнены, -ая, -ае.

Абстракгны. Адцягненае паняцце. Адцягненае мысленне.

|| наз. адця́гненасць, -і, ж.


адцягну́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ця́гнецца; зак.

1. Пра войскі: адысці назад, убок.

2. Стаць адвіслым ад якога-н. цяжару. Кішэні адцягнуліся.

3. Адкласціся на пазнейшы час. Размова адцягнулася. Ад’езд адцягнуўся.

|| незак. адця́гвацца, -аецца.


адцягну́ць, -цягну́, -ця́гнеш, -ця́гне; -цягні́; -ця́гнуты і -ця́гнены; зак.

1. каго-што. Перамясціць, цягнучы; адсунуць. А. багаж у бок.

2. каго-што. Адвесці, перавесці ў іншае месца. А. войскі.

3. Пацягнуўшы, напяць; нацягнуць. А. шнур.

4. што. Падоўжыць каваннем, зрабіць танчэйшым. А. касу.

5. што. Зрабіць адвіслым. А. кішэні.

6. перан., што. Адтэрмінаваць (разм.). А. плацяжы.

7. перан., што. Адхіліць думкі, прымусіць забыцца пра што-н. А. увагу ад галоўнага пытання.

За вушы не адцягнеш (разм., адабр.) — пра вельмі смачную ежу.

|| незак. адця́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адця́гванне, -я, н. і адця́жка, -і, ДМ -жцы, ж. (да 3, 4 і 6 знач.).

|| прым. адцяжны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.; спец.) і адця́жачны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


адця́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. гл. адцягнуць.

2. Рух, пры якім халодная зброя, бізун і пад. пры ўдары адцягваецца крыху назад (спец.). Удар з адцяжкай.


адцяні́ць, -цяню́, -це́ніш, -це́ніць; -це́нены; зак., што.

1. Выдзеліць, паклаўшы цень, зрабіўшы цямнейшым па тоне. А. прадмет на малюнку.

2. перан. Падкрэсліць, зрабіць больш прыкметным, выразнейшым, ярчэйшым; узмацніць. А. стройную постаць цёмным касцюмам.

|| незак. адцяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адцясні́ць, -цясню́, -цясні́ш, -цясні́ць; -цясні́м, -цесніце́, -цясня́ць; -це́снены; зак., каго-што (перан.).

Націскаючы, прымусіць адысці, адсунуцца. А. праціўніка на другі бераг ракі. А. саперніка

|| незак. адцясня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адця́ць, адатну́, адатне́ш, адатне́; адатнём, адатняце́, адатну́ць; адатні́; адця́ты; зак., што.

Адсячы, адрэзаць. А. палец. Салдату адцяла (безас.) нагу.

|| незак. адціна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адцячы́, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цячэ́, -цяку́ць; -цёк, -цякла́, -ло́; зак.

Сцячы, выцечы ў іншае месца. Адцякла вада ў нізіну.

|| незак. адцяка́ць, -а́е.

|| наз. адто́к, -у, м. (спец.). А. крыві.


адча́й, -ча́ю, м.

1. Стан крайняй безнадзейнасці, роспач. Плакаць у адчаі.

2. Рашучасць, адвага, вялікая рызыка, безразважная храбрасць. Усе дзівіліся адчаю і смеласці воінаў.


адча́йвацца гл. адчаяцца.


адча́йны, -ая, -ае.

1. Поўны адчаю; надзвычай цяжкі, роспачны, безвыходны. А. крык. Адчайнае становішча.

2. Рашучы, адважны, рызыкоўны, дзёрзкі. А. чалавек.

|| наз. адча́йнасць, -і, ж.


адчака́ніць гл. чаканіць.


адчака́ньваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і чаканіць (у 2 знач.). А. словы. А. крокі.


адча́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. што. Адвязаць (прычал; спец.). А. канат.

2. Адплысці ад берага. Ад берага адчаліў паром.

3. перан. Адправіцца, паехаць куды-н. Заўтра ж адчалю ў Мінск.

|| незак. адча́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адча́льванне, -я, н. (да 2 знач.) і адча́л, -у, м. (да 2 знач.).


адчапі́цца, -чаплю́ся, -чэ́пішся, -чэ́піцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Расчапіўшы, адцзяліцца ад чаго-н. Адчапіўся вагон.

2. перан. Адысці, адстаць, адвязацца, перастаць дакучаць каму-н. (разм.). Адчапіцеся вы ад дзіцяці!

3. перан. Пазбавіцца, вызваліцца ад каго-, чаго-н. дакучлівага, непрыемнага, ухіліцца ад выканання чаго-н. (разм.).

|| незак. адчэ́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца і адчапля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


адчапі́ць, -чаплю́, -чэ́піш, -чэ́піць; -чэ́плены; зак., што.

Расчэпліваючы, аддзяліць. А. вагон.

|| незак. адчэ́пліваць, -аю, -аеш, -ае і адчапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адчэ́пліванне, -я, н., адчапле́нне, -я, н. і адчэ́пка, -і, ДМ -пцы, ж.


адчапны́, -а́я, -о́е.

Такі, які можа быць адчэплены. Адчапныя вагоны.


адчаранкава́ць гл. чаранкаваць.


адчарці́ць, -чарчу́, -чэ́рціш, -чэ́рціць; -чэ́рчаны; зак., што.

1. Аддзяліць рысай; адкрэсліць.

2. Скончыць чарціць.

|| незак. адчэ́рчваць, -аю, -аеш, -ае.


адча́яцца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; -а́йся; зак.

1. Паддацца адчаю, пасці духам, страціць надзею на што-н. А. ў бядзе.

2. Адважыцца на што-н. смелае, рызыкоўнае. А. на мужны ўчынак.

|| незак. адча́йвацца, -ваюся, -ваешся, -ваецца.


адчляні́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чле́ніцца; зак.

Аддзяліцца, вылучыцца з цэлага (пра асобныя часткі, члены чаго-н.).

|| незак. адчляня́цца, -я́ецца.


адчляні́ць, -чляню́, -чле́ніш, -чле́ніць; -чле́нены; зак., што.

Аддзяліць, вылучыць з цэлага асобныя часткі чаго-н.

|| незак. адчляня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адчляне́нне, -я, н.


адчува́льны, -ая, -ае.

1. Які адчуваецца, здольны выклікаць адчуванне. А. подых ветру.

2. Моцны, значны. А. ўдар па ворагу. Адчувальныя выдаткі.

|| наз. адчува́льнасць, -і, ж.


адчува́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Псіхічны працэс успрымання з’яў аб’ектыўнага свету пры іх уздзеянні на органы пачуццяў. А. дотыку. А. новага.

2. Перажыванне, уражанне, прадчуванне; успрыманне свядомасцю, разуменне; пазнаванне. Паэтычнае а. свету. А. рэчаіснасці.


адчува́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; незак. (кніжн.).

Быць у наяўнасці, мецца, перажывацца кім-н., адбівацца на кім-н. Адчуваецца пахаладанне. Адчуваецца патрэба адпачыць.


адчу́жаны, -ая, -ае.

1. Адасоблены, абыякавы да іншых. Хлопец нейкі змрочны, а.

2. Які выражае адчужэнне. А. позірк.

|| наз. адчу́жанасць, -і, ж.


адчужа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што. Перадаваць (маёмасць) у карысць другой асобы, дзяржавы або грамадскіх арганізацый (афіц.).

2. каго-што. Аддаляць, адасабляць (кніжн.). Эгаізм адчужае сяброў.

|| наз. адчужэ́нне, -я, н. (да 1 знач.).


адчужэ́нне, -я, н.

1. гл. адчужаць.

2. Спыненне або адсутнасць блізкіх адносін паміж кім-н., аддаленне, адасабленне. А. былых сяброў.


адчу́ць, -чу́ю, -чу́еш, -чу́е; -чу́ты; зак., каго-што.

1. Пазнаць шляхам адчування. А. холад. А. моцны боль у назе.

2. Зведаць, перажыць, зразумець. А. несправядлівасць. А. сябе шчаслівым.

|| незак. адчува́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адчыні́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ніцца; зак.

Стаць адчыненым. Дзверы адчыніліся.

|| незак. адчыня́цца, -я́ецца.


адчыні́ць, -чыню́, -чы́ніш, -чы́ніць; -чы́нены; зак., што.

Адводзячы, знімаючы або адстаўляючы ўбок тое, чым перакрыты ўваход ці выхад у якое-н. памяшканне (пасудзіну і пад.), зрабіць даступнай унутраную ці знешнюю прастору. А. акно. А. кубел.

|| незак. адчыня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адчыркну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; адчы́ркнуты; зак., што.

Адкрэсліць, адчарціць, пазначыць. А. алоўкам цікавае месца ў кнізе.

|| незак. адчы́ркваць, -аю, -аеш, -ае.


адчы́сціцца, -чы́шчуся, -чы́сцішся, -чы́сціцца; зак.

Стаць чыстым або (пра бруд) знікнуць пасля чысткі. А. ад пылу пасля дарогі. Пляма на рукаве адчысцілася.

|| незак. адчышча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


адчы́сціць, -чы́шчу, -чы́сціш, -чы́сціць; -чы́шчаны; зак., што.

1. Чысцячы, зняць, вывесці. А. пляму.

2. Вымыць, вычысціць што-н. А. кацёл.

|| незак. адчышча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. адчы́стка, -і, ДМ -тцы, ж.


адчыта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Паведаміць аб сваёй рабоце, дзейнасці. А. перад камісіяй.

|| незак. адчы́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адчыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак. (разм.).

1. што. Прачытаць што-н., скончыць чытаць. А. курс літаратуры.

2. каго (што). Зрабіць каму-н. строгую заўвагу, вымову за што-н., прабраць каго-н. Строга а. за парушэнне дысцыпліны.

|| незак. адчы́тваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


адчэ́пка гл. адчапіць.


адчэ́пліванне гл. адчапіць.


адчэ́плівацца гл. адчапіцца.


адчэ́пліваць гл. адчапіць.


адчэ́пнае, -ага, н.

У выразе: даць адчэпнага (разм.) — даць што-н., каб адчапіліся.


адчэ́рпаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што і чаго.

Чэрпаючы, узяць, адбавіць чаго-н. А. частку вады.

|| незак. адчэ́рпваць, -аю, -аеш, -ае.


адчэ́рпнуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак., што і чаго.

Чэрпаючы, адбавіць частку чаго-н. А. вады з вядра.

|| незак. адчэ́рпваць, -аю, -аеш, -ае.


адчэ́рчваць гл. адчарціць.


адшарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., каго-што.

Адчысціць, адцерці шараваннем. А. каструлю.

|| незак. адшаро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адшвартава́цца гл. швартаваць.


адшвартава́ць гл. швартаваць.


адшлёпаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што (разм.).

1. Надаваць плескачоў. А. хлапчука.

2. Прайсці нейкую адлегласць па гразі. А. дзесяць кіламетраў па бездаражы.


адшліфава́ць гл. шліфаваць.


адшмаргану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -шмо́ргнуты; зак., што.

Шмаргануўшы, адсунуць. А. фіранку.

|| незак. адшмо́ргваць, -аю, -аеш, -ае.


адшпілі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -пі́ліцца; зак.

1. Стаць непрышпіленым, адкалоцца. Значок адшпіліўся.

2. Расшпіліцца, выпасці з пятлі. Гузік адшпіліўся.

|| незак. адшпі́львацца, -аецца і адшпіля́цца, -я́ецца.


адшпілі́ць, -пілю́, -пі́ліш, -пі́ліць; -пі́лены; зак., што.

1. Адкалоць што-н. прышпіленае. А. бант.

2. Разняць часткі якой-н. зашпількі. А. кнопку. А. папругу.

|| незак. адшпі́льваць, -аю, -аеш, -ае і адшпіля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


адшпунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

Выбіць, вырваць шпунт; адкрыць. А. бочку з квасам.

|| незак. адшпунто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адшпурну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што (разм.).

Шпурнуўшы, адкінуць. А. камень.


адшрубава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -бу́ецца; зак.

Адкруціцца, верцячыся па вінтавой нарэзцы. Адшрубавалася гайка.

|| незак. адшрубо́ўвацца, -аецца.


адшрубава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., што.

Адкруціць, верцячы па вінтавой нарэзцы (гайку).

|| незак. адшрубо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адштабнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

Прашыць строчкай; зрабіць шво. А. каўнер.


адштампава́ць гл. штампаваць.


адштукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што (разм.).

1. Адмыслова зрабіць, вырабіць што-н., надаць чаму-н. закончаны выгляд. А. сабе дом.

2. Аздобіць, размаляваць, упрыгожыць. А. кватэру.


адштурхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. ад каго-чаго. Упёршыся ў што-н., штуршком аддаліцца, адсунуцца, аддзяліцца ад чаго-н. А. ад берага.

2. перан., ад чаго. Узяць што-н. за адпраўны, зыходны пункг (у разважаннях і пад.). А. ад галоўнай думкі.

|| незак. адшту́рхвацца, -аюся, -аешся, -аецца і адштурхо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адштурхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Штуршком аддаліць, адапхнуць каго-, што-н.

2. перан. Сваёй няўважлівасцю, халоднасцю і пад. аддаліць ад сябе каго-н.; парваць сувязь, блізкія адносіны з кім-н. Сваімі ўчынкамі а. знаёмых.

|| незак. адшту́рхваць, -аю, -аеш, -ае і адштурхо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


адшука́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Знайсціся, выявіцца пасля пошукаў. Прапажа адшукалася.

|| незак. адшу́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


адшука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Знайсці, выявіць пасля пошукаў, намаганняў. А. патрэбную рэч.

|| незак. адшу́кваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. адшука́нне, -я, н. і адшу́кванне, -я, н.


адшуме́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; -мі́; зак.

1. Скончыць шумець. Адшумелі дажджы.

2. перан. Прайсці, закончыцца (пра што-н. шумнае, гучнае). Адшумела вайна.


адшчапе́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м. (неадабр.).

Той, хто адкалоўся, адышоў ад калекгыву, ад свайго грамадскага асяроддзя.

|| ж. адшчапе́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


адшчапе́нства, -а, н. (неадабр.).

Адкол, адыход ад калекгыву, ад свайго грамадскага асяроддзя.


адшчапі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чэ́піцца; зак.

1. Аддзяліцца, адкалоцца. Лучына адшчапілася.

2. Адкрыцца (пра кручок, зашчапку).

3. Адшпіліцца (пра што-н. прышпіленае, зашпіленае). Адшчапілася брошка.

|| незак. адшчэ́плівацца, -аецца і адшчапля́цца, -я́ецца.


адшчапі́ць, -чаплю́, -чэ́піш, -чэ́піць; -чэ́плены; зак., што.

1. Аддзяліць, адкалоць. А. трэску.

2. Адкінуць кручок, зашчапку; адчыніць, адкрыць. А. кручок.

3. Адшпіліць, адняць прышчэпленае. А. шпільку.

|| незак. адшчэ́пліваць, -аю, -аеш, -ае і адшчапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. адшчэ́пліванне, -я, н., адшчапля́нне, -я, н. і адшчапле́нне, -я, н.


адшчыпну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што і чаго.

Шчыпком аддзяліць, адарваць. А. скарыначку хлеба. А. яблык.

|| незак. адшчы́пваць, -аю, -аеш, -ае.


адшы́ць, -шы́ю, -шы́еш, -шы́е; -шы́ты; зак. (разм.).

1. што і без дап. Скончыць шыць.

2. Адпрацаваць шыццём узамен за што-н. А. за доўг.

3. каго-што (разм.). Адахвоціць, прымусіць спыніць заляцанні; пазбавіцца ад каго-н. А. кавалера.

|| незак. адшыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


адыге́йцы, -аў, адз. -ге́ец, -ге́йца, м.

Народ, які складае асноўнае карэннае насельніцтва Адыгеі, што ўваходзіць у Расійскую Федэрацыю.

|| ж. адыге́йка, -і, ДМ -ге́йцы, мн. -і, -ге́ек.

|| прым. адыге́йскі, -ая, -ае.


адыгра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Выйграць пасля пройгрышу; адыграць (у 1 знач.). Каманда хацела а.

2. перан. Умела выйсці з няёмкага становішча (разм.). А. жартам.

3. Спагнаць злосць на кім-н. Хацелі адыграцца на нас — але не ўдалося!

|| незак. ады́грывацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. ады́грыш, -у, м. (да 1 знач.).


адыгра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

1. Далейшай гульнёй вярнуць прайгранае.

2. і без дап. Скончыць іграць.

Адыграць ролю — аказаць уплыў, уздзеянне.

|| незак. ады́грываць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ады́грыш, -у, м.


ады́грыш, -у, м. (разм.).

1. гл. адыграцца, адыграць.

2. Што-н. адыгранае (грошы, рэчы і пад.).


адыёзны, -ая, -ае (кніжн.).

Які выклікае да сябе крайне адмоўныя адносіны; непрыемны, адмоўны. Адыёзная асоба.

|| наз. адыёзнасць, -і, ж.


адыма́нне гл. адняць.


адыма́цца гл. адняцца.


адыма́ць гл. адняць.


адыме́нны, -ая, -ае.

У мовазнаўстве: утвораны ад назоўніка або прыметніка. А. дзеяслоў.


адымча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак., каго-што (разм.).

Хутка адвезці або аднесці.


адысці́, адыду́, ады́дзеш, ады́дзе; адышо́ў, -шла́, -ло́; адыдзі́; зак.

1. Пакінуць ранейшае месца; ідучы, аддаліцца ад каго-, чаго-н. Ён адышоў ад вогнішча на ўзгорак.

2. разм. Пайсці, адправіцца куды-н. Дзеці адышлі ў майстэрню.

3. Перамясціцца, аддаліцца (пра падзеі, з’явы прыроды і пад.). Ваенная хваля адышла на захад.

4. перан. Падняцца ў якіх-н. адносінах на вышэйшую ступень. Сын не далёка адышоў ад бацькі.

5. Пакінуць свае ранейшыя пазіцыі; адступіць. Казакі зняліся з пазіцыі і адышлі за Нёман.

6. перан. Перастаць займацца якой-н. справай, пакінуць ранейшы занятак; адхіліцца ад ранейшага кірунку ў рабоце, гутарцы, разважаннях і пад.; парваць сувязь з кім-, чым-н.; зрабіцца далёкім, чужым для каго-, чаго-н. А. ад тэмы размовы. А. ад літаратуры. А. ад спраў.

7. Адстаць, аддзяліцца, перастаць шчыльна прылягаць да чаго-н. Завесы адышлі.

8. Дайсці да звычайнага, нармальнага стану; перастаць хварэць, адчуваць недамаганне; зрабіцца зноў адчувальным, рухомым (аб змерзлых, здранцвелых частках цела); супакоіцца, прыйсці ў сябе пасля зведанага перапалоху, гневу, хвалявання і пад. Янка ўжо адышоў ад разгубленасці. Малая ўжо за гэты час адышла, адужала. Рукі сагрэліся і адышлі.

9. Перайсці ва ўласнасць каго-н. другога. Дом адышоў сыну.

10. Закончыцца, мінуць, перастаць існаваць; зрабіцца гісторыяй, мінуўшчынай, легендай. Жніво адышло.

11. разм. Перастаць дакучаць, турбаваць. Адыдзі!

Адысці на задні (на другі план) — страціць актуальнасць, стаць другарадным.

Адысці ў нябыт (у мінулае) — не астацца ў памяці людзей.

|| незак. адыхо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. адыхо́д, -у, М -дзе, м.; прым. адыхо́дны.

Адыходны промысел (уст.) — часовая, сезонная работа сялян па-за вёскай.


адысці́ся, адыду́ся, ады́дзешся, ады́дзецца; адышо́ўся, -шла́ся, -ло́ся; адыдзі́ся; зак.

Ідучы, аддаліцца ад якога-н. месца. А. ад хаты.

|| незак. адыхо́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца.


адыхо́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. адысці.

2. мн. -аў. Рэшткі якой-н. вытворчасці, прыдатныя для перапрацоўкі або якіх-н. іншых мэт. Нафтавыя а. Харчовыя а.


адыхо́дак, -дку, м.

У выразе: на адыходак — на развітанне.


адыхо́дзіцца гл. адысціся.


адыхо́дзіць гл. адысці.


адыхо́длівы і адхо́длівы, -ая, -ае.

Які хутка і лёгка супакойваецца пасля злосці, гневу, раздражнення; здольны хутка забываць крыўду. У яе сэрца адыходлівае.

|| наз. адыхо́длівасць, -і, ж. і адхо́длівасць, -і, ж.


адыхо́дная, -ай, ж.

Малітва па нябожчыку. Чытаць адыходную.


адыхо́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Селянін, які часова сыходзіў з вёскі на сезонныя работы.


адыхо́дніцтва, -а, н. (уст.).

Заняткі адыходніка. Працаваць на адыходніцтве.


адыхо́дны гл. адысці.


ады́чны гл. ода.


адэкало́н, -у, м.

Спіртавы раствор пахучых рэчываў, ужыв. як касметычны і гігіенічны сродак. Асвяжыцца адэкалонам.

|| прым. адэкало́нны, -ая, -ае.


адэкало́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., каго-што (разм.).

Апырскваць адэкалонам.

|| зак. наадэкало́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены.

|| звар. адэкало́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак. наадэкало́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца.


адэква́тны, -ая, -ае (кніжн.).

Такі, які поўнасцю супадае, роўны чаму-н. Адэкватныя паняцці.

|| наз. адэква́тнасць, -і, ж.


адэкзаменава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., каго-што.

Скончыць экзаменаваць.


адэно́іды, -аў, адз. адэно́ід, -а, М -дзе, м. (спец.).

Пухлінападобныя разрастанні насаглотачных міндалін.

|| прым. адэно́ідны, -ая, -ае.


адэ́пт, -а, М -пце, мн. -ы, -аў, м.

1. (кніжн.). Чалавек, азнаёмлены з тайнамі якога-н. вучэння, секты.

2. перан. Заўзяты паслядоўнік, прыхільнік якога-н. вучэння. А. анархізму.


ад’ю́нкт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

1. Аспірант вышэйшых ваенна-вучэбных устаноў.

2. У Заходняй Еўропе і дарэвалюцыйнай Расіі: малодшая навуковая пасада ў некаторых навуковых установах, а таксама асоба, якая займае гэту пасаду.


ад’юнкту́ра, -ы, ж.

Аспірантура вышэйшых ваенна-вучэбных устаноў. Скончыць ад’юнктуру.


ад’юта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Афіцэр пры ваенным начальніку для выканання службовых даручэнняў або штабной работы.

|| прым. ад’юта́нцкі, -ая, -ае.


ад’яда́цца гл. ад’есціся.


ад’яда́ць гл. ад’есці.


ад’язджа́цца гл. ад’ехацца.


ад’язджа́ць гл. ад’ехаць.


ае́р, -у, м.

Шматгадовая травяністая расліна сямейства ароідных з доўгім мечападобным лісцем і паўзучым карэнішчам, з прыемным вострым пахам.

|| прым. ае́рны, -ая, -ае і ае́равы, -ая, -ае.


аж.

1. часц. ўзмацн. Ужыв. для інтанацыйнага вылучэння слова ці словазлучэння, да якога адносіцца; падкрэслівае самую крайнюю мяжу выяўлення якой-н. уласцівасці. Лес аж звінеў ад птушыных галасоў. Сцежка вілася аж да самага возера. Аж крыкнуў ад радасці.

2. часц. ўзмацн. Ужыв. для выражэння нечаканасці або раптоўнасці наступлення якіх-н. падзей. Раніцай прачнуліся — аж няма ўжо яго.

3. злуч. Выражае выніковыя адносіны і ўзмацняе іх; ужыв. ў знач. «так», «што нават». Машыны так гулі, аж вокны звінелі.

4. злуч. супраціўны. Злучае сказы з узаемна неадпаведным значэннем, якое ўскладняецца адценнем нечаканасці. Хацеў ісці назад, аж пачуўся ціхі плач.


ажаго́вы гл. вожаг.


ажані́цца гл. жаніцца.


ажані́ць гл. жаніць.


ажарабі́цца гл. жарабіцца.


ажарэ́б, -у, м. (спец.).

1. Жарабенне; роды ў кабыл, асліц, вярблюдзіц.

2. Прыплод кабыл, асліц, вярблюдзіц.


ажно́, часц. і злуч. (разм.).

Тое, што і аж.


ажу́р¹, -у, м.

1. Скразное вязанне, пляценне. Вязаць ажурам.

2. Лёгкая празрыстая тканіна. Пакрывала з ажуру.


ажу́р², прысл.

У бухгалтэрыі: такое вядзенне справы, калі кожная аперацыя рэгіструецца неадкладна пасля яе выканання.

(Усё) у ажуры (разм.) — усё ў парадку, усё як належыць.


ажу́рны, -ая, -ае.

Празрысты, тонкі, скразны, драбнасеткаваты, лёгкі. Ажурная тканіна. Ажурная вязь.

Ажурная работа — пра вельмі тонкую, майстэрскую работу.

|| наз. ажу́рнасць, -і, ж.


ажыва́ць гл. ажыць.


ажыві́цца, ажыўлю́ся, ажы́вішся, ажы́віцца; зак.

1. Ажыць, набрацца сілы і энергіі, стаць больш выразным і яркім. Чалавек ажывіўся, павесялеў. Гутарка ажывілася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Напоўніцца жыццём, рухам, дзейнасцю. Пайшла тэхніка на палі, мясцовасць ажывілася.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць больш актыўным, дзейным. Сход ажывіўся. Работа ажывілася.

|| незак. ажыўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. ажыўле́нне, -я, н.


ажыві́ць, ажыўлю́, ажы́віш, ажы́віць; ажы́ўлены; зак., каго-што.

1. Вярнуць да жыцця, зрабіць зноў жывым. А. арганізм. А. успаміны (перан.).

2. Прыдаць сілы, энергіі; зрабіць ажыўленым, бадзёрым. Радасная вестка ажывіла людзей.

3. Напоўніць жыццём, рухам, дзейнасцю. Вяселле ажывіла старэнькую хату.

4. Зрабіць больш актыўным, дзейным. А. работу нарады.

|| незак. ажыўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. ажыўле́нне, -я, н.


ажы́на, -ы, мн. -ы, ажы́н, ж.

1. Кустовая ягадная расліна сямейства ружакветных з калючымі сцябламі.

2. Чорна-шызыя ядомыя ягады гэтай расліны, падобныя на ягады малін. Збіраць ажыны.

|| прым. ажы́навы, -ая, -ае. А. куст. Ажынавае варэнне.


ажы́ннік, -у. м.

Зараснік ажыны.


ажы́ўлены, -ая, -ае.

Поўны жыцця, руху, узбуджэння, дзейнасці. Ажыўленая гутарка. А. гандаль.

|| наз. ажы́ўленасць, -і, ж.


ажыццяві́мы, -ая, -ае.

Такі, які можна ажыццявіць. А. праект.

|| наз. ажыццяві́масць, -і, ж.


ажыццяві́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ві́цца; зак.

Здзейсніцца, збыцца. Задумы ажыццявіліся.

|| незак. ажыццяўля́цца, -я́ецца.

|| наз. ажыццяўле́нне, -я, н.


ажыццяві́ць, -яўлю́, -яві́ш, -яві́ць; -яві́м, -еві́це, -явя́ць; ажыццёўлены; зак., што.

Здзейсніць, зрабіць рэальнасцю. А. свае задумы.

|| незак. ажыццяўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. ажыццяўле́нне, -я, н.


ажы́ць, ажыву́, ажыве́ш, ажыве́; ажывём, ажывяце́, ажыву́ць; ажы́ў, ажыла́, -ло́; зак.

1. Стаць зноў жывым, вярнуцца да жыцця, аджыць. А. пасля клінічнай смерці.

2. перан. Праявіцца ў ранейшай сіле, адрадзіцца. Пасля зімы прырода ажыла. Успаміны зноў ажылі.

3. перан. Зноў стаць бадзёрым, жыццярадасным; ажывіцца. Усё ў школе ажыло, загуло як у раістым вуллі.

|| незак. ажыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


ажыята́ж, -у, м.

1. Павышаны попыт на якія-н. тавары, паслугі, стымуляваны пэўнымі падзеямі (вайна, распродаж і інш.).

2. Стрэсавая сітуацыя на біржы, выкліканая, як правіла, штучна створаным павышэннем ці паніжэннем курсу біржавых папер або цэн з мэтай атрымання прыбытку

|| прым. ажыята́жны, -ая, -ае.


аз, аза́, м.

1. Старадаўняя назва літары «а».

2. перан., мн. азы́, -о́ў. Пачатковыя звесткі (разм.). Пачаць з азоў.


азагало́віць, -ло́ўлю, -ло́віш, -ло́віць; -ло́ўлены; зак., што.

Даць чаму-н. загаловак. А. артыкул.

|| незак. азагало́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


аза́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Задняя частка тулава жывёлы. Конь падкідаў азадкам, брыкаўся.

2. Задняя частка тушы.

|| прым. аза́дачны, -ая, -ае.


азада́чаны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца ў разгубленасці, які выражае здзіўленне; збянтэжаны. А. выгляд твару.

|| наз. азада́чанасць, -і, ж.


азада́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што і чым.

Паставіць каго-н. у складанае становішча, збянтэжыць, здзівіць. А. пытаннем.

|| незак. азада́чваць, -аю, -аеш, -ае.


аза́ддзе, -я, ж., зб.

Тое, што і пазаддзе.


азалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., каго-што (разм.).

1. перан. Пазалаціць, надаць залацісты колер чаму-н. Восень азалаціла лес.

2. Шчодра ўзнагародзіць, абагаціць. Небывалы ўраджай лёну азалаціў вяскоўцаў.


аза́лія, -і, ж.

Дэкаратыўная кустовая расліна сямейства верасовых з белымі, жоўтымі і іншымі кветкамі.

|| прым. аза́ліевы, -ая, -ае.


азанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., што (спец.).

1. Ператварыць (ператвараць) у азон. А. кісларод.

2. Ачысціць (ачышчаць) азонам. А. памяшканне.

|| наз. азанава́нне, -я, н.


азана́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для атрымання азону, а таксама для ўзбагачэння азонам паветра.

|| прым. азана́тарны, -ая, -ае.


аза́рт, -у, М -рце, м.

Моцнае захапленне, заўзятасць, запал. Працаваць з азартам. Увайсці ў а.


аза́ртны, -ая, -ае.

Які робіць што-н. з азартам, гарачы; заўзяты; поўны захаплення. А. чалавек. Азартная гульня.

|| наз. аза́ртнасць, -і, ж.


азары́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́цца; зак., чым (высок.).

Ярка асвяціцца. Лес азарыўся яркім сонцам.

2. перан. Ажывіцца, павесялець. Твар чалавека азарыўся ўсмешкай.

3. перан. Нечакана праясніцца ад думкі, здагадкі (пра свядомасць, розум).

|| незак. азара́цца, -а́ецца.

|| наз. азарэ́нне, -я, н.


азары́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́ць; азо́раны; зак.

1. каго-што. Ярка асвяціць. Маланка азарыла твар.

2. перан., каго (што). Нечакана праясніць што-н. каму-н., прыйсці ў галаву каму-н. Раптам здагадка азарыла яго.

|| незак. азара́ць, -а́е.

|| наз. азарэ́нне, -я, н.


азарэ́нне, -я, н. (кніжн.).

1. гл. азарыцца, азарыць.

2. Раптоўнае, нечаканае праясненне свядомасці, разуменне чаго-н. Нарэшце прыйшло а.


азбе́ст, -у, М -сце, м.

Валакністы белы мінерал, ужыв. як вогнетрывалы матэрыял.

|| прым. азбе́ставы, -ая, -ае.


а́збука, -і, ДМ -буцы, ж.

1. Сукупнасць літар якой-н. пісьменнасці, размешчаных у пэўным парадку; алфавіт. Беларуская а.

2. Вучэбны дапаможнік для пачатковага навучання грамаце; буквар.

3. перан. Асноўныя, прасцейшыя палажэнні якой-н. навукі, справы; аснова чаго-н. А. навукі.

Азбука Морзэ — сістэма ўмоўных знакаў для перадачы літар праз тэлеграф.

Нотная азбука — сістэма нотных знакаў для перадачы музычных гукаў.

|| прым. а́збучны, -ая, -ае. А. парадак.

Азбучная ісціна — пра агульнавядомую, простую думку, ісціну.


азва́цца, азаву́ся, азаве́шся, азаве́цца; азавёмся, азавяце́ся, азаву́цца; азаві́ся; зак. (разм.).

Тое, што і абазвацца.

|| незак. азыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


азвярэ́лы, -ая, -ае.

Злы, шалёны, раз’юшаны. Азвярэлыя ворагі.

|| наз. азвярэ́ласць, -і, ж.


азвярэ́нне гл. звярэць.


азвярэ́ць гл. звярэць.


аздабле́нне, -я, н.

1. гл. аздобіць.

2. Тое, што ўпрыгожвае каго-, што-н. Ляпное а. Карункавае а.


аздараві́ць, -раўлю́, -ро́віш, -ро́віць; -ро́ўлены; зак., што.

1. Палепшыць стан здароўя каго-н., зрабіць здаровым. А. мясцовасць.

2. перан. Палепшыць, прывесці ў норму. А. мікраклімат у калектыве.

|| незак. аздараўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аздараўле́нне, -я, н.


аздараўле́нчы, -ая, -ае.

Які спрыяе аздараўленню. Аздараўленчыя мерапрыемствы. А. лагер.


аздо́ба, -ы, ж.

Тое, што ўпрыгожвае, аздабляе што-н. Карункавая а.

|| прым. аздо́бны, -ая, -ае.


аздо́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., каго-што.

1. Надаць каму-, чаму-н. прыгожы выгляд, упрыгожыць. А. сцены мазаікай. А. сукенку бантам.

2. перан. Зрабіць больш поўным, багатым на ўнутраны змест.

|| незак. аздабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аздабле́нне, -я, н.


азеляні́ць, азеляню́, азяле́ніш, азяле́ніць; азелянёны; зак., што.

Пасадзіць дрэвы, кусты і пад. (там, дзе няма расліннасці). А. вуліцы горада.

|| незак. азеляня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. азеляне́нне, -я, н.; прым. азеляня́льны, -ая, -ае.


азербайджа́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Азербайджана.

|| ж. азербайджа́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. азербайджа́нскі, -ая, -ае.


азёрны гл. возера.


азі́міна, -ы, ж.

Азімыя пасевы, іх усходы. Шырокія загоны зялёнай азіміны.


азі́мы, -ая, -ае.

1. Які высяваецца, прарастае і кусціцца восенню, зімуе пад снегам, а потым летам спее. Азімая пшаніца.

2. у знач. наз. азі́мыя, -ых. Падкормка азімых.


азіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. гл. азірнуцца.

2. перан., на каго-што і без дап. Быць асцярожным, дзейнічаць з апаскай, звяраючы свае ўчынкі з учынкамі каго-н.; аглядвацца (разм.). А. на аўтарытэт.


азірну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Павярнуўшыся, паглядзець назад, аглянуцца. Маці азірнулася і ўбачыла мяне.

2. Паглядзець вакол сябе, агледзецца. А. навокал.

|| незак. азіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


азірну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., каго-што.

Акінуць позіркам.

|| незак. азіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


азія́т, -а, М -я́це, мн. -ы, -аў, м.

Карэнны жыхар Азіі.

|| ж. азія́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. азія́цкі, -ая, -ае.


азло́біцца, -блюся, -бішся, -біцца; зак.

Стаць злосным, бязлітасным у адносінах да ўсяго навакольнага. А. на ўвесь свет.

|| незак. азлабля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. азлабле́нне, -я, н.


азло́біць, -блю, -біш, -біць; -лены; зак., каго (што).

Зрабіць злосным, бязлітасным, зласліва настроіць да ўсяго навакольнага.

|| незак. азлабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


азло́блены, -ая, -ае.

Які стаў злосным у выніку няўдачы, непрыемнасці і пад., зласліва настроены да ўсяго навакольнага; які выяўляе злосць, бязлітаснасць. А. чалавек. А. тон.

|| наз. азло́бленасць, -і, ж.


азмро́чыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чыцца; зак.

Стаць змрочным, сумным, маркотным, цёмным, панурым (звычайна пра погляд, твар і пад. з-за якога-н. засмучэння). Настрой азмрочыўся.

|| незак. азмро́чвацца, -аецца.


азмро́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Зрабіць змрочным, сумным, маркотным. А. настрой сябра.

|| незак. азмро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


азнаёміцца гл. знаёміцца.


азнаёміць гл. знаёміць.


азнаменава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -мяну́ецца; зак., чым.

Стаць знамянальным дзякуючы чаму-н. Гэты год азнаменаваўся шэрагам важных падзей.

|| незак. азнамяно́ўвацца, -аецца.


азнаменава́ць, -мяну́ю, -мяну́еш, -мяну́е; -мяну́й; -менава́ны; зак., што і чым.

Урачыста адзначыць чым-н. (падзею, дату і пад.). А. урачыстую дату салютам.

|| незак. азнамяно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. азнаменава́нне, -я, н. У а. чаго-н. (у памяць, у гонар чаго-н.).


азнача́льны, -ая, -ае.

1. Які паддаецца азначэнню.

2. У граматыцы: які з’яўляецца азначэннем². А. займеннік. А. сказ.

|| наз. азнача́льнасць, -і, ж.


азнача́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

1. Вызначаць характэрныя рысы чаго-н., даваць фармуліроўку чаму-н. А. фізіку як навуку.

2. Мець значэнне, які-н. сэнс.


азна́чыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чыцца; зак.

1. Стаць прыметным, абазначыцца. Выразней азначыліся маршчыны на лбе.

2. перан. Вызначыцца, намеціцца. Азначылася кола інтарэсаў.

|| незак. азнача́цца, -а́ецца.


азна́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

1. Вызначыць характэрныя рысы чаго-н., даць фармуліроўку чаму-н. А. геаграфію як навуку.

2. Паказаць кірунак, шлях каму-, чаму-н.; вылучыць на фоне чаго-н. А. шлях да перамогі.

3. Абумовіць сабой, прадвызначыць. Вялікая падзея азначыла прыход новага ў жыцці.

|| незак. азнача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. азначэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


азначэ́нне¹, -я, н.

1. гл. азначыць.

2. Абагульненне, якое раскрывае сэнс, змест чаго-н., характарызуе асноўныя рысы чаго-н. Даць правільнае а. слова.


азначэ́нне², -я, н.

У граматыцы: даданы член сказа, які абазначае прымету, уласцівасць, якасць або іншую адзнаку прадмета. Дапасаванае а.

|| прым. азнача́льны, -ая, -ае.


азнаямле́нне гл. знаёміцца, знаёміць.


азнаямле́нчы і азнаямля́льны, -ая, -ае.

Той, які дае звесткі пра што-н., знаёміць з чым-н. Азнаямленчая практыка. А. візіт.


азнаямля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак., з чым.

Тое, што і знаёміцца (у 2 знач.).


азнаямля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., каго-што, з чым.

Тое, што і знаёміць (у 2 знач.).


азно́б, -у, м.

Хваравітае адчуванне холаду, дрыжыкі пры ліхаманцы. У хворага пачаўся а.

|| прым. азно́бны, -ая, -ае.


азо́н, -у, м.

Газ з рэзкім пахам, злучэнне трох атамаў кіслароду, ужыв. для ачышчэння паветра, вады, а таксама ў тэхніцы.

|| прым. азо́навы, -ая, -ае.

Азонавая дзірка (спец.) — анамальная з’ява — змяншэнне натуральнай для дадзенай шыраты і пары года колькасці азону ў азонавым слоі атмасферы.


азо́т, -у, М азо́це, м.

Хімічны элемент, газ без колеру і паху, галоўная састаўная частка паветра.

|| прым. азо́цісты, -ая, -ае і азо́тны, -ая, -ае.


азыва́цца гл. азвацца.


азы́злы, -ая, -ае.

1. Хваравіта тоўсты, апухлы. А. твар.

2. Настылы, азяблы. Азызлая, халодная зямля.

|| наз. азы́зласць, -і, ж.


азы́знуць, -ну, -неш, -не; азы́з, азы́зла; -ні́; зак.

1. Зрабіцца хваравіта тоўстым, апухлым, з абвіслай скурай. А. ад нездароўя.

2. Змерзнуць, азябнуць. А. на холадзе.

|| незак. азыза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


азя́блы, -ая, -ае.

Які настыў, змёрз на холадзе. Азяблыя рукі.


азя́бнуць гл. зябнуць.


азярко́ і азярцо́ гл. возера.


азяро́д, -а, М -дзе, м.

Прыстасаванне з падоўжаных жэрдак на слупах для дасушвання снапоў, травы і пад.

|| прым. азяро́дны, -ая, -ае.


азяры́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж. (разм.).

Невялікае возера. Пайсці ў луг на азярыны.


азяры́шча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Месца, дзе некалі было возера.


ай, выкл. (разм.).

Выказвае розныя пачуцці: боль, спалох, здзіўленне, папрок, радасць, жаль і пад. (часта вымаўляецца з паўтарэннем) Ай, баліць! Ай, страшна! Ай, як хораша ў полі! Ай-ай-ай, як непрыгожа!

Ай-ай-ай (разм.) — выказвае неадабрэнне, папрок.


айва́, -ы́, ж.

Паўднёвае дрэва сямейства ружакветных з цвёрдымі духмянымі пладамі, якія па форме нагадваюць яблыкі, а таксама плод гэтага дрэва.

|| прым. айво́вы, -ая, -ае. Айвовае варэнне.


айкані́міка, -і, ж. (спец.).

Раздзел тапанімікі, які вывучае айконімы, заканамернасці іх узнікнення, развіцця і функцыянавання.

|| прым. айканімі́чны, -ая, -ае.


айкані́мія, -і, ж. (спец.).

Сукупнасць айконімаў пэўнай тэрыторыі. А. Віцебшчыны.

|| прым. айканімі́чны, -ая, -ае.


айко́нім, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Уласная назва населенага пункта.


айма́к, -а́, м.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Бураціі, Горна-Алтайскай аўтаномнай вобласці і Манголіі.

|| прым. айма́чны, -ая, -ае.


а́йсберг, -а, мн. -і, -аў, м.

Плывучая ледзяная гара, абломак ледавіка.


айце́ц, айца́, м.

1. Святар. Святы а. А. Павел (зварот да святара).

2. разм. Бацька. Ці яў мамкі не радзілася, ці ў айца не гадавалася (з нар.).


айчы́м, -а, м.

Няродны бацька, муж маці ў адносінах да яе дзяцей ад папярэдняга шлюбу. Рос хлопчык без бацькі, з айчымам.


айчы́на, -ы, ж. (высок.).

Бацькаўшчына, радзіма. Наведаў нядаўна айчыну сваю.

|| прым. айчы́нны, -ая, -ае. Вялікая Айчынная вайна.


акава́ць, акую́, акуе́ш, акуе́; акуём, акуяце́, акую́ць; аку́й; акава́ны; зак., што і чым.

Абабіць металам. А. скрыню жалезам. А. бочку.

|| незак. ако́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ако́ўванне, -я, н. і ако́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

|| прым. ако́вачны, -ая, -ае.


акадэмі́зм, -у, м. (кніжн.).

1. Кірунак у выяўленчым мастацтве 17—19 стст., які прытрымліваецца ўсталяваных канонаў мастацтва антычнасці і эпохі Адраджэння.

2. Чыста тэарэтычны кірунак у навуковых і вучэбных занятках, адарванасць іх ад практыкі, ад актуальных задач сучаснасці.


акадэ́мік, -а, мн. -і, -аў, м.

Член акадэміі (у 1 знач.), а таксама званне члена акадэміі, якое прысвойваецца найбуйнейшым вучоным, мастакам і пад. Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.


акадэмі́чны, -ая, -ае.

1. гл. акадэмія.

2. Які прытрымліваецца ўсталяваных традыцый (у навуцы, мастацтве). А. жывапіс.

3. Навучальны (у дачыненні да вышэйшых навучальных устаноў). А. год.

4. перан. Чыста тэарэтычны, не звязаны з пракгыкай. Гэта акадэмічныя спрэчкі.

5. У складзе назваў тэатраў, аркестраў, капэл азначае: найвышэйшай кваліфікацыі, узорны. Нацыянальны а. Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь.


акадэ́мія, -і, мн. -і, -мій, ж.

1. Найвышэйшая навуковая або мастацкая ўстанова. Нацыянальная а. навук Беларусі.

2. Назва некаторых вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльных галінах навукі. Ваенна-медыцынская а. Сельскагаспадарчая а.

|| прым. акадэмі́чны, -ая, -ае.


аказа́цца¹, акажу́ся, ака́жашся, ака́жацца; акажы́ся; зак.

1. Стаць, з’явіцца ў сапраўднасці кім-, чым-, якім-н. Мікола аказаўся добрым настаўнікам. Аказалася, што хлопцы ведалі адзін аднаго.

2. Апынуцца дзе-н., у якім-н. месцы, трапіць куды-н. Дырэктар аказаўся на сходзе.

3. Знайсціся, быць у наяўнасці. Добра, што з сабою аказаліся грошы.

|| незак. ака́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аказа́цца², акажу́ся, ака́жашся, ака́жацца; акажы́ся; зак.

Падаць голас, вестку; загаварыць, азвацца. Сын нарэшце аказаўся, прыслаў ліст.

|| незак. ака́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аказа́ць, акажу́, ака́жаш, ака́жа; акажы́; ака́заны; зак., што.

У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі абазначае дзеянне паводле знач. гэтых назоўнікаў; зрабіць, здзейсніць. А. дапамогу (дапамагчы). А. увагу (уважліва аднесціся).

|| незак. ака́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аказа́нне, -я, н.


ака́зія, -і, мн. -і, -зій, ж.

1. Зручны, спрыяльны выпадак для паездкі або перасылкі чаго-н. з кім-н. Якраз надарылася зручная а.

2. Рэдкі, незвычайны выпадак (разм.). Што за а.!


акалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., што.

1. Абабіць калоцячы, абтрэсці. А. грушы.

2. Уручную абмалаціць, абабіць (снапы жыта). А. жыта.

|| незак. акало́чваць, -аю, -аеш, -ае.


акале́лы, -ая, -ае.

1. Змерзлы, моцна азяблы. Акалелыя рукі.

2. Мёртвы (часцей пра жывёлін). А. воўк.


акале́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Змерзнуць, моцна азябнуць. Акалелі на марозе, ледзь адагрэліся.

2. Памерці (часцей пра жывёлін). Акалеў сабака.


акале́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Пашкодзіць які-н. орган, зрабіць калецтва.


ака́ліна, -ы, ж. (спец.).

Прадукт акіслення, які ўтвараецца на паверхні сталі і некаторых іншых сплаваў. Жалезная а.


акалі́чнасць¹, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Падзея, факт, якія суправаджаюць што-н., могуць рабіць уплыў на што-н. Узяць пад увагу а.

2. мн. Умовы, якія вызначаюць становішча каго-, чаго-н.; абставіны. Жыццёвыя акалічнасці.


акалі́чнасць², -і, ж.

У граматыцы: даданы член сказа, які ўказвае на час, месца, спосаб дзеяння і пад. А. часу. А. месца. А. спосабу дзеяння.

|| прым. акалі́чнасны, -ая, -ае. Акалічнасны даданы сказ.


акало́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Падраздзяленне пуцявой дыстанцыі (спец.). Дарожны майстар акалодка.

2. Падраздзяленне паліцэйскага гарадскога ўчастка ў царскай Расіі (гіст.).

3. Лячэбны пункт пры воінскай часці (уст.).

|| прым. акало́дачны, -ая, -ае. Акалодачны наглядчык, або акалодачны (наз.).


акало́т, -у, М -ло́це, м. (уст.).

Салома ў снапах пасля няпоўнага папярэдняга ручнога абмалоту.

|| прым. акало́тны, -ая, -ае.


акальцава́ць гл. кальцаваць.


акаля́ючы, -ая, -ае.

Тое, што і навакольны. Акаляючае асяроддзе.


акамада́цыя, -і, ж. (кніжн.).

1. Прыстасаванне (арганізма).

2. У мовазнаўстве: фанетычны працэс прыстасавання вымаўлення сумежных зычных і галосных гукаў, у выніку чаго ўласцівасць аднаго гука часткова пашыраецца на іншы.

Акамадацыя вока — здольнасць вока прыстасоўвацца да разгляду прадметаў на розных адлегласцях.

|| прым. акамадацы́йны, -ая, -ае.


акампанеме́нт, -у, М -нце, м.

1. Музычнае суправаджэнне спеваў, дэкламацыі і пад. Спяваць пад а. раяля.

2. З’явы, падзеі, якія суправаджаюць што-н., ствараюць гукавы фон чаму-н. Пад а. дажджу (перан.: пад шум дажджу).

|| прым. акампанеме́нтны, -ая, -ае.


акампані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., каму-чаму.

Суправаджаць спевы, дэкламацыю або ігру музычнага інструмента акампанементам. А. хору на баяне.


акампанія́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які акампаніруе.

|| ж. акампанія́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).


акамяне́ласць, -і, ж.

1. гл. акамянелы.

2. звычайна мн. Акамянелыя рэшткі жывёл або раслін. Адкапаць акамянеласці.


акамяне́лы, -ая, -ае.

1. Які пераўтварыўся ў камень, стаў цвёрды як камень. А. ствол дрэва.

2. перан. Нерухомы, застылы; безжыццёвы, змярцвелы. А. позірк. А. твар.

|| наз. акамяне́ласць, -і, ж. (да 2 знач.).


акамяне́ць гл. камянець.


аканапа́ціць, -па́чу, -па́ціш, -па́ціць; -па́чаны; зак., што.

Пазатыкаць, пазабіваць пазы, шчыліны мохам, пакуллем і пад. А. хату. А. вокны.

|| незак. аканапа́чваць, -аю, -аеш, -ае.


акані́ца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Дашчаная ці жалезная створка для прыкрыцця знадворку акна. Зачыніць аканіцы.

|| прым. акані́чны, -ая, -ае. А. кручок.


а́канне, -я, н.

Вымаўленне ў ненаціскных складах замест гукаў [о], [э] гука [а] пасля цвёрдых зычных (напр., сталы — стол, рачны — рэкІ). Дысімілятыўнае а. Няпоўнае а.


акано́м, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Кіраўнік гаспадаркі ў панскім маёнтку.

|| ж. акано́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак.

|| прым. акано́мскі, -ая, -ае.


акантава́ць гл. кантаваць.


аканто́вачны гл. кантаваць.


аканто́ўванне гл. кантаваць.


аканто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

1. гл. кантаваць.

2. Палоска, якой акантаваны малюнак, табліца і пад., кант (у 2 знач.).


акапа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Выкапаць і заняць акоп (акопы) для абароны ад варожага агню. Салдаты акапаліся.

2. перан. Знайсці сабе зручны, спакойны прытулак (разм.).

|| незак. ако́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


акапа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Тое, што і абкапаць. А. маладыя дрэвы.

|| незак. ако́пваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ако́пванне, -я, н.


акардэані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на акардэоне.

|| ж. акардэані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


акардэо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Храматычны гармонік з клавіятурай фартэпіяннага тыпу для правай рукі.

|| прым. акардэо́нны, -ая, -ае.


акары́ць, акару́, ако́рыш, ако́рыць; ако́раны; зак., што.

Зняць, ачысціць ад кары. А. бярвенне.

|| незак. ако́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ако́рванне, -я, н.


акасцяне́лы, -ая, -ае.

1. Які ператварыўся ў косць, зацвярдзелы. А. храсток.

2. перан. Які страціў гнуткасць, здольнасць развівацца; застылы. А. погляд.

|| наз. акасцяне́ласць, -і, ж.


акасцяне́ць гл. касцянець.


ака́фіст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Від хвалебнага царкоўнага песнапення, жанр праваслаўнай літургічнай паэзіі. А. Святому Мікалаю Цудатворцу.

|| прым. ака́фістны, -ая, -ае.


акаці́цца гл. каціцца².


ака́цыя, -і, ж.

Высокае дрэва або куст з калючкамі і гронкамі пахучых белых або жоўтых кветак. Белая а.

|| прым. ака́цыевы, -ая, -ае.


а́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Вымаўляць у ненаціскных складах замест гукаў [о], [э] гук [а] пасля цвёрдых зычных.

|| наз. а́канне, -я, н.


акачане́лы, -ая, -ае.

Які моцна замёрз, застыў ад холаду; адубелы. Акачанелыя рукі.

|| наз. акачане́ласць, -і, ж.


акачане́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Замерзнуць на холадзе; акалець, адубець. На марозе рукі акачанелі.


акая́нны, -ая, -ае.

1. Пракляты, адхілены царквою, грахаводны, паганы.

2. Жорсткі, бесчалавечны, непрыемны. А. чалавек. Акаянная душа.

3. Ужыв. як лаянкавае, асуджальнае слова (разм.). Адыдзіся ад мяне, акаянны!


аквала́нг, -а, мн. -і, -аў, м.

Апарат для дыхання чалавека пад вадою.

|| прым. аквала́нгавы, -ая, -ае.


аквалангі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Плывец, які карыстаецца аквалангам.

|| ж. аквалангі́стка, -і, ДМ, -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. аквалангі́сцкі, -ая, -ае.


аквамары́н, -у, м.

Каштоўны камень сінявата-зялёнага або блакітнага колеру.

|| прым. аквамары́навы, -ая, -ае.


аквана́ўт, -а, М -ўце, мн. -ы, -аў, м.

Даследчык мора, які праводзіць назіранні пад вадой.

|| ж. аквана́ўтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


аква́рыум, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Штучны вадаём або шкляная пасудзіна з вадой для ўтрымання рыб, водных жывёлін і раслін.

2. перан. Памяшканне з празрыстымі сценамі (разм.).

|| прым. аква́рыумны, -ая, -ае (да 1 знач.). Акварыумнае рыбаводства.


акварэлі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, які піша акварэллю.

|| ж. акварэлі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


акварэ́ль, -і, ж.

1. Клеявыя фарбы, якія разбаўляюцца вадой. Пісаць акварэллю.

2. Карціны або малюнак, напісаныя такімі фарбамі. Выстаўка акварэлей.

|| прым. акварэ́льны, -ая, -ае. А. жывапіс. А. партрэт.


аквато́рыя, -і, ж. (спец.).

Участак воднай паверхні. А. порта.


акведу́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Збудаванне ў выглядзе моста з каналам або трубаправодам для падачы вады цераз роў, цясніну і пад.


аке́нца гл. акно.


акі́нуць, -ну, -неш, -не; акінь; -нуты; зак., каго-што.

Кінуць, пакінуць без увагі, догляду. А. гаспадарку.

Акінуць вокам (вачыма, позіркам) каго-што (разм.) — агледзець.

Як вокам акінуць, не акінуць вокам (разм.) — пра мноства каго-, чаго-н., вялікую прастору і пад.

|| незак. акіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і акі́дваць, -аю, -аеш, -ае.


акісле́нне, -я, н. (спец.).

Хімічная рэакцыя злучэння якога-н. рэчыва з кіслародам.

|| прым. акісля́льны, -ая, -ае.


акіслі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., акісліцца; зак. (спец.).

Падпасці пад акісленне.

|| незак. акісля́цца, -я́ецца.


акіслі́ць, акіслю, акісліш, акісліць; акіслены; зак., што (спец.).

Выклікаць акісленне.

|| незак. акісля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| прым. акісля́льны, -ая, -ае.


акісля́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Рэчыва, здольнае выклікаць акісленне.


акія́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Усё воднае покрыва Зямлі або яго частка паміж мацерыкамі. Паўночны Ледавіты а.

2. перан. Што-н. неабсяжнае, неабдымнае, нязмерная маса чаго-н.

Паветраны акіян — пра атмасферу, паветраную прастору.

|| прым. акія́нскі, -ая, -ае і (спец.) акіяні́чны, -ая, -ае. Акіянскі флот. Акіянічнае рыбалоўства.


акіянагра́фія, -і, ж.

Раздзел акіяналогіі, які вывучае форму, памеры і глыбіню акіянаў і мораў, характар іх берагоў, будову дна і пад.

|| прым. акіянаграфі́чны, -ая, -ае.


акіянало́гія, -і, ж.

Сукупнасць навук аб фізічных, хімічных, геалагічных і біялагічных працэсах у Сусветным акіяне.

|| прым. акіяналагі́чны, -ая, -ае.


акіяна́рыум, -а, мн. -ы, -аў і акіяна́рый, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Басейн з марской вадой ці спецыяльна адведзены прыбрэжны ўчастак мора для ўтрымлівання, развядзення, вывучэння і дэманстрацыі марскіх жывёл і рыб.

|| прым. акіяна́рыумны, -ая, -ае.


акіяна́ўт, -а, М -ўце, мн. -ы, -аў, м.

Даследчык акіянскіх глыбінь.


акіяно́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па акіяналогіі.


акла́д¹, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Размер заработнай платы, устаноўлены ў адпаведнасці з пасадай работніка. Павысіць а.


акла́д², -у, М -дзе, м.

Металічнае пакрыццё паверхні абразоў. Залаты а.

|| прым. акла́дны, -ая, -ае.


акла́дзісты, -ая, -ае. Акладзістая барада (шырокая і густая барада).


акладны́, -а́я, -о́е.

У выразе: акладны ліст — афіцыйнае паведамленне аб аблажэнні падаткам, страхоўкай.


акладня́, -і́; мн. -і́, -е́й, ж.

Прыстасаванне ў плузе для пераварочвання пласта зямлі, адвал.


акле́іць, -е́ю, -е́іш, -е́іць; -е́ены; зак., што.

Тое, што і абклеіць. А. сцены новымі шпалерамі.

|| незак. акле́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. акле́йванне, -я, н. і акле́йка, -і, ДМ -йцы, ж.


аклі́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак., каго-што.

Крыкнуўшы, спыніць, падазваць. А. на вуліцы знаёмага.

|| незак. акліка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


акліматызава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак. і незак.

Прыстасавацца (прыстасоўвацца) да новага асяроддзя, новага клімату.

|| наз. акліматыза́цыя, -і, ж.

|| прым. акліматызацы́йны, -ая, -ае.


акліматызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Прыстасаваць (прыстасоўваць) да новага асяроддзя, новага клімату.

|| наз. акліматыза́цыя, -і, ж.

|| прым. акліматызацы́йны, -ая, -ае.


акно́, -а́, мн. во́кны і (з ліч. 2, 3, 4) акны́, ако́н і во́кнаў, н.

1. Праём у сцяне будынка для святла і паветра, а таксама рама са шклом, якая закрывае гэты праём. Дом на шэсць акон.

2. перан. Адтуліна, прасвет у чым-н., выхад, доступ да чаго-н. А. паміж дамамі.

3. Астатак вадаёма ў выглядзе адкрытага паглыблення. А. ў балоце.

4. перан. Доступ да чаго-н. А. ў шырокі свет.

5. разм. Вольны прамежак часу ў раскладзе заняткаў. А. паміж парамі.

|| памянш. аке́нца і ако́нца, мн. -ы, -аў, н. (да 1 знач., разм.).

|| прым. ако́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ако́вачны гл. акаваць.


ако́вы, ако́ў.

1. (уст.). Кайданы.

2. перан., чаго і якія. Тое, што скоўвае, абмяжоўвае, звязвае дзейнасць (высок.). А. рабства. А. цяжкія.


ако́ліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

1. Тое, што і ваколіца (у 2 знач.). Аколіцу абляцела навіна.

2. Плот з варотамі ў канцы вёскі (уст.).

|| прым. ако́лічны, -ая, -ае.


ако́лышак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м.

Частка некаторых галаўных убораў — абадок, да якога прымацоўваецца верх і які непасрэдна аблягае галаву. Шапка з чырвоным аколышкам.


ако́льнічы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. (гіст.).

Адзін з вышэйшых баярскіх чыноў у Старажытнай Русі.


ако́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Земляное ўмацаванне ў выглядзе выкапанага рова з насыпам, якое прыкрывае ад куль і асколкаў; траншэя. Страляць з акопаў.

|| прым. ако́пны, -ая, -ае. Акопная вайна (пазіцыйная; разм.).


ако́пванне гл. акапаць.


ако́пвацца гл. акапацца.


ако́пваць гл. акапаць.


ако́рванне гл. акарыць.


ако́рваць гл. акарыць.


ако́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Гарманічнае спалучэнне некалькіх музычных гукаў рознай вышыні. Узяць а. на баяне. Заключны а. (таксама перан.: заключнае дзеянне).

|| прым. ако́рдавы, -ая, -ае.


ако́рдны, -ая, -ае (спец.).

Які выконваецца па дагаворы; здзельны. Акордная работа. Акордная плата.


ако́т, -у, М ако́це, м.

Роды кошкі і некаторых іншых жывёлін (казы, авечкі, зайчыхі).


ако́ўванне гл. акаваць.


ако́ўваць гл. акаваць.


ако́ўка гл. акаваць.


акр, а́кра, мн. -ы, -аў, м.

Зямельная мера ў некаторых краінах, роўная 4047 м².


акраба́т, -а, М -ба́це, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца акрабатыкай; цыркавы гімнаст.

|| ж. акраба́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. акраба́цкі, -ая, -ае.


акрабаты́зм, -у, м.

Спрыт, дасканаласць у выкананні гімнастычных практыкаванняў.


акраба́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Від спартыўнай гімнастыкі і цыркавога майстэрства.

|| прым. акрабаты́чны, -ая, -ае.


акра́вак, -ра́ўка, мн. -ра́ўкі, -ра́ўкаў, м.

Абрэзак, кавалак, частка чаго-н. (лыка, скуры і пад). Рукавіцы з акраўкаў аўчыны.

|| прым. акра́ўкавы, -ая, -ае.


акраве́рш, -а, мн. -ы, -аў, м.

Верш, у якім пачатковыя літары радкоў складаюць якое-н. слова або фразу.


акра́ек, -ра́йка, мн. -ра́йкі, -ра́йкаў, м. (абл.).

1. Край чаго-н. А. тканіны. А. хмары.

2. Тое, што і акравак. Палавік з акрайкаў.

|| прым. акра́йкавы, -ая, -ае.


акра́ец, -ра́йца, мн. -ра́йцы, -ра́йцаў, м.

Кавалак хлеба, адрэзаны ад непачатага краю. Мець свой а. хлеба.

|| памянш. акра́йчык, -а, мн. -і, -аў, м.


акрамя́, прыназ. з Р.

1. За выключэннем, не лічачы каго-, што-н.; апрача. На рэчцы, а. жанчын, нікога не было.

2. У дадатак да каго-, чаго-н.; больш каго-, чаго-н. А. дарослых у зале было многа дзяцей.

Акрамя таго, у знач. пабочн. сл. — да таго ж. Акрамя таго, нам трэба было наведаць хворага.


акрамяне́ць гл. крамянець.


акрапі́ць гл. крапіць.


акрапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., каго-што.

Тое, што і крапіць.


акра́са, -ы, ж. (разм.).

1. Аздоба, упрыгажэнне. Слова — а. мастацкага твора.

2. Скорам, тлушч, якімі запраўляюць страву; закраска. Заправіць страву акрасай.


акра́сіць, акра́шу, акра́сіш, акра́сіць; акра́шаны; зак., каго-што.

1. Тое, што і закрасіць. А. боршч смятанай.

2. перан. Зрабіць весялейшым, больш цікавым (жыццё, існаванне і пад.). Чым-небудзь а. жыццё.

|| незак. акра́шваць, -аю, -аеш, -ае.


акро́паль, -я, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Цэнтральная ўмацаваная частка старагрэчаскіх гарадоў, звычайна на ўзгорку. Афінскі а.


акру́га, -і, ДМ -ру́зе, мн. -і, -ру́г, ж.

1. Адміністрацыйна-палітычнае, гаспадарчае, вайсковае і пад. падраздзяленне дзяржаўнай тэрыторыі. Нацыянальная а. Выбарчая а. Тэрытарыяльная а.

2. Тое, што і наваколле (у 2 знач.). Вядомы на ўсю акругу.

|| прым. акруго́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


акру́гласць, -і, ж.

1. гл. акруглы.

2. Што-н. акруглае; выпукласць. А. плячэй.


акругле́лы, -ая, -ае.

Які стаў круглым. А. твар.


акругле́ць гл. круглець.


акруглі́цца, акруглю́ся, акру́глішся, акру́гліцца; зак.

1. Стаць круглым, акруглым. Ён акругліўся, папаўнеў.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выразіцца ў круглых лічбах. Рахунак акругліўся.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Дасягнуць значнага памеру (разм.). Капітал акругліўся.

|| незак. акругля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


акруглі́ць, акруглю́, акру́гліш, акру́гліць; акру́глены; зак., што.

1. Зрабіць круглым, акруглым. А. губы.

2. Выразіць у круглых лічбах. А. суму.

3. перан. Давесці да значных памераў; павялічыць (разм.).

|| незак. акругля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. акругле́нне, -я, н.


акру́глы, -ая, -ае.

Які мае круглую форму. А. твар.

|| наз. акру́гласць, -і, ж.


акру́жнасць, -і, ж.

1. У матэматыцы: замкнёная крывая, усе пункты якой роўна адцалены ад цэнтра.

2. Лінія вымярэння акруглых паверхняў і прадметаў. А. шара.


акружны́, -а́я, -о́е.

Які размешчаны вакол чаго-н.; абходны, кружны. Акружная дарога.


акру́жына, -ы, ж.

Тое, што і акружнасць.


акружы́ць, акружу́, акру́жыш, акру́жыць; акру́жаны; зак.

1. каго-што. Размясціцца, стаць вакол каго-, чаго-н., утварыўшы круг або замкнёную лінію. А. армію непрыяцеля. А. участак прысадамі.

2. перан., каго-што і чым. Стварыць вакол каго-н. якія-н. умовы, устанавіць тыя ці іншыя адносіны. А. бацькоў увагай і клопатамі.

3. каго-што і кім. Наблізіць да каго-н. якіх-н. асоб, стварыўшы з іх групу блізкіх людзей. А. сябе аднадумцамі.

|| незак. акружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. акружэ́нне, -я, н.


акру́тны, -ая, -ае.

1. Свавольны, жорсткі. А. чалавек. А. характар.

2. Безвыходны, цяжкі. Трапіць у акрутнае становішча.

|| наз. акру́тнасць, -і, ж.


акруці́цца, акручу́ся, акру́цішся, акру́ціцца; зак. (разм.).

Тое, што і абкруціцца.

|| незак. акру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


акруці́ць, акручу́, акру́ціш, акру́ціць; акру́чаны; зак., каго-што.

Тое, што і абкруціць (у 1, 3 і 4 знач.).

|| незак. акру́чваць, -аю, -аеш, -ае.


акрыва́віцца, -ва́ўлюся, -ва́вішся, -ва́віцца; зак.

Вымазацца крывёю, стаць акрываўленым. А. ў бойцы.

|| незак. акрыва́ўлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


акрыва́віць, -ва́ўлю, -ва́віш, -ва́віць; -ва́ўлены; зак., каго-што.

Параніўшы, пусціць кроў; заліць, вымазаць крывёю. А. твар.

|| незак. акрыва́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


акрыве́ць гл. крывець.


акры́ды, -аў.

У выразе: карміцца акрыдамі (кніжн. і іран.) — бедна харчавацца, галадаць [акрыды — від ядомай саранчы].


акрылі́цца, акрылю́ся, акры́лішся, акры́ліцца; зак., чым (высок.).

Тое, што і натхніцца. А. надзеяй.

|| незак. акрыля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. акрыле́нне, -я, н.


акрылі́ць, акрылю́, акры́ліш, акры́ліць; акры́лены; зак., каго-што (высок.).

Тое, што і натхніць.

|| незак. акрыля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. акрыле́нне, -я, н.


акры́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца; зак.

1. Накрыцца, ахінуцца чым-н. А. пледам.

2. перан. Пакрыцца, агарнуцца. Вішня цветам акрылася. Смуткам акрыліся вочы.

|| незак. акрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


акры́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак., каго-што.

1. Накрыць, ахінуць. А. плечы цёплай коўдрай.

2. перан. Пакрыць, агарнуць. Жыта маладое поле ўсё акрыла. Шэры туман акрыў лугавіну.

|| незак. акрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


акрыя́лы, -ая, -ае.

1. Які паправіўся, ажыў, паздаравеў.

2. перан. Бадзёры, з прыўзнятым настроем, духам.


акрыя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; зак.

1. Прыйсці ў ранейшы нармальны стан пасля хваробы, якога-н. бедства і пад., ачуняць, набрацца сіл. А. на волі.

2. перан. Ажыць душой.


акрэдытава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што (спец.).

Назначыць, накіраваць каго-н. прадстаўніком пры замежным урадзе, пасольстве, у міжнароднай арганізацыі, прэс-цэнтры. А. у якасці пасла. Акрэдытаваныя журналісты.

|| наз. акрэдытава́нне, -я, н. і акрэдыта́цыя, -і, ж.


акрэдыты́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м. (спец.).

Грашовы дакумент, у якім змяшчаецца распараджэнне адной крэдытнай установы другой аб выплаце каму-н. пэўнай сумы грошай.

|| прым. акрэдыты́ўны, -ая, -ае.


акрэ́слены, -ая, -ае.

Які трывала ўсталяваўся; ясны, выразны. А. план дзеянняў.

|| наз. акрэ́сленасць, -і, ж.


акрэ́сліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліцца; зак.

1. Стаць бачным, выдзеліцца. У тумане акрэсліўся будынак.

2. Набыць ясны, выразны характар. Выразна акрэсліліся погляды пісьменніка.

|| незак. акрэ́слівацца, -аецца.


акрэ́сліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

1. Дакладна вызначыць межы чаго-н. А. кола абавязкаў.

2. Даць азначэнне чаму-н. Выразна а. прадмет.

|| незак. акрэ́сліваць, -аю, -аеш, -ае.


аксамі́т, -у, М -мі́це, м.

Шаўковая тканіна з мяккім, гладкім і густым ворсам.

|| прым. аксамі́тавы, -ая, -ае і аксамі́тны, -ая, -ае. Аксамітавая сукенка. Аксамітная трава (перан.).


аксамі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Стужка з аксаміту, кавалачак аксаміту.

2. звычайна мн. Травяністая расліна сямейства складанакветных з жоўтымі або карычнявата-пурпурнымі кветкамі.


аксамі́цісты, -ая, -ае (разм ).

Падобны на аксаміт, мяккі, далікатны. Аксаміцістая скура.

|| наз. аксамі́цістасць, -і, ж.


акселера́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Дзіця, падлетак, які вызначаецца раннім развіццём.

|| ж. акселера́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (разм.).

|| прым. акселера́цкі, -ая, -ае.


акселера́цыя, -і, ж. (спец.).

Паскарэнне фарміравання, росту, развіцця.

|| прым. акселерацы́йны, -ая, -ае.


аксельба́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Наплечны шнур на мундзір (у генералаў, афіцэраў генеральнага штаба, штабных афіцэраў і ад’ютантаў розных рангаў у некаторых арміях).


аксесуа́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыналежнасць чаго-н., дадатковы прадмет, дадатак, а таксама пабочная з’ява, дэталь, якія дапаўняюць што-н., ствараюць фон для галоўнага. Модны а. (упрыгажэнне).

2. Дробны прадмет, дэталь сцэнічнага абсталявання (спец.).

|| прым. аксесуа́рны, -ая, -ае.


аксі́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Тое, што і акісляльнік.

|| прым. аксі́дны, -ая, -ае.


аксідзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Акісліць (акісляць) паверхню металічных вырабаў для засцярогі ад карозіі або надання прыгожага знешняга выгляду. А. серабро.

|| наз. аксідзіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. і аксідзі́раванне, -я, н.


аксідзіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (спец.).

1. гл. аксідзіраваць.

2. Аксідзіраваны слой на паверхні чаго-н.


аксіёма, -ы, мн. -ы, -сіём, ж.

Палажэнне, якое не патрабуе доказу і прымаецца ў якасці зыходнага прынцыпу якой-н. тэорыі (спец.), а таксама (перан.) наогул палажэнне, якое прымаецца без доказу; бясспрэчная ісціна.

|| прым. аксіяматы́чны, -ая, -ае.


аксіяматы́чны, -ая, -ае (кніжн.).

1. гл. аксіёма.

2. Бясспрэчны, зразумелы без доказаў.

|| наз. аксіяматы́чнасць, -і, ж.


акт, -а, М а́кце, мн. -ы, -аў, м.

1. Адзінкавае праяўленне якой-н. дзейнасці, дзеянне, учынак. Тэрарыстычны а.

2. Закончаная частка драматычнага твора, спекгакля. Другі а. п’есы.

3. Закон, устанаўленне дзяржаўных органаў або грамадскіх арганізацый.

4. Дакумент, запіс аб якім-н. юрыдычным факце. Скласці а. аб праверцы. Абвінаваўчы а.

|| прым. а́ктавы, -ая, -ае.


акта́ва, -ы, мн. -ы, -та́ў, ж. (спец.).

1. Восьмая ступень гамы, а таксама інтэрвал паміж бліжэйшымі аднайменнымі гукамі рознай вышыні.

2. Вельмі нізкі бас.

3. Васьмірадковая страфа, у якой першыя шэсць радкоў аб’яднаны дзвюма перакрыжаванымі рыфмамі, а два апошнія — сумежнай рыфмай.

|| прым. акта́ўны, -ая, -ае.


актуа́льны, -ая, -ае.

1. Вельмі важны для дадзенага моманту, надзённы. Актуальная тэма.

2. Які сапраўды існуе, праяўляецца ў рэчаіснасці; проціл. патэнцыяльны (кніжн.).

|| наз. актуа́льнасць, -і, ж.


актывізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак. і незак.

Стаць (станавіцца) больш актыўным, дзейным.

|| наз. актывіза́цыя, -і, ж.


актывізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Вы́клікаць (выкліка́ць) актыўнасць; зрабіць (рабіць) актыўным. А. дзейнасць камісіі.

|| наз. актывіза́цыя, -і, ж.


актыві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто належыць да актыву¹, дзейны член якога-н. калектыву.

|| ж. актыві́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. актыві́сцкі, -ая, -ае.


акты́ў¹, -ы́ву, м.

Найбольш дзейная, ініцыятыўная частка калектыву, арганізацыі. А. прафкама.


акты́ў², -ы́ву, м. (спец.).

Вартасць наяўнай і даўгавой маёмасці, што належыць прадпрыемству; проціл. пасіў. Запісаць у а.

|| прым. акты́ўны, -ая, -ае. А. баланс.


акты́ўны¹, -ая, -ае.

1. Дзейны, энергічны; проціл. пасіўны. А. прапагандыст новых ідэй. Актыўна (прысл.) працаваць.

2. Які хутка развіваецца. А. працэс у лёгкіх.

|| наз. акты́ўнасць, -і, ж.


акты́ўны² гл. актыў².


актэ́т, -а, М актэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Музычны твор для васьмі выканаўцаў з самастойнымі партыямі для кожнага.

2. Ансамбль з васьмі выканаўцаў.

|| прым. актэ́тны, -ая, -ае.


аку́ла, -ы, мн. -ы, аку́л, ж.

Буйная драпежная марская рыба.

|| прым. аку́лавы, -ая, -ае.


акулірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Прышчапіць (прышчэпліваць) да дзікай расліны вочка культурнай расліны. А. дзічку.

|| наз. акулірава́нне, -я, н. і акуліро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


акулі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Урач, спецыяліст па хваробах вачэй.

|| ж. акулі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. акулі́сцкі, -ая, -ае.


акульту́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (спец.).

Зрабіць культурным (у 4 знач.).

|| незак. акульту́рваць, -аю, -аеш, -ае; наз. акульту́рванне, -я, н. А. дзікіх раслін.


акуля́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

У аптычнай прыладзе: шкло, якое накіравана да вока назіральніка. А. тэлескопа.

|| прым. акуля́рны, -ая, -ае. Акулярнае шкло.


акуля́ры, -аў.

Аптычная прылада з дзвюх лінз, якая служыць для выпраўлення недахопаў зроку або засцярогі вачэй ад пашкоджання. А. для блізарукіх. Сонцаахоўныя а.


акумуля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыстасаванне для накаплення энергіі з мэтай далейшага яе выкарыстання. Электрычны а.

|| прым. акумуля́тарны, -ая, -ае.


акуну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ніся; зак.; гл. акунуць.

Акунуцца з галавой у работу — цалкам аддацца якой-н. справе, поўнасцю прысвяціць сябе чаму-н.

|| незак. акуна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


акуну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

Апусціць у вадкасць на кароткі час. А. у ваду галаву.

|| незак. акуна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. акуну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ніся; незак. акуна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


аку́нь, -я́, мн. -і, -ёў, м.

Азёрна-рачная рыба сямейства акунепадобных зеленавата-жоўтага колеру з чорнымі папярочнымі палоскамі і чырванаватымі ніжнімі плаўнікамі.

|| прым. акунёвы, -ая, -ае. Акунёвая юшка. Акунёвыя (наз.) — гэта азёрна-рачная рыба.


акупа́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік акупацыі, захопнік.

|| прым. акупа́нцкі, -ая, -ае.


акупа́цыя, -і, ж.

Гвалтоўны захоп чужой тэрыторыі ваеннай сілай. Гады акупацыі.

|| прым. акупацы́йны, -ая, -ае. Акупацыйныя войскі.


акупі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Правесці (праводзіць) акупацыю чаго-н.


акупі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ўпіцца; зак.

Аплаціцца (пра выдаткі). Затраты на будоўлю акупяцца. Намаганні акупяцца (перан.).

|| незак. акупля́цца, -я́ецца і аку́плівацца, -аецца.


акупі́ць, -уплю́, -ўпіш, -ўпіць; -ўплены; зак., што.

Вярнуць што-н. патрачанае, выдаткаванае. А. расходы.

|| незак. акупля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і аку́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


аку́пнасць, -і, ж.

Здольнасць, магчымасць акупіцца. А. будаўніцтва.


аку́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

Недакурак, рэшткі выкуранай ці недакуранай папяросы, цыгары.


акура́т, прысл. (разм.).

Якраз, дакладна. Прыбылі а. к 12 гадзінам.


акура́тны, -ая, -ае.

1. Які захоўвае парадак, дакладнасць; спраўны. А. чалавек.

2. Старанна, спраўна зроблены, дакладны. Акуратная работа.

|| наз. акура́тнасць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.).


акура́тна, прысл.

1. Старанна і чыста. А. апранацца.

2. Дакладна, рэгулярна. А. кожны дзень прыходзілі газеты.

3. Асцярожна (разм.). А. распытаць, даведацца пра справы.


акураты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які вызначаецца акуратнасцю ў працы, бездакорнасцю ў паводзінах, ахайнасцю адзення і пад.

|| ж. акураты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


акуры́ць, -уру́, -у́рыш, -у́рыць; -у́раны; зак., каго-што.

Абдаць дымам з якой-н. мэтай. А. памяшканне. А. пчол.

|| незак. аку́рваць, -аю, -аеш, -ае; наз. аку́рванне, -я, н.


аку́стык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Спецыяліст у галіне акустыкі (у 1 знач.).

2. Работнік, які абслугоўвае гукаўлоўныя апараты.


аку́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Раздзел фізікі, які вывучае гукавыя з’явы.

2. Чутнасць гукаў (музыкі, гутаркі і пад.) у якім-н. памяшканні, абумоўленая формай і матэрыялам гэтага памяшкання. А. тэатральнай залы.

|| прым. акусты́чны, -ая, -ае.


аку́ць, -ую́, -уе́ш, -уе́; -уём, -уяце́, -ую́ць; -ўты; зак., што і чым.

Тое, што і акаваць. А. сундук жалезам.


аку́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прылада (плуг) для акучвання.


аку́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Узрыхліўшы глебу, абгарнуць ёю што-н. А. бульбу.

|| незак. аку́чваць, -аю, -аеш, -ае; наз. аку́чванне, -я, н.


акушэ́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Урач, спецыяліст па акушэрстве.


акушэ́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Асоба сярэдняга медыцынскага персаналу, спецыялістка па акушэрстве (у 2 знач.).


акушэ́рства, -а, н.

1. Раздзел медыцыны, прысвечаны пытанням прафесійнай дапамогі пры цяжарнасці, родах і ў пасляродавы перыяд. Лекцыі па акушэрстве.

2. Дзейнасць акушэра, акушэркі, аказанне дапамогі пры родах.

|| прым. акушэ́рскі, -ая, -ае.


акцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прафесійны выканаўца роляў у спектаклях, фільмах.

|| ж. актры́са, -ы, мн. -ы, -ры́с.

|| прым. акцёрскі, -ая, -ае. Акцёрская поза (перан.: знарок прынятая эфектная пастава).


акцёрства, -а, н.

1. Занятак, прафесія акцёра; тэатральнае мастацтва.

2. перан. Прытворства, пазіраванне ў паводзінах (разм.).


акці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Скласці (складаць) акт з мэтай засведчыць наяўнасць ці адсутнасць чаго-н.

|| зак. таксама заакці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


акцы́з, -у, м.

Ускосны падатак на тавары шырокага спажывання і паслугі, які ўваходзіць у іх кошт і складае частку бюджэту краіны.

|| прым. акцы́зны, -ая, -ае.


а́кцыя¹, -і, мн. -і, -цый, ж.

Каштоўная папера, якая сведчыць аб узносе пэўнага паю ў прадпрыемства і дае права яе ўладальніку на ўдзел у прыбытках гэтага прадпрыемства. Скупіць акцыі. Акцыі падняліся (цана на іх узрасла).

Акцыі чые падаюць (або павышаюцца) — падае (або павышаецца) уплыў, роля каго-н. у чым-н.

|| прым. акцыяне́рны, -ая, -ае. Акцыянерны капітал. Акцыянернае таварыства.


а́кцыя², -і, ж. (кніжн.).

Дзеянне, накіраванае на дасягненне пэўнай мэты. Дыпламатычная а.


акцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Уладальнік акцый¹, саўладальнік акцыянернага прадпрыемства.

|| прым. акцыяне́рскі, -ая, -ае.


акцэ́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Націск у слове, а таксама знак націску (спец.). Зрабіць а. на чым-н. (перан.: падкрэсліваючы, звярнуць увагу на што-н.; кніжн.).

2. Асаблівасці вымаўлення, уласцівыя тым, хто гаворыць на чужой мове.

|| прым. акцэ́нтны, -ая, -ае (да 1 знач.).


акцэнтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

1. Паставіць (ставіць) акцэнт (у 1 знач.) на чым-н. (спец.).

2. перан. Вылучыць (вылучаць), падкрэсліць (падкрэсліваць) якую-н. думку ў выказванні (кніжн.). А. увагу на больш важным, істотным.


акы́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Народны паэт-пясняр (у казахаў, кіргізаў).

|| прым. акы́нскі, -ая, -ае.


акы́ш, выкл.

Вокрык, якім адпуджваюць курэй, птушак. — Акыш, каб на вас!


алавя́ны гл. волава.


ала́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Невялікі тоўсты мучны або бульбяны блін, спечаны на патэльні, звычайна з адной лыжкі цеста. Пышныя аладкі.

|| памянш. ала́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ала́дачны, -ая, -ае.


алапа́т, -а, М -па́це, мн. -ы, -аў, м.

Урач, які лечыць метадамі алапатыі.


алапа́тыя, -і, ж.

Звычайная сістэма лячэння, названая так у супрацьлегласць гамеапатыі.

|| прым. алапаты́чны, -ая, -ае.


ала́х, -а, м.

Бог у мусульман.

Алах яго ведае (разм., часта жарт.) — невядома, не ведаю.


алба́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Албаніі.

|| ж. алба́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. алба́нскі, -ая, -ае.


алгары́тм, -у, м. (спец.).

Сукупнасць паслядоўных дзеянняў, правіл для рашэння пэўнай задачы. А. здабывання кораня.

|| прым. алгарытмі́чны, -ая, -ае.


а́лгебра, -ы, ж.

Раздзел матэматыкі, які вывучае агульныя законы дзеянняў над велічынямі незалежна ад іх лікавага значэння.

|| прым. алгебраі́чны, -ая, -ае.


але́¹, злуч.

I. супраціўны.

1. Злучае процілеглыя члены сказа і сказы; адпавядае па знач. словам «а», «аднак», «наадварот». Хлопец гаварыў па-беларуску, але з моцным польскім акцэнтам.

2. Злучае члены сказа і сказы з узаемным выключэннем. Ты ведаеш, але казаць не хочаш!

3. Злучае сказы, у адным з якіх выказваецца неадпаведнасць таму, аб чым гаворыцца ў другім сказе. Быў ён там ці не быў, напэўна ніхто не ведаў, але ж людзі называлі яго імя.

II. далучальны.

1. Далучае сказы і члены сказа, якія развіваюць, дапаўняюць або паясняюць выказаную ў папярэднім сказе ці словазлучэнні думку. Кожны выбірае свой шлях да шчасця, але толькі яно не заўсёды даецца лёгка і проста.

2. Далучае члены сказа і сказы, звязаныя паміж сабой часавай паслядоўнасцю. Яна зачыніла дзверы, але праз хвіліну хтосьці пачаў стукаць у іх.

3. Ужыв. ў пачатку самастойных сказаў пры рэзкім пераходзе да новай думкі і адпавядае злучніку «ды». Нават і ён маўчаў... Але што я кажу, — ён, напэўна, лепш за ўсіх разумеў нас.

4. у знач. наз., нескл., н. Пярэчанне, перашкода (разм.). Ніякіх але!


але́², часц.

1. сцвярдж. Ужыв. пры сцвярджэнні або згодзе з чым-н. Усё тут? — Але.

2. узмацн. Ужыв. пры здзіўленні, захапленні, абурэнні і пад. Але ж і мароз!


алеагра́фія, -і, ж.

1. Даўні спосаб узнаўлення карцін, намаляваных алейнымі фарбамі.

2. Копія карціны, малюнка, атрыманая такім спосабам.

|| прым. алеаграфі́чны, -ая, -ае.


алеа́ндр, -а, м.

Паўднёвая вечназялёная кустовая расліна сямейства кутравых з чырвонымі, ружовымі або белымі пахучымі кветкамі.

|| прым. алеа́ндравы, -ая, -ае.


алеба́рда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -аў, ж.

Старажытная зброя ў выглядзе сякеры на доўгім дрэўку, якое заканчваецца кап’ём.

|| прым. алеба́рдны, -ая, -ае.


алеба́стр, -у, м.

1. Дробназярністы будаўнічы гіпс.

2. Празрысты дробназярністы гіпсавы камень, які ўжыв. для арнаментных вырабаў.

|| прым. алеба́стравы, -ая, -ае.


алего́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Іншасказальнасць, выказванне адцягненага паняцця пры дапамозе канкрэтнага мастацкага вобраза. Гаварыць алегорыямі (няясна, з малазразумелымі намёкамі на што-н.).

|| прым. алегары́чны, -ая, -ае; наз. алегары́чнасць, -і, ж.


але́гра (спец.).

1. прысл. Хутка, ажыўлена (пра тэмп выканання музычных твораў).

2. наз., нескл., н. Музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


але́істы, -ая, -ае.

Які ўтрымлівае ў сабе многа алею, тлусты. А. сланечнік.

|| наз. але́істасць, -і, ж.


але́й, -ю, м.

Тлушч з насення раслін. Сланечнікавы а. Какосавы а. Канапляны а.

|| прым. але́йны, -ая, -ае; наз. але́йнасць, -і, ж.


але́йнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і алейшчык.


але́йны, -ая, -ае.

1. гл. алей.

2. Выкананы фарбамі, расцёртымі на алеі, звязаны з выкарыстаннем такіх фарбаў. А. жывапіс. Алейная фарба.

3. Які дае алей, з якіх вырабляецца алей (пра расліны). Алейныя культуры.

4. Які адносіцца да вытворчасці алею. А. завод.


але́йня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Прадпрыемства па вырабе алею.


але́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па вырабе алею; алейнік.


александры́т, -у, М -ры́це, м.

Каштоўны камень, які змяняе свой колер ад ізумруднага (днём) да цёмна-чырвонага (пры штучным асвятленні).


аленегадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Спецыяліст па аленегадоўлі.


аленегадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне аленяў як галіна жывёлагадоўлі.

|| прым. аленегадо́ўчы, -ая, -ае. Аленегадоўчая гаспадарка.


але́ніна, -ы, ж.

Мяса аленя як ежа.


але́ніха, -і, мн. -і, -ніх, ж.

Самка аленя.


але́нь, -я, мн. -і, -яў, м.

Парнакапытная жвачная млекакормячая жывёліна з галінастымі рагамі і кароткім хвастом.

|| прым. але́невы, -ая, -ае.


аленяво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і аленегадовец.


аленяня́ і аленянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіця аленя.


алерге́н, -у, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Раздражняльнік, які выклікае алергію.


алергі́я, -і, ж. (спец.).

Павышаная адчувальнасць, імунная рэакцыя арганізма да ўздзеяння алергенаў (хваравіты стан).

|| прым. алергі́чны, -ая, -ае.


алеу́ты, -аў, адз. алеу́т, -а, М -у́це, м.

Паўночная народнасць, карэннае насельніцтва Алеуцкіх і Камандорскіх астравоў.

|| ж. алеу́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. алеу́цкі, -ая, -ае.


але́шнік, -у, м.

1. Зараснік альхі, альховы лес.

2. Альховыя дровы; будаўнічы матэрыял з вольхі і пад. Воз алешніку.

|| прым. але́шнікавы, -ая, -ае.


але́шына, -ы, мн. -ы, -шын, ж.

1. Лісцевае дрэва сямейства бярозавых; вольха.

2. толькі адз. Драўніна, матэрыял гэтага дрэва.


але́я, -і, мн. -і, але́й, ж.

Дарога, абсаджаная з абодвух бакоў дрэвамі, кустамі; прысады, дарожка ў парку або ў садзе. Бярозавая а.

|| памянш. але́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, але́ек, ж.

|| прым. але́йны, -ая, -ае.


алжы́рцы, -аў, адз. -рац, -рца, м.

Насельніцтва Алжыра.

|| ж. алжы́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. алжы́рскі, -ая, -ае.


а́лібі, нескл., н. (спец.).

Знаходжанне абвінавачанага ў момант, калі адбывалася злачынства, у іншым месцы як доказ невінаватасці ў злачынстве. Мець а.


алі́ва, -ы, мн. -ы, алі́ў, ж.

1. Вечназялёнае паўднёвае дрэва сямейства маслінавых; масліна.

2. Ядомы плод гэтага дрэва.

3. Алей, атрыманы з яго пладоў.

4. Змазачнае масла.


аліга́рх, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Прадстаўнік буйнога, манапалістычнага капіталу. Расійскі а.

2. Правіцель алігархіі (у 1 знач.).


аліга́рхія, -і, ж.

1. У старажытнасці і ў Сярэднія вякі: дзяржава, заснаваная на панаванні арыстакратычных вярхоў.

2. Эканамічнае і палітычнае панаванне невялікай групы прадстаўнікоў манапалістычнага капіталу. Фінансавая а.

|| прым. алігархі́чны, -ая, -ае.


аліга́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тупарылы кракадзіл, распаўсюджаны ў Паўночнай Амерыцы і Паўднёвым Кітаі. Усходнеазіяцкі а.


алізары́н, -у, м.

Фарбавальнае рэчыва, якое вырабляецца з карэння марэны або з мінералаў і ўжыв. для фарбавання тканін, вырабу мастацкай фарбы, у паліграфіі.

|| прым. алізары́навы, -ая, -ае. Алізарынавае чарніла.


алілу́я, выкл.

Вітанне, адрасаванае Богу, хвалебны малітоўны выгук у набажэнствах іўдзейскай і хрысціянскай рэлігій.


аліме́нтшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто плаціць аліменты.


аліме́нты, -аў.

Матэрыяльныя сродкі (грошы), якія выплочваюцца ў адпаведнасці з пастановай суда на ўтрыманне непрацаздольных дзяцей або бацькоў асобамі, што звязаны з імі адносінамі роднасці. Плаціць а.

|| прым. аліме́нтны, -ая, -ае.


алі́мп, -а, м.

1. (з вялікай літары). У старажытнагрэчаскай міфалогіі: гара, дзе знаходзіліся багі; зборышча багоў.

2. перан. Кола абраннікаў якога-н. аб’яднання, таварыства. Літаратурны а.

|| прым. алімпі́йскі, -ая, -ае.


алімпі́ец, -пійца, мн. -пійцы, -пійцаў, м.

1. У старажытнагрэчаскай міфалогіі: бог, жыхар Алімпа.

2. Спартсмен — удзельнік Алімпійскіх гульняў.


алімпі́йскі, -ая, -ае; гл. алімп, алімпіяда.

Алімпійскія гульні — усенародныя гульні ў Старажытнай Грэцыі ў гонар бога Зеўса, якія наладжваліся адзін раз у 4 гады паблізу Алімпіі, а таксама сучасныя міжнародныя спаборніцтвы па ўсіх асноўных відах спорту.

Алімпійскі спакой — велічны, непарушны, поўны спакой.


алімпія́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -пія́д, ж.

1. У Старажытнай Грэцыі: прамежак у 4 гады паміж алімпійскімі гульнямі, які служыў адзінкай летазлічэння.

2. Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы, якія на ўзор старажытнагрэчаскіх алімпійскіх гульняў праводзяцца раз у чатыры гады. Белая а. (зімовая).

3. Спаборніцтвы навучэнцаў у вызначаных галінах ведаў. А. па матэматыцы.

|| прым. алімпія́дны, -ая, -ае і алімпі́йскі, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Алімпійскі медаль. Алімпійскі агонь (факел, які запальваецца ад сонечных прамянёў у Алімпіі і дастаўляецца эстафетай на месца правядзення Алімпійскіх гульняў; агонь, запалены ад гэтага факела, які гарыць у чашы на працягу Алімпійскіх гульняў). Алімпійскі чэмпіён.


алі́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, алі́вак, ж.

Плод алівы (у 1 знач.), масліна.

|| прым. алі́ўкавы, -ая, -ае. А. колер (жоўта-зялёны з карычневым адценнем). Аліўкавая галінка (сімвал міру).


алі́ўкавы гл. аліўка.


алкагалі́зм, -у, м.

1. Цяжкае хранічнае захворванне, якое выклікаецца злоўжываннем спіртнымі напіткамі, выяўляецца ў псіхічнай і фізічнай залежнасці ад алкаголю. Лячэнне ад алкагалізму.

2. Тое, што і п’янства. Барацьба з алкагалізмам.

|| прым. алкагалі́чны, -ая, -ае.


алкаго́лік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які хварэе на алкагалізм; п’яніца.

|| ж. алкагалі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


алкаго́ль, -ю, м.

1. Аднаатамны спірт (спец.).

2. Арганічныя злучэнні, у склад малекул якіх уваходзіць група атамаў кіслароду і вадароду; спіртныя напіткі. Танны а.

|| прым. алкаго́льны, -ая, -ае.


алма́з, -а і -у, м.

1. -у. Празрысты каштоўны камень, які сваім бляскам і цвёрдасцю перавышае ўсе іншыя мінералы; крыштальная кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду.

2. -а. Інструмент для рэзання шкла ў выглядзе вострага тонкага кавалка гэтага каменя, устаўленага ў ручку; шкларэз.

|| прым. алма́зны, -ая, -ае.


ало́вак, ало́ўка, мн. ало́ўкі, ало́ўкаў, м.

Прылада для пісьма, малявання, чарчэння — тонкая палачка графіту або сухой фарбы ў драўлянай, пластыкавай, металічнай і інш. абалонцы. Каляровыя алоўкі.

|| прым. ало́ўкавы, -ая, -ае.


алта́йцы, -аў, адз. -та́ец, -та́йца, м.

Карэннае насельніцтва Рэспублікі Алтай (у складзе Расійскай Федэрацыі).

|| ж. алта́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, -та́ек.

|| прым. алта́йскі, -ая, -ае.


алта́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Усходняя, узвышаная частка хрысціянскага храма (у праваслаўнай царкве аддзеленая ад агульнага памяшкання іканастасам).

2. Даўней: месца, на якое ўскладаліся ахвярапрынашэнні.

Прынесці (сваё жыццё) на алтар бацькаўшчыны — ахвяраваць сваім жыццём у імя Радзімы (высок.).

|| прым. алта́рны, -ая, -ае.


алфаві́т, -а, М -віце, мн. -ы, -аў, м.

1. Сукупнасць літар дадзенай сістэмы пісьма, размешчаных ва ўстаноўленым парадку. Беларускі а.

2. Парадак літар, прыняты ў азбуцы. Напісаць прозвішчы супрацоўнікаў паводле алфавіта.

3. чаго. Указальнік, пералік чаго-н. па парадку літар азбукі. А. уласных імён.

|| прым. алфаві́тны, -ая, -ае.


алхі́мік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца алхіміяй.


алхі́мія, -і, ж.

Пошукі спосабаў ператварэння простых металаў у каштоўныя пры дапамозе так званага філасофскага каменя ў данавуковы перыяд развіцця хіміі.

|| прым. алхімі́чны, -ая, -ае.


алыча́, -ы́, ж.

1. Пладовае дрэва сямейства ружакветных, род дробнай слівы.

2. Плод гэтага дрэва.

|| прым. алычо́вы, -ая, -ае.


альбатро́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікая марская вадаплаўная птушка атрада буравеснікаў з моцнай выгнутай дзюбай і доўгімі вузкімі крыламі.


альбіно́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, жывёла або расліна, у якіх адсутнічае нармальная пігментацыя.

|| ж. альбіно́ска, -і, ДМ -но́сцы, мн. -і, -сак.

|| прым. альбіно́савы, -ая, -ае.


альбо́, злуч. (разм.).

Тое, што і або.


альбо́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Сшытак або кніга з чыстымі лістамі для малюнкаў, фатаграфій, якіх-н. калекцый і пад. Сямейны а. А. для марак.

2. Кніжнае выданне з рэпрадукцыямі карцін, малюнкаў, фатаграфій і пад., іх тэматычны збор. А. з краявідамі Полаччыны. Архітэктурны а.|| прым. альбо́мны, -ая, -ае.


альва́с, -у, м. (разм.).

Тое, што і альяс.

|| прым. альва́савы, -ая, -ае.


алько́ў, -ко́ва, мн. -ко́вы, -ко́ваў, м.

Ніша ў сцяне для ложка.

|| прым. алько́ўны, -ая, -ае. Алькоўная фіранка.


а́льма-ма́тар, нескл., ж. (кніжн.).

Іншасказанне для вышэйшай навучальнай ўстановы, у якой вучыўся.


альмана́х, -а, мн. -і, -аў, м.

Неперыядычны зборнік з літаратурна-мастацкімі, гістарычнымі ці публіцыстычнымі творамі розных аўтараў-сучаснікаў.

|| прым. альмана́шны, -ая, -ае (уст.).


альпі́йскі, -ая, -ае.

1. прым. да Альпы.

2. Высакагорны. Альпійская расліннасць.


альпіна́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Участак саду або парку ў выглядзе камяністай горкі, засаджаны расліннасцю.


альпіні́зм, -у, м.

Від спорту, звязаны з узыходжаннем на высокія горныя вяршыні.

|| прым. альпіні́сцкі, -ая, -ае. А. лагер.


альпіні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца альпінізмам.

|| ж. альпіні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. альпіні́сцкі, -ая, -ае. А. рыштунак.


альпінія́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -нія́д і -нія́даў, ж.

Вучэбна-спартыўныя або юбілейныя зборы альпіністаў.


альт, -а́, мн. альты́, -о́ў, м.

1. Нізкі жаночы або дзіцячы голас.

2. Спявак (спявачка) з такім голасам.

3. Музычны смычковы або медны духавы інструмент нізкага рэгістра.

|| прым. альто́вы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


альта́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Летняя паркавая або садовая пабудова для адпачынку; сховішча ад дажджу і сонца.

|| прым. альта́нкавы, -ая, -ае і альта́начны, -ая, -ае.


альтруі́зм, -у, м. (кніжн.).

Бескарыслівае служэнне іншым, гатоўнасць ахвяраваць сваімі асабістымі інтарэсамі; проціл. эгаізм.

|| прым. альтруісты́чны, -ая, -ае; наз. альтруісты́чнасць, -і, ж.


альтруі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Той, хто кіруецца альтруізмам.

|| ж. альтруі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. альтруі́сцкі, -ая, -ае.


альты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музы́ка, што іграе на альце.

|| ж. альты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


альтэрнаты́ва, -ы, мн. -ы, -ты́ў, ж. (кніжн.).

1. Неабходнасць выбару адной з дзвюх або некалькіх магчымасцей.

2. Кожная з такіх магчымасцей. Знайсці альтэрнатыву чаму-н.

|| прым. альтэрнаты́ўны, -ая, -ае.


а́льфа, -ы, ж.

Назва першай літары грэчаскага алфавіта.

Ад альфы да амегі (кніжн.) — ад пачатку да канца.

Альфа і амега чаго (кніжн.) — аснова, сутнасць, самае галоўнае ў чым-н.


альфа-...

Першая састаўная частка складаных слоў у складзе некаторых тэрмінаў.

Альфа-часціцы — ядры атама гелію.

Альфа-прамяні — адзін з відаў выпрамянення радыеактыўных ядзер.

Альфа-распад — выдзяленне альфа-часціц пры самаадвольным распадзе атамных ядзер.


альхо́вы гл. вольха.


алья́нс, -у, м. (кніжн.).

Саюз, аб’яднанне на аснове дагаворных абавязацельстваў. Міжнародны кааператыўны а.


алья́с, -у, м.

Шматгадовая травяністая трапічная расліна з тоўстым мясістым лісцем, якая выкарыстоўваецца ў медыцыне; алоэ.

|| прым. алья́савы, -ая, -ае.


алюмі́ній, -ю, м.

Хімічны элемент, лёгкі, коўкі серабрыста-белы метал.

|| прым. алюмі́ніевы, -ая, -ае.


алю́р, -у, м.

Спосаб хады, бегу каня (галоп, рысь, інахадзь, скачок).

|| прым. алю́рны, -ая, -ае.


аляпава́ты, -ая, -ае.

Няўмела, безгустоўна, груба зроблены. А. малюнак.

|| наз. аляпава́тасць, -і, ж.


амазо́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. У старажытнагрэчаскай міфалогіі: прадстаўніца ваяўнічага племені жанчын.

2. Жанчына-коннік у спецыяльным касцюме для верхавой язды.

3. Доўгая сукенка для верхавой язды. Імчаліся конна жанчыны ў чорных амазонках.

|| прым. амазо́нскі, -ая, -ае. А. дэльфін.


амаладзі́цца, -ладжу́ся, -ло́дзішся, -ло́дзіцца; зак.

1. Стаць маладзейшым (з выгляду).

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць абноўленым па складзе членаў чаго-н., уключыць у свой склад большую колькасць моладзі. Калектыў амаладзіўся.

|| незак. амало́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца; наз. амало́джванне, -я, н.

|| наз. амаладжэ́нне, -я, н.


амаладзі́ць, -ладжу́, -ло́дзіш, -ло́дзіць; -ло́джаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць маладзейшым; вярнуць арганізму ўжо страчаныя адзнакі маладосці.

2. што. Увесці больш моладзі ў склад чаго-н. А. калектыў.

|| незак. амало́джваць, -аю, -аеш, -ае; наз. амало́джванне, -я, н.

|| наз. амаладжэ́нне, -я, н.


ама́ль, прысл.

Без нечага, мала чаго не хапае да чаго-н., каля, блізка, прыблізна. Ён а. дарослы. Працавалі а. цэлы дзень.


амальга́ма, -ы, ж.

1. Сплаў некаторых металаў з ртуццю, а таксама раствор металу ў ртуці (спец.).

2. перан. Разнародная сумесь, спалучэнне чаго-н. (кніжн.).

|| прым. амальга́мны, -ая, -ае.


амана́л, -у, м.

Выбуховае рэчыва.

|| прым. амана́лавы, -ая, -ае.


аманімі́я, -і, ж.

Гукавое супадзенне слоў пры розніцы значэнняў.

|| прым. аманімі́чны, -ая, -ае.


ама́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі марскі рак атрада дзесяціногіх.

|| прым. ама́равы, -ая, -ае.


амара́льны, -ая, -ае.

Які супярэчыць маралі, пазбаўлены маралі. А. чалавек. А. ўчынак.

|| наз. амара́льнасць, -і, ж.


амартызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Зрабіць (рабіць) амартызацыю.


амартыза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне для амартызацыі (у 2 знач.).

|| прым. амартыза́тарны, -ая, -ае.


амартыза́цыя, -і, ж.

1. Паступовае зніжэнне вартасці маёмасці ў выніку яе зношвання.

2. Аслабленне сілы ўдараў, штуршкоў і пад. пры дапамозе спецыяльных прылад.

|| прым. амартызацы́йны, -ая, -ае. Амартызацыйныя прыстасаванні (рысоры, буферы і пад.).


ама́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. чаго і з інф. Ахвотнік да чаго-н., чалавек, які мае схільнасць да чаго-н., захапляецца чым-н. А. музыкі. А. выступаць.

2. Той, хто займаецца чым-н. не як прафесіянал; любіцель. Садавод-а. Рыбалоў-а.

|| ж. ама́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (да 1 знач.).

|| прым. ама́тарскі, -ая, -ае (да 2 знач.). А. спектакль.


ама́тарства, -а, н.

Занятак аматара, аматараў.


а́мба, нескл., ж.; у знач. вык., каму (разм.).

Ужыв. ў знач. «ўсё», «канец», «кончана», «смерць», «каюк». Бюракратыі а.!


амбі́цыя, -і, ж.

1. Абвостранае самалюбства, ганарлівасць, фанабэрыстасць.

2. звычайна мн. Прэтэнзіі, дамаганні чаго-н. (неадабр.). Нічым не абгрунтаваныя амбіцыі.

Кідацца ў амбіцыю — пакрыўдзіўшыся, выказваць незадавальненне, злавацца.

|| прым. амбіцы́йны, -ая, -ае і амбі́тны, -ая, -ае.


амбо́н, -а, м.

Узвышанае месца ў царкве, з якога чытаюцца пропаведзі перад іканастасам.

|| прым. амбо́нны, -ая, -ае.


амбразу́ра, -ы, ж.

1. Адтуліна ў абарончым збудаванні; байніца.

2. Аконны або дзвярны праём (спец.).

|| прым. амбразу́рны, -ая, -ае.


амбро́зія, -і, ж.

1. У грэчаскай міфалогіі: ежа багоў, якая падтрымлівала вечную маладосць і прыгажосць.

2. Род травяністых раслін сямейства складанакветных.


амбулато́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Лячэбніца для аказання медыцынскай дапамогі ў самой установе і дома.

|| прым. амбулато́рны, -ая, -ае. Амбулаторнае лячэнне.


аме́га, -і, ДМ аме́зе, ж.

Назва апошняй літары грэчаскага алфавіта.


амерыка́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Насельніцтва Злучаных Штатаў Амерыкі.

|| ж. амерыка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. амерыка́нскі, -ая, -ае.


аметы́ст, -у, М -сце, м.

Каштоўны камень фіялетавага або з блакітным адценнем колеру.

|| прым. аметы́ставы, -ая, -ае.


аме́цце, -я, н., зб.

Дробныя рэшткі, кавалачкі каласоў, мякіны і пад., што атрымліваюцца пры малацьбе і ачыстцы зерня.


амёба, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Прасцейшая аднаклетачная жывёліна, якая ў працэсе руху змяняе форму цела.

|| прым. амёбны, -ая, -ае.


амі́нь, а́мэн, часц., у знач. вык.

1. Заключнае слова пропаведзі, малітвы ў знач. «так», «сапраўды».

2. наз., м. (толькі Н адз.), каму-чаму. Канец (уст.). Цяпер яму а.


амі́чны гл. ом.


амія́к, -у, м.

Бясколерны газ з рэзкім непрыемным пахам, злучэнне азоту з вадародам.

|| прым. амія́чны, -ая, -ае.


амле́т, -у, М -ле́це, м.

Страва з разбоўтаных з малаком і мукой яек.

|| прым. амле́тны, -ая, -ае.


амні́стыя, -і, ж.

Частковае або поўнае вызваленне ад судовага пакарання асуджаных, якое праводзіцца вярхоўнай уладай. Вызваліцца па амністыі.

|| прым. амністы́йны, -ая, -ае.


амнісці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго (што).

Прымяніць (прымяняць) амністыю да каго-н. А. засуджаных.


амо́ній, -ю, м.

1. Аднавалентная група атамаў азоту і вадароду, якая ўваходзіць у састаў многіх солей. Сернакіслы а.

2. Парашок, які ўжыв. замест дражджэй.

|| прым. амо́ніевы, -ая, -ае.


амо́рфны, -ая, -ае.

1. Які не мае крышталічнай будовы (спец.).

2. перан. Бясформенны, расплывісты (кніжн.).

|| наз. амо́рфнасць, -і, ж.


ампе́р, -а, мн. -ы, -аў і пры падліку пераважна ампе́р, м. (спец.).

Адзінка сілы электрычнага току.

|| прым. ампе́рны, -ая, -ае.


амперме́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння сілы электрычнага току.


ампі́р, -у, м.

Мастацкі (галоўным чынам у архітэктуры) стыль, які ўзнік у Францыі ў канцы 18 — пачатку 19 ст., заснаваны на імітацыі антычных узораў. Будынак у стылі а.

|| прым. ампі́рны, -ая, -ае.


ампліту́да, -ы, ДМ -дзе, ж. (спец.).

Размах вагання, найбольшае адхіленне цела, што хістаецца, ад стану раўнавагі; розніца межаў, паміж якімі змяняецца якая-н. пераменная велічыня. А. хістання маятніка. А. гадавой тэмпературы. А. цэн.

|| прым. ампліту́дны, -ая, -ае.


амплуа́, нескл., н.

1. Пэўнае характэрнае кола роляў, якія выконваюцца акцёрам. А. коміка.

2. перан. Сфера заняткаў каго-н.


а́мпула, -ы, мн. -ы, а́мпул, ж.

Герметычна запаяная шкляная пасудзіна невялікіх памераў для захавання чаго-н. (часцей дозы лякарстваў у стэрыльным выглядзе). Лякарства ў ампулах.

|| прым. а́мпульны, -ая, -ае.


ампутава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) ампутацыю. А. нагу.


ампута́цыя, -і, ж.

Адразанне хворай канечнасці або знешняй часткі органа. А. рукі.

|| прым. ампутацы́йны, -ая, -ае.


амуле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Невялікі прадмет, які носяць на целе як магічны сродак, здольны засцерагчы ад бяды, хваробы і пад.; талісман.

|| прым. амуле́тны, -ая, -ае.


амулёвы гл. омуль.


амуні́цыя, -і, ж. (уст.).

1. Паходны рыштунак байца (акрамя зброі і адзення). Пры поўнай амуніцыі (з усім тым, што ваеннаслужачы павінен мець у паходзе).

2. Больш шырока: адзенне і прылады.

|| прым. амуні́чны, -ая, -ае.


аму́рны, -ая, -ае (жарт.).

Любоўны. Амурныя справы.


амфі́бія, -і, мн. -і, -бій, ж.

1. Земнаводная жывёліна, лічынкі якой дыхаюць жабрамі, а дарослыя асобіны — лёгкімі. Трытоны — гэта амфібіі.

2. Земнаводная расліна.

3. Самалёт для ўзлёту і пасадкі на вадзе і на сушы, а таксама танк, аўтамабіль для руху па сушы і па вадзе.

|| прым. амфі́бійны, -ая, -ае.


амфібра́хій, -я, м.

Трохскладовая вершавая стапа з націскам на другім складзе.

|| прым. амфібрахі́чны, -ая, -ае.


амфітэа́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У старажытных грэкаў і рымлян: збудаванне для масавых відовішчаў, у якім месцы для гледачоў узвышаліся паўкругам.

2. У сучасным тэатры: рады крэслаў размешчаныя ў зале за партэрам, а таксама частка залы, дзе яны размешчаны.


амша́лы, -ая, -ае.

Які аброс мохам; абымшэлы. Амшалыя хаты.


амша́ра, -ы, мн. -ы, -ша́р і амша́рына, -ы, мн. -ы, -рын, ж.

Тое, што і імшара.


амшы́ць, -шу́, -шы́ш, -шы́ць; -шы́м, -шыце́, -ша́ць; амшы́ты; зак., што.

Тое, што і абымшыць.


амшэ́лы, -ая, -ае.

Тое, што і абымшэлы. Амшэлая старая хата.


амшэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак.

Тое, што і абымшэць.


амыле́нне, -я, н. (спец.).

Раскладанне арганічных злучэнняў вадой са шчолачамі. А. тлушчаў.


амяла́, -ы́, ж.

Шматгадовая вечназялёная расліна з белымі атрутнымі ягадамі, якая паразітуе на іншых дрэвах.


амялу́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Невялікая лясная чубатая птушка атрада вераб’іных са стракатым апярэннем.

|| прым. амялу́шкавы, -ая, -ае.


амярцве́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў адчувальнасць (пра клеткі, тканкі і пад.). Амярцвелая тканка.

2. перан. Які страціў рухомасць пад уплывам чаго-н.; які заціх; які пазбавіўся маральных сіл, адчувае спустошанасць. А. горад. Амярцвелае сэрца.

3. перан. Які аджыў, страціў значэнне, жыццёвасць. Амярцвелыя традыцыі.

|| наз. амярцве́ласць, -і, ж.


амярцве́нне гл. мярцвець.


амярцве́ць гл. мярцвець.


амярцві́ць, 1 ас. адз. не ўжыв., -цві́ш, -цві́ць; зак., што.

1. Зрабіць неадчувальным, безжыццёвым. А. тканку.

2. перан. Пакінуць без выкарыстання. А. капітал.

3. перан. Пазбавіць цікавага, жывога зместу. А. цікавую ідэю.

|| незак. амярцвля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. амярцве́нне, -я, н.


амяшча́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак. (разм.).

Стаць мешчанінам, абывацелем па настроі, учынках.

|| незак. амяшча́ньвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


анабіёз, -у, м. (спец.).

Рэзкае запавольванне або спыненне жыццёвых працэсаў у арганізме з наступным аднаўленнем іх пры спрыяльных умовах.

|| прым. анабіяты́чны, -ая, -ае і анабіёзны, -ая, -ае.


ана́гр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзікі асёл, які водзіцца ў Азіі.

|| прым. ана́гравы, -ая, -ае.


анако́нда, -ы, ДМ -ндзе, мн. -ы, -аў, ж.

Самая вялікая змяя сямейства ўдававых, якая жыве ў трапічных лясах, па берагах рэк, азёр Паўднёвай Амерыкі.

|| прым. анако́ндавы, -ая, -ае.


ана́лаг, -а, мн. -і, -аў, м. (кніжн.).

Тое, што з’яўляецца падабенствам чаго-н., адпаведнасцю з чым-н.

|| прым. ана́лагавы, -ая, -ае.


аналагі́чны, -ая, -ае.

Падобны, такі ж; заснаваны на аналогіі. А. выпадак.

|| наз. аналагі́чнасць, -і, ж.


ана́ліз, -у, м.

1. Метад навуковага даследавання шляхам разгляду асобных састаўных частак чаго-н., уласцівасцей; проціл. сінтэз.

2. Усебаковы разбор, разгляд чаго-н. А. новага рамана.

3. Вызначэнне саставу рэчыва. А. крыві. Хімічны а.

Аналіз матэматычны — адзін з раздзелаў вышэйшай матэматыкі.

|| прым. аналіты́чны, -ая, -ае. А. розум (схільны да аналізу). А. метад.


аналізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Рабіць аналіз (у 1 і 2 знач.) чаго-н. А. мастацкі твор.

|| зак. таксама прааналізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.


аналі́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто мае схільнасць да аналітычных разважанняў, умее добра аналізаваць што-н.

2. Спецыяліст, які займаецца аналізам (у 1 і 3 знач.). Палітычны а. Хімік-а.


анало́гія, -і, ж. (кніжн.).

Падабенства ў якіх-н. адносінах паміж прадметамі, з’явамі і паняццямі. Правесці аналогію паміж з’явамі. Поўная а.


анало́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Высокі столік з пакатым верхам, на які ў царкве кладуць кнігі, абразы і іншыя прадметы.

|| прым. анало́йны, -ая, -ае.


ана́лы, -аў.

Запісы найбольш значных гістарычных падзей у храналагічным парадку; летапіс. У аналах гісторыі (перан.: аб чым-н. значным, гераічным, што ўвайшло ў гісторыю; высок.).


анама́лія, -і, ж. (кніжн.).

Адхіленне ад нормы, ад агульнай заканамернасці; няправільнасць. Магнітная а. Анамаліі ў развіцці арганізма.

|| прым. анама́льны, -ая, -ае.


анама́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (спец.).

1. Сукупнасць уласных імён мовы.

2. Раздзел мовазнаўства, які вывучае ўласныя імёны.

|| прым. анамасты́чны, -ая, -ае.


ана́мнез, -у, м. (спец.).

Сукупнасць медыцынскіх звестак, атрыманых шляхам апытання таго, хто абследуецца, а таксама тых, хто яго ведае. Псіхіятрычны а.

|| прым. анамнесты́чны, -ая, -ае.


анана́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Трапічная травяністая расліна з прадаўгаватым духмяным і сакавітым плодам, а таксама плод гэтай расліны.

|| прым. анана́сны, -ая, -ае і анана́савы, -ая, -ае.


анані́зм, -у, м.

Задавальненне палавой цягі раздражненнем (без палавога акта) палавых органаў.


анані́м, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Аўтар, які ўтойвае сваё прозвішча, а таксама літаратурны твор без указання прозвішча аўтара.


анані́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж. (разм., неадабр.).

Не падпісанае аўтарам пісьмо, якое паведамляе пра каго-н. нешта непрыемнае, крыўднае, выкрывае каго-н. і пад.


анані́мны, -ая, -ае.

Без указання прозвішча аўтара. Ананімнае пісьмо. А. мастацкі твор.

|| наз. анані́мнасць, -і, ж.


анані́мшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., пагард.).

Той, хто піша ананімныя пісьмы.

|| ж. анані́мшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


анансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Зрабіць (рабіць) анонс.


ана́пест, -а, М -сце, м.

Трохскладовая вершаваная стапа з націскам на апошнім, трэцім, складзе.

|| прым. анапесты́чны, -ая, -ае. А. верш.


анархі́зм, -у, м.

Грамадска-палітычная плынь, якая адмаўляе любыя формы дзяржаўнай улады і прапаведуе неабмежаваную свабоду асобы.

|| прым. анархі́чны, -ая, -ае.


анархі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік анархізму; член анархічнай арганізацыі.

|| ж. анархі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. анархі́сцкі, -ая, -ае.


ана́рхія, -і, ж.

1. Уласцівае анархізму адмаўленне дзяржаўнай улады; безуладдзе; хаос.

2. Адсутнасць арганізаванага кіравання. А. вытворчасці.

|| прым. анархі́чны, -ая, -ае.


анатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Скласці (складаць) анатацыю чаго-н.

|| зак. таксама праанатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.


ана́там, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне анатоміі або прэпаравання трупаў.


анатамі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што.

Прэпараваць, разрэзаць (разразаць) труп для навуковых або судова-медыцынскіх мэт.


аната́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

Кароткая характарыстыка кнігі, артыкула і пад., якая ў асноўным перадае іх змест, дае ацэнку. А. падручніка.

|| прым. анатацы́йны, -ая, -ае.


анато́мія, -і, ж.

Навука пра будову жывых арганізмаў; будова арганізма, органа. А. чалавека. А. мозгу.

|| прым. анатамі́чны, -ая, -ае. А. атлас.


ана́фема, -ы, ж.

Пракляцце, адлучэнне ад царквы; часам ужыв. як лаянка. Абвяшчаць анафему. Прэч адсюль, а.!


анахрані́зм, -у, м. (кніжн.).

1. Перажытак мінулага.

2. Памылковае аднясенне з’яў, падзей адной эпохі да другой; хранічная недакладнасць.

|| прым. анахрані́чны, -ая, -ае; наз. анахрані́чнасць, -і, ж.


ангажы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што (уст.).

1. Прапанаваць (прапаноўваць) ангажэмент каму-н.

2. Запрасіць (запрашаць) даму на танец. А. на кадрылю.


ангажэме́нт, -а, М -нце, м. (уст.).

Запрашэнне артыстаў на працу на пэўны тэрмін па дагаворы. Атрымаць а.


анга́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльнае памяшканне для стаянкі і рамонту самалётаў, верталётаў і пад.

|| прым. анга́рны, -ая, -ае.


ангі́на, -ы, ж.

Запаленне слізістай абалонкі зева, міндалін.

|| прым. ангі́нны, -ая, -ае.


англама́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які захапляецца ўсім англійскім.

|| ж. англама́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. англама́нскі, -ая, -ае.


англафі́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік усяго англійскага.

|| ж. англафі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. англафі́льскі, -ая, -ае.


англафо́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які ненавідзіць усё англійскае.

|| ж. англафо́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак.

|| прым. англафо́бскі, -ая, -ае.


англіка́нскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да англіканства — пануючай у Англіі разнавіднасці пратэстанцкай рэлігіі. Англіканская царква. А. святар.


англіцы́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова ці моўны выраз, запазычаны з англійскай мовы.


англіча́не, -ча́н, адз. -ча́нін, -а, м.

Народ, які з’яўляецца асноўным насельніцтвам Вялікабрытаніі.

|| ж. англіча́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. англі́йскі, -ая, -ае.


анда́нтэ (спец.).

1. прысл. Сярэднепавольна, плаўна (пра тэмп выканання музычнага твора).

2. у знач. наз., нескл., н. Музычны твор або частка яго ў такім тэмпе.


андара́к, -а́, мн. -і, -о́ў, м.

Саматканая паласатая або ў клетку спадніца. Святочны а.

|| прым. андара́чны, -ая, -ае.


анда́тра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Грызун з каштоўным бліскучым густым футрам, а таксама яго футра. Шапка з андатры.

|| прым. анда́травы, -ая, -ае.


анекдаты́чны, -ая, -ае.

1. гл. анекдот.

2. Падобны на анекдот, малапраўдзівы. А. выпадак.

|| наз. анекдаты́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


анекдо́т, -а, М -до́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Кароткае забаўнае, смешнае апавяданне з нечаканай развязкай.

2. перан. Незвычайнае смешнае здарэнне (разм.). Са мною здарыўся а.

|| прым. анекдаты́чны, -ая, -ае.


анексі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) анексію чаго-н.


ане́ксія, -і, мн. -і, -сій, ж. (кніжн.).

Насільнае далучэнне якой-н. краіны або яе часткі да іншай дзяржавы.

|| прым. анексі́йны, -ая, -ае.


анемі́чны, -ая, -ае.

1. гл. анемія; малакроўны.

2. перан. Вялы, бледны, кволы, бяздзейны. А. выгляд.

|| наз. анемі́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


анемі́я, -і, ж. (спец.).

Малакроўе, змяншэнне колькасці крыві ў арганізме або змяненне яе саставу.

|| прым. анемі́чны, -ая, -ае.


анестэзіёлаг, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Урач, спецыяліст па анестэзіялогіі.


анестэзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак., што (спец.).

Вы́клікаць (выкліка́ць) анестэзію, абязболіць (абязбольваць).


анестэзі́я, -і, ж. (спец.).

Страта або аслабленне адчувальнасці, успрымальнасці да знешніх раздражненняў пры дапамозе анестэзійных сродкаў; абязбольванне. Мясцовая а.

|| прым. анестэзі́йны, -ая, -ае. Анестэзійныя сродкі.


анестэзіяло́гія, -і, ж. (спец).

Раздзел медыцыны, які займаецца анестэзіяй.

|| прым. анестэзіялагі́чны, -ая, -ае.


анёл, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У рэлігійных уяўленнях: звышнатуральная істота, служыцель Бога і яго пасланец да людзей (малюецца ў выглядзе крылатага хлопчыка).

2. Ласкавы зварот да каго-н. (разм.). А. мой.

Дзень анёла — імяніны.

|| памянш. анёлак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

|| прым. анёльскі, -ая, -ае. А. характар (вельмі добры).


ані́, прысл. (звычайна з адмоўем).

Зусім, ніколькі. Не баяўся ён смерці ані.


аніво́дны, -ая, -ае (разм.).

Ні адзін, зусім ні адзін. Я не чуў пра цябе аніводнага благога слова.


анідзе́, прысл. (разм.).

Нідзе, зусім нідзе. А. не бачыў такога хараства.


анізва́ння, прысл. (разм.).

Зусім, аніколькі. А. не спаў у тую трывожную ноч.


аніко́лі, прысл. (разм.).

Зусім ніколі, век. Такой вайны на зямлі а. не будзе.


аніко́лькі, прысл. (разм.).

Тое, што і ніколькі.


анілі́н, -у, м.

Арганічнае злучэнне — алеістая атрутная вадкасць без колеру, якая выкарыстоўваецца пры вырабе лякарстваў, фарбавальнікаў і інш.

|| прым. анілі́навы, -ая, -ае. Анілінавыя фарбы.


анімалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, жывапісец або скульптар, які паказвае ў сваіх творах жывёл.

|| ж. анімалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


анімі́зм, -у, м.

Сістэма ўяўленняў пра існаванне духа, душы ў чалавека, жывёлы, расліны, прадметаў; адухаўленне сіл і з’яў прыроды.

|| прым. анімісты́чны, -ая, -ае.


ані́с, -а і -у, м.

1. -а. Аднагадовая травяністая эфіраалейная расліна сямейства парасонавых з насеннем, якое мае рэзкі саладкаваты пах.

2. -у. Гатунак яблыкаў.

|| прым. ані́савы, -ая, -ае. Анісавыя кроплі. А. алей.


ані́саўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. Тое, што і аніс (у 2 знач.).

2. Гарэлка, настоеная на анісе (у 1 знач.).


аніхто́, аніко́га, М ані аб кім, займ. (разм.).

Зусім ніхто. Праўды а. не абвергне.


анічо́га, прысл. (разм.).

Зусім нічога. Перапалоханы а. не мог сказаць.


анічу́ць, прысл. (разм.).

Зусім не. А. не баліць.


анішто́, анічо́га, М ані аб чы́м, займ. (разм.).

Зусім нішто.


анія́к, прысл. (разм.).

Ніяк, зусім ніяк. Не магу а. я з табой пагадзіцца.


анія́кі, -ая, -ае (разм.).

Зусім ніякі. Доўга пра яго не было аніякіх звестак.


анкало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які вывучае пухліны, займаецца іх распазнаваннем і лячэннем.

|| прым. анкалагі́чны, -ая, -ае. А. дыспансер.


анке́та, -ы, ДМ -ке́це, мн. -ы, -ке́т, ж.

Апытальны ліст для атрымання якіх-н. звестак пра таго, хто яго запаўняе. Запоўніць анкету.

|| прым. анке́тны, -ая, -ае.


анкетава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Сабраць (збіраць) якія-н. звесткі шляхам правядзення анкетавання.

|| зак. таксама праанкетава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. анкетава́нне, -я, н.


анко́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач, спецыяліст па анкалогіі.


ано́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Электрод з дадатным зарадам; проціл. катод.

|| прым. ано́дны, -ая, -ае.


ано́нс, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Папярэдняя аб’ява (пра гастролі, спектаклі, канцэрты, лекцыі і пад.).

|| прым. ано́нсны, -ая, -ае.


анса́мбль, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Зладжанасць, стройнасць частак адзінага цэлага, а таксама само такое цэлае. Архітэктурны а.

2. Калектыў, адпаведны склад спевакоў, музыкантаў і пад. А. песні і танца.

|| прым. анса́мблевы, -ая, -ае.


антагані́зм, -у, м.

Непрымірымая супярэчнасць. А. поглядаў.

|| прым. антаганісты́чны, -ая, -ае.


антагані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Непрымірымы праціўнік.

|| ж. антагані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. антагані́сцкі, -ая, -ае.


анталагі́чны¹ гл. анталогія¹.


анталагі́чны² гл. анталогія².


антало́гія¹, -і, ж.

Зборнік выбраных мастацкіх твораў розных аўтараў. А. беларускай паэзіі.

|| прым. анталагі́чны, -ая, -ае.


антало́гія², -і, ж.

Вучэнне аб быцці, характары і структуры рэчаіснасці.

|| прым. анталагі́чны, -ая, -ае.


анто́наўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -навак, ж.

Гатунак позніх кіслых яблыкаў.


анто́нім, -а, мн. -ы, -аў, м.

У мовазнаўстве: слова, процілеглае па знач. іншаму слову, напр.: праўда — хлусня, дабро — зло і пад.

|| прым. антанімі́чны, -ая, -ае.


антра́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

1. Кароткі перапынак паміж дзеямі спектакля ці аддзяленнямі канцэрта.

2. Невялікі музычны твор для выканання паміж дзвюма дзеямі оперы, п’есы.

|| прым. антра́ктны, -ая, -ае.


антрапало́гія, -і, ж.

Навука аб біялагічнай прыродзе чалавека.

|| прым. антрапалагі́чны, -ая, -ае.


антрапамарфі́зм, -у, м. (спец.).

Перанясенне псіхалагічных уласцівасцей чалавека на з’явы прыроды, жывёл, прадметы, а таксама ўяўленне багоў у выглядзе людзей.

|| прым. антрапамарфі́чны, -ая, -ае.


антрапані́міка, -і, ДМ -міцы, ж.

Раздзел анамастыкі, які вывучае антрапонімы, заканамернасці іх узнікнення, развіцця і функцыянавання.

|| прым. антрапанімі́чны, -ая, -ае.


антрапані́мія, -і, ж.

Сукупнасць антрапонімаў.

|| прым. антрапанімі́чны, -ая, -ае.


антрапо́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па антрапалогіі.


антрапо́нім, -а, мн. -ы, -аў, м.

Любое ўласнае імя, якое можа мець чалавек.

|| прым. антрапанімі́чны, -ая, -ае.


антрацы́т, -у, М -цы́це, м.

Лепшы гатунак каменнага вугалю, які мае чорны колер, яркі бляск, вызначаецца вялікай цеплаправоднасцю.

|| прым. антрацы́тавы, -ая, -ае і антрацы́тны, -ая, -ае.


антраша́, нескл., н.

Балетнае па, лёгкі скачок уверх, у час якога танцор ударае некалькі разоў нагой аб нагу.

Выкідваць антраша — рабіць мудрагелістыя рухі нагамі (разм.).


антрэко́т, -у, М -ко́це, мн. -ы, -аў, м.

Міжрэбравая частка ялавічыны; адбіўная катлета з міжрэбернай часткі ялавічыны.

|| прым. антрэко́тны, -ая, -ае.


антрэпрэнёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыватны тэатральны прадпрыемец.

|| прым. антрэпрэнёрскі, -ая, -ае.


антрэсо́лі, -ей і -яў, адз. -со́ль, -і, ж.

1. Верхні паўпаверх дома.

2. Род балкона ўнутры высокага памяшкання, звычайна ў выглядзе галерэі.

3. Насціл пад столлю для захоўвання рэчаў.

|| прым. антрэсо́льны, -ая, -ае.


антыалкаго́льны, -ая, -ае.

Супрацьалкагольны, накіраваны супраць алкагалізму. Антыалкагольная прапаганда.


антыбіётыкі, -аў, адз. антыбіётык, -а, м.

Рэчывы біялагічнага паходжання, здольныя падаўляць жыццядзейнасць хваробатворных мікраарганізмаў.

|| прым. антыбіяты́чны, -ая, -ае.


антыгістары́чны, -ая, -ае.

Які супярэчыць гісторыі, прынцыпам гістарызму.


антыква́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аматар, збіральнік або прадавец антыкварных прадметаў.


антыква́рны, -ая, -ае.

1. Старадаўні і каштоўны. Антыкварная ваза.

2. Які мае адносіны да гандлю старадаўнімі рэчамі. А. магазін.

|| наз. антыква́рнасць, -і, ж.


антыкварыя́т, -у, М -рыя́це, м., зб.

Антыкварныя рэчы, а таксама крама, у якой яны прадаюцца.


антыло́па, -ы, ж.

Жвачная жывёліна атрада парнакапытных.


антыло́пы, -ло́п, адз. антыло́па, -ы, ж.

Агульная назва розных відаў парнакапытных жвачных млекакормячых сямейства пустарогіх (сарны, сайгакі, джэйраны і пад.).

|| прым. антыло́пны, -ая, -ае.


антымо́нія, -і, ж.

У выразе: разводзіць антымоніі (разм., жарт.) — займацца глупствам, пустой балбатнёй.


антыпаты́чны, -ая, -ае.

Непрыемны, агідны, які выклікае антыпатыю. Ён мне а.

|| наз. антыпаты́чнасць, -і, ж.


антыпа́тыя, -і, ж.

Пачуццё непрыязнасці да каго-н.


антыпо́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м., чый або каму (кніжн.).

Чалавек, процілеглы каму-н. па перакананнях, густах, уласцівасцях.

|| прым. антыпо́дны, -ая, -ае.


антырэлігі́йны, -ая, -ае.

Накіраваны супраць рэлігіі. Антырэлігійная прапаганда.


антысаніта́рны, -ая, -ае.

Які супярэчыць патрабаванням санітарыі, брудны і шкодны для здароўя. Антысанітарныя ўмовы.


антысемі́т, -а, М -міце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які непрыязна, варожа ставіцца да яўрэяў.

|| ж. антысемі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


антысеміты́зм, -у, м.

Нацыянальная нянавісць да яўрэяў.

|| прым. антысемі́цкі, -ая, -ае.


антысе́птык, -у, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Абеззаражвальны сродак.

|| прым. антысепты́чны, -ая, -ае.


антысе́птыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (спец.).

1. Абеззаражванне ран, запалёных тканак.

2. зб. Абеззаражвальныя сродкі.

|| прым. антысепты́чны, -ая, -ае.


антыста́тык, -у, мн. -і, -аў, м.

Рэчыва, якое паніжае статычную электрызацыю хімічных валокнаў, пластмасы і інш.

|| прым. антыстаты́чны, -ая, -ае. Антыстатычная эмульсія.


антытэ́за, -ы, ж. (кніжн.).

1. Супрацьпастаўленне, процілегласць.

2. Стылістычны прыём, заснаваны на супрацьпастаўленні процілеглых вобразаў, паняццяў.


антытэ́зіс, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

У логіцы: суджэнне, якое супрацьпастаўляецца другому суджэнню (тэзісу).


антыфашы́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Вораг фашызму, барацьбіт супраць фашызму.

|| ж. антыфашы́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


антыфашы́сцкі, -ая, -ае.

Накіраваны супраць фашызму. А. рух.


анты́хрыст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. У хрысціянскай рэлігіі: галоўны праціўнік, антыпод Хрыста.

2. Ужыв. як лаянкавае слова (разм., уст.).


антыце́лы, -це́л, адз. антыце́ла, -а, н. (спец.).

Складаныя бялкі — рэчывы, якія ўтвараюцца ў арганізме пры ўвядзенні ў яго чужародных бялкоў, бактэрый і нейтралізуюць іх шкоднае дзеянне.


антыцыкло́н, -у, м. (спец.).

Зона ўстойлівага павышанага атмасфернага ціску, якая знаходзіцца паміж цыклонамі і характарызуецца ясным, сонечным надвор’ем.

|| прым. антыцыкло́нны, -ая, -ае, антыцыклані́чны, -ая, -ае і антыцыклана́льны, -ая, -ае.


анты́чны, -ая, -ае.

Які адносіцца да гісторыі і культуры старажытных грэкаў і рымлян. Антычная літаратура. Антычнае мастацтва.

|| наз. анты́чнасць, -і, ж.


антэ́на, -ы, мн. -ы, -тэ́н, ж.

Праваднік або сістэма праваднікоў, частка радыё- і тэлевізійнай устаноўкі, якая служыць для выпраменьвання радыёхваль пры перадачы або для іх улоўлівання ў час прыёму. Тэлевізійная а.

|| прым. антэ́нны, -ая, -ае (спец.).


ану́, выкл. (разм.).

1. Ужыв. для выражэння закліку або прымушэння да дзеяння. Ану, за косы ды на лугі!

2. (з Р у спалучэнні з займ. 2 і 3 ас.). Адпавядае словам «адвяжыся», «адстань» і пад. Ану цябе, Максім!


анулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., што.

Аб’явіць (аб’яўляць) несапраўдным, скасаваць (касаваць). А. дагавор.

|| наз. анулява́нне, -я, н. і ануля́цыя, -і, ж.


ану́ча, -ы, мн. -ы, ану́ч, ж.

1. Кавалак якой-н. тканіны (звычайна старой). А. для мыцця падлогі.

2. Парванае, паношанае, старое адзенне (разм.). Сабралася многа розных ануч.

3. Кавалак тканіны для абгортвання ног.

4. перан. Бязвольны, бесхарактарны чалавек. А., а не хлапец.

|| памянш. ану́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 3 знач.).

|| прым. ану́чны, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


ану́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Скупшчыца ануч, рыззя (уст.).

|| м. ану́чнік, -а, мн. -і, -аў.


ану́чына, -ы, мн. -ы, -чын, ж. (разм.).

Тое, што і ануча (у 1—3 знач.).


анфа́с, прысл.

Тварам да таго, хто глядзіць. Сфатаграфавацца а.

|| прым. анфа́сны, -ая, -ае.


анфіла́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ла́д, ж.

Доўгі скразны рад пакояў у грамадскіх будынках, палацах, дзе дзверы размешчаны на адной прамой лініі.

|| прым. анфіла́дны, -ая, -ае.


анча́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Трапічнае паўднёваазіяцкае дрэва з сямейства тутавых, якое ўтрымлівае атруту.

|| прым. анча́рны, -ая, -ае.


анчо́ус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дробная марская рыба з роду селядцоў; хамса. Алівы з анчоусамі.

|| прым. анчо́усны, -ая, -ае.


аншла́г, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Аб’ява аб тым, што ўсе білеты (на спектакль, канцэрт і пад.) прададзены.

2. Вялікі поспех (перан.). Спектакль прайшоў з аншлагам.

3. Буйны загаловак у газеце (спец.). А. на ўсю паласу.

|| прым. аншла́гавы, -ая, -ае.


аняме́лы, -ая, -ае.

І. Які стаў нямым, страціў здольнасць гаварыць.

2. Які стаў нерухомым. А. стан.

3. Ціхі, пазбаўлены якіх-н. гукаў. Анямелае поле.

4. Які страціў адчувальнасць, здранцвелы. Анямелыя ногі.

|| наз. аняме́ласць, -і, ж.


аняме́ць гл. нямець.


аняме́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Зрабіць падобным на немцаў па мове, звычаях, прымусіць засвоіць культуру немцаў.

|| незак. аняме́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. аняме́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак. аняме́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. аняме́чанне, -я, н.


ао́рта, -ы, ДМ -рце, мн. -ы, ао́рт і -аў, ж.

Самая буйная, галоўная артэрыя, якая жывіць артэрыяльнай кроўю органы цела.

|| прым. ао́ртавы, -ая, -ае, ао́ртны, -ая, -ае і аарта́льны, -ая, -ае.


апаві́ць, апаўю́, апаўе́ш, апаўе́; апаўём, апаўяце́, апаўю́ць; апаві́ў, -віла́, -ло́; апаві́ты; зак., каго-што.

1. Абвіць, абматаць каго-, што-н. чым-н. Стужка апавіла галаву дзяўчыны.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.) перан. Пакрыць з усіх бакоў, ахутаць (дымам, туманам і пад.), ахапіць. Лагчыну і лес апавіў туман.

3. перан. Ахапіць, абняць. Лёгкі сум апавіў сэрца.

|| незак. апавіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. апаві́цца, апаўю́ся, апаўе́шся, апаўе́цца; апаўёмся, апаўяце́ся, апаўю́цца; апаві́ўся, -віла́ся, -ло́ся; незак. апавіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца. Сэрца апавіваецца смуткам.


апавяда́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто апавядае, расказвае што-н.

2. Аўтар апавяданняў, пісьменнік.

|| ж. апавяда́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. апавяда́льніцкі, -ая, -ае.


апавяда́льны, -ая, -ае.

Які апавядае што-н., апісвае якія-н. падзеі; спакойны, эпічны. А. жанр.

Апавядальны сказ — сказ, у якім даецца паведамленне пра тыя ці іншыя з’явы, падзеі, факты, іх прыметы ці адказ на пытанне.

|| наз. апавяда́льнасць, -і, ж.


апавяда́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Невялікі мастацкі эпічны твор як жанр. Зборнік апавяданняў.

2. Славеснае паведамленне пра якія-н. падзеі, з’явы. Хлапчукоў захаплялі апавяданні камандзіраў пра ваенныя паходы.


апавяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., аб чым.

Расказваць, паведамляць аб чым-н.


апавясці́ць, -вяшчу́, -вясці́ш, -вясці́ць; -вясці́м, -весціце́, -вясця́ць; -ве́шчаны; зак., каго-што (афіц.).

Паведаміць аб чым-н., давесці да ведама каго-н. А. усіх аб сходзе.

|| незак. апавяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. апавяшчэ́нне, -я, н.

|| прым. апавяшча́льны, -ая, -ае.


апавяшча́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто апавяшчае, аб’яўляе што-н.

2. Традыцыйны персанаж класічных трагедый, які апавяшчае аб падзеях за сцэнай (уст.).

|| ж. апавяшча́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. апавяшча́льніцкі, -ая, -ае.


апага́ніць, гл. паганіць.


апаге́й, -я, м.

1. Пункт арбіты Месяца або штучнага спадарожніка Зямлі, найбольш аддалены ад Зямлі; проціл. перыгей (спец.).

2. перан. Найвышэйшая ступень, росквіт чаго-н. (кніжн.). У апагеі славы.

|| прым. апаге́йны, -ая, -ае.


апаго́дзіцца, -дзіцца; безас.; зак. (разм.).

Тое, што і распагодзіцца. К вечару апагодзілася.

|| незак. апаго́джвацца, -аецца.


апа́д, -у, М -дзе, м.

1. гл. апасці.

2. зб. Плады, якія апалі ад ветру, у час навальніцы і пад. Збіраць а.


апада́ць гл. апасці.


апа́дкі, -аў.

1. мн. Атмасферная вільгаць, якая выпадае на зямлю ў выглядзе дажджу, снегу і пад.

2. адз. апа́дак, -дка, м. Тое, што і апад. Яблыкі-ападкі.

|| прым. апа́дкавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


апазі́цыя, -і, ж.

1. Супрацьдзеянне, супраціўленне (кніжн.). Быць у апазіцыі каму-, чаму-н. (будучы нязгодным з чыімі-н. поглядамі і дзеяннямі, супрацьдзейнічаць ім).

2. Група людзей унутры якога-н. грамадства, арганізацыі, партыі і пад., якая вядзе палітыку супрацьдзеяння, супраціўлення большасці. Парламенцкая а.

|| прым. апазіцы́йны, -ая, -ае.


апазіцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік, прыхільнік апазіцыі (у 2 знач.).

|| ж. апазіцыяне́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. апазіцыяне́рскі, -ая, -ае.


апазнава́льны, -ая, -ае.

Які служыць для апазнавання. А. знак.


апазна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што (афіц.).

1. Пазнаць па якіх-н. прыметах, адзнаках. А. у знаёмых брата былых суседзяў. А. свае рэчы.

2. Устанавіць тоеснасць асобы або рэчы пры судовым следстве. А. мёртвага.

|| незак. апазнава́ць, -наю́, -нае́ш, -нае́; -наём, -наяце́, -наю́ць; наз. апазнава́нне, -я, н.

|| наз. апазна́нне, -я, н.


апазне́нне, -я, н.

Тое, што і спазненне. Пачаць сход з апазненнем.


апазні́цца, апазню́ся, апо́знішся, апо́зніцца; зак.

Тое, што і спазніцца. А. на работу.

|| незак. апазня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


апаі́ць, апаю́, апо́іш, апо́іць; апо́ены; зак., каго (што).

1. Празмерна напаіць, даць многа вады, зрабіўшы гэтым шкоду. А. коней.

2. Атруціць пітвом (уст.).

|| незак. апо́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апо́йванне, -я, н. і апо́й, -ю, м.


апа́к, -у, м.

Гатунак белай гліны, што ідзе на выраб фаянсу.

2. Посуд, выраблены з такой гліны.

|| прым. апако́вы, -ая, -ае.


апака́ліпсіс, -а, м.

Адна з кніг Новага Запавету, якая змяшчае містычныя прароцтвы пра канец свету.

|| прым. апакаліпсі́чны, -ая, -ае і апакаліпты́чны, -ая, -ае.


апакрыфі́чны гл. апокрыф.


апа́л¹, -у, м.

1. гл. апаліць.

2. Паліва (дровы, драўнінныя адходы, торф і пад.).

3. Апрацоўка гліняных вырабаў высокай тэмпературай.


апа́л², -у, м.

Мінерал, бледны шклопадобны камень, некаторыя гатункі якога лічацца каштоўнымі. Пярсцёнак з белым апалам.

|| прым. апа́лавы, -ая, -ае.


апа́ла, -ы, ж.

1. У царскай Расіі: няміласць, гнеў цара да каго-н., а таксама кара таму, хто трапіў у няміласць. Быць у апале.

2. перан. Тое, што і няміласць. Ён у апале ў кіраўнікоў.


апалаге́т, -а, М -ге́це, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Актыўны абаронца якога-н. вучэння, ідэі, ладу.

|| прым. апалагеты́чны, -ая, -ае.


апаласка́ць, -лашчу́, -ло́шчаш, -ло́шча; -лашчы́; -ласка́ны; зак., што (разм.).

Тое, што і апаласнуць; злёгку абмыць.

|| незак. апало́скваць, -аю, -аеш, -ае.


апаласну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

Абмыць, злёгку абдаўшы вадою. А. талерку.


апала́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што (разм.).

Ачысціць ад мякіны зерне, крупы пры дапамозе апалушак. А. ячмень.

|| незак. пала́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


апаліты́зм, -у, м.

Абыякавасць да пытанняў палітыкі, ухіленне ад удзелу ў грамадска-палітычным жыцці.

|| прым. апаліты́чны, -ая, -ае.


апаліты́чны, -ая, -ае.

1. гл. апалітызм.

2. Які ўхіляецца ад удзелу ў грамадска-палітычным жыцці, абыякавы да пытанняў і праблем палітыкі.

|| наз. апаліты́чнасць, -і, ж.


апалі́ць, апалю́, апа́ліш, апа́ліць; апа́лены; зак., што.

1. Тое, што і абпаліць. Маланка апаліла дрэва.

2. Нагрэць (палівам), зрабіць цёплым. А. кватэру.

|| незак. апа́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апа́льванне, -я, н. і апа́л, -у, м.


апало́гія, -і, ж. (кніжн.).

Непамернае ўсхваленне, абарона каго-, чаго-н.

|| прым. апалагеты́чны, -ая, -ае.


апало́нік¹, -а, мн. -і, -аў, м.

Хвастатая лічынка жабы.

|| прым. апало́нікавы, -ая, -ае.


апало́нік², -а, мн. -і, -аў, м.

Чарпак, вялікая лыжка, якой разліваюць вадкую страву.


апало́ць, апалю́, апо́леш, апо́ле; апалі́; апо́латы; зак., што.

Полючы, ачысціць ад пустазелля. А. грады.

|| незак. апо́лваць, -аю, -аеш, -ае.


апа́лубіць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., што (спец.).

Абабіць, абкласці чым-н. знадворку якое-н. збудаванне.

|| наз. апа́лубка, -і, ДМ -бцы, ж.

|| прым. апа́лубачны, -ая, -ае. Апалубачныя работы.


апа́лубка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж. (спец.).

1. гл. апалубіць.

2. Драўляная ці металічная форма, якая ўжыв. пры бетонных і жалезабетонных збудаваннях і знімаецца пасля зацвярдзення бетону. Стальная а.


апалу́шкі, -шак.

Невялікія начоўкі для ачысткі зерня ў хатніх умовах.


апалчэ́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Чалавек, які ўступіў у апалчэнне, удзельнік, баец апалчэння.

|| ж. апалчэ́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. апалчэ́нскі, -ая, -ае.


апалчэ́нне, -я, н.

Ваеннае фарміраванне, якое ствараецца ў час надзвычайных абставін для дапамогі рэгулярнай арміі на добраахвотных пачатках з асоб, якія вызвалены ад вайсковай службы.

|| прым. апалчэ́нскі, -ая, -ае.


апа́лы, -ая, -ае.

1. Які асыпаўся, апаў з дрэў і пад. Апалае лісце.

2. Які нізка апусціўся, абвіс. Апалыя галіны яблынь.

3. Схуднелы. Апалыя шчокі.

4. перан. Які пагоршыўся, сапсаваўся. А. настрой.


апа́льны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца ў апале. А. баярын.


апа́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто паліць печы ў службовым памяшканні або працуе ў кацельнай.

|| ж. апа́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. апа́льшчыцкі, -ая, -ае.


апаля́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Зрабіць падобным на палякаў па мове, звычаях і пад., прымусіць засвоіць культуру паляка.

|| незак. апаля́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. апаля́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак. апаля́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. апаля́чанне, -я, н.


апа́мятацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Апрытомнець, прыйсці да памяці; зноў пачаць спакойна разважаць і дзейнічаць. Апамятаўся ён у шпіталі.

2. Адумаўшыся, зразумець сваю памылку. Апамятайся, што ты гаворыш!

3. Агледзецца, заўважыць. Мы і а. не паспелі, як мінуўся наш адпачынак.


апанава́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., каго-што.

1. Ахапіць, авалодаць (пра фізічны стан, настрой і пад.). Жанчыну апанаваў страх.

2. Напасці ў вялікай колькасці, акружыць, накінуцца. Яго апанавалі сабакі.

3. З’явіцца ў вялікай колькасці (разм.). Справы апанавалі.

|| незак. апано́ўваць, -ае.


апане́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. (кніжн.). Той, хто апаніруе каму-н. Афіцыйны а. на абароне дысертацыі.

2. Той, хто наогул выступае як праціўнік у спрэчцы.

|| ж. апане́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (разм.).

|| прым. апане́нцкі, -ая, -ае.


апані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак. (кніжн.).

Выступаць з крытычным разборам чаго-н. на дыспуце, з абвяржэннем чыіх-н. доказаў, палажэнняў у час абароны дысертацыі і пад. А. дысертанту.


апанта́ны, -ая, -ае.

1. Нястрымны, захоплены чым-н. (пачуццямі, думкамі, імкненнямі і пад.).

2. у знач. наз. апанта́ны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Душэўна ўзрушаны; шалёны. Носіцца, як а.

|| наз. апанта́насць, -і, ж. (да 1 знач.).


апану́раць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Зрабіцца панурым, змрочным. Хлопец апанураў, заныў.


апанча́, -ы́, мн. -ы́, -э́й, ж.

Старадаўняе верхняе адзенне ў выглядзе доўгага шырокага плашча.

|| прым. апанчо́вы, -ая, -ае.


апапле́ксія, -і, ж.

Кровазліццё ў які-н. орган або закупорка мазгавых сасудаў, што выклікае раптоўную страту прытомнасці і параліч; інсульт.

|| прым. апаплексі́чны, -ая, -ае. Апаплексічны ўдар.


апаражні́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ро́жніцца; зак. (разм.).

Стаць пустым, парожнім. Бочка апаражнілася.

|| незак. апаражня́цца, -я́ецца.


апаражні́ць, -ражню́, -ро́жніш, -ро́жніць; -ро́жнены; зак., што.

Зрабіць пустым, парожнім. А. вядро.

|| незак. апаражня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


апарасі́цца гл. парасіцца.


апара́т, -а і -у, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Спецыяльны прыбор, механічнае прыстасаванне. Тэлефонны а. Касмічны а.

2. -у. Сукупнасць органаў, якія выконваюць якую-н. асобную функцыю ў арганізме (спец.). Стрававальны а.

3. -у. Сукупнасць дзяржаўных устаноў, а таксама супрацоўнікаў, якія абслугоўваюць пэўную галіну кіраўніцтва, гаспадаркі. Дзяржаўны а. Працаздольны а.

|| прым. апара́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


апара́тная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Памяшканне, у якім устаноўлена апаратура.


апарату́ра, -ы, ж., зб.

Сукупнасць апаратаў для якой-н. работы; абсталяванне лабараторыі, цэха і інш. Набыць новую апаратуру.

|| прым. апарату́рны, -ая, -ае.


апара́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Спецыяліст, які кіруе апаратамі (у 1 знач.).

2. Работнік апарату (у 3 знач.; разм.).

|| ж. апара́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц (да 1 знач.).


апаро́с, -у, м. (спец.).

Роды ў свінні і самак іншых жывёл (вожыка, барсука).


апартаме́нты, -аў, адз. апартаме́нт, -а, М -нце, м.

Вялікія раскошныя пакоі; кватэра.

|| прым. апартаме́нтны, -ая, -ае.


апартуні́зм, -у, м.

1. Яўныя і больш тонкія формы падману, пэўнае недагаворванне, утойванне з боку больш інфармаванага або дасведчанага ўдзельніка размовы, што выкарыстоўваецца з карыслівымі мэтамі.

2. Прыстасавальніцтва, згодніцтва, беспрынцыповасць у палітычнай барацьбе.

|| прым. апартуністы́чны, -ая, -ае.


апартуні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік апартунізму.

|| ж. апартуні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. апартуні́сцкі, -ая, -ае.


апартэі́д, -у, М -дзе, м.

Крайняя форма расавай дыскрымінацыі якой-н. групы насельніцтва аж да тэрытарыяльнай ізаляцыі яе. Ахвяры апартэіду.


апаршы́вець гл. паршывець.


апа́рына, -ы, мн. -ы, -рын, ж. (разм.).

Паглыбленае месца на балоце, якое не зарасло травою ці мохам; акно. Уваліцца ў апарыну.


апа́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

Пашкодзіць сабе скуру варам, гарачай парай.

|| незак. апа́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што.

1. Пашкодзіць скуру варам, гарачай парай. А. рукі.

2. Абліць варам. А. сечку.

|| незак. апа́рваць, -аю, -аеш, -ае.


апаса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак., каго-чаго або з інф.

Тое, што і баяцца (у 1 знач.); сцерагчыся чаго-н. А. прастуды.


апа́ска, -і, ДМ апа́сцы, ж. (разм.).

Асцярожнасць у прадбачанні небяспекі; боязь, страх. Гаварыць з апаскай.


апа́слівы, -ая, -ае (разм.).

1. Які дзейнічае з апаскай, асцярожна. А. воін.

2. Недаверлівы, насцярожаны. А. позірк.

|| наз. апа́слівасць, -і, ж.


апасро́дкаваны, -ая, -ае (кніжн.).

Дадзены не непасрэдна, а пры дапамозе чаго-н. іншага. Веды, апасродкаваныя вопытам.


апасты́лець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Апрыкраць; зрабіцца нямілым, невыносным, вельмі надакучыць.


апасты́лы, -ая, -ае (разм.).

Які вельмі апрыкраў, надакучыў; зрабіўся нямілым, невыносным. Апастылая атмасфера.


апастыля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак., з кім і без дап. (разм.).

Сварыцца, лаяцца; задзірацца. Няварта а. з людзьмі.


апастэрыёры, прысл. (кніжн.).

На падставе вопыту, вопытных дадзеных; проціл. апрыёры.

|| прым. апастэрыёрны, -ая, -ае; наз. апастэрыёрнасць, -і, ж.


апа́сці, -аду́, -адзе́ш, -адзе́; -адзём, -адзяце́, -аду́ць; -адзі́; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Асыпацца, адваліцца (з дрэў, кустоў). Лісце ўсё апала.

2. Паменшыцца ў аб’ёме, панізіцца ўзроўнем, спасці. Вада за ноч на рацэ апала. Чалавек схуднеў, шчокі апалі.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апусціцца, упасці, звіснуць. Пасмы валасоў апалі на лоб.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Асесці, пакрыць якую-н. паверхню. Апалі росы на лугах.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Прыйсці, апусціцца. Ціхі вечар апаў на зямлю.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Пагоршыцца, сапсавацца. Апаў настрой.

7. перан. Знікнуць, прапасці. Няхай смутак ападзе!

|| незак. апада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. апа́д, -у, М -дзе, м.


апаты́т, -у, М -ты́це, м.

Мінерал, з якога вырабляюць фасфатныя ўгнаенні.

|| прым. апаты́тавы, -ая, -ае. Апатытавая руда.


апаты́чны, -ая, -ае.

Схільны да апатыі, поўны апатыі, абыякавы. А. чалавек.

|| наз. апаты́чнасць, -і, ж.


апа́тыя, -і, ж.

Стан душэўнай абыякавасці, раўнадушнасці да ўсяго.

|| прым. апаты́чны, -ая, -ае.


апаўдні́ і апаўдня́, прысл.

У сярэдзіне дня. А. пачаўся дождж.


апаўзці́, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; апо́ўз, апаўзла́, -ло́; -зі́; зак.

1. Спаўзці ўніз (ад цяжару), асесці. Апаўзла зямля на беразе ракі.

2. Тое, што і абпаўзці.

|| незак. апаўза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і апо́ўзваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апаўза́нне, -я, н.


апаўно́чы, тое, што і апоўначы.


апафео́з, -у, м.

1. Праслаўленне, узвелічэнне каго-, чаго-н. (кніжн.).

2. Урачыстая, заключная масавая сцэна некаторых тэатральных спектакляў (спец.).

|| прым. апафео́зны, -ая, -ае.


апашле́нне гл. апошліць.


апашле́ць гл. пашлець.


апашля́ць гл. апошліць.


апаяса́ць, апаяшу́, апая́шаш, апая́ша; апаяшы́; апаяса́ны; зак.

1. каго-што. Надзець на каго-н. пояс, падперазаць.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан., што. Працягнуцца вакол чаго-н., абкружыць сабой. Лес апаясаў вёску.

|| незак. апая́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. апаяса́цца, апаяшу́ся, апая́шашся, апая́шацца; апаяшы́ся (да 1 знач.); незак. апая́свацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апе́ка, -і, ДМ апе́цы, ж.

1. Нагляд за недзеяздольнымі асобамі (малалетнімі, хворымі і пад.), клопаты аб іх выхаванні, правах і пад. Устанавіць апеку над малалетнімі.

2. зб. Установы або асобы, на якіх ускладзены такі нагляд.

3. Клопаты, утрыманне, нагляд, кантроль. Бацькоўская а. Выйсці з-пад апекі.


апекава́ць, апяку́ю, апяку́еш, апяку́е; апяку́й; незак., каго (што).

1. Ажыццяўляць апеку (у 1 знач.) над кім-н. А. дзяцей. А. сірот.

2. Клапаціцца, наглядаць за кім-н. А. малых сясцёр.


апельсі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Цытрусавае дрэва, а таксама сакавіты пахучы кісла-салодкі плод гэтага дрэва з мяккай лупінай аранжавага колеру.

|| прым. апельсі́навы, -ая, -ае. А. сок.


апелява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; зак. і незак.

1. Пада́ць (падаваць) апеляцыю (у 1 знач.; спец.).

2. да каго-чаго. Звярнуцца (звяртацца) за падтрымкай і пад. (кніжн.). А. да грамадскасці.


апеля́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Абскарджанне рашэння суда ў больш высокай судовай інстанцыі з мэтай перагляду справы (спец.).

2. Форма афіцыйнага абскарджання рашэння атэстацыйнай камісіі па выніках экзаменаў і пад. з мэтай перагляду ацэнкі. Падаць а.

3. перан. Зварот з просьбай, з заклікам аб чым-н. (кніжн.). А. да грамадскай думкі.

|| прым. апеляцы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.). А. суд.


апе́ндыкс, -а, м. (спец.).

Адростак сляпой кішкі.

|| прым. апе́ндыксны, -ая, -ае.


апендыцы́т, -у, М -цы́це, м.

Запаленне апендыкса.

|| прым. апендыцы́тны, -ая, -ае.


апе́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

Жаўтаваты ядомы грыб, які расце групамі каля пнёў, на пнях дрэў, каля карэнняў.


апера́бельны, -ая, -ае.

Такі, які можа быць аперыраваны, паддаецца аперацыі¹. А. хворы.

|| наз. апера́бельнасць, -і, ж.


апераджа́ць гл. апярэдзіць.


апераза́цца, аперажу́ся, апяра́жашся, апяра́жацца; аперажы́ся; зак. (разм.).

Падперазацца поясам, дзягай.

|| незак. апяра́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апераза́ць, аперажу́, апяра́жаш, апяра́жа; аперажы́; апяра́заны; зак., каго-што (разм.).

1. Надзець пояс, дзягу, апаясаць каго-, што-н.

2. перан. Абкружыць, абнесці, абгарадзіць што-н. чым-н. Горад аперазалі земляным валам.

3. перан. Моцна ўдарыць, агрэць. А. палкай па спіне.

|| незак. апяра́зваць, -аю, -аеш, -ае.


апера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Асоба, якая выконвае якія-н. вытворчыя працэсы, аперацыі (назва ўваходзіць таксама ў складаныя словы, напр. гукааператар).

2. Спецыяліст, які робіць здымкі кінакарціны; кінааператар.

|| прым. апера́тарскі, -ая, -ае.


аператы́ўны, -ая, -ае.

Здольны хутка і правільна выконваць практычныя задачы; дзейсны. Аператыўнае кіраўніцтва.

|| наз. аператы́ўнасць, -і, ж.


аперацы́йная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Памяшканне, дзе робяцца аперацыі¹. А. хірургічнага аддзялення бальніцы.


апера́цыя¹, -і, мн. -і, -цый, ж.

Хірургічная лячэбная дапамога, механічнае ўздзеянне на тканкі і органы цела (ускрыццё, выдаленне, перасадка і пад.) з мэтай лячэння. А. на сэрцы.

|| прым. аперацы́йны, -ая, -ае. Аперацыйнае аддзяленне (у бальніцы). Аперацыйнае ўмяшанне.


апера́цыя², -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Каардынаваныя ваенныя дзеянні, аб’яднаныя адзінай мэтай. Наступальная а.

2. Асобнае дзеянне ў шэрагу іншых падобных (афіц.). Паштовыя аперацыі.

|| прым. аперацы́йны, -ая, -ае. Аперацыйная зала (у банку).


апе́рці гл. абаперці.


апе́рціся гл. абаперціся.


аперцэ́пцыя, -і, ж. (кніжн.).

Успрыманне, пазнаванне на падставе ранейшых уяўленняў і запасу ведаў.

|| прым. аперцэпцы́йны, -ая, -ае.


аперы́раваць¹, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што.

Зрабіць (рабіць) аперацыю¹. А. хворага.


аперы́раваць², -рую, -руеш, -руе; -руй; незак. (кніжн.).

1. Праводзіць ваенныя аперацыі², дзейнічаць. А. у тыле ворага.

2. перан., чым. Карыстацца данымі, фактамі пры вывадах, доказах. А. фактамі.


аперыты́ў, -ты́ву, м.

Слабаалкагольны напітак, які павышае апетыт.


апе́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пакрыцца пер’ем (пра птушак).

2. перан. Стаць самастойным, сталым, забяспечаным.

|| незак. апе́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апе́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што.

Пакрыць, упрыгожыць пер’ем. А. стралу.

|| незак. апе́рваць, -аю, -аеш, -ае.


аперэ́та, -ы, ДМ -рэ́це, мн. -ы, -рэ́т, ж.

1. Музычны камедыйны твор, у якім спевы чаргуюцца з размовай і танцамі.

2. Пастаноўка такога твора на сцэне. Іграць у аперэце.

3. Тэатр, у якім ставяцца музычна-вакальныя творы камедыйнага характару.

|| прым. аперэ́тачны, -ая, -ае. А. акцёр.


апеты́т, -у, М -ты́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Жаданне есці. Добры а.

2. перан., звычайна мн. Вялікія жаданні, патрэбнасці (разм.).

Воўчы апетыт — вельмі вялікі, няўтольны апетыт.


апеты́тны, -ая, -ае.

Які ўзбуджае апетыт, смачны, прыемны на выгляд. А. торт.

|| наз. апеты́тнасць, -і, ж.


апе́ць, апяю́, апяе́ш, апяе́; апяём, апеяце́, апяю́ць; апе́й; апе́ты; зак., каго-што (высок.).

Уславіць, усхваліць (у вершах, песнях). А. герояў.

|| незак. апява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


апе́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

Каменны або гліняны падмурак печы.


апілава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., што.

Апрацаваць пілою, напільнікам. А. бервяно.

|| незак. апіло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апіло́ўванне, -я, н. і апіло́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

|| прым. апіло́вачны, -ая, -ае. А. станок. Апіловачныя работы.


апі́лкі, -лак.

Дробныя частачкі матэрыялу, якія ўтвараюцца пры апрацоўцы яго пілой, напільнікам, пілавінне. Драўняныя а. Металічныя а.

|| прым. апі́лачны, -ая, -ае і апі́лкавы, -ая, -ае.


апіра́цца гл. абаперціся.


апіра́ць гл. абаперці.


апі́рышча, -а, н. (разм.).

Тое, што і апора (у 2 знач.). Трэба шукаць нейкага а. ў жыцці.


апіса́льніцтва, -а, н.

Апісанне без спробы абагульнення, ацэнкі, вывадаў. Захапленне аўтара апісальніцтвам.


апіса́льны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе апісанне, абмежаваны адным апісаннем. Апісальная частка даследавання.

|| наз. апіса́льнасць, -і, ж.


апіса́нне, -я, н.

1. гл. апісаць.

2. Слоўная абмалёўка каго-, чаго-н, сачыненне, укладанне, у якім што-н. апісваецца. Геаграфічныя апісанні.


апіса́ць, апішу́, апі́шаш, апі́ша; апішы́; апіса́ны; зак.

1. каго-што. Расказаць пра каго-, што-н., паказаць, абмаляваць у пісьмовай або вуснай форме. А. падзеі.

2. што. Перадаць звесткі пра склад, асаблівасці чаго-н. А. мясцовую гаворку.

3. што. Скласці поўны спіс чаго-н. (з мэтай уліку, па прычыне якой-н. пастановы судовых органаў і пад.). А. маёмасць.

4. што. Завяшчаць каму-н. А. дом старэйшаму сыну.

5. што. У матэматыцы: начарціць адну фігуру вакол другой з захаваннем пэўных умоў. А. акружнасць вакол трохвугольніка.

6. што. Зрабіць рух, перамясціцца па крывой. А. дугу.

|| незак. апі́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апіса́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і во́піс, -у, м. (да 3 знач.).


апі́ска, -і, ДМ апі́сцы, мн. -і, -сак, ж.

Памылка ў пісьмовым тэксце, зробленая праз няўважлівасць.


апітэрапі́я, -і, ж. (спец.).

Лячэнне пчаліным ядам.

|| прым. апітэрапеўты́чны, -ая, -ае.


апі́цца, ап’ю́ся, ап’е́шся, ап’е́цца; ап’ёмся, ап’яце́ся, ап’ю́цца; апі́ўся, апіла́ся, апіло́ся; зак.

Тое, што і абапіцца.

|| незак. апіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


апла́віцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца, зак.

Расплавіцца па краях, па паверхні.

|| незак. аплаўля́цца, -я́ецца.


апла́віць, -ла́ўлю, -ла́віш, -ла́віць; -ла́ўлены; зак., што.

Расплавіць край або паверхню чаго-н., нагрэўшы да высокай тэмпературы.

|| незак. аплаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


апладзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., каму-чаму.

Пляскаць у далоні ў знак адабрэння, прывітання і пад.


апладні́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ло́дніцца; зак.

Стаць аплодненым.

|| незак. апладня́цца, -я́ецца.


апладні́ць, -ладню́, -ло́дніш, -ло́дніць; -ло́днены; зак., каго-што.

Даць пачатак развіццю арганізма шляхам зліцця мужчынскай і жаночай палавых клетак.

|| незак. апладня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. апладне́нне, -я, н.


апладысме́нты, -аў.

Плясканне ў далоні ў знак адабрэння ці прывітання.


апла́каць, -а́чу, -а́чаш, -а́ча; -а́ч; -а́каны; зак., каго-што.

Выказаць слязамі свой смутак з прычыны чыёй-н. смерці. А. маці.

|| незак. апла́кваць, -аю, -аеш, -ае.


апламбава́ць гл. пламбаваць.


апла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж.

1. гл. аплаціць.

2. Грошы, якія выплачваюцца за што-н. Высокая а.

|| прым. апла́тны, -ая, -ае.


аплаці́ць, -ачу́, -а́ціш, -а́ціць; -а́чаны; зак., што.

Унесці плату за што-н.; пакрыць якія-н. выдаткі. А. праезд. А. рахунак.

|| незак. апла́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж. А. працы.


апле́сці, -ляту́, -ляце́ш, -ляце́; -ляцём, -лецяце́, -ляту́ць; -лёў, -ляла́, -ло́; -ляці́; -ле́цены; зак.

1. што. Пакрыць перапляценнем з чаго-н., абвіць чым-н. гнуткім. А. гаршчок.

2. перан., каго-што. Хітрыкамі аблытаць, ашукаць і пад. (разм.).

|| незак. аплята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аплі́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Металічны кручок для зашпільвання адзення.

|| прым. апліко́вы, -ая, -ае.


апліка́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Стварэнне малюнка, узору, арнаменту шляхам нашыўкі (наклейвання) на што-н. кавалачкаў рознакаляровай паперы, матэрыі і пад.

2. Карціна, арнамент і пад., створаныя такім чынам.

|| прым. аплікацы́йны, -ая, -ае.


апло́мб, -у, м. (кніжн.).

Залішняя самаўпэўненасць у гутарцы ці паводзінах, саманадзейнасць. Гаварыць з апломбам.


апло́т, -у, М -о́це, м. (высок.).

Надзейная абарона, апора, цвярдыня.


аплы́сці¹ і аплы́ць, -ыву́, -ыве́ш, -ыве́; -ывём, -ывяце́, -ыву́ць; -ы́ў, -ыла́, -ыло́; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Растаць, растапіцца зверху, з краёў і пачаць сцякаць, пакрываючы што-н. рэшткамі растопленага рэчыва. Свечка аплыла.

2. Ацячы, заплыць тлушчам. Твар аплыў.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Абваліцца, апаўзці пад дзеяннем вады, вільгаці. Бераг аплыў.

|| незак. аплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аплы́сці² і аплы́ць, -ыву́, -ыве́ш, -ыве́; -ывём, -ывяце́, -ыву́ць; -ы́ў, -ыла́, -ыло́; зак., што.

Праплысці вакол чаго-н., абплысці. А. востраў.

|| незак. аплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аплю́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што (разм.).

Апырскаць, абліць. А. вадой.

|| звар. аплю́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. аплю́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аплява́ць, -люю́, -люе́ш, -люе́; -люём, -люяце́, -люю́ць; -лю́й; -лява́ны; зак., каго-што (разм.).

1. Пакрыць каго-, што-н. пляўкамі.

2. перан. Зганьбіць, беспадстаўна зняважыць, абняславіць каго-н. А. сумленнага чалавека.

|| незак. аплёўваць, -аю, -аеш, -ае.


апляву́ха, -і, ДМ -ву́се, мн. -і, -ву́х, ж. (разм., груб.).

1. Удар далонню па шчацэ. Даць аплявуху.

2. перан. Знявага, маральны ўдар.


аплята́ць гл. аплесці.


апо́вед -у, мн. -ы, -аў, м.

Апавяданне. Аўтарскі а.


апо́весць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Літаратурна-мастацкі твор; эпічны жанр, блізкі да апавядання і рамана.

2. Апавяданне пра якую-н. падзею ў яе паслядоўным развіцці. Уважліва слухалі сумную а.


апо́й гл. апаіць.


апо́йванне гл. апаіць.


апо́йваць гл. апаіць.


апо́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, апо́ек, ж.

Шкура цяляці-сысунка, а таксама вырабленая з яе скура.

|| прым. апо́йкавы, -ая, -ае. Апойкавыя боты.


апо́ка¹, -і, ДМ -о́цы, мн. -і, апо́к, ж. (спец.).

Прыстасаванне, у якім робіцца ліцейная форма (скрынка без дна з фармовачнай зямлёй для заліўкі металам).

|| прым. апо́кавы, -ая, -ае.


апо́ка², -і, ДМ -о́цы, ж. (спец.).

Цвёрдая лёгкая горная парода, багатая на крэменязём.

|| прым. апо́кавы, -ая, -ае.


апо́крыф, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Старажытны твор з біблейскім сюжэтам, у якім дапушчаны адступленні ад афіцыйнага веравучэння і таму адхілены царквой.

|| прым. апакрыфі́чны, -ая, -ае. Апакрыфічная літаратура.


апо́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Крайняя, выпуклая з аднаго боку дошка, якая атрымліваецца ў выніку падоўжнай распілоўкі бервяна. Прыбудова з аполкаў.

|| прым. апо́лкавы, -ая, -ае.


апо́лваць гл. апалоць.


апо́мніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.

1. Апрытомнець, прыйсці да стану самавалодання. А. пасля страты прытомнасці.

2. Тое, што і адумацца. Што вы робіце? Апомніцеся!


апо́на, -ы, мн. -ы, апо́н, ж.

1. Тое, чым накрываюць, апінаюць што-н. (разм.). Накрыць ногі цёплай апонай.

2. Тое, што ахутвае, ахінае з усіх бакоў. А. смугі (перан.).


апо́ра, -ы, ж.

1. Тое, на што можна абаперціся, што служыць для падтрымкі чаго-н. А. для моста. Плошча апоры.

2. перан. Дапамога, сіла, што падтрымлівае каго-, што-н.; падтрымка. Дзеці — а. для бацькоў у старасці.

3. перан. Зыходны пункт, аснова чаго-н. Вопыт папярэднікаў — а. для далейшых даследаванняў.


апо́ркі, -аў, адз. -рак, -рка, м.

Старыя боты з адрэзанымі халявамі, рэшткі зношанага абутку. На нагах былі нейкія а.


апо́рны, -ая, -ае.

Які з’яўляецца апорай (у 1 знач.), уяўляе сабой апору, аснову чаго-н., умацаванне. А. пункт. Апорная калона.


апо́рт, -у, М -рце, м.

Гатунак зімовых чырвоных яблыкаў вялікага памеру.

|| прым. апо́ртавы, -ая, -ае.


апо́стал, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У хрысціянстве: вучань Хрыста, прапаведнік яго вучэння.

2. перан., чаго. Паслядоўнік і прапаведнік якой-н. ідэі (кніжн.).

3. Царкоўная новазапаветная кніга, якая змяшчае «Дзеянні» і «Пасланні апосталаў».

|| прым. апо́стальскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


апо́страф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Надрадковы знак у выглядзе коскі (’), напр., у напісанні слова «надвор’е».


апо́сум, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая млекакормячая жывёліна сямейства сумчатых пацукоў, якая водзіцца ў лясах Амерыкі.


апо́ўдні, прысл.

Тое, што і апаўдні, апаўдня.


апо́ўзаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Тое, што і абпоўзаць.

|| незак. апо́ўзваць, -аю, -аеш, -ае.


апо́ўзваць гл. апаўзці, апоўзаць.


апо́ўзень, -зня, мн. -зні, -зняў, м.

Грунт, парода, што пад дзеяннем вады, свайго цяжару спаўзае па схіле ўніз. Берагавы а.

|| прым. апо́ўзневы, -ая, -ае. Апоўзневыя працэсы.


апо́ўзіны, -зін, толькі мн.

Звязаныя канцамі дубцы, якія ўскладаюцца на стог для ўмацавання сена.


апо́ўзлы, -ая, -ае.

Які апоўз, апусціўся. А. бераг.


апо́ўначы і апаўно́чы, прысл.

У 12 гадзін ночы. З паходу вярнуліся а.


апо́шліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Зрабіць пошлым, паказаць дробным, нікчэмным. А. чужую думку. А. высокія словы.

|| незак. апашля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. апашле́нне, -я, н.


апо́шні, -яя, -яе.

1. Канцавы ў шэрагу чаго-н. А. дзень заняткаў. А. ў чарзе. У а. раз.

2. Адзіны, астатні. Раздзяліць а. кавалак хлеба.

3. Які толькі што з’явіўся, самы новы. А. нумар часопіса. Апошнія паведамленні. Апранацца па апошняй модзе.

4. Канчатковы, беспаваротны, рашаючы; вышэйшы, крайні. Апошняе слова. А. сродак.

5. Зусім дрэнны, самы горшы (разм.). Лаяць апошнімі словамі.

6. Гэты, толькі што названы (кніжн.). Зайшла адна жанчына, затым другая, апошняя — з дзіцём.

7. наз. апо́шняе, -яга, н. Тое адзінае, што засталося. Гатовы з чалавекам апошнім падзяліцца.


апрабава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., што.

1. Праверыць, выпрабаваць. А. новую тэхніку.

2. Даць афіцыйнае адабрэнне чаму-н.

|| незак. апрабо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. апрабо́ўванне, -я, н.

|| наз. апрабава́нне, -я, н. і апраба́цыя, -і, ж.


апра́ва, -ы, мн. -ы, -ра́ў, ж.

1. Тое, у што ўстаўляецца што-н., аздоба чаго-н., рамка. Люстэрка ў бляшанай аправе. Акуляры ў дарагой аправе.

2. перан. Тое, што акружае як рамка. Возера ў аправе кучаравых кустоў.

3. Металічнае пакрыццё абразоў як аздоба. А. абраза.

|| прым. апра́вачны, -ая,-ае.


апра́віцца, -ра́ўлюся, -ра́вішся, -ра́віцца; зак.

1. ад чаго. Аднавіць свае сілы, ачуняць, паправіцца; дасягнуць ранейшага стану. А. ад хваробы.

2. Спаражніцца (разм.).

|| незак. апраўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


апра́віць, -ра́ўлю, -ра́віш, -ра́віць; -ра́ўлены; зак., што.

Уставіць у аправу. А. акуляры. А. партрэт.

|| незак. апраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


апраме́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.

Тое, што і абпраменіцца.


апраме́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Тое, што і абпраменіць.

|| незак. апраме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апраме́ньванне, -я, н. і апрамяне́нне, -я, н. Апраменьванне кварцам.


апраме́тны, -ая, -ае.

1. Пякельны, такі, як у пекле.

2. перан. Незвычайны па ступені праяўлення. Апраметная цемра.

3. у знач. наз. апраме́тная, -ай, ж. Пекла, падземнае царства. Праваліцца ў апраметную.


апрана́ха, -і, ДМ -на́се, мн. -і, -на́х, ж. (разм.).

Прадмет верхняга адзення. Накінь на плечы якую-небудзь апранаху.


апрану́ць, -ану́, -а́неш, -а́не; -а́нем, -а́неце, -а́нуць; -ані́; -а́нуты і -а́нены; зак.

1. каго-што. Адзець. А. дзіця.

2. што. Надзець, нацягнуць на сябе ці на каго-н. якую-н. вопратку. А. паліто.

3. каго-што. Забяспечыць неабходнай вопраткай (разм.). А. сям’ю.

4. каго-што. Увасобіць у якой-н. форме. А. хлопца ў мядзведзя.

5. перан. Пакрыць. Ноч апранула зямлю.

|| незак. апрана́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. апрану́цца, -ану́ся, -а́нешся, -а́нецца; -а́немся, -а́нецеся, -а́нуцца; -ані́ся; незак. апрана́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. апрана́нне, -я, н.


апрасне́нне гл. апрэсніць.


апрасня́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прыбор для апраснення вады.


апрасня́льны гл. апрэсніць.


апрасня́ць гл. апрэсніць.


апрасці́цца, -рашчу́ся, -ро́сцішся, -ро́сціцца; зак.

Стаць больш простым у звычках, адзенні і пад.

|| незак. апрашча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. апрашчэ́нне, -я, н.


апра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

1. Ачысціцца, абмыцца, прыбрацца. А. перад святам.

2. Паправіцца, паздаравець. Ледзь апратаўся пасля хваробы.

|| незак. апра́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апра́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Прыбраць, пачысціць, абмыць. А. дзяцей. А. хату перад святам.

|| незак. апра́тваць, -аю, -аеш, -ае.


апратэстава́нне гл. пратэставаць.


апратэстава́ць гл. пратэставаць.


апраўда́льны, -ая, -ае.

Які заключае ў сабе апраўданне. А. прыгавор. А. дакумент.


апраўда́нне, -я, н.

1. гл. апраўдаць.

2. Довад, якім можна апраўдаць, вытлумачыць што-н. Для яго ўчынкаў няма апраўдання.


апраўда́ны, -ая, -ае.

Які мае апраўданне (у 2 знач.) у чым-н. Апраўданая рызыка.


апраўда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Даказаць сваю невінаватасць. А. перад народам.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пацвердзіцца; аказацца правільным. Спадзяванні апраўдаліся.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Акупіцца, атрымаць кампенсацыю. Расходы апраўдаліся.

|| незак. апра́ўдвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


апраўда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. каго (што). Прызнаць невінаватым, вынесці апраўдальны прыгавор. А. падсуднага.

2. што. Даказаць магчымасць чаго-н. Старацца а. які-н. учынак.

3. што. Паказаць сябе дастойным чаго-н. А. высокае званне. А. давер калектыву.

4. што. Акупіць, кампенсаваць. Расходы апраўдаюць сябе.

|| незак. апра́ўдваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апраўда́нне, -я, н.


апрацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Вырабіць, адшліфаваць, ачысціць, зрабіць гатовым для чаго-н. А. дэталь. А. камень.

2. што. Падрыхтаваць для пасеву, пасадкі. А. зямлю.

3. перан., каго-што. Уздзейнічаць на каго-н. у пажаданым кірунку, схіліць да чаго-н.

4. Надаць чаму-н. завершаны выгляд; зрабіць больш дасканалым.

|| незак. апрацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апрацо́ўванне, -я, н. і апрацо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


апраці́вець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць брыдкім, агідным, невыносным, моцна надакучыць каму-н. Апрацівелі штодзённыя папрокі і натацыі.


апрацо́ўчы, -ая, -ае.

Які служыць для апрацоўкі, прызначаны для апрацоўкі. А. інструмент. Апрацоўчая прамысловасць.


апрача́ і апро́ч, прыназ. з Р.

1. За выключэннем каго-, чаго-н. Дома ўсе, а. бацькі.

2. У дадатак да каго-, чаго-н. У хаце, а. ложка, была і канапа.


апруцяне́лы, -ая, -ае.

Застылы, скарчанелы; анямелы, адубелы. Апруцянелыя ад холаду пальцы.


апруцяне́ць гл. пруцянець.


апрыёры, прысл. (кніжн.).

1. Незалежна ад вопыту, да вопыту; проціл. апастэрыёры.

2. перан. Не правяраючы чаго-н., загадзя.

|| прым. апрыёрны, -ая, -ае; наз. апрыёрнасць, -і, ж.


апры́краць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Стаць прыкрым, непрыемным; моцна надакучыць каму-н. з-за аднастайнасці. Апрыкралі дажджы.


апры́кры, -ая, -ае.

Які стаў прыкрым, непрыемным, нязносным з-за аднастайнасці.


апрыто́мнець, -ею, -ееш, -ее; зак.

1. Ачуцца, прыйсці да прытомнасці.

2. Апамятацца, набыць здольнасць спакойна разважаць і дзейнічаць.


апрыхо́даваць гл. прыходаваць.


апры́чнік, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Той, хто знаходзіўся ў радах апрычніны (у 3 знач.). Царскія апрычнікі.


апры́чніна, -ы, ж.

1. гіст. Сістэма надзвычайных мер, ажыццёўленая царом Іванам IV Грозным для разгрому баярска-княжацкай апазіцыі і ўмацавання самадзяржаўя.

2. Частка дзяржаўных тэрыторый, якія знаходзіліся ў кіраванні цара Івана IV і служылі яму апорай у насаджэнні сваёй палітыкі.

3. Спецыяльнае войска цара Івана IV для правядзення яго палітыкі, высочвання і выкаранення «крамолы».

|| прым. апры́чны, -ая, -ае. Апрычнае войска. Апрычныя ўладанні.


апрышча́вець гл. прышчавець.


апрэ́сніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Зрабіць прэсным, ачысціць ад солей. А. марскую ваду.

|| незак. апрасня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. апрасне́нне, -я, н.

|| прым. апрасня́льны, -ая, -ае.


аптаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Гандляр, камерсант, які вядзе аптовы гандаль.


апто́вы, -ая, -ае.

Які звязаны з гандлем оптам, які робіцца оптам. А. гандаль. Аптовыя цэны.


аптыма́льны, -ая, -ае. (кніжн.).

Найбольш спрыяльны, зручны; найлепшы. Аптымальныя ўмовы.

|| наз. аптыма́льнасць, -і, ж.


аптымі́зм, -у, м.

Бадзёрае і жыццярадаснае светаадчуванне, пры якім чалавек верыць у лепшае, у поспех; проціл. песімізм.

|| прым. аптымісты́чны, -ая, -ае; наз. аптымісты́чнасць, -і, ж.


аптымі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, поўны аптымізму; проціл. песіміст.

|| ж. аптымі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


апты́чны, -ая, -ае.

1. гл. оптыка.

2. Светлавы, зрокавы. А. падман.


аптэ́ка, -і, ДМ -тэ́цы, мн. -і, -тэ́к, ж.

Установа, дзе па рэцэптах урачоў робяцца і адпускаюцца лякарствы, а таксама прадаюцца гатовыя лякарствы, санітарна-гігіенічныя, касметычныя і інш. прадметы.

Як у аптэцы (разм., жарт.) — вельмі дакладна.

|| прым. аптэ́карскі, -ая, -ае і аптэ́чны, -ая, -ае. Аптэкарскія тавары. Аптэчная шафа.


аптэ́кар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік аптэкі; фармацэўт.

|| ж. аптэ́карка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. аптэ́карскі, -ая, -ае.


аптэ́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Набор лякарстваў, неабходных для першай дапамогі, а таксама спецыяльная скрынка, шафка з такім наборам. Дарожная а.


апублікава́нне гл. публікаваць.


апублікава́ць гл. публікаваць.


апубліко́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і публікаваць.


апу́склівы, -ая, -ае.

Неахайны, недагледжаны. А. чалавек.


апускны́, -а́я, -о́е.

Які можна апусціць. Апускная лямпа.


апусташа́льны, -ая, -ае.

Які робіць апусташэнне. Апусташальныя войны.

|| наз. апусташа́льнасць, -і, ж.


апусто́шаны, -ая, -ае.

1. Спустошаны. Апустошаная зямля.

2. перан. Пазбаўлены маральных сіл, унутранага, духоўнага зместу. Апустошаная душа.

|| наз. апусто́шанасць, -і, ж.


апусто́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак.

1. што. Зрабіць пустым, спустошыць. А. зямлю. А. кішэні (жарт.).

2. перан., каго-што. Пазбавіць маральных сіл, духоўнага зместу. А. душу чалавека.

|| незак. апусташа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. апусташэ́нне, -я, н. і апусто́шванне, -я, н.


апусце́лы, -ая, -ае.

Які стаў пустым, бязлюдным. А. дом. Апусцелыя вуліцы.

|| наз. апусце́ласць, -і, ж.


апусце́нне гл. пусцець.


апусце́ць гл. пусцець.


апусці́цца, -ушчу́ся, -у́сцішся, -у́сціцца; зак.

1. Перамясціцца ў больш нізкае становішча; знізіцца. Бусел апусціўся на луг.

2. на што і без дап. Наблізіўшыся да паверхні зямлі, ахінуць, ахутаць што-н. Вячэрні змрок апусціўся на горад.

3. без дап. Спусціўшыся, перагарадзіць доступ куды-н. Заслона апусцілася. Шлагбаум апусціўся.

4. перан. Перастаць клапаціцца пра свой знешні выгляд, дрэнна паводзіць сябе ў маральных адносінах. Апусціўся чалавек.

|| незак. апуска́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. апушчэ́нне, -я, н.


апусці́ць, -ушчу́, -у́сціш, -у́сціць; -у́шчаны; зак.

1. каго-што. Перамясціць у больш нізкае становішча. А. сцяг.

2. што. Схіліць, нахіліць. А. галаву. А. вочы (скіраваць позірк уніз).

3. каго-што. Змясціць у што-н. куды-н. уніз. А. пісьмо ў паштовую скрынку.

4. Перавесці з вертыкальнага становішча ў гарызантальнае, адчыняючы або зачыняючы што-н. А. шлагбаум.

5. што. Зрабіць пропуск, выключыць. Пры чытанні а. слова.

6. каго-што. Занядбаць, запусціць. А. гаспадарку.

|| незак. апуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. апуска́нне, -я, н.

|| наз. апушчэ́нне, -я, н.


апу́ха, -і, ДМ апу́се, м.

1. гл. апушы́ць.

2. Футравая абшыўка па краях адзення, абутку. А. даражэй кажуха (прымаўка).


апуха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Тое, што і пухнуць. Рукі апухаюць.


апу́хлы, -ая, -ае (разм.).

Які апух. А. твар.

|| наз. апу́хласць, -і, ж.


апу́хнуць гл. пухнуць.


апу́шына, -ы, мн. -ы, -шын, ж.

Дошка ля краю даху, страхі; застрэшніца.


апу́шыць, -шыць; безас.; зак., каго-што (разм.).

Занадта павялічыцца ў аб’ёме, раздзьмуцца (пра жывот). Апушыла жывот.


апушы́ць, -шу́, -шы́ш, -шы́ць; -шы́м, -шыце́, -ша́ць; апу́шаны; зак., што.

1. Абшыць па краях футрам (адзенне, абутак). А. паліто.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра снег, іней: зацерушыць, абсыпаць. Іней апушыў дрэвы прысад.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакрыць, акружыць пушком, чым-н. пушыстым.

|| незак. апу́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апу́ха, -і, ДМ апу́се, ж. (да 1 знач.) і апу́шванне, -я, н.


апыле́нне, -я, н.

1. гл. апыліць.

2. Перанос пылку кветкі з тычынак на рыльца песціка для апладнення. А. раслін. Штучнае а.


апылі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., апы́ліцца; зак.

Стаць апыленым. Кветкі апыліліся.

|| незак. апыля́цца, -я́ецца і апы́львацца, -аецца.


апылі́ць, апылю́, апы́ліш, апы́ліць; апы́лены; зак., што.

1. Зрабіць апыленне (у 2 знач.). А. кветку.

2. Апрацаваць пылападобным саставам для знішчэння шкодных насякомых. А. пасевы.

|| незак. апыля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е (да 1 знач.) і апы́льваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.); наз. апы́льванне, -я, н.

|| наз. апыле́нне, -я, н. (да 2 знач.).


апылкава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ку́ецца; зак.

Тое, што і апыліцца.

|| незак. апылко́ўвацца, -аецца.


апылкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Тое, што і апыліць (у 1 знач.).

|| незак. апылко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апылкава́нне, -я, н.


апы́львальнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Апарат для апыльвання раслін; апыляльнік (у 2 знач.).


апыля́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Пераносчык пылку кветак з тычынак на песцік (насякомыя, птушкі, вецер, вада).

2. Тое, што і апыльвальнік.


апыну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Трапіць куды-н., аказацца ў якім-н. месцы, становішчы. А. ў горадзе.

|| незак. апына́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


апы́рскаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Абліць, пакрыць пырскамі, дробнымі кроплямі. А. вадой.

|| незак. апы́рскваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. апы́рснуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| звар. апы́рскацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. апы́рсквацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. апы́рскванне, -я, н.


апы́рсквальнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Апарат для апырсквання раслін.


апыта́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Пералік пытанняў па якой-н. тэме, пры зборы якіх-н. звестак; анкета.


апыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

1. Сабраць адказы на якія-н. пытанні. А. усіх прысутных.

2. Праверыць веды вучняў, студэнтаў і інш., выклікаючы па чарзе.

|| незак. апы́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. апыта́нне, -я, н.; прым. апыта́льны, -ая, -ае. А. ліст.


апэ́цкацца гл. пэцкацца.


апэ́цкаць гл. пэцкаць.


апява́ць гл. апець.


апяка́ць¹ гл. апячы.


апяка́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго (што).

Тое, што і апекаваць. А. дзяцей.


апяку́н, апекуна́, мн. апекуны́, апекуно́ў, м.

Асоба, якой даручана апека, апякунства над кім-н.

|| ж. апяку́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. апяку́нскі, -ая, -ае.


апяку́нства, -а, н.

Абавязкі апекуна. Узяць дзяцей пад сваё а.


ап’яне́нне гл. п’янець.


ап’яне́ць гл. п’янець.


ап’яні́ць гл. п’яніць.


ап’яня́льны, -ая, -ае.

Які п’яніць, ад якога хмялеюць. А. пах чаромхі.


апяра́звацца гл. аперазацца.


апяра́зваць гл. аперазаць.


апярэ́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

1. Рухаючыся ў адным напрамку з кім-, чым-н., апынуцца наперадзе, абагнаць.

2. Зрабіць што-н. раней, чым што-н. адбылося. А. падзеі.

|| незак. апярэ́джваць, -аю, -аеш, -ае і апераджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. апярэ́джанне, -я, н.


апярэ́нне, -я, н.

Пер’е ў птушак.

Хваставое апярэнне самалёта (спец.) — вертыкальныя і гарызантальныя плоскасці на задняй частцы самалёта.


апяча́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Закрыць доступ да чаго-н., наклаўшы сургучную пячатку. А. кватэру.

|| незак. апяча́тваць, -аю, -аеш, -ае; наз. апяча́тванне, -я, н.


апячы́, апяку́, апячэ́ш, апячэ́; апячо́м, апечаце́, апяку́ць; апёк, апякла́, -ло́; апячы́; апе́чаны; зак., каго-што.

1. Агнём або чым-н. гарачым, едкім, пякучым і інш. пашкодзіць скуру; абпаліць, прычыніць боль. А. руку. А. крапівой ногі.

2. перан. Уразіць, усхваляваць. Рэзкае слова апякло сэрца.

|| незак. апяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


апячы́ся, апяку́ся, апячэ́шся, апячэ́цца; апячо́мся, апечаце́ся, апяку́цца; апёкся, апякла́ся, -ло́ся; апячы́ся; зак.

1. Пашкодзіць сабе што-н. агнём або чым-н. гарачым, едкім, пякучым; атрымаць апёк. А. крапівою.

2. перан. Пацярпець няўдачу, нечакана сустрэўшы перашкоду пры спробе зрабіць што-н. (разм.). А. на новай справе. Каля вады намочышся, каля агню апячэшся (прыказка).

|| незак. апяка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


апяя́ць, апяю́, апяе́ш, апяе́; апяём, апеяце́, апяю́ць; апе́й; апяя́ны; зак., каго-што (высок.).

Тое, што і апець.


ар, а́ра, мн. а́ры, а́раў, м.

Мера зямельнай плошчы ў метрычнай сістэме, роўная 100 м²; адна сотая гектара.


арабе́ска, -і, ДМ -бе́сцы, мн. -і, -сак, ж.

1. Складаны арнамент з геаметрычных фігур і стылізаваных кветак, лісця і пад. першапачаткова ў помніках арабскага мастацтва, пазней у арабскім стылі (спец.).

2. мн. Збор невялікіх літаратурных ці музычных твораў (кніжн.).

|| прым. арабе́скавы, -ая, -ае.


арабі́на, -ы, мн. -ы, -бі́н, ж.

Тое, што і рабіна. Палымнеюць арабіны.

|| памянш. арабі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. арабі́навы, -ая, -ае.


арабі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Вучоны, спецыяліст у галіне арабістыкі.

|| ж. арабі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


арабі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Сукупнасць навук аб мове, культуры і гісторыі арабаў.


ара́бы, -аў, адз. ара́б, -а, м.

Народы семітычнай моўнай групы, якія насяляюць Пярэднюю Азію і Паўночную Афрыку.

|| ж. ара́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак.

|| прым. ара́бскі, -ая, -ае.


арагаве́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Зацвярдзець, пакрыцца рагавой луской. Скура арагавела.

|| наз. арагаве́нне, -я, н.


арагра́фія, -і, ж.

Раздзел фізічнай геаграфіі, які вывучае рэльеф зямной паверхні.

|| прым. араграфі́чны, -ая, -ае.


ара́кул, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Месца, храм, дзе ў Старажытнай Грэцыі, Рыме, краінах старажытнага Усходу жрацы прарочылі ад імя Бога. Дэльфійскі а.

2. У антычным свеце: жрэц-прадказальнік волі бажаства, які даваў адказы на розныя пытанні.

3. перан. Пра таго, чые меркаванні прызнаюцца бясспрэчнай ісцінай (іран.).

|| прым. ара́кульскі, -ая, -ае.


аракчэ́еўшчына, -ы, ж. (гіст).

Рэжым неабмежаванага паліцэйскага дэспатызму, самавольства ваеншчыны ў кіраванні народам у пачатку 19 ст. ў Расіі.


ара́ла, -а, н.

1. уст. Прылада для ворыва, саха.

2. У выразе: перакаваць мячы на аралы (высок.) — скончыўшы вайну, пачаць мірна працаваць.


арангута́н і арангута́нг, -а, мн.і -і, -аў, м.

Буйная чалавекападобная малпа.

|| прым. арангута́навы (арангута́нгавы), -ая, -ае.


арандава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак. і незак., што.

Узяць (браць) у арэнду.


аранда́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто арандуе што-н.

|| ж. аранда́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. аранда́тарскі, -ая, -ае.


ара́нжавы, -ая, -ае.

Які мае чырвона-жоўтую (адну з сямі асноўных колераў спектра) афарбоўку; падобны да колеру апельсінаў. А. колер.


аранжарэ́я, -і, мн. -і, -рэ́й, ж.

Цёплае зашклёнае памяшканне для вырошчвання раслін; цяпліца.

|| прым. аранжарэ́йны, -ая, -ае. Аранжарэйная расліна (таксама перан., іран.: пра далікатнага, распешчанага чалавека).


аранжы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Перакласці (перакладаць) музычны твор для выканання на іншым інструменце або іншага саставу інструментаў (галасоў).

|| наз. аранжыро́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -ро́вак.


ара́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Цемнаскуры чалавек, негр (уст.).

2. Ашуканец, жулік (разм., уст.).

Браць на арапа (разм., неадабр.) — браць ашуканствам, падманам.

|| ж. ара́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак (да 1 знач.).

|| прым. ара́пскі, -ая, -ае.


ара́пнік, -а, м.

Доўгі паляўнічы бізун з кароткай ручкай або кароткі раменны бізун.


арасі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., аро́сіцца; зак.

Пакрыцца кроплямі чаго-н., насыціцца вільгаццю. Арасілася зямля.

|| незак. араша́цца, -а́ецца.


арасі́ць, арашу́, аро́сіш, аро́сіць; арашо́ны; зак., што.

1. Апырскаць кроплямі чаго-н., увільгатніць. Дробны дождж арасіў глебу.

2. Шляхам правядзення каналаў абвадніць, паліць. А. палі.

|| незак. араша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. арашэ́нне, -я, н.


ара́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто гаворыць прамову, прамоўца.

2. Той, хто валодае красамоўствам, майстэрствам слова. Сапраўдны а.

|| прым. ара́тарскі, -ая, -ае.


ара́тарстваваць, -ствую, -ствуеш, -ствуе; -ствуй; незак. (іран.).

Гаварыць з прэтэнзіяй на красамоўства.


арато́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Вялікі музычна-драматычны твор для хору, спевакоў-салістаў і аркестра.

|| прым. арато́рны, -ая, -ае і аратарыя́льны, -ая, -ае.


ара́ты, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Той, хто апрацоўвае, арэ зямлю; земляроб. Дзе а. плача, там жняя скача (прыказка).

|| прым. ара́цкі, -ая, -ае.


ара́хіс, -у, м.

Паўднёвая травяністая алейная расліна сямейства бабовых; земляны арэх, а таксама плод гэтай расліны.

|| прым. ара́хісавы, -ая, -ае. А. торт (з арахісам).


ара́ць, ару́, арэ́ш, арэ́; аро́м, араце́, ару́ць; ары́; ара́ны; незак., што і без дап.

Апрацоўваць зямлю плугам, сахой.

|| зак. узара́ць, -ру́, -рэ́ш, -рэ́, -ро́м, -раце́, -ру́ць; -ры́; -ра́ны.

|| наз. ара́нне, -я, н. і во́рыва, -а, н.


а́рачны гл. арка.


араша́льны, -ая, -ае.

Які служыць для арашэння, штучнага ўвільгатнення глебы. А. канал.


арба́, -ы́, мн. а́рбы, -аў, ж.

Высокі двухколавы воз у Сярэдняй Азіі, а таксама доўгі чатырохколавы — ва Украіне, у Крыме, на Каўказе.


арбале́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Старадаўняя ручная кідальная зброя; самастрэл.

|| прым. арбале́тны, -ая, -ае.


арбі́та, -ы, ДМ -бі́це, мн. -ы, -бі́т, ж.

1. Шлях руху нябеснага цела, а таксама касмічнага апарата, карабля. А. Марса.

2. перан., чаго або якая. Сфера дзеяння, распаўсюджання чаго-н.

3. Вочная ўпадзіна, вачніца. Аж вочы павылазілі з арбіт.

|| прым. арбіта́льны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.; спец.).


арбі́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Суддзя, пасрэднік у спрэчках не судовага характару; трацейскі суддзя.

2. Суддзя ў некаторых відах спартыўных спаборніцтваў.


арбітра́ж, -у, м.

Вырашэнне спрэчак не судовага характару арбітрамі, трацейскім судом; дзяржаўны орган, які займаецца гэтым.

|| прым. арбітра́жны, -ая, -ае.


арг...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. ў знач. арганізацыйны, напр.: аргкамітэт, аргвывады.


аргама́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Старажытная назва ўсходніх пародзістых верхавых коней.

|| прым. аргама́чны, -ая, -ае.


арга́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Музычны духавы клавішны інструмент, што складаецца з набору труб, у якія мяхамі напампоўваецца паветра.

|| прым. арга́нны, -ая, -ае. Арганная музыка.


аргана... і аргана-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) арганічны (у 1 знач.), напр.: арганагенны, аргана-мінеральны, 2) які мае адносіны да органаў (у 1 знач.), напр.: арганапаталогія, арганапластыка, арганатэрапеўтычны, арганатэрапія (прымяненне з лячэбнай мэтай рэчываў жывёльнага паходжання).


арганізава́ны, -ая, -ае.

1. Аб’яднаны, згуртаваны, які ўваходзіць у склад якой-н. арганізацыі. А. калектыў.

2. Планамерны, упарадкаваны. А. характар партызанскай барацьбы.

3. Дысцыплінаваны, які дзейнічае дакладна і планамерна.

|| наз. арганізава́насць, -і, ж.


арганізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Узнікнуць, з’явіцца, утварыцца. Арганізаваўся новы аддзел.

2. Аб’яднацца для якой-н. мэты. А. на барацьбу за мір.

|| незак. арганізо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


арганізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак.

1. што. Заснаваць, стварыць. А. курсы. А. хор.

2. што. Падрыхтаваць, наладзіць. А. сустрэчу. А. дастаўку газет.

3. каго-што. Аб’яднаць для якой-н. мэты. А. моладзь.

4. што. Упарадкаваць што-н. А. свой час.

|| незак. арганізо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. арганіза́цыя, -і, ж.


арганіза́тар, -а, мн. -ы, -аў м.

Той, хто арганізоўвае, з’яўляецца ініцыятарам чаго-н. А. атрада.

|| прым. арганіза́тарскі, -ая, -ае. Арганізатарскія здольнасці.


арганізацы́йны, -ая, -ае.

Які адносіцца да арганізацыі (гл. арганізаваць у 1 знач.), да падрыхтоўкі ажыццяўлення чаго-н. А. перыяд. Арганізацыйныя расходы.


арганіза́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. гл. арганізаваць.

2. Грамадскае аб’яднанне або дзяржаўная ўстанова. Прафсаюзная а. Будаўнічая а.

3. Арганізаванасць, унутраная дысцыпліна, прадуманы, планамерны парадак. Дакладная а. ў рабоце.

4. Фізічная ці псіхафізічная будова асобнага арганізма.


аргані́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Усякая жывая істота, расліна. Развіццё арганізмаў.

2. Сукупнасць фізічных і духоўных уласцівасцей чалавека. Здаровы а.

3. Складанае арганізаванае адзінства (перан.). Дзяржаўны а.

|| прым. аргані́зменны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


арга́ніка, -і, ДМ -ніцы, ж. (разм.).

1. Арганічная хімія.

2. Арганічныя ўгнаенні. Вывезці арганіку на палі.


аргані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на аргане.

|| ж. аргані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. аргані́сцкі, -ая, -ае.


аргані́чны, -ая, -ае.

1. Які належыць да жывёльнага або расліннага свету, які мае адносіны да арганізмаў (у 1 знач.). А. свет. Арганічная прырода.

2. Які датычыцца ўнутранай будовы чалавека, яго органаў. А. парок сэрца.

3. перан. Які датычыцца самой сутнасці чаго-н., карэнны, унутрана ўласцівы каму-н. Арганічнае адзінства тэорыі і практыкі. Арганічнае непрыманне.

Арганічная хімія — раздзел хіміі, які вывучае злучэнні, што змяшчаюць у сабе вуглярод.

|| наз. аргані́чнасць, -і, ж.


аргаты́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова ці моўны зварот з арго.


аргвы́вады, -аў.

Скарачэнне: арганізацыйныя вывады — канкрэтныя меры, якія прымаюцца для рэалізацыі якога-н. рашэння. Зрабіць а.


арго́, нескл., н.

Умоўныя словы і выразы, якія ўжыв. якой-н. адасобленай ці прафесійнай групай, гуртком і пад. Зладзейскае а. Школьнае а.

|| прым. аргаты́чны, -ая, -ае.


арго́н, -у, м.

Хімічны элемент, газ без колеру і паху (дае сіняватае свячэнне, выкарыстоўваецца ў светлавых рэкламах).

|| прым. арго́навы, -ая, -ае.


аргуме́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Лагічны довад, доказ. Важкі а.

2. У матэматыцы: незалежная пераменная велічыня, ад змены якой залежыць змена другой велічыні (функцыі).


аргументава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Прывесці (прыводзіць) доказы, аргументы (у 1 знач.).

|| наз. аргумента́цыя, -і, ж.


аргумента́цыя, -і, ж.

1. гл. аргументаваць.

2. Сукупнасць аргументаў (у 1 знач.). Лагічная а.

|| прым. аргументацы́йны, -ая, -ае.


арда́, -ы́, ДМ -дзе́, мн. о́рды, орд і арда́ў, ж.

1. гіст. Назва дзяржаўнага аб’яднання ў старажытных цюркскіх вандроўных народаў. Залатая а.

2. перан. Варожае войска; натоўп, банда, зграя. Фашысцкія орды.

|| прым. арды́нскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


ардына́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Ваеннаслужачы пры камандзіру або пры штабе для службовых даручэнняў.

|| прым. ардына́рачны, -ая, -ае.


ардына́рны, -ая, -ае.

1. Які нічым асаблівым не вызначаецца, звычайны (кніжн.).

2. У назвах вучоных пасад: штатны; проціл. экстраардынарны (уст.). А. прафесар.


ардына́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Урач, які лечыць у бальніцы, клініцы і пад. пад кіраўніцтвам загадчыка аддзялення.

|| прым. ардына́тарскі, -ая, -ае.


ардына́тарская, -ай, мн. -ія, -іх, ж.

У лячэбнай установе: пакой для ўрачоў.


ардынату́ра, -ы, ж.

1. Пасада ардынатара або ардынарнага прафесара.

2. Род практычнай медыцынскай аспірантуры. Клінічная а.


арды́нскі гл. арда.


ардэнано́сец, -но́сца, мн. -но́сцы, -но́сцаў, м.

Чалавек або арганізацыя, узнагароджаныя ордэнам¹.


ардэнано́сны, -ая, -ае.

Узнагароджаны ордэнам¹. Ардэнаносная рэспубліка.


ар’ерга́рд, -а, мн. -ы, -аў, м.

Частка войска (або флоту), якая знаходзіцца ззаду галоўных сіл пры паходзе і забяспечвае надзейнасць тылу.

|| прым. ар’ерга́рдны, -ая, -ае.


аржа́нішча, -а, н.

Тое, што і іржышча.


аржаны́, -а́я, -о́е.

Тое, што і жытні. А. хлеб.


а́рка, -і, ДМ а́рцы, мн. -і, а́рак, ж.

1. Дугападобнае перакрыцце праёма ў сцяне (акна, дзвярэй) або пралёта паміж дзвюма апорамі і пад.

2. Збудаванне ў выглядзе вялікіх варот такой формы як элемент дэкору. Трыумфальная а.

|| прым. а́рачны, -ая, -ае.


арка́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ка́д, ж.

Шэраг аднолькавых па форме і велічыні арак, якія апіраюцца на слупы або калоны і складаюць архітэктурнае цэлае.


арка́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Доўгая вяроўка з рухомай пятлёй на канцы для лоўлі коней і іншых жывёлін; ласо.

|| прым. арка́нны, -ая, -ае.


арка́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., каго-што.

Лавіць арканам.

|| зак. заарка́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -ка́нь; -нены.


арке́стр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Сукупнасць музычных інструментаў для выканання музычных твораў; калектыў музыкантаў, якія разам выконваюць твор на розных інструментах. Духавы а. Струнны а.

2. Месца ў тэатры перад сцэнай, дзе знаходзяцца музыканты.

|| прым. арке́стравы, -ая, -ае.


аркестрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Зрабіць (рабіць) аркестроўку чаго-н.


аркестра́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант з аркестра.

|| ж. аркестра́нтка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -так.

|| прым. аркестра́нцкі, -ая, -ае.


аркестро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (спец.).

Выклад музычнага твора для выканання аркестрам або інструментальным ансамблем; інструментоўка.


А́рктыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (з вялікай літары).

Паўночная палярная вобласць зямнога шара.

|| прым. аркты́чны, -ая, -ае.


а́ркуш, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Стандартны (тонкі, плоскі) кавалак паперы. А. са сшытка.

2. Адзінка вымярэння аб’ёму друкаванага тэксту (спец.).

Аўтарскі аркуш — 40000 друкарскіх знакаў з прабеламі.

|| прым. а́ркушны, -ая, -ае.


арла́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйная драпежная птушка сямейства ястрабіных; марскі арол.

|| прым. арла́навы, -ая, -ае.


арлекі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Традыцыйны персанаж італьянскай «камедыі масак», паяц, камедыянт.

|| прым. арлекі́нскі, -ая, -ае.


арлекіна́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -на́д, ж.

Камедыя з арлекінам у галоўнай ролі.

|| прым. арлекіна́дны, -ая, -ае.


арле́ц, -ляцу́, м. (разм.).

Мінерал вішнёва-ружовага колеру; раданіт.


арлі́ны гл. арол.


арлі́ца, -ы, мн. -ы, -лі́ц, ж.

Самка арла.


арля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Старая гульня, сэнс якой у адгадцы: ляжа падкінутая манета гербавым малюнкам (арлом) ці процілеглым бокам (рэшкай).


арляня́ і арлянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня арла.


арма́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ма́д, ж.

Вялікая колькасць караблёў, самалётаў, танкаў якія дзейнічаюць узгоднена. А. караблёў.


армату́ра, -ы, ж.

1. зб. Прылады і прыналежнасці якога-н. апарата, машыны і пад.

2. Сталёвы каркас жалезабетонных збудаванняў (спец.).

|| прым. армату́рны, -ая, -ае.


армату́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па збудаванні арматуры (у 2 знач.).

|| ж. армату́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. армату́ршчыцкі, -ая, -ае.


арме́ец, -ме́йца, мн. -ме́йцы, -ме́йцаў, м.

Ваеннаслужачы арміі (у 1 і 2 знач.).


а́рмія, -і, мн. -міі, -мій, ж.

1. Сукупнасць узброеных сіл дзяржавы. Служыць у арміі. Дзеючая а. (войска, якое ў час вайны знаходзіцца на фронце).

2. Сухапутныя ўзброеныя сілы ў адрозненне ад марскіх і паветраных сіл.

3. Аператыўнае вайсковае аб’яднанне з некалькіх карпусоў, дывізій аднаго або некалькіх родаў войск. Танкавая а.

4. перан., каго. Наогул — вялікая колькасць нечым аб’яднаных людзей. А. настаўнікаў. А. змагароў за мір.

|| прым. арме́йскі, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


армя́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Старадаўняе сялянскае верхняе адзенне з тоўстага саматканага сукна ў выглядзе світкі; кафтан.

|| прым. армя́чны, -ая, -ае.


армя́не, -мя́н, адз. -мянін, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Арменіі.

|| ж. армя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. армя́нскі, -ая, -ае.


арна́мент, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Узор, жывапіснае графічнае ўпрыгожанне, у аснове якога ляжаць геаметрычныя, раслінныя і жывёльныя матывы, што паўтараюцца ў пэўным парадку. Беларускі а.

2. У музыцы: упрыгожанне мелодый, напр. трэль.

|| прым. арна́ментны, -ая, -ае і арнамента́льны, -ая, -ае.


арнаментава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Упрыгожыць (упрыгожваць) арнаментам. А. сцены дома.

|| наз. арнамента́цыя, -і, ж.


арнамента́льны, -ая, -ае.

1. гл. арнамент.

2. З многімі ўпрыгажэннямі, мудрагелісты. А. стыль.

|| наз. арнамента́льнасць, -і, ж.


арнітало́гія, -і, ж.

Раздзел заалогіі, які вывучае птушак.

|| прым. арніталагі́чны, -ая,-ае.


аро́л, арла́, мн. арлы́, арло́ў, м.

1. Драпежная, дужая птушка з загнутай дзюбай сямейства ястрабіных, якая звычайна жыве ў гарыстай мясцовасці або ў стэпе. Стэпавы а. Арлу з савою не па дарозе (прымаўка).

2. перан. Пра смелага, гордага чалавека. Зірні на сваіх арлоў! Якія слаўныя хлопцы!

Арол ці рэшка? (разм.) — пытанне пры падкідванні манеты з мэтай вырашыць што-н. жэрабем.

|| прым. арлі́ны, -ая, -ае. А. погляд (смелы, горды, праніклівы). А. нос (тонкі, кручкаваты нос).


арсена́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Склад зброі і ваеннай амуніцыі. А. крэпасці.

2. Прадпрыемства, якое вырабляе зброю і ваенную амуніцыю (уст).

3. перан. Запас, вялікая колькасць чаго-н. А. ведаў.

|| прым. арсена́льны, -ая, -ае.


арт...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. артылерыйскі, напр.: артабстрэл, артпадрыхтоўка, артполк.


артадакса́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Які няўхільна прытрымліваецца асноў якога-н. вучэння, светапогляду, паслядоўны. Артадаксальныя погляды.

|| наз. артадакса́льнасць, -і, ж.


артадо́кс, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Чалавек артадаксальных поглядаў.


артадо́ксія, -і, ж. (кніжн.).

Артадаксальная прыхільнасць да якога-н. вучэння.


артапе́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Урач, спецыяліст па артапедыі.


артапе́дыя, -і, ж.

Раздзел хірургіі, які займаецца прафілактыкай і лячэннем дэфармацый пазваночніка, канечнасцей.

|| прым. артапеды́чны, -ая, -ае. А. абутак.


артры́т, -у, М -ры́це, м.

Запаленне суставаў інфекцыйнага паходжання. Рэўматычны а. Інфекцыйны а.


арты́кль, -я, мн. -лі, -ляў, м.

У граматыцы некаторых моў — часціца, якая дадаецца да назоўніка для адрознення яго роду, пэўнасці і няпэўнасці.


арты́кул, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікі навуковы або публіцыстычны твор у часопісе, газеце, зборніку. Крытычны а.

2. Самастойны раздзел, параграф у юрыдычным дакуменце, слоўніку і пад. А. канстытуцыі. Слоўнікавы а.

3. Раздзел фінансавага плана, каштарыс, які вызначае крыніцу даходаў або мэту расходаў (спец.). Расходны а.

4. Тып вырабу, умоўнае абазначэнне тавараў (спец.). А. тканіны.

|| прым. арты́кульны, -ая, -ае.


артыкуля́цыя, -і, ж.

Работа органаў маўленчага апарату, неабходная для вымаўлення пэўнага гука, а таксама іх становішча пры вымаўленні таго ці іншага гука.

|| прым. артыкуляцы́йны, -ая, -ае.


артылеры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Ваеннаслужачы ў артылерыі.


артыле́рыя, -і, ж.

1. Агнястрэльнае ўзбраенне (гарматы, гаўбіцы, мінамёты і пад.). Супрацьтанкавая а. Цяжкая а.

2. Род войск з такім узбраеннем. Служыць у артылерыі.

3. Навука, якая вывучае тэхніку агнястрэльнай зброі (гармат, гаўбіц і пад.) і яе прымяненне.

|| прым. артылеры́йскі, -ая, -ае.


арты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто займаецца публічным выкананнем твораў мастацтва (акцёр, спявак, музыкант і пад.). Эстрадны а. Артысты цырка. Оперны а. Заслужаны а.

2. перан. Пра таго, хто валодае высокім майстэрствам у якой-н. галіне (разм.). Гэта ж а. у сваёй справе.

|| ж. арты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 1 знач.).

|| прым. артысты́чны, -ая, -ае. Артыстычнае фае.


артысты́зм, -у, м. (кніжн.).

Высокае майстэрства ў мастацтве, віртуознасць у рабоце.


артысты́чны, -ая, -ае.

1. гл. артыст.

2. Уласцівы артысту. А. характар. Артыстычныя схільнасці.

3. Вельмі ўмелы, майстэрскі. Артыстычная работа. Заданне выканана артыстычна (прысл.).

|| наз. артысты́чнасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


артышо́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Травяністая расліна з буйнымі фіялетавымі суквеццямі, ніжнія мясістыя часткі якіх ядомыя.

|| прым. артышо́кавы, -ая, -ае.


артэзія́нскі, -ая, -ае.

Заключаны ў глыбокіх ваданосных слаях пад натуральным ціскам; глыбінны. А. калодзеж. Артэзіянскія воды.


артэ́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

1. Крывяносны сасуд, які нясе кроў ад сэрца ва ўсе часткі цела.

2. перан. Шлях зносін (высок.). Водныя артэрыі.

|| прым. артэрыя́льны, -ая, -ае (да 1 знач.). А. ціск.


артэрыясклеро́з, -у, м.

Хранічнае захворванне артэрый.


ару́даваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; незак. (разм.).

1. чым. Дзейнічаць пры дапамозе чаго-н. А. лапатай.

2. Распараджацца, праяўляць дзейнасць (звычайна адмоўную), кіраваць чым-н., гаспадарыць дзе-н. На дачы арудаваў злодзей.


а́рфа¹, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Шчыпковы музычны інструмент у выглядзе вялікай трохвугольнай рамы з нацягнутымі на ёй струнамі.

|| прым. а́рфавы, -ая, -ае.


а́рфа², -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Сельскагаспадарчая машына для ачысткі збожжа ад мякіны, пылу і пад. пасля малацьбы; веялка.

|| прым. а́рфавы, -ая, -ае.


арфава́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто працуе на арфе².

|| ж. арфава́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


арфава́ны, -ая, -ае.

Ачышчаны арфаваннем. А. ячмень.


арфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; -фава́ны; незак., што і без дап.

Ачышчаць арфай зерне ад мякіны, пылу і пад. А. жыта.

|| зак. праарфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; -фава́ны.

|| наз. арфава́нне, -я, н.


арфагра́фія, -і, ж.

1. Правілы напісання слоў і іх форм; правапіс.

2. Само такое правільнае напісанне, ступень яго засваення. У яго а. кульгае (ён піша з памылкамі).

|| прым. арфаграфі́чны, -ая, -ае. Арфаграфічная памылка.


арфаэ́пія, -і, ж.

1. Сістэма правіл, якія вызначаюць правільнае літаратурнае вымаўленне.

2. Ступень засваення правіл вымаўлення.

|| прым. арфаэпі́чны, -ая, -ае. Арфаэпічныя нормы.


арфі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на арфе¹.

|| ж. арфі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


архаізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) архаічным, устарэлым паводле стылю, манеры творчасці.

|| наз. архаіза́цыя, -і, ж.


архаі́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Слова, моўны выраз або граматычная форма, якія ўстарэлі і выйшлі з агульнага ўжывання. Лексіка-фанетычны а.

2. Перажытак мінулага.


арха́іка, -і, ДМ -іцы, ж.

Пра што-н. старое, старадаўняе.


архаі́чны, -ая, -ае.

Які ўяўляе сабою архаізм, уласцівы даўніне; старадаўні, устарэлы. А. стыль.

|| наз. архаі́чнасць, -і, ж.


арха́нгел, -а, мн. -ы, -аў, м.

У хрысціянскай рэлігіі: анёл вышэйшага рангу.

|| прым. арха́нгельскі, -ая, -ае.


арха́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзікі горны баран з закручанымі рагамі.


арха́равец, -раўца, мн. -раўцы, -раўцаў, м. (разм.).

Буян, свавольнік.


археагра́фія, -і, ж.

Гістарычная навука, якая займаецца апісаннем і выданнем пісьмовых помнікаў мінулага.

|| прым. археаграфі́чны, -ая, -ае.


археало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае гісторыю, быт і культуру старажытных народаў па рэчавых, матэрыяльных помніках, што захаваліся да нашага часу.

|| прым. археалагі́чны, -ая, -ае. Археалагічныя раскопкі.


архео́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па археаграфіі.


архео́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па археалогіі.


архі...

Прыстаўка са знач. вышэйшай і найвышэйшай ступені прыкметы, якая названа ў другой частцы слова, напр.: архімільянер, архіважны, архірэакцыйны.


архібі́скуп, -а, мн. -ы, -аў, м.

Каталіцкае духоўнае званне; тое, што і архіепіскап.

|| прым. архібі́скупскі, -ая, -ае.


архіва́рыус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Супрацоўнік архіва, хавальнік яго фондаў.


архіві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па архіўнай справе.

|| ж. архіві́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


архідэ́я, -і, мн. -і, -дэ́й, ж.

Шматгадовая травяністая трапічная расліна з пахучымі кветкамі дзівоснай формы і афарбоўкі.

|| прым. архідэ́йны, -ая, -ае.


архіепі́скап, -а, мн. -ы, -аў, м.

Епіскап, які вядзе нагляд за некалькімі епархіямі; наогул ганаровы тытул епіскапа, а таксама асоба, якая мае гэты тытул.

|| прым. архіепі́скапскі, -ая, -ае.


архімандры́т, -а, М -ры́це, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшае духоўнае званне для манахаў, тытул святара-манаха, звычайна настаяцеля мужчынскага манастыра, а таксама асоба, якая мае гэта званне.

|| прым. архімандры́цкі, -ая, -ае.


архіпела́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Група марскіх астравоў, размешчаных на блізкай адлегласці адзін ад аднаго.

|| прым. архіпела́гавы, -ая, -ае.


архірэ́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Агульная назва вышэйшых чыноў праваслаўнага духавенства (епіскапа, архіепіскапа, мітрапаліта).

|| прым. архірэ́йскі, -ая, -ае.


архітэ́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па архітэктуры; дойлід.

|| прым. архітэ́ктарскі, -ая, -ае.


архітэкто́ніка, -і, ДМ -ніцы, ж. (спец.).

Будова мастацкага твора, арганічная ўзаемасувязь яго галоўных і другарадных элементаў; кампазіцыя. А. рамана.

|| прым. архітэктані́чны, -ая, -ае.


архітэкту́ра, -ы, ж.

1. Майстэрства праектавання, пабудовы і мастацкага афармлення будынкаў; дойлідства. А. старажытных грэкаў.

2. Стыль пабудовы. А. дома.

3. зб. Будынкі, збудаванні.

|| прым. архітэкту́рны, -ая, -ае.


архі́ў, -хі́ва, мн. -хі́вы, -хі́ваў, м.

1. Установа, якая зберагае, сістэматызуе і апісвае старадаўнія дакументы, графічныя помнікі мінулага. Здаць у а. (таксама перан.: прызнаць устарэлым, малапатрэбным).

2. Аддзел установы, дзе захоўваюцца старыя дакументы.

3. Збор рукапісаў, лістоў і пад., што маюць дачыненне да дзейнасці якой-н. установы ці асобы. А. інстытута. А. Якуба Коласа.

|| прым. архі́ўны, -ая, -ае.


арце́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Адна з форм вытворчага аб’яднання грамадзян для вядзення калектыўнай гаспадаркі на аснове абагульнення сродкаў вытворчасці. Рыбалавецкая а. Сельскагаспадарчая а.

2. Аб’яднанне асоб некаторых прафесій для сумеснай работы з удзелам у агульных даходах і агульнай адказнасцю. А. грузчыкаў.

|| прым. арце́льны, -ая, -ае. Арцельная гаспадарка.


арце́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Член арцелі (у 2 знач.)

|| ж. арце́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. арце́льшчыцкі, -ая, -ае.


аршы́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Старая мера даўжыні, роўная 71,12 см, якой карысталіся ў Беларусі, Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы.

2. Лінейка, планка такой даўжыні для мерання.

Мераць на свой аршын — меркаваць пра што-н. са свайго пункту погляду, аднабакова (разм.).

Нібы (быццам) аршын праглынуў — пра чалавека, які стаіць або сядзіць ненатуральна прама (разм.).

Аршын з шапкаю — пра малога, невысокага чалавека (разм.).

|| прым. аршы́нны, -ая, -ае. Пісаць аршыннымі літарамі (надта вялікімі; жарт.).


арыгіна́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Тое, што з’яўляецца прадметам узнаўлення, капіравання, аўтэнтык. Зверыць з арыгіналам. Чытаць у арыгінале. А. артыкула (рукапіс, з якога робіцца набор).

2. Непадобны да іншых, своеасаблівы чалавек, дзівак (разм.). Ён вялікі а.

|| ж. арыгіна́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак (да 2 знач.).


арыгіна́льнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Трымаць сябе арыгіналам (у 2 знач.), старацца быць непадобным да іншых.

|| зак. зарыгіна́льнічаць, -аю, -аеш, -ае.


арыгіна́льны, -ая, -ае.

1. Не запазычаны, не перакладны, аўтэнтычны. А. рукапіс.

2. Створаны ў выніку самастойнай творчасці. Арыгінальнае рашэнне задачы.

3. Своеасаблівы, непадобны да іншых, дзіўны. Арыгінальныя паводзіны. Арыгінальна (прысл.) апранацца.

|| наз. арыгіна́льнасць, -і, ж.


арыентава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; незак.

1. Вызначаць сваё месцазнаходжанне або кірунак руху. А. ў вялікім лесе. А. ў новых абставінах (перан.).

2. на каго-што. Вызначаць, браць кірунак на каго-, што-н. А. на маяк. А. на шырокага чытача (перан.).

3. перан. Разбірацца ў чым-н.

|| зак. зарыентава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся.

|| наз. арыенціро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. і арыентава́нне, -я, н.


арыентава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е, -ту́й; -тава́ны; незак.

1. каго-што. Даваць магчымасць каму-, чаму-н. вызначыць сваё месцазнаходжанне на мясцовасці або кірунак руху. А. касмічны апарат у палёце.

2. каго-што, на што і ў чым. Накіроўваць на дасягненне якой-н. мэты, дапамагаць каму-н. разабрацца ў чым-н. (кніжн.). А. даследчыкаў на выкарыстанне новых дакументаў.

|| зак. зарыентава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. арыенціро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. і арыентава́нне, -я, н.


арыента́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Усходні, уласцівы краінам Усходу. А. стыль.


арыента́цыя, -і, ж.

1. Уменне вызначыць сваё месцазнаходжанне. А. на мясцовасці.

2. Дасведчанасць у чым-н. (кніжн.). А. ў новай літаратуры. А. ў пытаннях палітыкі.

3. на каго-што і якая. Накіраванасць дзейнасці ў інтарэсах каго-, чаго-н. (кніжн.). А. на перадавую моладзь.


арыенці́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадмет, на які арыентуюцца. Выбраць правільны а.

|| прым. арыенці́рны, -ая, -ае.


арыенціро́вачны, -ая, -ае.

1. Які служыць для арыенціроўкі. А. палёт.

2. Прыблізны, папярэдні. А. тэрмін.


арыёза, нескл., н.

Невялікая лірычная арыя, якая чаргуецца з рэчытатывам.

|| прым. арыёзны, -ая, -ае.


ары́к, -а, мн. -і, -аў, м.

У Сярэдняй Азіі: арашальны канал, канава.

|| прым. ары́чны, -ая, -ае.


арыстакра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая належыць да арыстакратыі (у 1 знач.).

|| ж. арыстакра́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. арыстакра́цкі, -ая, -ае (разм.).


арыстакраты́зм, -у, м.

Манера паводзін, знешняя вытанчанасць, характэрныя арыстакратам.

|| прым. арыстакраты́чны, -ая, -ае. А. выгляд. Арыстакратычныя манеры.


арыстакраты́чны, -ая, -ае.

1. гл. арыстакратыя, арыстакратызм.

2. Прасякнуты арыстакратызмам, уласцівы арыстакрату; вытанчаны.

|| наз. арыстакраты́чнасць, -і, ж.


арыстакра́тыя, -і, ж.

1. Прывілеяванае саслоўе, вышэйшы радавіты слой грамадства, радавая знаць.

2. перан. Прывілеяваная частка грамадства або сацыяльнай групы. Фінансавая а.

|| прым. арыстакраты́чны, -ая, -ае.


арытмі́я, -і, ж. (спец.).

Парушэнне сардэчнага рытму, перабоі.

|| прым. арытмі́чны, -ая, -ае.


арыфме́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Раздзел матэматыкі, які вывучае прасцейшыя ўласцівасці лікаў, выражаных лічбамі, дзеянні, што робяцца з імі.

2. перан. Тое, што і падлік (у 2 знач.; разм.). Такая атрымліваецца а.

|| прым. арыфметы́чны, -ая, -ае.


арыфмо́метр, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Настольная лічыльная машына для механічнага выканання арыфметычных дзеянняў.


а́рышт, -у, М -шце, м.

1. Узяцце пад варту, пазбаўленне волі. Пазбегнуць арышту.

2. Забарона судовымі органамі распараджацца чым-н. Накласці а. на маёмасць.

|| прым. а́рыштны, -ая, -ае. Арыштнае памяшканне.


арыштава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., каго-што.

Пазбавіць каго-н. волі з узяццем пад варту або накласці арышт на што-н.

|| незак. арышто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


арышта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які знаходзіцца пад арыштам.

|| ж. арышта́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. арышта́нцкі, -ая, -ае.


а́рыя, -і, мн. -і, а́рый, ж.

Партыя для аднаго голасу (пераважна ў оперы, аперэце) або для аднаго інструмента, а таксама самастойная вакальная ці інструментальная п’еса.


арэа́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Частка зямной або воднай паверхні, у межах якой сустракаецца той або іншы від (род, сямейства і пад.) жывёльнага ці расліннага свету.

2. Тэрыторыя пашырэння якіх-н. з’яў, прадметаў і г.д. А. дысімілятыўнага акання.

|| прым. арэа́льны, -ая, -ае.


арэапа́г, -а, м. (кніжн.).

1. Вышэйшы орган судовай і палітычнай улады ў старажытных Афінах.

2. перан. Сход аўтарытэтных асоб для рашэння якіх-н. пытанняў (іран.). Вучоны а.


арэ́лі, -яў.

Збудаванне, на якім гушкаюцца для забавы; гушкалка.

|| прым. арэ́льны, -ая, -ае.


арэ́на, -ы, ж., мн. -ы, арэ́н.

1. Вялікая круглая пляцоўка пасярэдзіне цырка, на якой выступаюць артысты.

2. перан. Галіна, ніва дзейнасці (кніжн.). Дзейнасць на міжнароднай арэне. Літаратурная а.

|| прым. арэ́нны, -ая, -ае.


арэ́нда, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Наём памяшкання, зямельнага ўчастка і пад. ў часовае карыстанне. Здаць у арэнду.

2. Плата за такі наём. Плаціць арэнду.

|| прым. арэ́ндны, -ая, -ае.


арэо́л, -а, м.

1. Светлавы круг, ззянне вакол ярка асветленага прадмета, а таксама на фатаграфіі такога прадмета (спец.).

2. перан. Гонар, пашана вакол каго-н. (высок.). Быць у арэоле славы.


арэо́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор, пры дапамозе якога вызначаецца шчыльнасць вадкасці, а таксама канцэнтрацыі рэчываў у растворах.


арэ́х, -а і -у, мн. -і, -аў, м.

1. -а. Плод некаторых дрэў, кустоў з ядомым ядром у цвёрдай шкарлупіне. Кедравыя арэхі. Какосавы а. Смачны жабе а., ды зубоў бог не даў (прыказка).

2. -у. Дрэва, куст, якія даюць такія плады, а таксама цвёрдая драўніна, што ідзе на сталярныя вырабы. Мэбля з арэху.

Пад арэх вырабіць (разм.) — зрабіць што-н. вельмі добра.

Зарабіць на арэхі — пра вымову, пакаранне.

|| памянш. арэ́шак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м. (да 1 знач.).

|| прым. арэ́хавы, -ая, -ае. А. стол. А. торт (з арэхамі).


арэ́чавіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; зак. (кніжн.).

Выразіцца ў чым-н. матэрыяльным, рэальным. Лічбы арэчавіліся ў прадукцыі.

|| незак. арэ́чаўлівацца, -аецца.

|| наз. арэ́чаўленне, -я, н.


арэ́чавіць, -чаўлю, -чавіш, -чавіць; -чаўлены; зак., што (кніжн.).

Выразіць у чым-н. матэрыяльным.

|| незак. арэ́чаўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. арэ́чаўленне, -я, н.


арэ́шнік, -у, м.

Кусты з ядомымі пладамі-арэхамі, а таксама зараснік такіх раслін; ляшчыннік. Разросся а. на паляне.

|| прым. арэ́шнікавы, -ая, -ае.


арэ́шына, -ы, мн. -ы, -шын, ж.

1. Лісцевае дрэва, на якім растуць лясныя арэхі; ляшчына.

2. толькі адз. Драўніна гэтай расліны. Вырабы з арэшыны.


ас, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Выдатны лётчык, майстар паветранага бою. Лётчыкі-асы.

2. Вялікі майстар сваёй справы. Ас у сваёй справе.


аса́, -ы́, мн. во́сы, -аў, ж.

Перапончатакрылае насякомае з джалам.

Асой у вочы кідацца — назойліва прыставаць, дакучаць.

|| прым. асі́ны, -ая, -ае. Асінае гняздо (таксама перан.: пра зборышча шкодных людзей, ворагаў і пад.).


асабі́сты, -ая, -ае.

1. Які належыць, уласцівы якой-н. асобе, прызначаны для абслугі якой-н. асобы. Асабістая бібліятэка. Асабістая думка.

2. Які датычыцца якой-н. асобы, закранае яе інтарэсы, накіраваны на якую-н. асобу, звязаны з прыватным, сямейным жыццём. Асабістая крыўда. Асабістае шчасце. Спалучэнне асабістага (наз.) з грамадскім.

3. Які ажыццяўляецца якой-н. асобай, зыходзіць ад якой-н. асобы. А. прыклад. Асабістая ініцыятыва.


асаблі́васць, -і, мн. -і, -ей, ж.

Характэрная прымета, адметная якасць, уласцівасць каго-, чаго-н. А. дзіцячага характару. Асаблівасці правапісу беларускай мовы.


асаблі́вы, -ая, -ае.

Адметны, не такі, як усе; больш значны, чым звычайна. Асаблівае старанне.


асабня́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Добраўпарадкаваны дом гарадскога тыпу, прызначаны для адной сям’і.


асабо́вы, -ая, -ае.

1. гл. асоба.

2. Які мае адносіны да пэўнай асобы, пэўных асоб.

Асабовы рахунак — рахунак у банку, адкрыты на імя пэўнай асобы.

Асабовая справа — папка з дакументамі якой-н. асобы, што працуе ў пэўнай установе.

Асабовы склад (састаў) — рабочыя, служачыя якой-н. установы, вайсковай часці і пад.


асаве́лы, -ая, -ае (разм.).

Напаўсонны, расслаблены, напаўпрытомны. Асавелыя вочы.

|| наз. асаве́ласць, -і, ж.


асаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Стаць санлівым, расслабленым.


асаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Падасінавік. Кош асавікоў.


аса́да¹, -ы, ДМ -дзе, ж.

Акружэнне войскамі ўмацаванага пункта з мэтай яго захопу; аблога. А. горада.

|| прым. аса́дны, -ая, -ае. Асаднае становішча (надзвычайныя меры для падтрымання парадку ў ваенны час).


аса́да², -ы, ДМ -дзе, ж.

1. гл. асадзіць¹.

2. Дзяржанне ў прыладах працы, інструментах. А. малатка. А. сякеры.

3. Рамка. Карціна ў дарагой асадзе.


аса́дак, -дку, м.

1. Дробныя цвёрдыя часцінкі, якія знаходзяцца ў вадкасці і пасля адстойвання асядаюць на дно і сценкі пасудзіны. А. у растворы.

2. перан. Цяжкае пачуццё, якое застаецца пасля непрыемнай размовы, падзеі і г.д. Непрыемны а. на душы.

|| прым. аса́дкавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


асадзі́ць¹, асаджу́, аса́дзіш, аса́дзіць; аса́джаны; зак., што.

Умацаваць што-н. на чым-н., прымацаваць, уставіць у аправу, у рамку. А. касу. А. карціну.

|| незак. аса́джваць, -аю, -аеш, -ае.


асадзі́ць², асаджу́, аса́дзіш, аса́дзіць; аса́джаны; зак.

1. каго-што. Спыніць, прымусіць падацца назад. А. каня.

2. што. Прымусіць апасці, апусціцца ўніз. Дождж асадзіў пыл на дарозе.

3. перан., каго-што. Даць адпор каму-н., прымусіць змоўкнуць, змяніць тон, абарваць (разм.).

4. разм. Зваліць ударам.

Асадзі назад! — прыпыніся, дай прайсці; прэч (як патрабаванне пазбавіцца ад каго- ці чаго-н.).

|| незак. аса́джваць, -аю, -аеш, -ае.


асадзі́ць³, асаджу́, аса́дзіш, аса́дзіць; аса́джаны; зак.

1. што. Акружыць умацаваны пункт войскам. А. крэпасць. А. горад.

2. перан., каго-што. Прыстаць з просьбамі; абступіць, дамагаючыся чаго-н. (разм.).

|| незак. аса́джваць, -аю, -аеш, -ае.


аса́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Паступовае апусканне, асяданне (збудавання, грунту і пад.). А. снегу. А. дома.

2. Глыбіня апускання судна ў ваду (спец.). Глыбокая а.

3. Тое, што і асада² (у 2 і 3 знач.). Нож з дарагой асадкай. Партрэт у новай асадцы.

4. Пісьмовая прылада, ручка. Пісаць асадкай.


аса́дкавы, -ая, -ае.

1. гл. асадак.

2. Які ўтварыўся шляхам асядання мінеральных і арганічных рэчываў на дне вадаёмаў. Асадкавыя горныя пароды.


асака́, -і́, ДМ асацэ́, ж.

Шматгадовая балотная трава з цвёрдым, доўгім, вузкім лісцем.

|| прым. асако́вы, -ая, -ае (спец.). Сямейства асаковых (наз.).


асалаве́лы, -ая, -ае.

Тое, што і асавелы.

|| наз. асалаве́ласць, -і, ж.


асалаве́ць гл. салавець.


асало́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Вышэйшая ступень задавальнення. Слухаў з асалодай песню.


асамбле́я, -і, мн. -і, -ле́й, ж.

1. Агульны сход якой-н. міжнароднай арганізацыі. Генеральная А. Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.

2. (уст.). У эпоху Пятра I: баль, вечар з забавамі.

|| прым. асамбле́йны, -ая, -ае (да 2 знач.).


асана́нс, -у, м. (кніжн.).

Тое, што і сугучнасць; рыфма, у якой супадаюць толькі націскныя галосныя гукі.

|| прым. асана́нсны, -ая, -ае. Асанансныя рыфмы.


аса́нна, выкл.

У царкоўным богаслужэнні: узнёслае ўслаўленне, хвалебны вокліч у малітве.

Спяваць асанну каму (кніжн., уст.) — узносіць, усхваляць каго-н.


асарамаці́цца гл. сарамаціцца.


асарамаці́ць гл. сарамаціць.


асаро́міцца гл. саромецца.


асаро́міць гл. сароміць.


асартыме́нт, -у, М -нце, м.

1. Падбор разнастайных відаў і гатункаў тавараў у гандлёвым прадпрыемстве або вырабаў у вытворчым.

2. Падбор аднародных прадметаў розных гатункаў. Багаты а. адзення.

|| прым. асартыме́нтны, -ая, -ае.


асарці́, нескл., н.

Спецыяльна падабраны набор чаго-н. Шакаладнае а.


асатане́лы, -ая, -ае (разм.).

Які асатанеў, азвярэлы. А. вораг.

|| наз. асатане́ласць, -і, ж.


асатане́ць гл. сатанець.


асацыі́равацца, -руюся, -руешся, -руецца; -руйся; зак. і незак., з кім-чым (кніжн.).

Злучыцца (злучацца) ва ўяўленні па асацыяцыі (у 2 знач.).


асацыі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што, з кім-чым (кніжн.).

Устанавіць (устанаўліваць) асацыяцыю (у 2 знач.) між чым-н.


асацыяты́ўны, -ая, -ае.

Які ўстанаўліваецца па асацыяцыі (у 2 знач.). А. працэс.

|| наз. асацыяты́ўнасць, -і, ж.


асацыя́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Аб’яднанне асоб або ўстаноў аднаго роду дзейнасці. Навуковая а.

2. Заснаваная на нервова-псіхічных працэсах сувязь паміж асобнымі ўяўленнямі, думкамі і пачуццямі, пры якой адно выклікае другое. А. па падабенстве.

|| прым. асацыяцы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.).


асачы́ць, асачу́, асо́чыш, асо́чыць; асо́чаны; зак., каго-што (разм.).

Высачыць, дапільнаваць, знайсці. А. дзіка. А., дзе курыца нясецца.

|| незак. асо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


асвае́нне гл. асвоіць.


асвежава́ць гл. свежаваць.


асве́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Частка калодзежнага жураўля ў выглядзе доўгай жэрдкі, пры дапамозе якой дастаюць вядро з вадой.


асве́та, -ы, ДМ -ве́це, ж.

Адукацыя, навучанне. Санітарная а.


асве́тленасць, -і, ж. (спец.).

Колькасць святла, ступень асвятлення; фізічная велічыня, роўная адносіне патоку святла да плошчы паверхні, на якую ён падае.


асве́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (кніжн.).

1. Прагрэсіўны грамадскі дзеяч, пашыральнік перадавых ідэй і ведаў.

2. Работнік адукацыі.

|| ж. асве́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. асве́тніцкі, -ая, -ае.


асве́тніцтва, -а, н. (кніжн.).

Дзейнасць асветнікаў.

|| прым. асве́тніцкі, -ая, -ае.


асве́тны, -ая, -ае (кніжн.).

Які служыць асвеце, пашырае асвету. Асветныя ўстановы.


асве́чаны, -ая, -ае.

Адукаваны, развіты, культурны. А. чалавек.

|| наз. асве́чанасць, -і, ж.


асве́чвацца гл. асвяціцца.


асве́чваць гл. асвяціць¹.


асвіста́ць, асвішчу́, асві́шчаш, асві́шча; асвішчы́; асвіста́ны; зак., каго-што.

Свістам выказаць сваё незадавальненне, асуджэнне каго-, чаго-н. А. артыста.

|| незак. асві́стваць, -аю, -аеш, -ае.


асво́іцца, -о́юся, -о́ішся, -о́іцца; зак.

Прывыкнуць да чаго-н. А. ў новым асяроддзі.

|| незак. асво́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асво́іць, -о́ю, -о́іш, -о́іць; -о́ены; зак., што.

Авалодаць, навучыцца карыстацца чым-н. і пад. А. выпуск новай прадукцыі.

|| незак. асво́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. асвае́нне, -я, н.


асво́йтацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Тое, што і асвоіцца.

|| незак. асво́йтвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асвяжа́льны, -ая, -ае.

Які асвяжае. А. вецер. А. халадок.


асвяжы́цца, -вяжу́ся, -вяжы́шся, -вяжы́цца; -вяжы́мся, -вежыце́ся, -вяжа́цца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Стаць свежым (у 3 і 5 знач.), свяжэйшым. Паветра асвяжылася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аднавіцца, паднавіцца. Веды асвяжыліся.

3. Аднавіць свае сілы, бадзёрасць (на свежым паветры, пасля купання і пад.; разм.). А. ў рэчцы. А. халодным напіткам.

|| незак. асвяжа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. асвяжэ́нне, -я, н.


асвяжы́ць, -вяжу́, -вяжы́ш, -вяжы́ць; -вяжы́м, -вежыце́, -вяжа́ць; -ве́жаны; зак.

1. што. Зрабіць свежым (у 3 і 5 знач.), чыстым. Дождж асвяжыў паветра. А. фарбы на карціне.

2. каго-што. Аднавіць сілы, вярнуць бадзёрасць каму-н. Вада асвяжыла мяне, прагнала сон.

3. што. Аднавіць у памяці. А. веды.

4. што. Папоўніўшы новымі людзьмі, зрабіць больш працаздольным (разм.). А. калектыў.

|| незак. асвяжа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. асвяжэ́нне, -я, н.


асвятлі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ве́тліцца; зак.

Стаць светлым, асветленым, бачным. Вуліца ярка асвятлілася. Твар чалавека асвятліўся шчаслівай усмешкай (перан.: стаў радасным ад усмешкі).

|| незак. асвятля́цца, -я́ецца.


асвятлі́ць, -вятлю́, -ве́тліш, -ве́тліць; -ве́тлены; зак.

1. каго-што. Зрабіць светлым; накіраваць святло на каго-, што-н.; напоўніць святлом. А. памяшканне. Усмешка асвятліла твар хлопчыка (перан.).

2. перан., што. Растлумачыць, падрабязна расказаць пра што-н. А. падзеі дня. А. пытанне.

|| незак. асвятля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. асвятле́нне, -я, н.


асвятля́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, абавязкам якой з’яўляецца асвятленне сцэны, стварэнне светлавых эфектаў і пад.


асвятля́льны, -ая, -ае.

Які служыць, прызначаны для штучнага асвятлення. А. прыбор.


асвяці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., асве́ціцца; зак.

1. Стаць светлым, напоўніцца святлом. Хата ярка асвяцілася.

2. Ажывіцца, прасвятлець пад уплывам якога-н. пачуцця, думкі і пад. Твар чалавека асвяціўся шчаслівай усмешкай (перан.).

|| незак. асве́чвацца, -аецца.


асвяці́ць¹, асвячу́, асве́ціш, асве́ціць; асве́чаны; зак., каго-што.

Зрабіць светлым, напоўніць святлом. Фары асвяцілі дарогу.

|| незак. асве́чваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.) і асвятля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. асвятле́нне, -я, н.


асвяці́ць², асвячу́, асвя́ціш, асвя́ціць; асвя́цім, асвя́ціце, асвя́цяць; асвячо́ны; зак., што.

1. гл. свяціць².

2. перан. Зрабіць свяшчэнным, ушанаваць (высок.).

|| незак. асвяча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. асвячэ́нне, -я, н. (да 1 знач.).


асе́дзецца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак. (разм.).

Надоўга застацца на адным месцы, прывыкнуць да яго.

|| незак. асе́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асе́кчы гл. асячы.


асе́кчыся гл. асячыся.


асе́ліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

Наваколле паселішча.


асе́лішча, -а, н. мн. -ы, -аў.

1. Месца, занятае будынкамі, садам, агародам; сядзіба. Ранейшае а.

2. Прытулак; месца жыхарства. Не мець сталага а.


асе́лы, -ая, -ае.

1. Які зляжаўся, асеў, ушчыльніўся. А. снег. А. грунт.

2. Які апусціўся, асеў, апаў. А. пыл. Аселая муць.

3. Які жыве пастаянна на адным месцы; проціл. вандроўны. Аселае насельніцтва.

|| наз. асе́ласць, -і, ж.


асемяні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -меніце́, -мяна́ць; -мянёны; зак., каго-што (спец.).

Штучна апладніць.

|| незак. асемяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. асемяне́нне, -я, н.


асеніза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік па асенізацыі.


асеніза́цыя, -і, ж.

Сістэма санітарных мерапрыемстваў і прыстасаванняў для выдалення і абясшкоджвання вадкіх нечыстот.

|| прым. асенізацы́йны, -ая, -ае.


асе́нні гл. восень.


асе́птыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (спец.).

Засцярога ад заражэння пры аперацыях, пры лячэнні ран.

|| прым. асепты́чны, -ая, -ае.


асе́сці, асяду́, ася́дзеш, ася́дзе; ася́дзь; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апусціцца, паглыбіцца ў зямлю, ушчыльніўшыся, зляжаўшыся. Сцены дома аселі. Снег за ноч асеў.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апускаючыся, сесці на дно, прыстаць да чаго-н. слоем. Муць асела на дно.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Перастаць лётаць, сесці на што-н. (пра пчол, птушак і пад.). Рой пчол асеў.

4. Пасяліцца на пастаяннае жыхарства. Сям’я асела ў вёсцы.

5. перан. Затрымацца, замацавацца. Радкі верша аселі ў памяці.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Страціць сілу, паслабець. Голас неяк асеў, прагучаў ціха.

7. перан. Пасля ўзбуджэння аціхнуць, спыніць актыўную дзейнасць. Чалавек змоўк, неяк асеў.

|| незак. асяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. асяда́нне, -я, н.


асе́тр, асятра́, мн. асятры́, -о́ў, м.

Буйная прамысловая рыба, каштоўная сваім мясам і ікрой.

|| прым. асятро́вы, -ая, -ае. Сямейства асятровых (наз.). Асятровая ікра.


асеці́ны, -ці́н, адз. -ці́н, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Паўночная Асеція — Аланія (у складзе Расійскай Федэрацыі) і Рэспублікі Паўднёвая Асеція.

|| ж. асеці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. асеці́нскі, -ая, -ае.


асе́ць, -і, мн. -і, -ей, ж.

Памяшканне пры гумне для сушкі снапоў перад малацьбой.

|| прым. асе́цевы, -ая, -ае.


асе́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Пры стральбе: адсутнасць выстралу з-за няспраўнасці зброі ці патрона. Ружжо дало асечку.

2. перан. Няўдача пры выкананні чаго-н. (разм.).


асёл, асла́, мн. аслы́, асло́ў, м.

1. Невысокая ўючная свойская жывёліна, роднасная каню, з вялікай мордай і доўгімі вушамі.

2. перан. Пра тупога, упартага чалавека (разм., лаянк.).

|| прым. аслі́ны, -ая, -ае.


асігнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., што.

Выдзеліць (выдзяляць) пэўныя грашовыя сродкі на якія-н. выдаткі.

|| наз. асігнава́нне, -я, н.


асігна́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Назва папяровых грашовых знакаў, што выпускаліся ў Расіі з 1769 па 1849 г.

2. Абазначэнне папяровых грошай-банкнотаў.

|| прым. асігнацы́йны, -ая, -ае.


асі́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

1. Герой беларускіх казак, воін вялікай сілы, мужнасці; волат.

2. перан. Чалавек магутнай сілы, мужнасці, адвагі.

|| прым. асі́лкавы, -ая, -ае. Асілкавая постаць.


асі́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. каго-што. Аказацца дужэйшым у барацьбе, перамагчы; адолець. А. ворага. Не зможа нас гора а. (перан.).

2. што. Выканаць цяжкую работу, справіцца з чым-н.; засвоіць, зразумець што-н. А. вышэйшую матэматыку.

|| незак. асі́льваць, -аю, -аеш, -ае.


асіме́трыя, -і, ж.

Адсутнасць або парушэнне сіметрыі.

|| прым. асіметры́чны, -ая, -ае; наз. асіметры́чнасць, -і, ж.


асімілява́цца, -лю́юся, -лю́ешся, -лю́ецца; -лю́йся; зак. і незак.

Змяняючыся, прыпадобніцца (прыпадабняцца).

|| наз. асіміля́цыя, -і, ж.; прым. асіміляты́ўны, -ая, -ае і асіміляцы́йны, -ая, -ае.


асімілява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., каго-што.

Відазмяняючы, прыпадобніць (прыпадабняць).

|| наз. асіміля́цыя, -і, ж.; прым. асіміляты́ўны, -ая, -ае і асіміляцы́йны, -ая, -ае. Асімілятыўнае аканне. Асіміляцыйны працэс.


асі́на, -ы, мн. -ы, асі́н, ж.

Лісцевае дрэва сямейства вярбовых з зеленаваташэрай гладкай карой, а таксама драўніна яго.

|| прым. асі́навы, -ая, -ае. Дрыжыць як а. ліст (прымаўка).


асі́ннік, -у, м.

Асінавы лес.

|| прым. асі́ннікавы, -ая, -ае.


асі́ны гл. аса.


асі́плы, -ая, -ае.

Які стаў сіплым. А. голас.

|| наз. асі́пласць, -і, ж.


асі́пнуць гл. сіпнуць.


асіраце́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў сіратою; адзінокі. Асірацелыя дзеці.

2. Пакінуты гаспадарамі, запусцелы, закінуты. А. дом.

|| наз. асіраце́ласць, -і, ж.


асіраце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. гл. сірацець.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Стаць адзінокім, неўладкаваным.

3. Апусцець. Дом без гаспадара асірацеў.


асіраці́ць, -рачу́, -ро́ціш, -ро́ціць; -ро́чаны; зак., каго-што.

Зрабіць каго-н. сіратою, сіротамі. А. дзяцей. Вайна многіх асіраціла.


асістэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Памочнік прафесара, урача, рэжысёра і пад. А. хірурга.

2. Малодшая выкладчыцкая пасада ў вышэйшых навучальных установах, а таксама асоба, якая займае гэту пасаду.

|| ж. асістэ́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. асістэ́нцкі, -ая, -ае.


асісці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., каму (спец.).

Выконваць абавязкі асістэнта (у 1 знач.). А. прафесару.


аскаба́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м. (разм.).

Кавалак, абломак, асколак чаго-н. А. дрэва.

|| прым. аскаба́лкавы, -ая, -ае.


аска́ліцца гл. скаліцца.


аскальпава́ць гл. скальпаваць.


асканда́ліцца гл. скандаліцца.


аскарбі́навы, -ая, -ае.

У выразе: аскарбінавая кіслата — вітамін С, які ўдзельнічае ў акісляльных і аднаўленчых працэсах у арганізме.


аскаро́міцца гл. скароміцца.


аске́пак, -пка, мн. -пкі, -пкаў, м.

1. Востры кавалак чаго-н. разбітага, асколак; трэска.

2. перан. Пра тое, што засталося ад мінулага. А. часу.


аске́т, -а, М -ке́це, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які вядзе аскетычнае жыццё.


аскеты́зм, -у, м.

Строгі ўклад жыцця з адмаўленнем ад матэрыяльных выгод, жыццёвых даброт, уцех. Сярэдневяковы а.

|| прым. аскеты́чны, -ая, -ае.


асклюдава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што.

Тое, што і абсклюдаваць.

|| незак. асклюдо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


аско́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Тое, што і аскепак. Асколкі шкла. А. мінулага (перан.).

|| прым. аско́лачны, -ая, -ае. Асколачная бомба.


аско́ма, -ы, ж.

Непрыемнае вяжучае абвостранае адчуванне ў роце ад чаго-н. кіслага. А. на зубах ад кіслых яблыкаў.

Нагнаць (набіць) аскому — надта надакучыць.


аскрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак., што.

Тое, што і абскрэбці.

|| незак. аскраба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і аскрэ́бваць, -аю, -аеш, -ае.


аску́бці, -у́б, -убе́ш, -убе́; -убём, -убяце́, -убу́ць; -у́б, -у́бла; -убі́; -у́баны і -у́бены; зак., каго-што.

Тое, што і абскубці.

|| незак. аскуба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і аску́бваць, -аю, -аеш, -ае.


аслабані́цца, -баню́ся, -бо́нішся, -бо́ніцца; -бо́німся, -бо́ніцеся, -бо́няцца; -баніся́; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць свабодным, парожнім, нікім або нічым не занятым. Кватэра аслабанілася. Посуд аслабаніўся.

2. Вызваліцца (ад працы, спраў). А. ад абавязкаў.

|| незак. аслабаня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. аслабане́нне, -я, н.


аслабані́ць, -баню́, -бо́ніш, -бо́ніць; -бо́нім, -бо́ніце, -бо́няць; -бані́; -банёны; зак. (разм.).

1. каго-што. Вызваліць, зрабіць свабодным, выслабаніць ад чаго-н. цяжкага. А. ваеннапалонных. А. рукі.

2. што. Зрабіць парожнім, нічым не занятым. А. посуд. А. кватэру.

3. каго. Дазволіць не выконваць якой-н. работы. А. жанчын ад цяжкай работы.

|| незак. аслабаня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аслабане́нне, -я, н.


аслабе́лы, -ая, -ае.

Які стаў слабым; абяссілены.

|| наз. аслабе́ласць, -і, ж.


аслабе́ць гл. слабець.


асла́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак.

1. каго-што. Зрабіць слабым, паменшыць сілу або сілы каго-, чаго-н. А. ворага. Хвароба аслабіла арганізм.

2. што. Паменшыць сілу, напружанасць і пад. чаго-н. А. дысцыпліну.

3. што. Зрабіць менш нацягнутым, сцягнутым. А. рэмень.

Аслабіць гайкі — знізіць патрабаванні.

|| незак. аслабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. аслабле́нне, -я, н.


аслабле́нне гл. аслабіць, слабець.


асла́бнуць гл. слабнуць.


асла́віць, -ла́ўлю, -ла́віш, -ла́віць; -ла́ўлены; зак., каго-што.

Тое, што і абняславіць.

|| незак. аслаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


асле́плы, -ая, -ае.

Які аслеп, стаў сляпым.


асле́пнуць гл. слепнуць.


аслі́злы, -ая, -ае.

Пакрыты сліззю, граззю; слізкі, коўзкі. Аслізлая шапачка грыба. Аслізлая дарога.


аслі́знуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; аслі́з, -зла; зак. (разм.).

Пакрыцца сліззю; стаць коўзкім. Дарога аслізла.


аслі́ны гл. асёл.


аслі́ца, -ы, мн. -ы, -лі́ц, ж.

Самка асла.


аслупава́ць, -пу́ю, -пу́еш, -пу́е; -пу́й; -пава́ны; зак., што (разм.).

Абазначыць слупамі, паставіць слупы. А. участак.

|| незак. аслупо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


аслупяне́лы, -ая, -ае (разм.).

Які аслупянеў ад здзіўлення, нечаканасці і пад. Чалавек стаяў як а.

|| наз. аслупяне́ласць, -і, ж.


аслупяне́нне гл. слупянець.


аслупяне́ць гл. слупянець.


аслу́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Недачуць, не разабраць, што сказана. Ці не аслухаўся я?

2. Уважліва ўслухацца. Чалавек аслухаўся і перастаў баяцца.

|| незак. аслу́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аслу́хаць, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.

Тое, што і абслухаць. Урач уважліва аслухаў хворага.

|| незак. аслу́хваць, -аю, -аеш, -ае.


асляня́ і аслянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня асла.


асляпі́ць, асляплю́, асле́піш, асле́піць; асле́плены; зак., каго-што.

1. Зрабіць сляпым.

2. Часова прытупіць зрок святлом. Яркае сонца асляпіла мяне.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Пазбавіць здольнасці спакойна разважаць, дзейнічаць, разумець што-н. Злосць асляпіла яго.

4. перан. Зрабіць моцнае ўражанне на каго-н. Прыгажосць асляпіла нас.

|| незак. асляпля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. асляпле́нне, -я, н.


асляпля́льны, -ая, -ае.

1. Вельмі яркі. Асляпляльнае сонца.

2. перан. Які робіць моцнае ўражанне (звычайна аб прыгожай знешнасці). Асляпляльная прыгажосць.

|| наз. асляпля́льнасць, -і, ж.


асмакава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Тое, што і абсмакаваць.


асма́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Кавалак абвугленага, абсмаленага дрэва, галавешка.

|| прым. асма́лкавы, -ая, -ае.


асмалі́цца, асмалю́ся, асма́лішся, асма́ліцца; зак.

Абгарэць крыху, апаліць сабе скуру, валасы, адзенне і пад. А. каля агню.

|| незак. асма́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асмалі́ць¹ гл. смаліць¹.


асмалі́ць² гл. смаліць².


асме́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; -лься; зак., на што і з інф.

Адважыцца што-н. зрабіць, сказаць і пад. А. на рашучы ўчынак. А. сказаць.

|| незак. асме́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асму́глы, -ая, -ае.

1. Тое, што і смуглы; загарэлы. А. твар. Асмуглыя рукі.

2. Тое, што і асмужаны (у 1 знач.). А. лес. Асмуглае неба.

|| наз. асму́гласць, -і, ж.


асму́жаны, -ая, -ае.

1. Туманны, імглісты; пакрыты смугой. Асмужаныя далі.

2. Абпалены сонцам; абветраны, загарэлы. А. твар.


асмужы́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -му́жыць; -му́жаны; зак.

1. што. Зацягнуць, пакрыць смугою, туманам і пад. Дым пажару асмужыў неба.

2. каго-што. Абветрыць, абпаліць сонцам. Асмужыў вецер рукі, твар.


асмя́глы, -ая, -ае.

Сухі, перасохлы; які страціў вільготнасць; прывялы ад гарачыні (аб раслінах). Асмяглая зямля. Асмяглыя вусны.

|| наз. асмя́гласць, -і, ж.


асмя́гнуць, -ну, -неш, -не; асмя́г, -гла; -ні; зак.

Перасохнуць, страціць вільготнасць; прывянуць ад гарачыні (аб раслінах). А. на сонцы. Вусны асмяглі ад смагі.


асмяле́лы, -ая, -ае.

Які стаў смелым, набраўся смеласці, адвагі.


асмяле́ць гл. смялець.


асмяя́ць, -мяю́, -мяе́ш, -мяе́; -мяём, -меяце́, -мяю́ць; -ме́й; -мяя́ны; зак., каго-што.

Тое, што і абсмяяць.

|| незак. асме́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. асмяя́нне, -я, н.


аснава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., аснуе́цца; зак.

Тое, што і заснавацца (у 1 знач.).

|| незак. асно́ўвацца, -аецца.


аснава́ць, -ную́, -нуе́ш, -нуе́; -нуём, -нуяце́, -ную́ць; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

1. Зрабіць аснову тканіны.

2. Закласці, паставіць, пачаць будаваць што-н. А. хату.

3. перан. Тое, што і заснаваць¹ (у 2 знач.).

|| незак. асно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


асна́стка, -і, ДМ -тцы, ж.

1. гл. аснасціць.

2. Снасці, прылады, якімі абсталявана судна, такелаж. Карабельная а.

3. Тое, што і аснашчэнне (спец.). А. станкоў.


аснасці́ць, -а́шчу, -а́сціш, -а́сціць; -а́шчаны; зак., што.

1. Абсталяваць снасцямі. А. судна.

2. перан. Забяспечыць усімі неабходнымі тэхнічнымі сродкамі. А. народную гаспадарку.

|| незак. аснашча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і асна́шчваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. аснашчэ́нне, -я, н. і (спец.) асна́стка, -і, ДМ -тцы, ж. (да 1 знач.).


асна́шчанасць, -і, ж.

Наяўнасць аснашчэння. Тэхнічная а. арміі.


аснашчэ́нне, -я, н.

Сукупнасць сродкаў, якімі што-н. аснашчана. А. рыбалоўнага судна.


асно́ва, -ы, мн. -ы, -но́ў, ж.

1. Апорная частка прадмета, каркас, на якім трымаюцца астатнія часткі. А. машыны.

2. Ніжняя частка якога-н. прадмета або збудавання, падмурак. Бетонная а.

3. перан. Пачатак, узор, тое галоўнае, на чым будуецца што-н., што з’яўляецца сутнасцю чаго-н. Эканамічная а. сацыяльнага ладу.

4. мн. Зыходныя, галоўныя палажэнні якой-н. навукі, тэорыі і пад. Асновы агратэхнікі. Эстэтычныя асновы паэзіі.

5. Падоўжныя ніткі ў тканіне. А. палатна.

6. У граматыцы: частка слова без канчатка. А. слова.

На аснове чаго — зыходзячы з чаго-н., на падставе чаго-н.

Ляжаць (быць) на аснове чаго — быць асноўным у чым-н.

Класці (пакласці) у аснову што, браць за аснову што — браць (узяць) у якасці галоўнага, асноўнага.

|| прым. асно́ўны, -ая, -ае (да 5 знач.).


асноватво́рны, -ая, -ае (кніжн.).

Які ляжыць у аснове, бярэцца за аснову чаго-н., галоўны. Асноватворныя навуковыя працы.


асно́ўны¹, -ая, -ае.

Найбольш важны, галоўны. А. закон — канстытуцыя. Асноўная работа.

У асноўным — у галоўным, у агульных рысах.


асно́ўны² гл. аснова.


асо́ба, -ы, мн. -ы, асо́б, ж.

1. Асобны чалавек у грамадстве, індывідуум. Роля асобы ў гісторыі.

2. Чалавек, які трымае сябе важна, ганарліва; персона. Дзядзька наш — а.!

3. Сукупнасць уласцівасцей пэўнага чалавека, яго характару, паводзін і пад. Усебаковае развіццё асобы.

4. Чалавек, імя якога не хочуць называць (часцей пра жанчыну). Званіла адна а.

5. Граматычная катэгорыя, якая паказвае аднесенасць да таго, хто гаворыць (першая асоба), з кім гаворыць (другая асоба) ці да таго, хто не з’яўляецца ні тым, хто гаворыць, ні субяседнікам (ці да неадушаўлёнага прадмета) (трэцяя асоба). Асобы дзеяслова.

Давераная асоба — чалавек, якому што-н. давяраецца, які можа дзейнічаць ад імя таго, хто давярае.

Дзеючая асоба — персанаж у тэатры, персанаж у драматычным творы.

Зацікаўленая асоба — асоба, якая мае інтарэс да якой-н. справы.

Службовая асоба — асоба, якая займае пасаду ў дзяржаўнай установе.

|| прым. асабо́вы, -ая, -ае (да 5 знач.). А. займеннік.


асо́біна, -ы, мн. -ы, -бін, ж. (кніжн.).

Асобны арганізм, які існуе самастойна; індывідуум. А. мужчынскага полу. Разнастайнасць асобін расліннага свету.


асо́бны, -ая, -ае.

1. Адасоблены, самастойны. Асобнае памяшканне. Ён жыве асобна (прысл.) ад бацькоў.

2. Некаторы, адзінкавы. Асобныя заўвагі.


асо́бы, -ая, -ае.

1. Які мае спецыяльныя функцыі, спецыяльнае прызначэнне. А. аддзел. Асобае даручэнне.

2. Адметны, не падобны да іншых, асаблівы. Асобая думка.


асо́т, -у, М асо́це, м.

Калючая расліна, пустазелле.

|| прым. асо́тавы, -ая, -ае.


асо́ўвацца гл. асунуцца.


асо́ўваць гл. асунуць.


асо́чваць гл. асачыць.


аспе́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Пункт погляду, з якога разглядаюцца прадметы, паняцці, з’явы.

|| прым. аспе́ктны, -ая, -ае.


а́спід¹, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Род ядавітай змяі.

2. перан. Злы, зламыслы, падступны чалавек (лаянк.).


а́спід², -а, М -дзе, м. (уст.) Слаісты мінерал чорнага колеру, які выкарыстоўваўся ў вытворчасці грыфельных дошак.


а́спідны, -ая, -ае.

1. Які мае дачыненне да аспіду²; зроблены з аспіду.

2. Чорны як аспід.

Аспідная дошка — дошка са слаістага мінералу чорнага колеру, на якой пішуць грыфелем.


аспіра́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто рыхтуецца да самастойнай навуковай дзейнасці ў аспірантуры пры вышэйшай навучальнай або навуковай установе.

|| ж. аспіра́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. аспіра́нцкі, -ая, -ае.


аспіранту́ра, -ы, ж.

Сістэма падрыхтоўкі кадраў для вышэйшых навучальных і навукова-даследчых устаноў. Скончыць аспірантуру.


аспіры́н, -у, м.

Ацэтылсаліцылавая кіслата; лякарства, якое суцішае боль і паніжае тэмпературу.


аспрэ́чваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. аспрэчыць.

2. што. Імкнуцца дасягнуць чаго-н. шляхам спаборніцтва. А. першае месца па футболе.


аспрэ́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Аб’явіць спрэчным, выказаць сваю нязгоду з чым-н.; даказаць беспадстаўнасць чаго-н. А. выказванне дакладчыка.

|| незак. аспрэ́чваць, -аю, -аеш, -ае.


астало́п, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., лаянк.).

Дурань, балван, боўдзіла.


асталява́цца, -лю́юся, -лю́ешся, -лю́ецца; -лю́йся; зак. (разм.).

Пасяліцца, трывала ўладкавацца, аб’жыцца дзе-н. А. на новым месцы.

|| незак. асталёўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аста́нкі, -аў (высок.).

Цела нябожчыка або тое, што засталося ад яго цела; прах.


аста́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Частка чаго-н., якая засталася нявыкарыстаная; рэшта. А. матэрыі. Астаткі абеду.

2. мн. Тое, што яшчэ збераглося, уцалела. Расло некалькі бяроз — астаткі даўнейшых прысад.

3. мн. Адходы якога-н. вытворчага працэсу. Нафтавыя астаткі.

4. Апошняя частка, астача чаго-н. А. адпачынку. А. жыцця.

Да (без) астатку — поўнасцю, цалкам.

|| прым. аста́ткавы, -ая, -ае.


аста́тні, -яя, -яе.

Які яшчэ астаўся ў наяўнасці звыш дадзенага; іншы; апошні. Узяць астатнія рэчы. Хутка падышлі і астатнія (наз.). З астатніх сіл стараўся.


аста́цца, астану́ся, астане́шся, астане́цца; астанёмся, астаняце́ся, астану́цца; аста́нься; зак.

Тое, што і застацца.

Астацца без рук (разм.) — знемагчыся ад работы рукамі.

Астацца з носам (разм.) — пацярпець няўдачу.

Астацца ў дурнях (разм.) — аказацца падманутым.

Астацца ў адной кашулі (разм.) — страціць усё ў выніку пажару.

|| незак. астава́цца, астаю́ся, астае́шся, астае́цца; астаёмся, астаяце́ся, астаю́цца.


аста́ча, -ы, ж.

1. Тое, што асталося пасля аддзялення часткі; рэшта, рэшткі чаго-н.

2. У матэматыцы: велічыня, якая атрымліваецца пры адыманні ад дзялімага здабытку дзельніка на цэлую дзель. Шэсць дзеліцца на два без астачы.

Без астачы — цалкам, поўнасцю.


а́стма, -ы, ж.

Хвароба бронхаў або сэрца, якая праяўляецца прыступамі задышкі. Бранхіяльная а. (спазмы бронхаў).

|| прым. астматы́чны, -ая, -ае (спец.).


астма́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

Хворы на астму.

|| ж. астматы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


асто́йлівасць, -і, ж. (спец.).

Здольнасць судна пры плаванні захоўваць раўнавагу. А. карабля.


асто́йлівы, -ая, -ае (спец.).

Які валодае астойлівасцю.


асто́яцца, асто́юся, асто́ішся, асто́іцца; асто́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра вадкасць: стаць спакойным, перастаць калыхацца або, утварыўшы асадак, стаць празрыстым, чыстым. Каламутная вада астоялася.

2. Утрымацца на нагах.

|| незак. асто́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


а́стра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Травяністая дэкаратыўная расліна сямейства складанакветных з буйнымі кветкамі рознай афарбоўкі, звычайна без паху.

|| прым. а́стравы, -ая, -ае.


астраво́к гл. востраў.


астракі́зм, -у, м. (кніжн.).

1. У Старажытнай Грэцыі — выгнанне небяспечных для дзяржавы грамадзян, што вырашалася шляхам тайнага галасавання.

2. перан. Выгнанне, ганенне.


астрало́гія, -і, ж.

Дысцыпліна, заснаваная на прадказальніцкіх практыках, традыцыях і вераваннях, якія пастуліруюць уздзеянне нябесных цел на зямны свет і чалавека (на яго тэмперамент, характар, учынкі і будучыню) і магчымасць прадказання будучага паводле размяшчэння нябесных цел.

|| прым. астралагі́чны, -ая, -ае.


астра́льны, -ая, -ае (кніжн.).

1. Звязаны з праблемамі светабудовы, жыцця, смерці, лёсу, узаемадзеяння Космасу і Зямлі, боскім пачаткам. А. культ.

2. Зорны. А. свет.


астраля́бія, -і, мн. -і, -бій, ж.

Астранамічны і геадэзічны вугламерны інструмент, які выкарыстоўваўся раней для вызначэння становішча нябесных цел, пры здымцы планаў мясцовасці.


астрана́ўт, -а, М -ўце, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст па астранаўтыцы.

2. Тое, што і касманаўт.


астрана́ўтыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука аб палётах лятальных апаратаў у сусветнай прасторы.

|| прым. астранаўты́чны, -ая, -ае.


астрано́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па астраноміі.


астрано́мія, -і, ж.

Навука аб нябесных целах, іх сістэмах, паходжанні, будове, законах руху, хімічным саставе.

|| прым. астранамі́чны, -ая, -ае. Астранамічная лічба (перан.: надзвычай вялікая).


астраўля́нін, -а, мн. -ля́не, -ля́н, м.

Жыхар вострава.

|| ж. астраўля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


астраўны́ гл. востраў.


астро́г, -а, М -ро́зе, мн. -і, -аў, м.

1. Горад, абнесены частаколам (гіст).

2. Тое, што і турма (уст).

|| прым. астро́жны, -ая, -ае (да 2 знач.). А. рэжым.


астро́жнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст).

Арыштант, той, хто пасаджаны ў астрог (у 2 знач.), у турму.

|| ж. астро́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


астро́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які займаецца астралогіяй.


аструга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -ру́ганы і -руга́ны; зак., што.

Тое, што і абстругаць.

|| незак. астру́гваць, -аю, -аеш, -ае.


астры́гчы гл. стрыгчы.


астры́гчыся гл. стрыгчы.


асту́джваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і студзіць.


астудзі́ць гл. студзіць.


астыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. астыць.

2. Тое, што і стыць, стынуць (у 1 знач.).


астыгматы́зм, -у, м. (спец.).

Анамалія праламляльнага асяроддзя вока, якая прыводзіць да расплывістасці адлюстравання.

|| прым. астыгматы́чны, -ая, -ае.


асты́лы, -ая, -ае.

1. Які астыў, стаў халодным. Астылая печ.

2. перан. Які стаў спакайнейшым, страціў жвавасць, стаў абыякавым да чаго-н.


асты́ць і асты́нуць, -ну, -неш, -не; асты́ў, асты́ла; асты́нь; зак.

1. гл. стыць.

2. перан. Стаць спакайнейшым, абыякавым да каго-, чаго-н. А. да хакея.

|| незак. астыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


астэні́я, -і, ж. (спец.).

Стан агульнай слабасці арганізма; бяссілле.

|| прым. астэні́чны, -ая, -ае.


астэро́ід, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Малая планета, якая абарачаецца вакол Сонца, галоўным чынам паміж арбітамі Марса і Юпітэра.

|| прым. астэро́ідны, -ая, -ае.


асуджа́льны, -ая, -ае.

Які асуджае. А. позірк.


асуджэ́нне, -я, н.

1. гл. асудзіць.

2. Неадабральнае меркаванне, ганьбаванне, вымова. У яго голасе чулася а.


асудзі́ць, асуджу́, асу́дзіш, асу́дзіць; асу́джаны; зак., каго-што.

1. Пакараць, вынесці абвінаваўчы прыгавор. А. злачынцаў.

2. Выказаць неадабрэнне, прызнаць заганным, ганебным. Усе асудзілі яго ўчынак.

3. перан., на што. Аддаць, пакінуць на волю лёсу (высок.). А. на голад.

|| незак. асуджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і асу́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. асуджэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


асу́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апаўзці, асесці. Грунт асунуўся.

2. Паволі апусціцца, зваліцца. Чалавек асунуўся на зямлю ад слабасці.

3. перан. Схуднець, змарнець. Ён з выгляду пастарэў, асунуўся.

|| незак. асо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


асу́нуць, -ну, -неш, -не; -су́нь; -нуты; зак., што.

Ссунуць уніз, абваліць. А. грунт.

|| незак. асо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


асуча́сніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Зрабіць больш адпаведным сучаснасці. А. спектакль.

|| незак. асуча́сніваць, -аю, -аеш, -ае.


асу́шак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м.

Край булкі свежага хлеба або сухі кавалак хлеба.


асуша́льны, -ая, -ае.

Які служыць для асушэння. А. канал.


асушы́ць, асушу́, асу́шыш, асу́шыць; асу́шаны; зак., што.

1. Зрабіць сухім. А. балота.

2. Выпіць тое, што змяшчаецца, знаходзіцца ў чым-н. (разм.). А. бакал.

Асушыць вочы — перастаць плакаць (высок.).

Асушыць слёзы каму-н. — суцешыць (высок.).

|| незак. асу́шваць, -аю, -аеш, -ае і асуша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. асушэ́нне, -я, н. і асу́шка, -і, ДМ -шцы, ж. (да 1 знач.; спец.); прым. асуша́льны, -ая, -ае (паводле 1 знач.; спец.). Асушальныя работы.


асфа́льт, -у, М -льце, м.

1. Чорная смалістая маса для пакрыцця дарог, вуліц, тратуараў і пад., утвораная ў выніку акіслення нафты і выпарэння яе лёгкіх фракцый.

2. Дарога, пакрытая такой масай. Выехалі на а.

|| прым. асфа́льтавы, -ая, -ае.


асфальтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Пакрыць (пакрываць) асфальтам (у 1 знач.).

|| зак. таксама заасфальтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. асфальтава́нне, -я, н.


асцерага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак., каго-што.

Быць асцярожным, берагчыся, засцерагаць сябе ад каго-, чаго-н., пазбягаць чаго-н. А. прастуды.

|| зак. асцерагчы́ся, -рагу́ся, -ражэ́шся, -ражэ́цца; -ражо́мся, -ражаце́ся, -рагу́цца; -цяро́гся, -церагла́ся, -ло́ся.


асцерагчы́, -рагу́, -ражэ́ш, -ражэ́; -ражо́м, -ражаце́, -рагу́ць; -цяро́г, -церагла́, -ло́; -ражы́; зак., каго-што.

Перасцерагчы, папярэдзіць. А. сябра.

|| незак. асцерага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


асцё, -я́, н., зб.

Доўгія тонкія асцюкі на каласах некаторых злакаў (жыта, ячменю, пшаніцы).

|| прым. асцёвы, -ая, -ае.


асцю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Доўгі тонкі вусік на каласах некаторых злакаў (жыта, ячменю, пшаніцы). Ячменныя асцюкі.

|| прым. асцюко́вы, -ая, -ае.


асцюкава́ты, -ая, -ае.

Багаты на асцюкі, з асцюкамі. А. ячмень.

|| наз. асцюкава́тасць, -і, ж.


асцяро́га, -і, ДМ -ро́зе, ж.

Асцярожныя адносіны да каго-, чаго-н.; ахоўныя меры, каб папярэдзіць якую-н. нечаканасць. Ішлі з асцярогай.


асцяро́жлівы, -ая, -ае.

Тое, што і асцярожны.

|| наз. асцяро́жлівасць, -і, ж.


асцяро́жнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Дзейнічаць з асцярогай, быць асцярожным. Яна надта асцярожнічае.


асцяро́жны, -ая, -ае.

1. Уважлівы, акуратны; далікатны. А. крытык.

2. Які дзейнічае з асцярогай. А. стук у дзверы. Асцярожна! (прысл.; будзь уважлівым, пагражае небяспека).

|| наз. асцяро́жнасць, -і, ж.


асы́пак, -пку, м. (спец.).

Тое, што асыпалася з гары ў выніку разбурэння пароды.


асы́пацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -плецца; зак.

Апасці; абваліцца. Лісце даўно асыпалася.

|| незак. асыпа́цца, -а́ецца.

|| наз. асыпа́нне, -я, н.


асы́паць, -плю, -плеш, -пле; асы́п; -паны; зак., каго-што.

Тое, што і абсыпаць.

|| незак. асыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


асэнсава́ны, -ая, -ае.

Разумны, свядомы, прадуманы. А. адказ. Асэнсавана (прысл.) каменціраваць падзеі.

|| наз. асэнсава́насць, -і, ж.


асэнсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., што.

Усвядоміць, зразумець сэнс, значэнне чаго-н. А. гістарычныя падзеі.

|| незак. асэнсо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. асэнсава́нне, -я, н. і асэнсо́ўванне, -я, н.


асэ́сар, -а, м. (гіст.).

Судовая службовая асоба, засядацель.

Калежскі асэсар — цывільны чын восьмага класа, а таксама асоба, якая мела гэты чын, у царскай Расіі.

|| прым. асэ́сарскі, -ая, -ае.


асявы́ гл. вось¹.


асягну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што.

Ахапіць, акінуць, спасцігнуць. А. вокам прасторы.


асяда́нне гл. асесці.


асяда́ць гл. асесці.


асядла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. гл. сядлаць.

2. перан., каго-што. Сесці верхам на каго-, што-н. (разм.). Хлапчук спрытна асядлаў бервяно.

3. перан., каго-што. Поўнасцю падпарадкаваць сабе (разм.). Усіх у сям’і асядлала.


асяло́к, -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м.

1. Тачыльны дробназярністы камень, брусок.

2. Камень для выпрабавання каштоўных металаў.

3. перан. Сродак праверкі каго-, чаго-н. Гэта будоўля — а. для маладога спецыяліста.


асяро́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Сярэдняя, больш мяккая частка ствала або сцябла.

2. Унутраная, сярэдняя частка чаго-н. А. электрамагніта.

3. перан. Цэнтр чаго-н. А. падзей.

4. Тое, што і асяроддзе (у 1 знач.).

|| прым. асяро́дкавы, -ая, -ае і асяро́дачны, -ая, -ае.


асяро́ддзе, -я, н.

1. Сукупнасць прыродных або сацыяльных умоў, у якіх існуюць якія-н. арганізмы, жывуць і дзейнічаюць людзі. Сацыяльнае а. Навакольнае а.

2. Група людзей, звязаных агульнасцю ўмоў існавання, заняткаў і пад. Рабочае а. сяброў.

3. спец. Рэчывы, целы, якія запаўняюць якую-н. прастору і маюць пэўныя якасці. Воднае а. Пажыўнае а.

|| прым. асяро́ддзевы, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Асяроддзевыя фактары.


асятро́вы гл. асетр, асяцёр.


асятры́на, -ы, ж.

Мяса асятра як ежа.

|| прым. асятры́нны, -ая, -ае.


асяцёр, асятра́, мн. асятры́, асятро́ў, м.

Тое, што і асетр.

|| прым. асятро́вы, -ая, -ае.


асячы́ і (радзей) асе́кчы, асяку́, асячэ́ш, асячэ́; асячо́м, асечаце́, асяку́ць; асе́к, -кла; асячы́; асе́чаны; зак., каго-што.

Тое, што і абсячы, абсекчы.

|| незак. асяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


асячы́ся і (радзей) асе́кчыся, асяку́ся, асячэ́шся, асячэ́цца; асячо́мся, асечаце́ся, асяку́цца; асе́кся, -клася; асячы́ся; зак.

1. Нечакана спыніць гаворку, запнуцца. Яна раптам асеклася, пачырванела.

2. Пацярпець няўдачу ў чым-н.

|| незак. асяка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ат, выкл.

1. Пры перадачы непрыемнасці, адчаю. — Ат, усё роўна!

2. Пры перадачы бестурботнасці, нядбаласці. — Ат, што пра тое казаць. Ат, што там доўга гаварыць...

3. Пры выказванні нязгоды, рашучага адмаўлення. — Ат, не крывіце душой.

4. Пры выказванні прыкрасці, незадаволенасці. — Ат, знайшлі каго слухаць!


ата́барыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

Уладкавацца дзе-н., размясціцца. Атабарыліся за лесам, абжыліся.

|| незак. ата́барвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


ата́ва, -ы, ж.

Трава, што вырасла на месцы скошанай у той жа год.

|| прым. ата́ўны, -ая, -ае.


атава́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

Атрымаць належны тавар, а таксама ўвогуле купіць што-н.

|| незак. атава́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


атава́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (спец.).

Выдаць ці атрымаць тавар (як выкананне якога-н. абавязацельства).

|| незак. атава́рваць, -аю, -аеш, -ае.


атаві́зм, -у, м.

Праяўленне ў чалавека, жывёл і раслін прыкмет, што былі ўласцівы іх адцаленым продкам (звычайна пра з’явы выраджэння, ненармальнасці).

|| прым. атавісты́чны, -ая, -ае. Атавістычныя праяўленні.


ата́ка, -і, ДМ ата́цы, мн. -і, ата́к, ж.

1. Імклівы напад войск на праціўніка. Адбіць атаку.

2. перан. Рашучы наступ (у спрэчцы, у гульні і пад.).


атакава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., каго-што.

Пайсці (ісці) у атаку. А. праціўніка.


а́там, -а, мн. -ы, -аў, м.

Найдрабнейшая часцінка хімічнага элемента, якая захоўвае яго ўласцівасці і складаецца з ядра і электронаў. А. кіслароду. Расшчапленне атама.

|| прым. а́тамны, -ая, -ае і атама́рны, -ая, -ае. Атамная вага. Атамная энергія. Атамная бомба. Атамная электрастанцыя. Атамнае ядро. Атамарны кісларод.


атама́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Начальнік у казацкіх войсках і пасяленнях, які выконвае ваенныя, палітычныя і адміністрацыйныя функцыі. Станічны а.

2. перан. Важак, завадатар якой-н. групы, банды, шайкі і пад. А. разбойнікаў.

|| прым. атама́нскі, -ая, -ае.


атама́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Шырокая мяккая канапа з падушкамі замест спінкі і з валікамі па баках.


атама́рны, -ая, -ае.

1. гл. атам.

2. Дробны, няцэласны (кніжн.).

|| наз. атама́рнасць, -і, ж.


атамахо́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Судна з рухавіком, які працуе на атамнай энергіі.


атамісты́чны, -ая, -ае (спец.).

Які мае адносіны да вучэння аб атамах. Атамістычная тэорыя.


а́тамнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучоны, спецыяліст у галіне атамнай энергіі.


а́тамшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Спецыяліст-фізік па атамнай энергіі.


ата́ра, -ы, мн. -ы, ата́р, ж.

Вялікі гурт авечак; чарада. Калгасная а.


атарапе́лы, -ая, -ае (разм.).

Разгублены, збянтэжаны. А. позірк.

|| наз. атарапе́ласць, -і, ж.


атарапе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Разгубіцца, збянтэжыцца ад нечаканасці, спалоху. А. ад страху.


ата́ўны гл. атава.


аташэ́, нескл., м.

Службовая асоба пры дыпламатычным прадстаўніцтве, якая з’яўляецца спецыялістам-кансультантам у якой-н. галіне; малодшы дыпламатычны ранг у ведамствах замежных спраў. Гандлёвы а. Вайсковы а.


атаяса́міць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., каго-што (кніжн.).

Тое, што і атоесніць.

|| незак. атаяса́мліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. атаяса́мліванне, -я, н.


а́тлас, -а, мн. -ы, -аў, м.

Зборнік геаграфічных, гістарычных і інш. карт, а таксама табліц, дыяграм. Геаграфічны а. Заалагічны а.


атла́с, -у, м.

Шаўковая гладкая бліскучая тканіна. Чырвоны а.

|| прым. атла́сны, -ая, -ае. Атласная папера (тоўстая і бліскучая). Атласная скура (перан.: мяккая, далікатная).


атле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Спартсмен, які займаецца атлетыкай.

2. Пра чалавека моцнага целаскладу, вялікай фізічнай сілы.

|| прым. атлеты́чны, -ая, -ае. А. склад цела.


атлеты́зм, -у, м.

1. Добра развітыя фізічныя якасці спартсмена, моцны і прыгожы склад цела.

2. Тое, што і культурызм. Займацца атлетызмам.


атле́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Сістэма спартыўных практыкаванняў, якія патрабуюць рознабаковай фізічнай падрыхтоўкі.

Лёгкая атлетыка — від спорту — бег, хадзьба, скачкі, кіданне кап’я, дыска і пад. Цяжкая атлетыка — від спорту — падняцце цяжару: штангі, гіры і пад.

|| прым. атлеты́чны, -ая, -ае.


атлусце́лы, -ая, -ае.

Які стаў прыметна тлустым. А. мужчына. Дыета для атлусцелых (наз.).


атлусце́нне гл. тлусцець.


атлусце́ць гл. тлусцець.


атмасфе́ра, -ы, ж.

1. Газападобная абалонка Зямлі і некаторых іншых планет. Зямная а.

2. перан. Навакольныя ўмовы, абставіны, асяроддзе. А. даверу. А. дружбы і супрацоўніцтва.

3. Адзінка вымярэння ціску газаў. Ціск у сто атмасфер.

|| прым. атмасфе́рны, -ая, -ае.


ато́есніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што (кніжн.).

Прызнаць тоесным. А. два паняцці.

|| незак. атаясня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. атаясне́нне, -я, н.


ато́жылак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

1. Малады парастак расліны. Каля дрэва з’явілася многа атожылкаў.

2. Адгалінаванне руданоснай жылы.

3. перан. Пра патомка, нашчадка. Дзеці, унукі — нашы атожылкі.

|| прым. ато́жылкавы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


ато́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Каралавы востраў кольцападобнай формы.

|| прым. ато́лавы, -ая, -ае.


ато́пкі, -аў, адз. -пак, -пка, м.

Старыя зношаныя чаравікі, боты і пад.


ато́сы, ато́с, адз. ато́са, -ы, ж.

Драцяныя з жалезных прутоў або раменныя цяжы, што ідуць ад верхняга канца аглоблі да загваздкі.

|| прым. ато́сны, -ая, -ае.


атра́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Аб’яднанне, падраздзяленне ўзброеных сіл, спецыяльная вайсковая група. А. маракоў.

2. Група людзей, аб’яднаных для сумеснай дзейнасці. Санітарны а.

3. У сістэматыцы жывёл: падраздзел класа. А. грызуноў.

|| прым. атра́дны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


атракцыён, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Назва забаў у парках, месцах масавых гулянняў, напр., каруселі, гушкалкі і пад.

2. Эфектны цыркавы або эстрадны нумар.

|| прым. атракцыённы, -ая, -ае.


атра́мант, -у, М -нце, м. (уст.).

Тое, што і чарніла.


атрапа́ць, атраплю́, атрэ́плеш, атрэ́пле; атрапі́; атрапа́ны; зак., што.

Тое, што і абтрапаць.

|| незак. атрэ́пваць, -аю, -аеш, -ае.


атраса́цца гл. атрэсціся.


атраса́ць гл. атрэсці.


атрафі́раваны, -ая, -ае (кніжн.).

Які атрафіраваўся, страціў жыццяздольнасць. А. орган.


атрафі́равацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -руецца; зак. і незак. (кніжн.).

Падвергнуцца (падвяргацца) атрафіі. Атрафіраваліся мышцы.


атрафі́я, -і, ж.

1. Страта жыццяздольнасці, знясіленне, змяншэнне якога-н. органа. А. мышцы.

2. перан. Страта, прытупленне якой-н. уласцівасці, здольнасці. А. сумлення.


атрусі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., атру́сіцца; зак.

Нарадзіць трусянят (пра труску).


атру́та, -ы, ДМ -ру́це, ж.

1. Ядавітае рэчыва. А. для мух.

2. перан. Тое, што шкодна ўплывае на каго-н., што-н.


атру́тны, -ая, -ае.

Які выклікае атручэнне, ядавіты. Атрутнае рэчыва.


атруці́цца, -учу́ся, -у́цішся, -у́ціцца; зак.

1. Захварэць або памерці ў выніку ўздзеяння на арганізм атрутнага рэчыва. А. грыбамі.

2. Скончыць жыццё самагубствам, прыняўшы атруту, ядавітае рэчыва.

|| незак. атру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. атру́чванне, -я, н. і атручэ́нне, -я, н.


атруці́ць, -учу́, -у́ціш, -у́ціць; -у́чаны; зак.

1. каго-што. Загубіць атрутай або зрабіць шкоду чым-н. ядавітым. А. арганізм гарэлкай.

2. што. Прымяшаць да чаго-н. атруту. А. ваду.

3. перан., каго-што. Аказаць дрэнны ўплыў на каго-, што-н. А. душы людзей.

4. перан., што. Пазбавіць радасці, весялосці. Хцівасць атруціла яе жыццё.

|| незак. атру́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. атру́чванне, -я, н. і атручэ́нне, -я, н. (да 1—3 знач.).


атрыбу́т, -а, М -бу́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Неабходная, пастаянная характэрная прымета, уласцівасць чаго-н., прыналежнасць (кніжн.).

2. У граматыцы: тое, што і азначэнне.

|| прым. атрыбуты́ўны, -ая, -ае (да 2 знач.).


атрыма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (афіц.).

Асоба або ўстанова, што атрымліваюць якія-н. адрасаваныя ім каштоўнасці, грузы і пад. А. тавараў.

|| ж. атрыма́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


атрыма́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. З’явіцца ў выніку чаго-н., выйсці. На здымку ён атрымаўся надта прыгожы. Раман атрымаўся цікавы. З яго атрымаецца добры спецыяліст.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Здарыцца, адбыцца як вынік чаго-н.

|| незак. атры́млівацца, -аюся, -аешся, -аецца і атрымо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


атрыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; атры́маны; зак.

1. каго-што. Узяць, набыць тое, што прысылаюць, даюць, прапаноўваюць, уручаюць, прысвойваюць. А. пісьмо. А. зарплату. А. падзяку. А. кватэру. А. вучонае званне.

2. што. Прыняць да выканання, набыць права на выкананне чаго-н. А. загад. А. слова.

3. што. Здабыць, вынайсці ў працэсе пошукаў. А. бензін з нафты.

4. што. Зазнаць, адчуць. А. задавальненне.

5. што. Захварэць на што-н. А. насмарк.

6. што. Стаць шырока вядомым. А. прызнанне.

7. Аказацца пабітым (разм.). А. па руках.

|| незак. атры́мліваць, -аю, -аеш, -ае і атрымо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. атрыма́нне, -я, н. (да 1—4 знач.).


атрэ́п’е, -я, н., зб.

1. Адыходы, якія атрымліваюцца пры трапанні лёну, пянькі. Сабраць а.

2. Старое, зношанае адзенне. Хадзіць у атрэ́п’і.


атрэ́сці, атрасу́, атрасе́ш, атрасе́; атрасём, атрасяце́, атрасу́ць; атро́с, атрэ́сла; атрасі́; атрэ́сены; зак., што.

Трасучы, ачысціць, зняць што-н.; абкалаціць, абабіць. А. снег з ботаў. А. яблыню.

|| незак. атраса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


атрэ́сціся, атрасу́ся, атрасе́шся, атрасе́цца; атрасёмся, атрасяце́ся, атрасу́цца; атро́сся, атрэ́слася; атрасі́ся; зак.

Вытрасаючы што-н., ачысціцца ад чаго-н. А. ад пылу.

|| незак. атраса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ату́, выкл. (спец.).

Каманда сабакам на паляванні, якая азначае: бяры, лаві, хапай. Ату яго!


атулі́цца, атулю́ся, ату́лішся, ату́ліцца; зак.

1. Ахінуцца, агарнуцца з усіх бакоў. А. хусткай.

2. перан. Абвалачыся. Сівым туманам атулілася балота.

|| незак. атуля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца і ату́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


атулі́ць, атулю́, ату́ліш, ату́ліць; ату́лены; зак., каго-што.

1. Ахінуць, агарнуць з усіх бакоў. А. коўдраю.

2. перан. Абвалачы чым-н. Цішыня атуліла вёску.

|| незак. атуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і ату́льваць, -аю, -аеш, -ае.


атупе́лы, -ая, -ае (разм.).

Які страціў здольнасць разумець што-н., разважаць; які выяўляе атупенне сваім знешнім выглядам. Атупелая галава.

|| наз. атупе́ласць, -і, ж.


атупе́ць гл. тупець.


атуха́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

Тое, што і тухнуць¹. Агонь атухае. Атухаюць сілы (перан.).


ату́хнуць гл. тухнуць¹.


атушы́ць гл. тушыць¹.


атынкава́ць гл. тынкаваць.


атынко́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. Тое, што і тынк.

2. Тое, што і тынкоўка.


атынко́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і тынкоўшчык.

|| ж. атынко́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


атычкава́ць гл. тычкаваць.


атэі́зм, -у, м.

Адмаўленне існавання Бога, адказ ад рэлігійных вераванняў; бязбожжа.

|| прым. атэісты́чны, -ая, -ае.


атэі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік атэізму.

|| ж. атэі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. атэі́сцкі, -ая, -ае.


атэ́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

Гасцініца.

|| прым. атэ́льны, -ая, -ае.


атэлье́, нескл., н.

1. Майстэрня для пашыву адзення, абутку, рамонту бытавой тэхнікі. Тэлевізійнае а. А. мод. Пашыць паліто ў а.

2. Майстэрня мастака, фатографа, скульптара.


атэрасклеро́з, -у, м.

Захворванне сардэчна-сасудзістай сістэмы.

|| прым. атэрасклераты́чны, -ая, -ае.


атэстава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак.

1. каго-што. Даць, даваць водзыў, характарыстыку, рэкамендацыю каму-н. (кніжн.). А. агранома як выдатнага работніка.

2. каго-што. Прысвоіць (прысвойваць) званне каму-н.

3. каго-што. Ацаніць (ацэньваць) чые-н. веды, паставіўшы якую-н. адзнаку. А. вучняў за чвэрць года.

|| наз. атэста́цыя, -і, ж.; прым. атэстацы́йны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.). Атэстацыйная камісія.


атэста́т, -а, М -та́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Афіцыйны дакумент аб заканчэнні сярэдняй навучальнай установы, які пацвярджае ўзровень адукацыі. А. сталасці.

2. Афіцыйны дакумент аб прысваенні вучонага звання. А. прафесара.

3. Дакумент на права атрымання ваеннаслужачым грашовага, харчовага і інш. забеспячэння.

|| прым. атэста́тны, -ая, -ае.


атэста́цыя, -і, ж.

1. гл. атэставаць.

2. Ацэнка, характарыстыка, якая даецца каму-, чаму-н. А. вучняў за паўгоддзе.

|| прым. атэстацы́йны, -ая, -ае.


ау́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паселішча на Каўказе і ў Сярэдняй Азіі.

|| прым. ау́льны, -ая, -ае.


а́ўгіевы,

У выразе: аўгіевы стайні — пра вельмі запушчанае памяшканне або пра справы, якія знаходзяцца ў крайнім беспарадку.


аўдаве́лы, -ая, -ае.

Які стаў удаўцом (удавою). А. чалавек.

|| наз. аўдаве́ласць, -і, ж.


аўдаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Стаць удаўцом або ўдавою.


аўдые́нцыя, -і, ж.

Афіцыйны прыём у высокапастаўленай дзяржаўнай асобы. Даць аўдыенцыю.


аўдыто́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

1. Памяшканне для чытання лекцый.

2. зб. Слухачы лекцыі, даклада і пад. Студэнцкая а.

|| прым. аўдыто́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


аўкцыён, -у, м.

Публічны продаж маёмасці, калі пакупніком становіцца той, хто дасць большую суму. Прадаць з аўкцыёну.

|| прым. аўкцыённы, -ая, -ае. А. продаж.


а́ўра, -ы, ж. (спец.).

1. Ззянне вакол галавы, цела, якое паказваецца як німб, арэол і ўяўляецца як праява душы, духу.

2. У парапсіхалогіі: тое, што і біяполе.


аўра́л, -у, м.

1. Спешная сумесная работа на марскім судне, у якой удзельнічае ўвесь асабовы склад карабля.

2. перан. Вельмі спешная работа ўсяго калектыву, выкліканая кепскай арганізацыяй справы (разм.).

|| прым. аўра́льны, -ая, -ае.


аўстралі́йцы, -аў, адз. -лі́ец, -лі́йца, м.

1. Назва насельніцтва Аўстраліі.

|| ж. аўстралі́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, -лі́ек.

|| прым. аўстралі́йскі, -ая, -ае.


аўстры́йцы, -аў, адз. -ры́ец, -ры́йца, м.

Назва насельніцтва Аўстрыі.

|| ж. аўстры́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, -ры́ек.

|| прым. аўстры́йскі, -ая, -ае.


аўсю́к, -у́, м.

Аднагадовая расліна сямейства злакавых; пустазелле, падобнае на авёс.

|| прым. аўсюко́вы, -ая, -ае.


аўся́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Крылатае насякомае, якое жыве ўсяго некалькі дзён; падзёнка. Рыба добра бярэцца на аўсянікаў.


аўся́ніца, -ы, ж.

Кармавая расліна з сямейства злакавых. А. лугавая.

|| прым. аўся́нічны, -ая, -ае.


аўся́нішча, -а, н.

Поле, на якім рос авёс. Араць а.


аўся́нка¹, -і, ДМ -нцы, ж.

Аўсяныя крупы або каша з такіх круп. Наварыць аўсянкі.


аўся́нка², -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Пеўчая птушка з атрада вераб’іных. Чаротная а.

|| прым. аўся́нкавы, -ая, -ае.


аўся́ны гл. авёс.


аўт, а́ўта, М а́ўце, м.

1. У спартыўных гульнях: становішча, калі мяч (шайба) аказваецца за межамі гульнявога поля, пляцоўкі.

2. У боксе: вокрык суддзі, які азначае, што баксёр накаўціраваны.


аўта...¹ Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. ў знач.:

1) аўтаматычны, напр.: аўтазборка, аўтарэзка;

2) самаходны, напр.: аўтаплуг, аўтадрызіна.


аўта...² Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. ў знач. аўтамабільны, напр.: аўтакалона, аўтапрабег, аўтабаза.


аўта...³ Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. ў знач. свой, сама-, напр., аўтагравюра, аўтапартрэт, аўтабіяграфія.


аўтаба́за, -ы, мн. -ы, -ба́з, ж.

Аўтатранспартнае прадпрыемства са стаянкамі для машын і майстэрнямі для рамонту.

|| прым. аўтаба́заўскі, -ая, -ае (разм.).


аўтабіяграфі́чны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе элементы аўтабіяграфіі. А. раман.

|| наз. аўтабіяграфі́чнасць, -і, ж.


аўтабіягра́фія, -і, ж.

1. Апісанне свайго жыцця; літаратурны жанр.

2. Афіцыйны дакумент, кароткі хранікальна-даведачны выклад пэўнай асобай асноўных падзей уласнага жыцця.

|| прым. аўтабіяграфі́чны, -ая, -ае.


аўтаблакіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. Аўтаматычная сістэма сігналізацыі для рэгулявання руху цягнікоў.

2. Аўтаматычнае змяненне рэжыму работы тэхнічнага аб’екта (машыны, апарата і інш.).

|| прым. аўтаблакіро́вачны, -ая, -ае.


аўтаге́нны, -ая, -ае (спец.).

У выразе: аўтагенная зварка, аўтагеннае рэзанне — тое, што і газавая зварка, газавае рэзанне.


аўтагужавы́, -а́я, -о́е.

Які мае адносіны да аўтамабільных і гужавых перавозак. А. транспарт.


аўтадаро́жны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да будаўніцтва і абслугоўвання аўтамабільных дарог. А. тэхнікум.


аўтадрызі́на, -ы, мн. -ы, -зін, ж.

Дрызіна з рухавіком унутранага згарання.

|| прым. аўтадрызі́нны, -ая, -ае.


аўтазаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Аўтамабільны завод.

|| прым. аўтазаво́дскі, -ая, -ае і аўтазаво́дскі, -ая, -ае.


аўтака́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Самаходны вазок з рухавіком унутранага згарання для перавозкі грузаў, багажу на невялікія адлегласці.

|| прым. аўтака́рны, -ая, -ае.


аўтакла́ў, -ла́ва, мн. -ла́вы, -ла́ваў, м.

Герметычная пасудзіна для награвання чаго-н. пад высокім ціскам, ужыв. для ажыццяўлення розных фізіка-хімічных працэсаў.

|| прым. аўтакла́ўны, -ая, -ае.


аўтамабілі́зм, -у, м.

Аўтамабільная справа; аўтамабільны спорт.


аўтамабілі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца аўтамабілізмам.

|| ж. аўтамабілі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. аўтамабілі́сцкі, -ая, -ае.


аўтамабі́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

Механічны транспартны сродак, які мае не менш за чатыры колы, размешчаныя не менш чым на дзвюх восях, за выключэннем колавых трактароў і самаходных машын. Легкавы а. Грузавы а.

|| прым. аўтамабі́льны, -ая, -ае. А. транспарт (аўтамабілі, аўтобусы і пад.).


аўтама́т, -а, М -ма́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Апарат (машына, станок і пад.), які самастойна выконвае шэраг паслядоўных аперацый без непасрэднага ўдзелу чалавека. Станок-а. Тэлефон-а.

2. Від аўтаматычнай стралковай зброі.

|| прым. аўтама́тны, -ая, -ае. Аўтаматная стральба.


аўтаматры́са, -ы, мн. -ы, -ры́с, ж. (спец.).

Чыгуначны вагон з уласным рухавіком.


аўтама́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Рабочы, які абслугоўвае аўтамат (у 1 знач.).

2. Баец, узброены аўтаматам (у 2 знач.).

|| ж. аўтама́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц (да 1 знач.).


аўтаматызава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак. і незак.

Стаць (станавіцца) аўтаматычным.

|| наз. аўтаматыза́цыя, -і, ж.


аўтаматызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

1. Укараніць (укараняць) аўтаматы (у 1 знач.) у вытворчасць. А. тэхналагічны працэс.

2. Зрабіць (рабіць) аўтаматычным. А. рухі.

|| наз. аўтаматыза́цыя, -і, ж.


аўтаматы́зм, -у, м.

Механічнасць, міжвольнасць дзеянняў або рухаў.


аўтама́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Галіна навукі і тэхнікі, якая распрацоўвае тэорыю і метады аўтаматызацыі вытворчых працэсаў.

2. Сукупнасць механізмаў, прыстасаванняў, якія дзейнічаюць аўтаматычна.


аўтаматы́чны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца аўтаматам або ажыццяўляецца пры дапамозе аўтамата (у 1 знач.). А. тормаз. Дзверы зачыняюцца аўтаматычна (прысл.).

2. Механічны, міжвольны. Аўтаматычныя рухі.

|| наз. аўтаматы́чнасць, -і, ж.


аўтамашы́на, -ы, мн. -ы, -шы́н, ж.

Тое, што і аўтамабіль.


аўтано́мія, -і, ж.

Самакіраванне, незалежнасць у кіраванні.


аўтано́мны, -ая, -ае.

Які карыстаецца аўтаноміяй. Аўтаномная вобласць.

|| наз. аўтано́мнасць, -і, ж.


аўтапагру́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Самаходная машына для пагрузкі, разгрузкі і перавозкі грузаў на невялікія адлегласці.


аўтапаі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Спецыяльная ўстаноўка з аўтаматычнай падачай вады для паення жывёлы. А. для кароў.


аўтапартрэ́т, -а, М -рэ́це, мн. -ы, -аў, м.

Партрэт, напісаны з самога сябе.


аўтапіло́т, -а, М -ло́це, мн. -ы, -аў, м.

Прыстасаванне для аўтаматычнага кіравання лятальным апаратам.

|| прым. аўтапіло́цкі, -ая, -ае.


а́ўтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто стварае мастацкі твор, навуковую працу, музыку, распрацоўвае праекты і пад. А. рамана. А. сімфоніі. А. праекта.

|| прым. а́ўтарскі, -ая, -ае.


аўта́ркія, -і, ж. (кніжн.).

Эканамічная палітыка гаспадарчага адасаблення краіны.

|| прым. аўтаркі́чны, -ая, -ае.


а́ўтарства, -а, н.

Прыналежнасць твора аўтару. Устанавіць а.


аўтару́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Прылада для пісьма, у якой чарніла з унутранага рэзервуара аўтаматычна падаецца да пяра.


аўтарызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Адобрыць (адабраць), ухваліць (ухваляць) форму, від свайго твора, вынаходства (для ўзнаўлення, выдання і пад.). Аўтарызаваны пераклад.


аўтарыта́рны, -ая, -ае (кніжн.).

1. Заснаваны на безагаворачным падпарадкаванні ўладзе, аўтарытэту, дыктатуры. А. рэжым.

2. Які імкнецца ўмацаваць свой аўтарытэт.

|| наз. аўтарыта́рнасць, -і, ж.


аўтарытэ́т, -а і -у, М -тэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Агульнапрызнанае значэнне, уплыў. Заваяваць а.

2. -а. Асоба, якая карыстаецца павагай, прызнаннем. Буйны а. у фізіцы.


аўтарытэ́тны, -ая, -ае.

1. Які карыстаецца аўтарытэтам. А. вучоны.

2. Які заслугоўвае бясспрэчнае давер’е. Аўтарытэтная думка.

3. Які не дапускае пярэчання. А. тон. А. палітык.

|| наз. аўтарытэ́тнасць, -і, ж.


аўтарэфера́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Кароткі пераказ якога-н. даследавання, напісаны самім аўтарам. А. дысертацыі.


аўтасто́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыстасаванне для аўтаматычнага спынення цягніка.

2. Сістэма арганізаванага выкарыстання турыстамі спадарожнага аўтатранспарту для праезду часткі шляху.

|| прым. аўтасто́пны, -ая, -ае.


аўтастра́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ра́д, ж.

Дарога для аўтамабільнага руху без папярочных наземных пераездаў.

|| прым. аўтастра́дны, -ая, -ае.


аўтасчэ́пка, -і, ДМ -пцы, ж.

Прыстасаванне для аўтаматычнай счэпкі вагонаў.

|| прым. аўтасчэ́пачны, -ая, -ае.


аўтатра́ктарны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вытворчасці аўтамабіляў і трактароў. Аўтатрактарная прамысловасць.


аўтатра́нспарт, -у, М -рце, м.

Аўтамабільны транспарт.

|| прым. аўтатра́нспартны, -ая, -ае.


аўтахто́нны, -ая, -ае (спец.).

Тое, што і абарыгенны (гл. абарыген); карэнны, мясцовы.


аўтахто́ны, -аў, адз. -то́н, -а, м. (кніжн.)

1. Карэнныя, мясцовыя жыхары; абарыгены.

2. Расліны або жывёлы, якія ўзніклі і працягваюць існаваць у дадзенай мясцовасці.


аўтацыстэ́рна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Аўтамабіль-цыстэрна.


аўто́бус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шматмесны аўтамабіль (з колькасцю месцаў для сядзення больш за дзевяць, уключаючы месца кіроўцы) для перавозкі пасажыраў. Аўтобусы далёкіх рэйсаў.

|| прым. аўто́бусны, -ая, -ае.


аўто́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Тэкст твора, напісаны рукой аўтара. А. паэмы «Курган».

2. Уласнаручны, звычайна памятны, надпіс ці подпіс. Узяць а. у вядомага артыста.

|| прым. аўтаграфі́чны, -ая, -ае (да 2 знач.).


аўто́л, -у, м.

Змазачнае масла для аўтамабільных і трактарных рухавікоў.

|| прым. аўто́лавы, -ая, -ае.


аўто́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

Другі дзень тыдня.

|| прым. аўто́ркавы, -ая, -ае.


аўтса́йдар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спартсмен або спартыўная каманда, што займаюць у спаборніцтве адно з апошніх месц і не маюць шанцаў на перамогу.

2. перан. Той, хто адстае ад іншых у якой-н. справе ці сферы дзейнасці.

|| прым. аўтса́йдарскі, -ая, -ае.


аўтэ́нтык, -а, мн. -і, -аў, м. (кніжн.).

Арыгінал чаго-н., не копія.


аўтэнты́чны, -ая, -ае (кніжн.).

Які адпавядае арыгіналу, правільны, сапраўдны. А. тэкст.

|| наз. аўтэнты́чнасць, -і, ж.


аўцабы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Млекакормячая жывёліна з прыметамі барана і быка.


аўцама́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (спец.).

Авечка, якая дае прыплод.


аўча́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Работнік, які даглядае авечак.


аўча́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Парода дужых сабак, якія выкарыстоўваюцца для вартаўнічай і вышуковай службы.


аўча́рня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Хлеў для авечак, авечнік. Калгасная а.


аўчы́на, -ы, мн. -ы, -чы́н, ж.

Вырабленая авечая шкура. Кажух з аўчын.

|| памянш. аўчы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Аўчынка вырабу не варта — аб справе, якая не апраўдвае клопатаў.

|| прым. аўчы́нны, -ая, -ае.


афарбава́цца гл. фарбавацца.


афарбава́ць гл. фарбаваць.


афарбо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. гл. фарбаваць.

2. Колер або спалучэнне колераў. Прыгожая а. птушкі.

3. перан. Сэнсавае, выразнае адценне чаго-н. Стылістычная а. слова.


афармі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Работнік па афармленні чаго-н.

|| ж. афармі́цельніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. афармі́цельскі, -ая, -ае.


афармле́нне, -я, н.

1. гл. аформіцца, аформіць.

2. Знешні выгляд, форма чаго-н. А. вітрын магазіна. Святочнае а. горада.


афармля́цца гл. аформіцца.


афармля́ць гл. аформіць.


афары́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кароткае трапнае выслоўе.

|| прым. афарысты́чны, -ая, -ае.


афарысты́чны, -ая, -ае.

1. гл. афарызм.

2. Які змяшчае ў сабе афарызм. А. стыль. Афарыстычная мова.

|| наз. афарысты́чнасць, -і, ж.


афга́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Асноўнае насельніцтва Афганістана.

|| ж. афга́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. афга́нскі, -ая, -ае.


афе́кт, -у, М -кце, м.

Стан моцнага ўзбуджэння і страта самакантролю.

|| прым. афекты́ўны, -ая, -ае.


афектава́ны, -ая, -ае.

Прасякнуты афектацыяй; штучна прыўзняты. А. тон.

|| наз. афектава́насць, -і, ж.


афекта́цыя, -і, ж.

Ненатуральная, звычайна наўмысная ўзбуджанасць у паводзінах, у маўленні.


афе́ра і афёра, -ы, ж.

Рызыкоўная, нядобрасумленная справа, дзеянне з мэтай нажывы, выгады.


аферы́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які займаецца аферамі, прайдзісвет.

|| ж. аферы́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


афіцар’ё, -я́, н., зб. (разм., пагард.).

Афіцэры. Гітлераўскае а. шукала спажывы.


афіцыёз, -а, м. (кніжн.).

Афіцыёзны орган друку.


афіцыёзны, -ая, -ае (кніжн.).

Які фармальна не звязаны з урадам, але на справе праводзіць яго погляды. А. орган друку.

|| наз. афіцыёзнасць, -і, ж.


афіцы́йны, -ая, -ае.

1. Урадавы або службовы. Афіцыйная асоба. А. дакумент.

2. Зроблены па ўстаноўленай форме, з захаваннем усіх правіл і фармальнасцей. А. тон. Афіцыйнае запрашэнне.

|| наз. афіцы́йнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


афіцыя́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Работнік рэстарана, кафэ і пад., які падае стравы наведвальнікам.

|| ж. афіцыя́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. афіцыя́нцкі, -ая, -ае.


афіцэ́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба каманднага саставу арміі і флоту, а таксама міліцыі і паліцыі (ад малодшага лейтэнанта да палкоўніка ўключна). Беларускі а. А. сувязі. Старшы а.

|| прым. афіцэ́рскі, -ая, -ае.


афіцэ́рства, -а, н.

1. зб. Афіцэры. А. Рэспублікі Беларусь.

2. Афіцэрскае званне (разм.).


афі́ша, -ы, мн. -ы, афі́ш, ж.

Аб’ява аб спектаклі, канцэрце, лекцыі і пад., якая вывешваецца на прыметным месцы.

|| прым. афі́шны, -ая, -ае.


афішы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (кніжн.).

Выставіць (выстаўляць) напаказ, шырока абвясціць (абвяшчаць).


афо́рміцца, -млюся, -мішся, -міцца; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Прыняць закончаную, неабходную форму. Ідэя яшчэ не аформілася.

2. Паступіць, запісацца куды-н. з захаваннем неабходных фармальнасцей. А. на працу.

|| незак. афармля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. афармле́нне, -я, н.


афо́рміць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак.

1. што. Прыдаць чаму-н. неабходную або закончаную форму. А. дагавор.

2. каго-што. Залічыць куды-н., прыняць з захаваннем неабходных фармальнасцей. А. на працу.

|| незак. афармля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. афармле́нне, -я, н.


афо́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Гравюра на медзі або цынку з малюнкам, пратраўленым кіслатой, а таксама адбітак з такой гравюры. Выстаўка афортаў.

|| прым. афо́ртны, -ая, -ае.


афрыка́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Жыхар, ураджэнец Афрыкі.

|| ж. афрыка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. афрыка́нскі, -ая, -ае.


афсе́т, -у, М -се́це, м. (спец.).

Тое, што і афсетны друк, спосаб друкавання, пры якім фарба перадаецца з друкарскай формы на гумавую паверхню, а з яе на паперу.

|| прым. афсе́тны, -ая, -ае. Друкарскія афсетныя машыны.


афтальмало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца хваробамі вачэй, іх лячэннем і прафілактыкай.

|| прым. афтальмалагі́чны, -ая, -ае.


афтальмо́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач — спецыяліст па афтальмалогіі.


ах, выкл.

1. Перадае захапленне, здзіўленне, спалох, здагадку і пад. Ах, як слаўна тут! Ах, якая нечаканасць!

2. Перадае пачуццё жалю, гора. Ах, якое няшчасце!

3. Перадае пачуццё гневу і абурэння. Ах, каб вас каршун!


ахава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто ахоўвае што-н. А. маралі.

|| ж. ахава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ахава́льны, -ая, -ае.

Які служыць для аховы каго-н. А. тарыф.


ахава́ць гл. ахоўваць.


аха́йваць гл. ахаяць.


аха́йны, -ая, -ае.

Чысты, акуратны. А. чалавек.

|| наз. аха́йнасць, -і, ж.


ахаладжа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Апарат для ахалоджвання чаго-н.

2. Рэчыва, пры дапамозе якога ахалоджваюць што-н.


ахаладжа́льны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для ахаладжэння чаго-н. Ахаладжальная камера. Ахаладжальная сумесь.

2. Які ахалоджвае, асвяжае (пераважна пра напіткі). А. напітак.


ахаладзе́лы, -ая, -ае.

1. Які ахаладзеў, астыў. Ахаладзелыя рукі.

2. перан. Які стаў да ўсяго абыякавы, страціў запал, актыўнасць. А. да пагулянак.


ахаладзе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Стаць халодным, астыць. Вар ахаладзеў.

2. перан. Стаць абыякавым, больш спакойным. Ахаладзеў запал і рашучасць.


ахаладзі́цца, -ладжу́ся, -ло́дзішся, -ло́дзіцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць халодным, халаднаватым, астыць. Вада ў моры ахаладзілася.

2. Ахаладзіць сябе, сваё цела на паветры.

3. перан. Стаць абыякавым, спакойным, стрыманым у пачуццях.

|| незак. ахало́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца і ахаладжа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. ахаладжэ́нне, -я, н. і ахало́джванне, -я, н.


ахаладзі́ць, -ладжу́, -ло́дзіш, -ло́дзіць; -ло́джаны; зак.

1. што. Зрабіць халодным ці халаднейшым. А. вар.

2. перан., каго-што. Зрабіць больш спакойным, стрыманым, зменшыць сілу якога-н. пачуцця. А. прамоўцу вострым пытаннем.

|| незак. ахало́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ахаладжэ́нне, -я, н. (да 1 знач.) і ахало́джванне, -я, н.


а́ханне гл. ахнуць.


аха́пак, -пка, мн. -пкі, -пкаў, м.

Ноша, якую можна панесці, абхапіўшы рукамі. А. сена. А. дроў. Схапіць у а.


ахапі́ць, ахаплю́, ахо́піш, ахо́піць; ахо́плены; зак., каго-што.

1. Тое, што і абхапіць.

2. перан. Зайсці з флангаў і акружыць праціўніка. А. флангі праціўніка.

3. Успрыняць цалкам (што-н. вялікае). А. позіркам рачную даліну.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Авалодаць з нястрымнай сілай (пра пачуцці, стан). Радасць ахапіла душу.

5. Уключыць у кола дзеяння, уплыву. А. насельніцтва падпіскай на газеты.

6. Абдаць чым-н., пранізаць. Мяне ахапіла холадам.

Як вокам ахапіць (разм.) — колькі можна ўбачыць.

|| незак. ахо́пліваць, -аю, -аеш, -ае і ахапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. ахо́п, -у, м.

|| прым. ахо́пны, -ая, -ае.


ахарактарызава́ць гл. характарызаваць.


ахаро́швацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Прыбірацца ў лепшае адзенне, прыводзіць сябе ў парадак. А. перад люстрам.


а́хаць гл. ахнуць.


аха́яць, аха́ю, аха́еш, аха́е; аха́й; аха́яны; зак., каго-што.

Ачысціць ад бруду.

|| незак. аха́йваць, -аю, -аеш, -ае.


ахво́сце, -я, н., зб.

1. Адходы пры малацьбе; пазадкі (спец.).

2. Воўна, якая састрыгаецца з хваста, ног, галавы.

3. перан. Паслугачы, прыхільнікі каго-н. Фашысцкае а.


ахво́та, -ы, ДМ -во́це, ж., да чаго або з інф.

Жаданне, імкненне задаволіць якія-н. свае патрэбы, імкненні, схільнасці, захапленні. А. вучыцца. Дзе няма ахвоты, там няма работы (прыказка). Мне спяваць а.

Ахвота бярэ (разм.) — ёсць жаданне да чаго-н.

Сагнаць ахвоту (разм.) — задаволіць жаданне, нацешыцца, здаволіцца чым-н.


ахво́тна, прысл.

З вялікім жаданнем. А. зраблю.


ахво́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто мае жаданне заняцца чым-н., узяцца за якую-н. справу.

2. да каго-чаго, на што або з інф. Той, хто схільны да чаго-н., аматар чаго-н. (разм.). А. пагаварыць.

3. на што. Той, хто хоча атрымаць, набыць што-н. (разм.). На кнігу знайшлося многа ахвотнікаў.

|| ж. ахво́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ахво́тны, -ая, -ае (разм.).

1. Які мае ахвоту да чаго-н. (у 1 знач.), схільны да чаго-н.

2. Падатлівы, згаворлівы, руплівы, старанны. Да танцаў ён а.


ахво́чы, -ая, -ае (разм.).

1. Ласы на што-н. А. на салодкае.

2. Руплівы, старанны.


ахвя́ра, -ы, мн. -ы, -вя́р, ж.

1. Прадмет або жывая істота, прынесеныя ў дар бажаству паводле абрадаў некаторых рэлігій.

2. Добраахвотная ўступка, адмаўленне на карысць каго-, чаго-н. Навука патрабуе ахвяр.

3. Пра таго, хто пацярпеў або загінуў ад чаго-н. А. вайны.

|| прым. ахвя́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ахвярава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Той, хто ахвяруе што-н. (у 1 знач.).

|| ж. ахвярава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ахвярава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак.

1. каго-што. Прынесці (прыносіць) у дар, бязвыплатна зрабіць (рабіць) уклады куды-н. А. грошы.

2. кім-чым. Не пашкадаваць (не шкадаваць) каго-, чаго-н., адмовіцца (адмаўляцца) ад каго-, чаго-н. А. здароўем. А. ферзя.

|| незак. таксама ахвяро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ахвярава́нне, -я, н. (да 1 знач.).


ахвярапрынашэ́нне, -я, н.

1. Абрад прынясення ахвяры бажаству.

2. Тое, што прыносіцца ў ахвяру.


ахвя́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Месца для ахвяры (у 1 знач.) або для спраўлення некаторых іншых абрадаў.


ахвя́рны, -ая, -ае.

1. Які прыносіцца ў ахвяру. Ахвярная жывёла.

2. На які прыносяць ахвяры. А. стол.

3. перан. Адважны, самаадданы. А. ўчынак.


ахіле́саў, -сава.

У выразе: ахілесава пята (кніжн.) — найбольш слабае месца каго-, чаго-н.


ахіне́я, -і, ж. (разм.).

Глупства, бязглуздзіца. Несці ахінею.


ахіну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

1. Агарнуць, ахутаць чым-н. Хусткай а. дзіця.

2. перан. Акружыць увагай. Курганы слава ахінула. А. ласкай.

|| незак. ахіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


а́хкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Выяўляць пачуцці (здзіўлення, шкадавання, прыкрасці і пад.), усклікаючы «ах!».

|| наз. а́хканне, -я, н.


ахмістры́ня, -і, мн. -і, -ры́нь, ж. (уст.).

Жанчына, якая вяла хатнюю гаспадарку ў панскім доме; аканомка.


ахмяле́лы, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца ў стане ахмялення.

2. перан. Пра чалавека, які да самазабыцця захоплены, узрушаны чым-н. А. ад радасці.


ахмяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

1. Стаць п’яным, ап’янець. А. ад гарэлкі.

2. перан. Захапіцца да самазабыцця, узрушыцца. А. ад шчасця.


а́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. Аднакратна моцна выкрыкнуць «ах!», выказваючы якое-н. пачуццё: захапленне, здзіўленне, шкадаванне, страх, смутак і пад. Жанчына ахнула.

2. Моцна ўдарыць па чым-н.; выбухнуць, разарвацца, стрэліць, абрушыцца і г.д. А. палкай па галаве.

|| незак. а́хаць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. а́ханне, -я, н.


ахо́ва, -ы, ж.

1. гл. ахоўваць.

2. Група (людзей, караблёў і пад.), якая ахоўвае каго-, што-н. Берагавая а. Выставіць ахову. А. працы.


ахо́п гл. ахапіць.


ахо́пліваць гл. ахапіць.


ахо́пны гл. ахапіць.


ахо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што.

1. Абараняць ад чыйго-н. нападу, вартаваць, сцерагчы. Чыгунку ахоўвала ўзмоцненая варта.

2. Берагчы, шанаваць. А. прыроду.

3. Засцерагаць ад чаго-н. шкоднага. А. ад сонца.

|| зак. ахава́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. ахо́ва, -ы, ж.


ахо́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Асоба, што ахоўвае, сцеражэ каго-, што-н.; вартаўнік.

2. Той, хто беражэ, шануе каго-, што-н. А. сям’і.

|| ж. ахо́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ахо́ўны, -ая, -ае.

1. Які нясе ахову або ахоўваецца. Ахоўная зона. Ахоўная служба.

2. Які засцерагае, ахоўвае ад чаго-н. шкоднага. Ахоўнае лесанасаджэнне. Ахоўныя акуляры.


ахра́п’е, -я, н., зб.

Бацвінне, капуснік, рознае агароднае зелле як корм для жывёлы. Назбіраць ахрап’я.


ахры́плы, -ая, -ае (разм.).

З хрыпатою. А. голас.

|| наз. ахры́пласць, -і, ж.


ахры́пнуць гл. хрыпнуць.


ахрысці́цца гл. хрысціцца.


ахрысці́ць, ахрышчу́, ахры́сціш, ахры́сціць; ахры́шчаны; зак., каго-што.

1. гл. хрысціць.

2. кім-чым. Тое, што і абазваць (разм., жарт.). За доўгі нос яго ахрысцілі насачом.


аху́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Абгарнуць чым-н., захутаць. А. ногі коўдрай.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Агарнуць, пакрыць чым-н. Туман ахутаў лес.

|| незак. аху́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. аху́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. аху́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


ацале́лы, -ая, -ае (разм.).

Які аказаўся цэлы сярод разбуранага; які захаваўся, уцалелы.


ацале́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Тое, што і ўцалець.


ацані́ць, ацаню́, ацэ́ніш, ацэ́ніць; ацэ́нены; зак.

1. каго-што. Вызначыць цану каго-, чаго-н. А. каня. А. хату.

2. што. Устанавіць узровень, ступень падрыхтаванасці. А. веды школьнікаў.

3. перан., каго-што. Выказаць думку, меркаванне аб значэнні або каштоўнасці каго-, чаго-н. Правільна а. учынак палявода.

|| незак. ацэ́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ацэ́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.; прым. ацэ́начны, -ая, -ае (паводле 1 знач.). Ацэначная камісія.


ацверазе́лы, -ая, -ае.

Які стаў цвярозым, працверазіўся.

|| наз. ацверазе́ласць, -і, ж.


ацверазе́ць гл. цверазець.


ацверазі́цца, ацверажу́ся, ацвярэ́зішся, ацвярэ́зіцца; зак.

Стаць цвярозым пасля ап’янення.

|| незак. ацвеража́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. ацверажэ́нне, -я, н.


ацверазі́ць, ацверажу́, ацвярэ́зіш, ацвярэ́зіць; ацвяро́жаны; зак., каго-што.

Прывесці ў цвярозы стан, зрабіць цвярозым. А. п’янага. А. летуценніка.

|| незак. ацвеража́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. ацверажэ́нне, -я, н.


ацвярдзе́ласць, -і, ж.

Ацвярдзелае месца.


ацвярдзе́лы, -ая, -ае.

Які стаў цвёрдым. Ацвярдзелая смала.


ацвярдзе́нне, -я, н.

1. гл. ацвярдзець.

2. Тое, што і ацвярдзеласць.


ацвярдзе́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е; зак.

Стаць цвёрдым. Глеба ацвярдзела.

|| незак. ацвердзява́ць, -а́е.

|| наз. ацвярдзе́нне, -я, н.


аце́пліванне гл. ацяпліць.


аце́пліваць гл. ацяпліць.


ацерабі́цца, ацераблю́ся, ацярэ́бішся, ацярэ́біцца; зак.

1. Атрэсціся, ачысціцца ад чаго-н., што насела на адзенне. А. ад саломы.

2. Пазбавіцца чаго-н.; адчапіцца ад каго-, чаго-н. (разм.). Ад людскіх языкоў не ацярэбішся.

|| незак. ацярэ́блівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


ацерабі́ць, ацераблю́, ацярэ́біш, ацярэ́біць; ацярэ́блены; зак., што.

Тое, што і абцерабіць.

|| незак. ацярэ́бліваць, -аю, -аеш, -ае.


ацерушы́ць, ацерушу́, ацяру́шыш, ацяру́шыць; ацяру́шаны; зак.

1. каго-што. Абтрэсці, абабіць (ад снегу, пылу і пад.) з чаго-н. А. снег з каўняра.

2. што. Памяўшы, аддзяліць (пра зерне, колас). А. колас.

|| незак. ацяру́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. ацерушы́цца, ацерушу́ся, ацяру́шышся, ацяру́шыцца (да 1 знач.); незак. ацяру́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


аце́слівы, -ая, -ае (разм.).

1. Пра вязкі, недапечаны, з закальцам хлеб. А. хлеб.

2. перан. Нясвежы, памяты; неачэсаны. А. хлопец.

|| наз. аце́слівасць, -і, ж.


ацёк, -у, мн. -і, -аў, м.

Пухліна, якая ўзнікае ад лішку вадкасці ў тканках. А. лёгкіх. А. ног.

|| прым. ацёчны, -ая, -ае.

|| наз. ацёчнасць, -і, ж.


ацёл, -у, м.

Роды ў каровы і некаторых іншых жвачных.

|| прым. ацёлачны, -ая, -ае.


аціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. разм. Церціся аб што-н. Сабака аціраўся ля ног.

2. Быць, знаходзіцца дзе-н., каля каго-н. без пэўнага занятку; хадзіць, швэндацца, нічога не рабіць (разм., пагард.). А. каля начальства.


аціра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

У выразах: аціраць халадкі (разм.) — ухіляцца ад работы, гультаяваць; аціраць бакі (разм.) — бадзяцца, швэндацца.


аці́снуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

Тое, што і абціснуць.

|| незак. аціска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


аці́хнуць, -ну, -неш, -не; аціх, -хла; -ні; зак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Стаць цішэйшым (пра гукі, шум і пад.). Падвечар вуліца аціхла.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Спыніцца, аслабець у дзеянні (пра стыхійную з’яву). Завея к ночы аціхла.

3. Супакоіцца, прыціхнуць. Гаспадар аціх.

|| незак. аціха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


ацішэ́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Тое, што і аціхнуць.


ацыдафілі́н, -у, м.

Малако, сквашанае пры дапамозе асобых бактэрый.

|| прым. ацыдафілі́навы, -ая, -ае.


ацынкава́ць гл. цынкаваць.


ацынко́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і цынкаваць.


ацэ́начны гл. ацаніць.


ацэ́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. ацаніць.

2. Думка, меркаванне пра якасць, значэнне каго-, чаго-н. Даць ацэнку.

3. Адзнака, абазначэнне ступені ведаў і паводзін вучняў. А. па літаратуры.


ацэ́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто ўстанаўлівае, вызначае цану, робіць ацэнку чаго-н.

|| ж. ацэ́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


ацэ́ньваць гл. ацаніць.


ацэто́н, -у, м.

Арганічнае злучэнне, бясколерная гаручая вадкасць, якая выкарыстоўваецца пераважна як растваральнік.

|| прым. ацэто́навы, -ая, -ае.


ацэтыле́н, -у, м.

Бясколерны гаручы газ, злучэнне вугляроду з вадародам.

|| прым. ацэтыле́навы, -ая, -ае.


ацяжа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што.

Тое, што і абцяжарыць.

|| незак. ацяжа́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ацяжа́рванне, -я, н. і ацяжа́ранне, -я, н.


ацяжэ́ць гл. цяжэць.


ацялі́цца гл. цяліцца.


ацяплі́ць, ацяплю́, ацёпліш, ацёпліць; ацёплены; зак., што.

Абагрэць (памяшканне) пры дапамозе печаў або спецыяльных прыстасаванняў; зрабіць цёплым. А. дом.

|| незак. ацяпля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і аце́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ацяпле́нне, -я, н. і аце́пліванне, -я, н.


ацяпля́льны, -ая, -ае.

1. Які служыць для ацяплення, уцяплення, абагрэву. А. матэрыял.

2. Які мае адносіны да ацяплення. А. сезон. Ацяпляльная сістэма.


ацяро́бкі, -аў.

Тое, што і пацяробкі.


ацяру́швацца гл. ацерушыць.


ацяру́шваць гл. ацерушыць.


ацярэ́блівацца гл. ацерабіцца.


ацярэ́бліваць гл. ацерабіцца, ацерабіць.


ацячы́, ацяку́, ацячэ́ш, ацячэ́; ацячо́м, ацечаце́, ацяку́ць; ацёк, ацякла́, -ло́; ацячы́; зак.

1. Апухнуць ад лішку вадкасці ў тканках. Ацяклі ногі.

2. Азызнуць ад тлушчу. Твар яго ацёк.

|| незак. ацяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


ача́г, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Прыстасаванне, дзе распальваюць і падтрымліваюць агонь. Гарыць агонь у ачагу.

2. перан. Месца, адкуль што-н. распаўсюджваецца, цэнтр чаго-н. (кніжн.). А. асветы. А. землетрасення. А. хваробы.

3. перан. Родны дом, сям’я. Хатні а.

|| прым. ачаго́вы, -ая, -ае.


ачалаве́чыцца, -чыцца; зак. (кніжн.).

1. Стаць падобным на чалавека, ператварыцца ў чалавека.

2. перан. Стаць гуманным.

|| незак. ачалаве́чвацца (1 і 2 ас. не ўжыв.), -аецца.

|| наз. ачалаве́чанне, -я, н. і (працэс) ачалаве́чванне, -я, н. А. малпы.


ачамярэ́лы, -ая, -ае (разм.).

Які стаў горкі як чэмер; абрыдлы, які апрацівеў.


ачамярэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак. (разм.).

Стаць горкім, як чэмер; надакучыць, абрыдзець. Ачамярэла мне гэта балаганная музыка.


ачапі́ць, ачаплю́, ачэ́піш, ачэ́піць; ачэ́плены; зак., каго-што.

Акружыць з мэтай аховы або спынення доступу куды-н. А. плошчу.

|| незак. ачапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. ачапле́нне, -я, н.


ачарні́ць гл. чарніць.


ачарсцве́лы, -ая, -ае.

1. Чэрствы, падсохлы. А. хлеб.

2. перан. Грубы, бяздушны. Ачарсцвелая душа.

|| наз. ачарсцве́ласць, -і, ж.


ачарсцве́ць гл. чарсцвець.


ачаса́ць¹, ачашу́, ачэ́шаш, ачэ́ша; ачашы́; ачаса́ны і ачэ́саны; зак., што.

Ачысціць часаннем. А. лён.

|| незак. ачэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


ачаса́ць², ачашу́, ачэ́шаш, ачэ́ша; ачашы́; ачаса́ны і ачэ́саны; зак., што.

Чэшучы сякерай, падраўняць. А. бервяно.

|| незак. ачэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


ача́хлы, -ая, -ае.

Які астыў, негарачы. А. прысак.


ача́хнуць гл. чахнуць³.


ачко́, -а́, мн. -і́, -о́ў, н.

1. Значок на ігральнай карце або косці, які абазначае яе вартасць і значэнне ў гульні.

2. Адзінка падліку выйгрышаў у спаборніцтвах, у спартыўных гульнях. Набраць большую колькасць ачкоў.

3. Від азартнай карцёжнай гульні. Гуляць у а.

|| прым. ачко́вы, -ая, -ае.


ачмуры́ць гл. чмурыць.


ачмурэ́лы, -ая, -ае (разм.).

Які знаходзіцца ў стане ачмурэння, страціў здольнасць ясна ўспрымаць і разумець навакольнае. Ачмурэлая галава.

|| наз. ачмурэ́ласць, -і, ж.


ачмурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак. (разм.).

Страціць здольнасць ясна ўспрымаць і разумець навакольнае. Ачмурэў ты ці што?

|| наз. ачмурэ́нне, -я, н.


ачмуці́ць гл. чмуціць.


ачну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Прачнуцца. Я ачнуўся рана.

2. Апрытомнець, апамятацца. А. ад непрытомнасці.

3. Выйсці са стану глыбокай задуменнасці, забыцця; схамянуцца. А. ад успамінаў.

|| незак. ачына́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ачо́скі, -аў (спец.).

Рэшткі, адходы пры часанні. А. лёну.

|| прым. ачо́скавы, -ая, -ае.


ачужэ́лы, -ая, -ае (разм.).

Які аддаліўся, стаў чужым, страціў сувязі з блізкімі, роднымі.


ачужэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак. (разм.).

Стаць чужым, страціць сувязі з блізкімі, роднымі. Штосьці ён зусім ачужэў.


ачуме́лы, -ая, -ае (разм.).

Які страціў розум, адурэлы. Ён бег, як а.


ачуме́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Страціць розум, разважлівасць, адурэць.


ачуня́лы, -ая, -ае.

Які ачуняў, паправіўся, ажыў.


ачуня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; зак.

1. Паправіцца пасля хваробы; ажыць. Хлопец ачуняў пасля цяжкай хваробы.

2. Апрытомнець. А. ад страху.

|| незак. ачу́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


ачу́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Тое, што і ачнуцца (у 2 знач.).

|| незак. ачу́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


ачу́цца, ачу́юся, ачу́ешся, ачу́ецца; ачу́йся; зак.

1. Ачнуцца, прыйсці да памяці.

2. Стаць здаровым.

3. Праявіцца, адчуць. Сэрца маці заўсёды ачуецца.

|| незак. ачува́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ачы́стка гл. ачысціць, чысціць.


ачы́сткі, -аў.

Рэшткі, лупіны, адкіды пры ачыстцы чаго-н. Бульбяныя а.


ачы́сціцца, ачы́шчуся, ачы́сцішся, ачы́сціцца; зак.

1. Вызваліцца ад чаго-н., што забруджвае, закрывае што-н.; пазбавіцца чаго-н. Неба ачысцілася ад хмар.

2. Стаць чыстым па саставе, пазбавіцца ад чужародных прымесей, бруду; стаць свежым. Вада ачысцілася.

3. перан. Стаць чыстым у маральных адносінах, пазбавіцца ад чаго-н. заганнага. А. ад грахоў (перан.)

|| незак. ачышча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. ачышчэ́нне, -я, н.


ачы́сціць, ачы́шчу, ачы́сціш, ачы́сціць; ачы́шчаны; зак.

1. гл. чысціць.

2. што. Зрабіць чыстым па саставе. А. спірт.

3. што. Аслабаніць ад каго-, чаго-н. А. залу. А. горад ад прышэльцаў.

4. Апаражніць, з’еўшы ўсё (разм.). А. міску кашы.

5. каго-што. Абакрасці (разм.). Зладзеі ачысцілі кватэру.

6. Зрабіць чыстым у маральных адносінах. А. сумленне (перан.).

|| незак. ачышча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. ачы́стка, -і, ДМ -тцы, ж. і ачышчэ́нне, -я, н. Для ачысткі сумлення (каб супакоіцца; разм.); прым. ачышча́льны, -ая, -ае. Ачышчальныя прыстасаванні.


ачэ́сваць¹ гл. ачасаць¹.


ачэ́сваць² гл. ачасаць².


ашаламі́цца, -ламлю́ся, -ло́мішся, -ло́міцца; зак.

Разгубіцца, здзівіцца.

|| незак. ашаламля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


ашаламі́ць, -ламлю́, -ло́міш, -ло́міць; -ло́млены; зак., каго-што.

1. Задурыць галаву. Несціханы лямант ашаламіў галаву.

2. Надта здзівіць, азадачыць, зрабіць моцнае ўражанне. Нечаканая тэлеграма ашаламіла яго.

|| незак. ашаламля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


ашаламле́нне, -я, н.

Стан збянтэжанасці, разгубленасці або ўзрушэння. На яго найшло нейкае а.


ашаламля́льны, -ая, -ае.

Які можа зрабіць моцнае ўражанне, ашаламіць. Ашаламляльныя весці.

|| наз. ашаламля́льнасць, -і, ж.


ашале́ць гл. шалець.


ашалёвачны, -ая, -ае (спец.).

Звязаны з ашалёўкай, прызначаны для ашалёўкі. А. матэрыял. Ашалёвачныя работы.


ашальмава́ць гл. шальмаваць.


ашалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Абшыць дошкамі. А. хату.

|| незак. ашалёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ашалёўка, -і, ДМ -ўцы, ж. і ашалёўванне, -я, н.


ашатрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Абадраць, ачысціць зерне перад памолам. А. мяшок ячменю.


ашклі́ць, -лю́, -лі́ш, -лі́ць; -лім, -ліце́, -ля́ць; -лёны; зак., што.

Зашкліць, уставіць шкло. А. вокны.


ашкляне́лы, -ая, -ае.

Які стаў падобны на шкло, застылы. Ашклянелыя вочы.


ашкляне́ць гл. шклянець.


ашмо́ргаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Тое, што і абшморгаць.

|| незак. ашмо́ргваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. ашмаргну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


ашмо́цце, -я, н., зб. (разм.).

Старое адзенне, паношаны абутак; абрыўкі, шматкі вопраткі і пад. На падлозе валялася а. старых шынялёў.


аштрафава́ць гл. штрафаваць.


ашу́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Народны паэт-пясняр у народаў Каўказа.


ашу́ка, -і, ДМ -шу́цы, ж.

Падман, хлусня, ашуканства.


ашука́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Той, хто ашуквае, махляр. Дробны а.

|| ж. ашука́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ашука́нскі, -ая, -ае.


ашука́нства, -а, н.

Падман, жульніцтва, махлярства, несумленны ўчынак з карыслівай мэтай. А. ў гульні.


ашука́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Памыліцца, пралічыцца. А. ў падліках.

2. Расчаравацца ў кім-, чым-н., завесці сябе ў зман. А. ў сваім выбары.

|| незак. ашу́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


ашука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Наўмысна ўвесці ў зман каго-н., абысціся несумленна з кім-н., не выканаць абяцання. На цэлых сямнаццаць тысяч ашукала прадаўшчыца.

|| незак. ашу́кваць, -аю, -аеш, -ае.


ашча́дак, -дку, мн. -дкі, -дкаў, м. (разм.).

Грошы або іншыя матэрыяльныя каштоўнасці як прадмет або вынік ашчады. Гаспадыня заўсёды мела а.


ашчаджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Эканомна, з асцярогаю выдаткоўваць. Тут кожная капейка ашчаджаецца.

|| наз. ашча́да, -ы, ДМ -дзе, ж.


ашчаджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

1. Эканомна, па-гаспадарску выдаткоўваць; берагчы. А. грошы.

2. перан., што. Ахоўваць. А. сон.

|| наз. ашча́да, -ы, ДМ -дзе, ж.


ашча́длівы, -ая, -ае.

Які ашчадна адносіцца да маёмасці; эканомны, беражлівы. А. гаспадар.

|| наз. ашча́длівасць, -і, ж.


ашча́дны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да захоўвання грашовых укладаў. А. банк. Ашчадная кніжка.

2. Тое, што і ашчадлівы. А. чалавек.

|| наз. ашча́днасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ашчані́цца гл. шчаніцца.


ашчапе́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго-што (разм.).

Моцна абхапіць, абняць. Дзіця ашчаперыла маці за шыю.


ашчапі́ць, ашчаплю́, ашчэ́піш, ашчэ́піць; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і абняць.


ашчарэ́піць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і ашчаперыць.


ашчаслі́віць, -ліўлю, -лівіш, -лівіць; -ліўлены; зак., каго-што.

Зрабіць шчаслівым. А. дачку. А. добрай навіной.

|| незак. ашчаслі́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.


ашчаці́ніцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ніцца; зак.

1. Наставіць шчацінне, хіб ад злосці, страху, рыхтуючыся да абароны або нападзення. Сабака ашчацініўся на незнаёмага.

2. Стаць старчма нібы шчацінне (пра валасы, вусы і пад.).

3. Выставіць якія-н. вострыя прадметы (штыкі, пікі, калы і пад.).

4. перан. Зазлаваць у адказ на якія-н. словы, учынкі (разм.). А. на каго-н.

|| незак. ашчаці́ньвацца, -аецца.


ашчаці́ніць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніць; -нены; зак., што.

Паставіць дыбам шчацінне, хіб; выставіць якія-н. вострыя прадметы.

|| незак. ашчаці́ньваць, -ае.


ашчыпа́ць гл. шчыпаць.


ашчы́пванне гл. шчыпаць.


ашчэ́р, -у, м.

Выскал; рот з вышчаранымі зубамі. Драпежны а.


ашчэ́рыцца гл. шчэрыцца.


ашчэ́рыць гл. шчэрыць.


ашы́ек, ашы́йка, мн. ашы́йкі, ашы́йкаў, м. (спец.).

Частка мясной тушы, што прылягае да шыі.


ашы́йнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Раменьчык са спражкай, які надзяваюць на шыю сабаку і інш. жывёлам; аброжак.


ашы́каць гл. шыкаць.


ашэ́рхлы, -ая, -ае.

Падсохлы, падмёрзлы, зацвярдзелы. Ашэрхлая зямля.


аэра...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае адносіны да авіяцыі, паветраплавання, напр.: аэраклуб, аэрамаяк.


аэравакза́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вакзал аэрапорта.

|| прым. аэравакза́льны, -ая, -ае.


аэрадро́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пляцоўка з рознымі збудаваннямі для стаянкі, узлёту, пасадкі і абслугоўвання самалётаў, верталётаў, планераў.

|| прым. аэрадро́мны, -ая, -ае.


аэрадына́міка, -і, ДМ -міцы, ж.

Раздзел аэрамеханікі, які вывучае супраціўленне паветра і газаў пры руху розных цел.

|| прым. аэрадынамі́чны, -ая, -ае.


аэрало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае ўласцівасці высокіх пластоў атмасферы.

|| прым. аэралагі́чны, -ая, -ае.


аэрамеха́ніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Раздзел механікі, які вывучае газападобныя асяроддзі і іх уздзеянні на апушчаныя ў іх целы.

|| прым. аэрамехані́чны, -ая, -ае.


аэранавіга́цыя, -і, ж.

Навука аб метадах і сродках ваджэння лятальных апаратаў па намечаным шляху; паветраная навігацыя.

|| прым. аэранавігацы́йны, -ая, -ае.


аэрана́ўт, -а, М -ўце, мн. -ы, -аў, м.

Паветраплавальнік.


аэрана́ўтыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Тэорыя і практыка паветраплавання.


аэрапла́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Лятальны апарат, цяжэйшы за паветра; самалёт.

|| прым. аэрапла́навы, -ая, -ае і аэрапла́нны, -ая, -ае.


аэрапо́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Буйная станцыя паветранага транспарту з вялікім аэрадромам; паветраны порт.

|| прым. аэрапо́ртны, -ая, -ае і аэрапо́ртаўскі, -ая, -ае (разм.).


аэра́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Пляцоўка для прыняцця паветраных ваннаў.


аэраса́ні, -е́й, мн.

Механічныя сані, якія перамяшчаюцца па снезе пры дапамозе паветранага вінта.


аэраста́т, -а, М -та́це, мн. -ы, -аў, м.

Лятальны апарат, лягчэйшы за паветра, з корпусам, які напоўнены газам.

|| прым. аэраста́тны, -ая, -ае.


аэраста́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука аб законах раўнавагі паветра і газаў, якія прымяняюцца ў лятальных апаратах, лягчэйшых за паветра, дзеянні нерухомых газаў на змешчаныя ў іх целы.

|| прым. аэрастаты́чны, -ая, -ае.


аэрафотазды́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Фатаграфаванне мясцовасці з лятальных апаратаў.

|| прым. аэрафотазды́мачны, -ая, -ае.


аэра́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Вентыляцыя, паветраабмен. А. гарачых цэхаў.

2. Насычэнне вады, глебы паветрам. А. глебы.


аэро́біка, -і, ДМ -біцы, ж.

Аздараўленчая рытмічная гімнастыка, якая выконваецца пад музыку без паўз і ў хуткім тэмпе. Займацца аэробікай.


аэро́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па аэралогіі.


аягні́цца гл. ягніцца.


б, часц.

Тое, што і бы¹ (ужыв. пасля слоў, якія заканчваюцца на галосны). Была б песня, а спевакі знойдуцца.


бааба́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Гіганцкае трапічнае лісцевае дрэва з вельмі тоўстым ствалом.

|| прым. бааба́бавы, -ая, -ае.


ба́ба¹, -ы, мн. -ы, баб, ж.

1. Матчына або бацькава маці.

2. Старая жанчына наогул.

3. Замужняя жанчына (разм.).

4. звычайна мн. Жанчыны наогул (разм.). Бабы пайшлі жаць.

5. Жонка (разм.). Мая б. прыбралася, як на вяселле.

6. Жанчына, якая прымае роды (разм., уст.). За бабу была Праксэда з Бадзінава.

7. перан. Пра слабахаракгарнага, нясмелага мужчыну (разм., іран.). «Смялей, не будзь бабай!», — крычалі яму.

Каменная баба — старажытная статуя з каменя.

Снегавая баба — злепленая са снегу чалавечая фігура.

Баба Яга — у казках славянскіх народаў: злая вядзьмарка, чараўніца.

Базарная баба — сварлівы, грубы, крыклівы чалавек.

Бой-баба (разм.) — мажная жанчына з шумлівым характарам.

Хват-баба (разм.) — увішная, працавітая жанчына.

|| зб. баб’ё, -я́, н. (да 2—4 знач.; пагард.).

|| прым. ба́бін, -а.

Бабіна лета — ясныя цёплыя дні ранняй восені.


ба́ба², -ы, мн. -ы, баб, ж. (спец.).

Ударная частка механічнага молата для забівання паляў і для іншых мэт. Чыгунная б.


ба́ба³, -ы, мн. -ы, баб, ж.

У выразе: ромавая баба — кекс цыліндрычнай або канічнай формы, насычаны ромам, віном.


баба́х, выкл.

1. Ужыв. для перадачы моцнага грукату (выбуху, стрэлу, падзення чаго-н. цяжкага).

2. у знач. вык. Ужыв. ў знач. дзеясловаў бабахнуць, бабахаць (разм.).


баба́хнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Зваліцца адкуль-н. з шумам. Б. з печы.


баба́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. Учыніць выбух, выстраліць, загрымець. Бабахнуў карабін. Бабахнуў гром.

2. Гучна ўдарыць, стукнуць. Бабахнулі дзверы. Недзе бабахнула (безас.).

|| незак. баба́хаць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. баба́ханне, -я, н.


ба́ба-яга́, ба́бы-ягі, ж.

Пра злую старую жанчыну.


бабёр, -бра́, мн. -бры́, -бро́ў, м.

1. Жывёліна атрада грызуноў, якая звычайна жыве ў лесе каля рэк і вадаёмаў.

2. Футра гэтай жывёліны, а таксама адзенне з такога футра. Хадзіць у бабрах.

|| прым. бабро́вы, -ая, -ае. Бабровая хатка. Б. запаведнік. Бабровая шапка.


бабі́на, -ы, мн. -ы, бабі́н, ж. (спец.).

У розных відах вытворчасці: род шпулі, валіка для намотвання чаго-н.


бабі́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Пярэдняя частка царквы перад паперцю.


бабі́т, -у, М -біце, м. (спец.).

Спецыяльны сплаў на аснове волава ці свінцу для заліўкі падшыпнікаў.

|| прым. бабі́тавы, -ая, -ае.


ба́біць, -блю, -біш, -біць; незак., каго і без дап. (разм., уст).

Прымаць роды. Параска некалі бабіла.


ба́бка¹, -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Тое, што і баба¹ (у 1—3 і 6 знач.).


ба́бка², -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Надкапытны сустаў нагі ў жывёлы, а таксама косць гэтага сустава.


ба́бка³, -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Сталёвае кавадлачка для кляпання кос.


ба́бка⁴, -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Страва, прыгатаваная з дранай бульбы.


ба́бка⁵, -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Тое, што і абабак.


ба́бка⁶, -і, ДМ -бцы, мн. -і, ба́бак, ж.

Дзесяць снапоў, састаўленых разам для прасушкі і накрытых распасцёртым снапом.


ба́бнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., неадабр.).

Той, хто вельмі захапляецца жанчынамі; спакуснік.


бабо́вішча, -а, н.

Месца, дзе рос боб.


бабо́вы гл. боб¹.


бабо́к, -бку́, м.

Тое, што і бабоўнік (у 1 знач.).

|| прым. бабко́вы, -ая, -ае.


бабо́ўнік, -у, м.

1. Балотная травяністая расліна з сакавітым лісцем, якая ідзе на корм жывёле.

2. зб. Сцёблы бобу.

|| прым. бабо́ўнікавы, -ая, -ае.


бабраня́ і бабранё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня бабра.


бабро́вы гл. бабёр.


бабры́ха, -і, ДМ -ры́се, мн. -і, -ры́х, ж.

Самка бабра.


ба́бскі, -ая, -ае (разм.).

Уласцівы жанчыне; жаночы. Бабскія размовы.


бабслеі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца бабслеем.

|| ж. бабслеі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. бабслеі́сцкі, -ая, -ае.


бабсле́й, -я, м.

Від спорту: хуткасны спуск з гор па ледзяной трасе на бобе².


бабу́ля, -і, мн. -і, -бу́ль, ж. Ласк. да баба¹ (у 1 і 2 знач.).

|| памянш.-ласк. бабу́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.; прым. бабу́льчын, -а. Б. чапец.


бабы́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м. (разм.).

Бессямейны адзінокі чалавек. Векаваць бабылём.

|| ж. бабы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак і бабы́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.

|| прым. бабы́льскі, -ая, -ае. Бабыльскае жыццё.


баваўна... (гл. бавоўна...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «бавоўна...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: баваўнаводства, баваўнаводчы, баваўназдача, баваўнасейны.


баваўнаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне баваўнаводства.


баваўнаво́дства, -а, н.

Галіна сельскай гаспадаркі, якая займаецца вырошчваннем бавоўны.

|| прым. баваўнаво́дчы, -ая, -ае. Б. раён.


баваўня́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Тканіна з баваўнянай пражы.


ба́віцца, ба́ўлюся, ба́вішся, ба́віцца; незак. (разм.).

1. Затрымлівацца дзе-н. Б. ў суседкі.

2. Праводзіць дзе-н. час, гуляць, забаўляцца. Б. на рэчцы.


ба́віць, ба́ўлю, ба́віш, ба́віць; незак. (разм.).

1. што. Бескарысна праводзіць час. Б. вечары за картамі.

2. каго-што. Весяліць, забаўляць. Б. дзіця.

|| наз. ба́венне, -я, н.


баво́ўна, -ы, ж.

1. Тое, што і бавоўнік. Белыя воблакі бавоўны.

2. Ватападобнае валакно, якое ідзе на выраб пражы, цэлюлозы і пад.

|| прым. баваўня́ны, -ая, -ае і баво́ўнавы, -ая, -ае. Баваўняныя тканіны. Бавоўнавы алей.


бавоўна... (а таксама баваўна...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. бавоўна, напр.: бавоўнанарыхтоўка, бавоўнаперавозка, бавоўнасаджалка.


бавоўнаачышча́льны, -ая, -ае.

Які адносіцца да ачысткі бавоўны. Б. агрэгат.


бавоўнакамба́йн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Камбайн для ўборкі бавоўны.


бавоўнапрадзе́нне, -я, н.

Выраб пражы з бавоўны.

|| прым. бавоўнапрадзі́льны, -ая, -ае.


бавоўнаўбо́рачны, -ая, -ае.

Які адносіцца да ўборкі бавоўны. Бавоўнаўборачная пара.


баво́ўнік, -у, м.

Паўднёвая расліна сямейства мальвавых, насенне якой пакрыта валакном, што ідзе на выраб баваўнянай пражы.

|| прым. баво́ўнікавы, -ая, -ае. Бавоўнікавае насенне.


баво́ўнішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Поле, на якім рос бавоўнік.


багадзе́льня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

1. Да рэвалюцыі: прытулак для бяздомных, старых, інвалідаў.

2. перан. Пра арганізацыю ці ўстанову, дзе людзі бяздзейнічаюць, дрэнна працуюць (разм., іран.). Развялі багадзельню.


бага́ж, -у́, м.

1. Запакаваныя для перавозкі рэчы пасажыраў, а таксама спосаб адпраўкі гэтых рэчаў. Б. авіяпасажыра. Адправіць рэчы багажом. Ручны б.

2. перан. Запас ведаў, эрудыцыя. Творчы б. Б. ведаў.

|| прым. бага́жны, -ая, -ае (да 1 знач.).


бага́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне ў веласіпедзе, матацыкле, аўтамабілі для перавозкі невялікай паклажы. Адчыніць б.


багамо́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек, які многа моліцца, ажыццяўляе багамолле.

2. Драпежнае насякомае атрада тараканападобных з прыстасаванымі для хапання пярэднімі канечнасцямі.

|| ж. багамо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак (да 1 знач.).


багамо́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м.

Тое, што і багамол (у 1 знач.).

|| ж. багамо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. багамо́льны, -ая, -ае.


багамо́лле, -я, н.

Паломніцтва набожных людзей у святыя мясціны. Адправіцца на багамолле.


багара́, -ы́, ж., зб.

Землі ў зонах арашальнага земляробства, дзе культуры апрацоўваюць без паліву, а таксама пасевы на іх.

|| прым. бага́рны, -ая, -ае. Багарнае земляробства.


Багаро́дзіца, -ы, ж. (з вялікай літары).

У хрысціянскай рэлігіі: Маці Божая, маці Хрыста. Прасвятая Багародзіца.


багасло́ў, -ло́ва, мн. -ло́вы, -ло́ваў, м.

1. Спецыяліст у галіне багаслоўя.

2. Навучэнец старэйшых класаў духоўнай семінарыі (уст.).

|| прым. багасло́ўскі, -ая, -ае.


багасло́ўе, -я, н.

Царкоўнае вучэнне пра Бога і догматы рэлігіі.

|| прым. багасло́ўскі, -ая, -ае. Багаслоўскія кнігі.


бага́ты, -ая, -ае; багаце́йшы.

1. Які валодае вялікай маёмасцю, грашовымі сродкамі, заможны. Б. чалавек. Б. (наз.) беднага не разумее.

2. Які вызначаецца вялікай колькасцю чаго-н., мноствам даброт. Б. ўлоў. Б. край.

3. Які дорага каштуе, вызначаецца раскошай. Б. касцюм.

4. перан. Які змяшчае ў сабе многа ўнутраных якасцей. Багатая натура.


багаты́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Той, хто мае многа грошай, валодае вялікай маёмасцю.


багаце́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Тое, што і багатыр. Прагны б.

|| ж. багаце́йка, -і, мн. -і, -е́ек.


багаце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Станавіцца багатым. Багацее наш край.

|| зак. разбагаце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


бага́цце, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Матэрыяльныя каштоўнасці, грошы.

2. Сукупнасць прыродных рэсурсаў. Прыродныя багацці.

3. Раскоша, шыкоўнасць. Б. ўбрання.

4. Разнастайныя ўнутраныя якасці каго-н. Духоўныя багацці людзей.


бага́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Чалавек, які валодае вялікім багаццем.

2. (з вялікай літары). Народнае свята ўраджаю, якое адзначаюць восенню. Б. з агарода прагнаў, ды ў гумно загнаў (прыказка).

|| ж. бага́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак (да 1 знач.).


баге́ма, -ы, ж., зб.

Прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі (мастакі, артысты, музыканты і пад.), а таксама іх бестурботны, легкадумны лад жыцця.

|| прым. баге́мны, -ая, -ае.


баге́т, -у, М -ге́це, м.

Разьбяная або пафарбаваная планка, з якой робяць рамы, карнізы. Рамы з багету.

|| прым. баге́тавы, -ая, -ае і баге́тны, -ая, -ае. Багетавая рама. Багетная вытворчасць.


багі́ня, -і, мн. -і, -гі́нь, ж.

1. У антычнай міфалогіі і некаторых рэлігіях: бажаство жаночага полу. Б. Ісіда.

2. перан. Пра жанчыну незвычайнай прыгажосці і грацыі. Не жанчына, а б.


ба́гна, -ы, ж.

1. Топкае балота, дрыгва. Праваліцца ў багну.

2. перан. Усё, што засмоктвае і цягне чалавека да адсталасці і коснасці. Б. мяшчанства.

|| прым. ба́гнавы, -ая, -ае.


багні́сты, -ая, -ае.

Балоцісты, з багнай, дрыгвой. Багністае месца.

|| наз. багні́стасць, -і, ж.


багу́н, -у́, м.

Вечназялёная балотная расліна сямейства верасовых з рэзкім дурманным пахам. Цвіце б.

|| прым. багуно́вы, -ая, -ае. Б. пах.


бада́й (разм.).

1. часц. Ужыв. для выказвання нядобрых пажаданняў, праклёнаў. А б. ты прапаў!

2. пабочн. сл. Выказвае дапушчэнне якой-н. магчымасці, схільнасць згадзіцца з чым-н. Па багацці ўбораў няма б. прыгажэйшай пары года, як восень.

3. прысл. Амаль. Тут некалі корчмы стаялі б. праз кожныя дзесяць кіламетраў.

Бадай ці не... — падобна на тое, што.

Бадай што

1) магчыма што, відаць што. Бадай што я з вамі згодзен;

2) амаль, амаль што. Мы ўжо праехалі бадай што паўдарогі.


бада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Мець звычку бадаць, быць бадлівым. Асцярожна, гэта карова бадаецца.

2. Бадаць каго-н. або адзін аднаго. На лузе бадаліся бычкі.


бада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

Біць ілбом, калоць рагамі (пра жывёл).

|| зак. забада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| аднакр. бадану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ і бадну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


бадзёры, -ая, -ае.

Поўны сіл, здароўя, энергіі. Б. хлопец.

|| наз. бадзёрасць, -і, ж.


бадзёрыцца, -руся, -рышся, -рыцца; незак.

Імкнуцца захаваць бадзёрасць.


бадзёрыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., каго-што і без дап.

Надаваць бадзёрасці. Б. байцоў перад атакай. Надвор’е бадзёрыла.


бадзя́га¹, -і, ДМ -дзя́зе, ж.

Прэснаводная губка, якая ў высушаным стане выкарыстоўваецца ў медыцыне для лячэння рэўматызму. Націрацца бадзягай.


бадзя́га², -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзя́зе, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -дзя́г.

Бяздомны без пэўнага занятку чалавек. Хадзіць бадзягам па свеце.

|| прым. бадзя́жніцкі, -ая, -ае і бадзя́жны, -ая, -ае. Бадзяжніцкае жыццё. Бадзяжны люд.


бадзя́жніцтва, -а, н.

Лад жыцця бадзягі².


бадзя́к, -у́, м.

Шматгадовая травяністая расліна сямейства складанакветных з калючкамі на лісці і пурпуровымі кветкамі.

|| прым. бадзяко́вы, -ая, -ае.


бадзя́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. Весці бадзяжніцкае, без пэўнага занятку і прыстанішча жыццё. Б. па свеце.

2. Марна траціць час, сланяючыся без справы. Б. па вуліцы.

|| наз. бадзя́нне, -я, н.


бадлі́вы, -ая, -ае.

Які мае звычку бадацца. Бадлівае цяля. Бадлівай карове Бог рог не дае (прыказка).

|| наз. бадлі́васць, -і, ж.


бадмінтані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Ігрок у бадмінтон.

|| ж. бадмінтані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. бадмінтані́сцкі, -ая, -ае.


бадмінто́н, -а, м.

Спартыўная гульня, у якой з дапамогай ракетак перакідваецца валан цераз сетку ад аднаго іграка да другога.

|| прым. бадмінто́нны, -ая, -ае.


бады́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Тое, што і бадыль.


бады́лле, -я, н., зб.

Пруткія сцябліны пераважна аднагадовых траў.


бады́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Звычайна сухое сцябло аднагадовай расліны. Кукурузныя бадылі.


бае́ц, байца́, мн. байцы́, байцо́ў, м.

1. Удзельнік баёў; воін. Бясстрашны б.

2. Радавы ваеннаслужачы, салдат. Б. нацыянальнай арміі.

|| прым. байцо́ўскі, -ая, -ае.


ба́ечнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто расказвае байкі. Слухаць баечніка.

|| ж. ба́ечніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


баёк, байка́, мн. байкі́, байко́ў, м.

Дэталь механізма, машыны, зброі, якая перадае ўдарнае ўздзеянне.


бажаство́, -а́, мн. бо́жаствы, -аў, н.

Стваральнік свету паводле рэлігійных уяўленняў; Бог.


бажні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

1. Паліца з абразамі.

2. Памяшканне для маленняў.


бажо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м.

Статуэтка, якая ўвасабляе бажаство.


бажы́цца, бажу́ся, бо́жышся, бо́жыцца; незак.

Клясціся імем Бога. Не бажыцеся, вам і так вераць.

|| зак. пабажы́цца, -бажу́ся, -бо́жышся, -бо́жыцца.

|| наз. бажэ́нне, -я, н.


ба́за, -ы, мн. -ы, баз, ж.

1. Ніжняя апорная частка збудавання, калоны (спец.). Б. калоны.

2. Аснова, тое, на чым грунтуецца што-н. Тэарэтычная б.

3. Апорны пункт узброеных сіл краіны на пэўнай тэрыторыі. Ваенна-марская б.

4. Установа, прадпрыемства і пад. па забеспячэнні або абслугоўванні каго-, чаго-н. Турысцкая б.

5. Склад, месца для захоўвання тавараў, матэрыялаў. Прадуктовая б.

|| прым. ба́завы, -ая, -ае (да 2, 4 і 5 знач.).


базава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся і базі́равацца, -руюся, -руешся, -руецца; -руйся; незак.

1. на чым. Асноўвацца на чым-н., грунтавацца. Б. на фактах.

2. Размяшчацца дзе-н., мець пэўную базу. Б. ў лясах.


базава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й і базі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., што на чым.

Засноўваць на чым-н. Б. рост вытворчасці на зніжэнні сабекошту прадукцыі.


база́льт, -у, М -льце, м.

Вулканічная горная парода, звычайна чорнага колеру.

|| прым. база́льтавы, -ая, -ае. Базальтавая лава.


база́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Месца для гандлю, а таксама гандаль прадуктамі і іншымі таварамі шырокага ўжытку на такім месцы. Кніжны б. Апусцеў б. Адкрыць б. (перан.: распачаць крык, шум; разм.).

Птушыны базар — месца на марскім узбярэжжы, дзе гняздзяцца птушкі.

|| прым. база́рны, -ая, -ае. Б. дзень.


базілі́ка, -і, ДМ -лі́цы, мн. -і, -лі́к, ж.

Тып антычных і сярэдневяковых прамавугольных будынкаў (звычайна храмаў), якія ўнутры падзяляюцца ўздоўж двума радамі калон.

|| прым. базілі́кавы, -ая, -ае.


ба́зіс, -у, м.

1. Тое, што і база (у 1 і 2 знач.).

2. Сукупнасць пэўных вытворчых адносін, якія вызначаюць эканамічную структуру грамадства і характар надбудовы.

|| прым. ба́зісны, -ая, -ае.


бай¹, ба́я, мн. ба́і, ба́яў, м. (гіст.).

У Сярэдняй Азіі: буйны землеўладальнік або ўласнік жывёлы.

|| прым. ба́йскі, -ая, -ае. Байскія землі.


бай², Ба́я і ба́ю, мн. ба́і, ба́яў, м. (разм.).

1. (з вялікай літары) Ба́я. Міфічная істота дзіцячага фальклору, якая расказвае байкі, казкі. Ішоў Б. па сцяне.

2. ба́ю. Гаворка. Вось бачыце, не слухалі майго баю.


бай-ба́й, выкл.

1. Прыпеў пры закалыхванні дзіцяці.

2. Спаць (у дзіцячай мове). Пайсці б.


байба́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Стэпавая жывёліна атрада грызуноў, якая восень і зіму праводзіць у спячцы.

2. перан. Пра непаваротлівага, гультаяватага чалавека (разм.).

|| прым. байбако́вы, -ая, -ае (да 1 знач.) і байба́цкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


байда́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Адна- або двухмесная лёгкая спартыўная лодка з закрытым верхам. Паход на байдарках.

|| прым. байда́рачны, -ая, -ае.


ба́йка¹, -і, ДМ ба́йцы, мн. -і, ба́ек, ж.

1. Кароткі літаратурны твор алегарычнага зместу з павучальнай канцоўкай. Байкі Кандрата Крапівы.

2. перан., часцей мн. Пустыя размовы, выдумкі (разм.). Ці варта слухаць розныя байкі.

|| прым. ба́ечны, -ая, -ае (да 1 знач.). Баечная мараль.


ба́йка², -і, ДМ ба́йцы, ж.

Мяккая баваўняная тканіна з прыгладжаным ворсам.

|| прым. ба́йкавы, -ая, -ае. Байкавая коўдра.


байкапі́сец, -пісца, мн. -пісцы, -пісцаў, м.

Аўтар баек¹ (у 1 знач.). Выдатны б.


байкатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што.

Падвяргаць байкоту. Б. выбары. Б. рашэнні.


байко́т, -у, М -ко́це, мн. -ы, -аў, м.

Спосаб уздзеяння на асобу, арганізацыю, дзяржаву і пад., калі цалкам або часткова спыняюцца адносіны з імі. Аб’явіць б. бракаробам.


байні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Адтуліна ў сцяне абарончых збудаванняў для вядзення агню.

|| прым. байні́чны, -ая, -ае.


байстру́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм., груб.).

Пазашлюбнае дзіця.


бак¹, ба́ка, мн. ба́кі, ба́каў, м.

Закрытая пасудзіна для вадкасцей. Б. бензіну.

|| памянш. бачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| прым. ба́кавы, -ая, -ае.


бак², ба́ка, м.

Насавая частка верхняй палубы судна.

|| прым. ба́кавы, -ая, -ае.


бакава́я, -о́й.

У выразе: на бакавую (разм.) — легчы (лажыцца) спаць. Пад’еў ды на бакавую.


бакаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

1. Бакавая частка чаго-н. Б. армяка выгарала. Б. судака.

2. Тое, што і бакавіца. Б. кузава.


бакаві́ца, -ы, мн. -ы, -ві́ц, ж.

Бакавая сценка вагона, кузава, шафы і пад.


бакавы́ гл. бок.


бака́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пасудзіна для віна ў выглядзе вялікай чаркі. Звіняць бакалы на вяселлі.

|| прым. бака́льны, -ая, -ае.


бакала́ўр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У некаторых краінах: вучоная ступень, а таксама асоба, што мае гэту ступень.

2. У Францыі: чалавек, які здаў экзамен за курс сярэдняй школы.

|| прым. бакала́ўрскі, -ая, -ае.


бакале́я, -і, ж., зб.

Некаторыя харчовыя тавары (мука, крупы, цукар, прыправы і пад.).

|| прым. бакале́йны, -ая, -ае. Б. магазін.


бакара́, нескл., н.

Адзін з лепшых гатункаў хрустальных вырабаў. Набыць б.


бака́с, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Балотная птушка сямейства бакасіных, якая ў палёце ваганнем пер’я ўтварае гукі, падобныя на бляянне баранчыка.

|| прым. бакасі́ны, -ая, -ае і бакасо́вы, -ая, -ае.


ба́кен, -а, мн. -ы, -аў, м.

Плывучы знак на якары, які ўстанаўліваецца на водных шляхах для папярэджання аб небяспечных для суднаў месцах. Агні бакенаў.

|| прым. ба́кенны, -ая, -ае.


бакенба́рды, -аў, адз. -а, -ы, ж.

Частка барады ад скроняў па шчоках пры выгаленым падбародку. Адпусціць б. Насіць б.

|| прым. бакенба́рдны, -ая, -ае.


ба́кеншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Вартаўнік пры бакенах. Працаваць бакеншчыкам.

|| прым. ба́кеншчыцкі, -ая, -ае.


ба́кі, -аў, адз. ба́ка, -і, ж.

Тое, што і бакенбарды.


бакла́га, -і, ДМ -ла́зе, мн. -і, -ла́г, ж.

Тое, што і біклага.

|| прым. бакла́жны, -ая, -ае.


баклажа́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паўднёвая аднагадовая агародная расліна сямейства паслёнавых, а таксама плод гэтай расліны сіняга або фіялетавага колеру.

|| прым. баклажа́навы, -ая, -ае. Баклажанавая ікра.


бако́ўка, -і, ДМ -ко́ўцы, мн. -і, -ко́вак, ж.

Бакавы пакойчык у хаце; бакавая прыбудова пры чым-н. Спаць у бакоўцы.

|| прым. бако́вачны, -ая, -ае. Баковачнае акно.


баксёр¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца боксам. Б. цяжкай вагі.

|| прым. баксёрскі, -ая, -ае.


баксёр², -а, мн. -ы, -аў, м.

Парода службовых сабак з шырокімі мордай і грудзьмі, кароткай поўсцю.

|| прым. баксёрскі, -ая, -ае.


баксі́раваць, -рую, -руеш, -руе; незак.

Займацца боксам; весці бой па правілах бокса.


баксі́т, -у, М -сі́це, мн. -ы, -аў, м.

Алюмініевая руда.

|| прым. баксі́тавы, -ая, -ае.


бактэрыёлаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне бактэрыялогіі.


бактэ́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Мікраскапічны аднаклетачны арганізм.

|| прым. бактэрыя́льны, -ая, -ае. Бактэрыяльная інфекцыя.


бактэрыяло́гія, -і, ж.

Навука пра бактэрыі. Дасягненні ў галіне бактэрыялогіі.

|| прым. бактэрыялагі́чны, -ая, -ае. Бактэрыялагічная вайна (з прымяненнем хваробатворных бактэрый як сродку масавага паражэння).


бал, ба́ла, мн. ба́лы, -аў, м.

1. Адзінка вымярэння сілы або ступені якой-н. прыроднай з’явы. Вецер у пяць балаў.

2. Лічбавая ацэнка поспехаў у навучальнай установе, дасягненняў у спорце. Набраць дваццаць балаў.

|| прым. ба́льны, -ая, -ае і ба́лавы, -ая, -ае. Сістэма балавай (бальнай) ацэнкі.


балабо́лка, -і, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

1. Бразготка, якую чапляюць жывёле на шыю, каб не гублялася.

2. ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -лцы, Т -ай (-аю), ж. Чалавек, які хутка і многа гаворыць; пустаслоў.


балабо́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

1. Кругленькі званочак у выглядзе шарыка.

2. перан. Балбатун, пустаслоў.

|| ж. балабо́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак (да 2 знач.).


балабо́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак. (разм.).

1. Звінець, гучаць.

2. перан. Балбатаць, шпарка, несупынна гаварыць. Б. увесь дзень.


ба́лаваць, -лую, -луеш, -луе; -луй; -лаваны; незак., каго (што).

Занадта песціць, патураць жаданням. Б. гасцінцамі. Маці яго балуе.

|| зак. зба́лаваць, -лую, -луеш, -луе; -луй; -лаваны.


балага́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Часовае лёгкае збудаванне з дошак для тэатральных, цыркавых паказаў, для гандлёвых патрэб, жылля і пад. (уст.).

2. Старадаўні народны вандроўны тэатр; тэатральнае відовішча камічнага характару з прымітыўным сцэнічным афармленнем.

3. перан. Пра што-н. несур’ёзнае, шумнае, бязладнае (разм.).

|| прым. балага́нны, -ая, -ае.


балага́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак. (разм.).

Крыўляцца, гарэзаваць.


балаго́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Той, хто займаецца перавозам грузаў ці людзей на ўласнай фурманцы.

|| прым. балаго́льскі, -ая, -ае. Б. занятак.


бала́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, бала́д, ж.

1. Невялікі вершаваны твор асобай формы пераважна на легендарную ці гістарычную тэму.

2. Музычны твор эпічнага характару для голасу або інструмента.

|| прым. бала́дны, -ая, -ае.


балазе́, злуч. далучальны (разм.).

Далучае сказы з дадатковымі паведамленнямі, па знач. адпавядае словазлучэнням «тым больш што», «добра што». Вучыся, б. ёсць умовы.


бала́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ла́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ла́к (разм.).

Вясёлы гаварун, жартаўнік. Гэта быў адменны весялун і б.


балала́ечнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Музыкант, які іграе на балалайцы, або майстар, што робіць балалайкі.


балала́йка, -і, ДМ -ла́йцы, мн. -і, -ла́ек, ж.

Народны трохструнны музычны інструмент з корпусам трохвугольнай формы.

|| прым. балала́ечны, -ая, -ае. Б. аркестр.


баламу́т, -а, М -му́це, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

1. Чалавек, які ўносіць неспакой, беспарадак у адносіны, работу і пад. Паводзіны баламута.

2. Спакуснік, інтрыган. Звязалася з гэтым баламутам.

|| ж. баламу́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. баламу́тны, -ая, -ае.


баламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; незак., каго-што (разм.).

1. Выклікаць неспакой сярод каго-н., уносіць разлад, неразбярыху. Б. народ.

2. Спакушаць, зачароўваць. Ах, дзяўчаты, хопіць вам б. хлопца!

Баламуціць светам (разм., неадабр.) — выклікаць непакой, нездавальненне.

|| зак. узбаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны і забаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны (да 1 знач.).


бала́нда, -ы, ДМ -дзе, ж. (разм.).

Посная рэдкая поліўка. Палонных кармілі баландай.


бала́нс¹, -у, м.

1. Раўнавага, ураўнаважванне. Пачуццё балансу.

2. Падрахунак расходу і прыходу, вынікі фінансавай дзейнасці прадпрыемства, арганізацыі, а таксама ведамасць з такім падрахункам. Квартальны б.

3. Суадносіны ўзаемна звязаных паказчыкаў якой-н. дзейнасці, працэсу. Б. народнай гаспадаркі.

|| прым. бала́нсавы, -ая, -ае (у 2 і 3 знач.).


бала́нс², -а і -у, м. (спец.).

1. -у, зб. Ачышчаныя ад кары бярвёны аднолькавай даўжыні, якія ідуць на выраб цэлюлозы. Адвезці б. на ваганетцы ў цэх.

2. -а. На чыгунцы — перакідная прылада для перацягвання рэек. Перакінуць б.

|| прым. бала́нсавы, -ая, -ае (у 1 знач.). Балансавая драўніна.


балансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

1. Захоўваць пры няўстойлівым становішчы раўнавагу пры дапамозе рухаў цела. Б. на канаце.

2. Падводзіць баланс¹ (у 2 знач.; спец.).

3. што. Прыводзіць у адпаведныя суадносіны ўзаемазвязаныя часткі чаго-н. (спец.).

4. што. Ураўнаважваць рухомыя дэталі машын, механізмаў (спец.).

|| зак. збалансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны.

|| наз. балансава́нне, -я, н.


балансёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Цыркавы артыст, які балансуе на канаце.

|| ж. балансёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. балансёрскі, -ая, -ае.


балансі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Доўгі шост, пры дапамозе якога балансёр захоўвае раўнавагу на канаце.

2. Дэталь у машыне, механізме, якая перадае рух ад адной часткі да другой.

|| прым. балансі́рны, -ая, -ае.


бала́ст, -у, М -сце, м.

1. Спецыяльны груз, які забяспечвае ўстойлівасць і асадку карабля, а таксама груз для рэгулявання вышыні палёту аэрастата.

2. перан. Што-н. лішняе, непатрэбнае, што не прыносіць ніякай карысці.

3. Шчэбень або пясок, якім засыпаюць чыгуначнае палатно і на які ўкладваюць шпалы (спец.). Сухі б. Платформы з баластам.

|| прым. бала́сны, -ая, -ае.


балаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Свавольнік, дураслівец.

|| ж. балаўні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц.


балаўны́, -а́я, -о́е (разм.).

1. Свавольны, дураслівы.

2. Распешчаны, сапсаваны залішнім патураннем, увагай.


балахо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Халат шырокага крою, які раней насілі сяляне, а таксама наогул шырокая бясформенная вопратка. Ішоў незнаёмы ў доўгім балахоне.

|| прым. балахо́нны, -ая, -ае.


балаці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж.

Нізкае, балоцістае месца.


балаці́равацца, -руюся, -руешся, -руецца; -руйся і балатава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак. і незак.

Вылучыць (вылучаць) сваю кандыдатуру на выбарах. Б. ў дэпутаты.


балаці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны і балатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што.

Выбраць (выбіраць) каго-н. галасаваннем шляхам падачы бюлетэняў або ставіць што-н. на галасаванне. Б. прапанову.

|| наз. балаці́раванне, -я, н. і балатава́нне, -я, н.

|| прым. балаціро́вачны, -ая, -ае. Б. бюлетэнь.


балацяві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Нізкае забалочанае месца. Лясная б.


балбата́ць, -бачу́, -бо́чаш, -бо́ча; -бачы́; незак. (разм.).

1. што і без дап. Гаварыць несупынна, невыразна, а таксама займацца пустымі размовамі. Б. лягчэй, чым рабіць.

2. перан. Булькаць — пра ваду, што бяжыць або кіпіць.

|| аднакр. балбатну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -ня́це, -ну́ць; -ні́.

|| наз. балбата́нне, -я, н.


балбатлі́вы, -ая, -ае (разм.).

Празмерна гаваркі, а таксама які не ўмее захоўваць тайну. Б. паляўнічы.

|| наз. балбатлі́васць, -і, ж. Б. — старасці сястра (прыказка).


балбату́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек, які занадта многа гаворыць, пустаслоў. Абяцанні балбатуна.

|| ж. балбату́ха, -і, ДМ -ту́се, мн. -і, -ту́х.


балва́н, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Фігура чалавека, вылепленая або высечаная з якога-н. матэрыялу. Снегавы б.

2. Дурань, невук (разм., зневаж.).


балва́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Загатоўка для далейшай апрацоўкі.

|| прым. балва́начны, -ая, -ае.


балга́ры, -аў, адз. -га́рын, -а, м.

Паўднёваславянскі народ, які складае асноўнае насельніцтва Балгарыі.

|| ж. балга́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. балга́рскі, -ая, -ае.


балдахі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Упрыгожаны навес на слупках над ложкам, тронам, катафалкам і пад.

|| прым. балдахі́нны, -ая, -ае.


бале́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Аматар спорту, а таксама чалавек, які клапоціцца аб чым-н., перажывае за каго-, што-н. Заўзяты б. футбола.

|| ж. бале́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. бале́льшчыцкі, -ая, -ае.


балеро́, нескл., н.

1. Іспанскі нацыянальны танец, а таксама музычны твор у рытме гэтага танца.

2. Кароткая безрукаўка — частка нацыянальнага іспанскага ўбрання.


балеры́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж.

Артыстка балета; танцоўшчыца.


бале́т, -а, М -ле́це, м.

1. Від сцэнічнага мастацтва, змест якога раскрываецца ў танцавальна-музычных вобразах. Класічны б.

2. Тэатральнае прадстаўленне на пэўны сюжэт, змест якога даносіцца сродкамі танца, мімікі і музыкі, а таксама музычны твор, які ляжыць у аснове такога спектакля.

3. Калектыў артыстаў, якія выконваюць такое прадстаўленне.

|| прым. бале́тны, -ая, -ае. Балетная школа.


балетама́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Заўзяты аматар балета як відовішча.

|| ж. балетама́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. балетама́нскі, -ая, -ае.


балетама́нія, -і, ж.

Надзвычайнае захапленне балетам як відовішчам.


балетма́йстар, -тра, мн. -тры, -траў, м.

Пастаноўшчык танцаў у балеце (у 2 знач.).

|| прым. балетма́йстарскі, -ая, -ае.


бале́ць¹, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -лі́ць; незак.

1. Выклікаць адчуванне болю. Сэрца баліць. Баліць (безас.) пад лыжачкай. Душа баліць (перан.).

2. перан. Хваляваць, турбаваць. Шчыраму сэрцу і чужая болька баліць.


бале́ць², -е́ю, -е́еш, -е́е; незак., за каго-што (разм.).

Востра перажываць за поспехі ці няўдачы спартыўнай каманды, за выступленне спартсмена і пад. Б. за зборную краіны.


бале́я, -і, мн. -і, -ле́й, ж.

Вялікая нізкая драўляная або металічная пасудзіна для мыцця бялізны. Паласкаць бялізну ў балеі.

|| памянш. бале́йка, -і, ДМ -ле́йцы, мн. -і, -ле́ек, ж.

|| прым. бале́йны, -ая, -ае.


балі́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі яркі метэор.

|| прым. балі́дны, -ая, -ае.


балі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Раздзел тэарэтычнай механікі, які вывучае законы руху цяжкага цела, кінутага пад некаторым вуглом да гарызонту.

2. Навука аб законах руху снарадаў.

|| прым. балісты́чны, -ая, -ае. Балістычная ракета.


балка́рцы, -аў, адз. -рац, -рца, м.

Народ цюркскай моўнай групы, які складае частку насельніцтва Кабардзіна-Балкарыі, што ўваходзіць у Расійскую Федэрацыю.

|| ж. балка́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. балка́рскі, -ая, -ае.


балко́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пляцоўка з поручнямі, прыбудаваная знадворку да сцяны дома. Адпачываць на балконе.

2. Сярэдні або верхні ярус у тэатры.

|| памянш. балко́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. балко́нны, -ая, -ае. Балконныя дзверы.


бало́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяльная пасудзіна для вадкасцей ці газаў. Газавы б.

2. Гумавая аўтамабільная або іншая камера, якая напаўняецца паветрам. Залатаны б.

3. Абалонка аэрастата, дырыжабля, якая напаўняецца газам (спец.).

|| памянш. бало́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. бало́нны, -ая, -ае.


бало́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Парода маленькіх хатніх сабачак з доўгай шаўкавістай поўсцю.


бало́та, -а, М -ло́це, мн. -ы, -ло́т, н.

1. Нізкае багністае месца са стаячай вадой. Куп’істае б. Вада патыхае балотам.

2. Вялікая гразь на вуліцы, у двары (разм.).

3. перан. Усё, што характарызуецца застоем, бяздзейнасцю, маральным падзеннем.

|| памянш. бало́тца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 1 знач.).

|| прым. бало́тны, -ая, -ае. Балотная расліннасць.


бало́цісты, -ая, -ае.

1. Багаты на балоты. Б. край.

2. Забалочаны, багністы. Балоцістая мясцовасць.

|| наз. бало́цістасць, -і, ж.


ба́лты, -аў.

Група старажытных індаеўрапейскіх плямён, якія гаварылі на балтыйскіх мовах.

|| прым. ба́лцкі, -ая, -ае.


балы́к, -у́, м.

Прасоленая і правяленая або правэнджаная хрыбтовая частка асятровых і ласасёвых рыб. Асятровы б.

|| прым. балыко́вы, -ая, -ае. Балыковыя вырабы.


баль, -ю, мн. -і, -яў, м.

1. Вечар з танцамі і забавамі. Выпускны б.

2. Вялікі званы абед.

3. перан. Нястомны разгул чаго-н. (рэакцыі, ваеншчыны і пад.).

Баль-маскарад — касцюміраваны вечар з танцамі.

|| прым. ба́льны, -ая, -ае. Бальныя танцы.


бальза́каўскі, -ая, -ае.

У выразе: бальзакаўскі ўзрост — узрост жанчыны ад 30 да 40 гадоў.


бальза́м, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Густое духмянае рэчыва, у складзе якога эфірны алей, смолы і іншыя кампаненты, а таксама пахучая настойка на лекавых травах. Піхтавы б. Б. вырабляюць з кедравай жывіцы.

2. перан. Тое, што прыносіць суцяшэнне, заспакаенне. Б. гаючы.

|| прым. бальзамі́чны, -ая, -ае (да 1 знач.) і бальза́мны, -ая, -ае (да 1 знач.). Бальзамныя кедры.


бальзамава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; незак., каго-што.

Насычаць труп спецыяльнымі рэчывамі, каб прадухіліць гніенне і захаваць на доўгі час.

|| зак. забальзамава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны і набальзамава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны.

|| наз. бальзамава́нне, -я, н.


бальзамі́на, -ы, ж. і бальзамі́н, -а, м.

Садовая і пакаёвая расліна сямейства бальзамінавых з яркімі ружовымі кветкамі. Радуе вока б.

|| прым. бальзамі́навы, -ая, -ае.


бальнеало́гія, -і, ж.

Галіна медыцыны, якая вывучае лячэбнае выкарыстанне і ўздзеянне мінеральных вод і гразей.

|| прым. бальнеалагі́чны, -ая, -ае.


бальні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Медыцынская ўстанова для стацыянарнага лячэння хворых.

|| прым. бальні́чны, -ая, -ае. Бальнічнае адзенне.

Бальнічны ліст — дакумент аб часовай непрацаздольнасці.


ба́льны гл. бал.


ба́льны гл. баль.


бальшаві́зм, -у, м.

Палітычная рэвалюцыйная плынь у рабочым руху, якая ўзнікла ў Расіі ў пачатку 20 ст. на базе марксісцкай тэорыі, развітай затым партыяй бальшавікоў.

|| прым. бальшаві́цкі, -ая, -ае.


бальшаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.).

Член бальшавіцкай партыі.

|| ж. бальшаві́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. бальшаві́цкі, -ая, -ае.


бальша́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Вялікая дарога (у адрозненне ад прасёлачнай). Праляглі бальшакі з бярозавымі прысадамі.


бальшу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Старэйшы хлапчук з дзяцей у сям’і, наогул большы па ўзросце. Ты ж б., а малога крыўдзіш.

|| ж. бальшу́ха, -і, ДМ -шу́се, мн. -і, -шу́х.


балюстра́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ра́д, ж.

Поручні з фігурнымі слупкамі, што ўпрыгожваюць балконы, тэрасы, галерэі, лесвіцы. Б. веранды.

|| прым. балюстра́дны, -ая, -ае.


балю́чы, -ая, -ае.

1. Які выклікае адчуванне фізічнага болю. Б. ўкол.

2. Пашкоджаны хваробай, раненнем. Балючая нага.

3. перан. Які прычыняе душэўныя хваляванні; найбольш хвалюючы. Балючае пытанне.

|| наз. балю́часць, -і, ж.


балява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; незак.

1. Спраўляць баль; удзельнічаць у балі.

2. Разгульна жыць (разм.). Б. тыднямі.

|| наз. балява́нне, -я, н.


баля́са, -ы, мн. -ы, -ля́с, ж.

1. Точаны фігурны слупок у агароджы балконаў, тэрас і інш.

2. толькі мн. Агароджа з такіх слупкоў.


баля́снік, -у, м.

Матэрыял для вырабу баляс.


баля́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Тое, што і болька.

2. перан. Недахоп, слабае месца ў дзейнасці, характары, а таксама чалавек з якімі-н. недахопамі, з-за якога бываюць непрыемнасці ў калектыве.


бамбаво́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і бамбардзіроўшчык (у 1 знач.). Смертаносны груз бамбавозаў.

|| прым. бамбаво́зны, -ая, -ае.


бамбардзі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Салдацкі артылерыйскі чын у царскай арміі і флоце, а таксама асоба, якая мае такое званне.

2. Ігрок, які часта забівае галы (у футболе, хакеі). Лепшы б. сезона.

|| прым. бамбардзі́рскі, -ая, -ае.


бамбардзірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак.

1. каго-што. Абстрэльваць з гармат або скідваць з самалёта бомбы на каго-, што-н. Б. праціўніка.

2. перан., каго (што) чым. Настойліва турбаваць каго-н. лістамі, просьбамі і інш. (разм.). Б. пісьмамі.

|| наз. бамбардзіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

|| прым. бамбардзіро́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


бамбардзіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Бамбардзіровачны самалёт.

2. Лётчык бамбардзіровачнай авіяцыі.


бамбасхо́вішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Спецыяльнае ўкрыцце, якое забяспечвае ахову людзей ад авіябомбаў.


бамбі́ць, -блю́, -бі́ш, -бі́ць; -бім, -біце́, -бя́ць; незак., каго-што.

1. Атакаваць з паветра, скідваючы бомбы.

2. перан. Безупынна турбаваць каго-н. просьбамі, лістамі і пад. (разм.).

|| наз. бамбёжка, -і, ДМ -жцы, ж. (да 1 знач.; разм.). Трапіць пад бамбёжку.


бамбу́к, -у, м.

Трапічная і субтрапічная расліна з высокім дрывяністым вузлаватым сцяблом, пустым усярэдзіне.

|| прым. бамбу́кавы, -ая, -ае. Бамбукавыя зараснікі.


бана́льнасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. гл. банальны.

2. Збітая, агульнавядомая думка, выраз. Гаварыць банальнасці.


бана́льны, -ая, -ае.

Шаблонны, які страціў арыгінальнасць у сувязі з частым ужываннем. Банальныя параўнанні.

|| наз. бана́льнасць, -і, ж.


бана́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пальмападобная трапічная расліна, а таксама яе мучністы салодкі плод. Збор бананаў.

|| прым. бана́навы, -ая, -ае. Бананавыя плантацыі.


ба́нда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, банд і -аў, ж.

Група разбойнікаў, злачынцаў; шайка. Узброеная б. Б. рабаўнікоў.


банда́ж, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (спец.).

1. Спецыяльны пругкі пояс для падтрымання асобных частак цела ў патрэбным становішчы.

2. Металічны вобад, які надзяваецца на часткі машын, на колы вагонаў, каб забяспечыць іх устойлівасць і засцерагчы ад зносу.

|| прым. банда́жны, -ая, -ае.


банда́рны, -ая, -ае.

Які адносіцца да вырабу драўлянага посуду (бочак, дзежак, цэбраў і пад.). Бандарная майстэрня.


банда́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

Займацца вырабам драўлянага посуду (бочак, дзежак, цэбраў і пад.).

|| наз. бо́ндарства, -а, н.


бандзю́га, -і, мн. -і, -дзю́г і бандзю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм., зневаж.).

Тое, што і бандыт.


банду́ра, -ы, мн. -ы, -ду́р, ж.

1. Украінскі народны шматструнны шчыпковы музычны інструмент.

2. перан. Пра вялікі грувасткі прадмет (разм.).

|| прым. банду́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


бандуры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на бандуры.

|| ж. бандуры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так. Трыа бандурыстак.


банды́т, -а, М -ды́це, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік банды; узброены разбойнік. Мацёры б.

|| ж. банды́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. банды́цкі, -ая, -ае. Бандыцкая куля.


бандыты́зм, -у, м.

Злачынная дзейнасць бандытаў, звязаная з удзелам у разбоях, грабяжах, рабаваннях.


бандэро́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Шырокая папяровая абгортка для паштовых перасылак.

2. Невялікае паштовае адпраўленне звычайна ў папяровай абгортцы. Заказная б.

3. Ярлык на тавары, які сведчыць аб уплаце пошліны за яго (спец.).

|| прым. бандэро́льны, -ая, -ае.


банк¹, -а, мн. -і, -аў, м.

Крэдытна-фінансавая ўстанова, якая канцэнтруе грашовыя сродкі і праводзіць з імі розныя аперацыі. Нацыянальны б. Беларусі.

|| прым. ба́нкаўскі, -ая, -ае і ба́нкавы, -ая, -ае. Банкаўскі служачы. Банкавы білет.


банк², -а, м.

1. У картачнай гульні: грошы, якія пастаўлены на кон. Сарваць б.

2. Азартная картачная гульня.


банк³, -а, мн. -і, -аў, м.

Фонд якіх-н. даных, што захоўваюцца для інфармацыйных і іншых мэт. Б. звестак. Б. ведаў.


ба́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

У выразе: лейдэнская банка — фізічны прыбор для кандэнсацыі электрычнасці.


ба́нка², -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (спец.).

Падводная водмель.


ба́нка³, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (спец.).

Папярочная лаўка на вёсельным судне для весляроў і пасажыраў.


банке́т, -у, М -ке́це, мн. -ы, -аў, м.

Урачысты абед ці вячэра з нагоды якой-н. падзеі ці ў гонар каго-, чаго-н. Б. у гонар 50-годдзя інстытута.

|| прым. банке́тны, -ая, -ае. Банкетная зала.


банке́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Тып нізкай табурэткі з мяккім сядзеннем.


банкі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Уладальнік або буйны акцыянер банка¹.

|| прым. банкі́рскі, -ая, -ае.


банкно́ты, -аў, адз. банкно́т, -а, М -но́це, м.

Грашовыя знакі, зробленыя з паперы ці іншых матэрыялаў, звычайна прамавугольнай формы.

|| прым. банкно́тны, -ая, -ае. Банкнотнае абарачэнне.


банкру́т, -а, М -кру́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Збяднелы неплацежаздольны даўжнік.

2. перан. Той, хто пацярпеў поўную няўдачу, крах у ажыццяўленні чаго-н. Маральны б.

|| прым. банкру́цкі, -ая, -ае.


банкру́цтва, -а, н.

1. Неплацежаздольнасць у выніку разарэння даўжніка. Б. фірмы.

2. перан. Крушэнне, поўная няўдача ў ажыццяўленні чаго-н. Поўнае б.


бант, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Стужка, завязаная ў выглядзе вузла і дзвюх або некалькіх свабодна выпушчаных петляў. Б. у косах.

|| памянш. ба́нцік, -а, мн. -і, -аў, м.


ба́нька¹, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

Шырокае металічнае кольца для прымацавання касы да касся. Б. ад касы.


ба́нька² гл. банькі.


ба́нькі, -нек, адз. ба́нька, -і, ДМ -ньцы, ж.

Набор невялікіх шклянак, які ўжыв. ў медыцыне, каб выклікаць прыліў крыві да скуры. Паставіць б.


бапты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік хрысціянскай секты, які прапаведуе хрышчэнне ў сталым узросце і адмаўляе некаторыя абрады і догматы царквы.

|| ж. бапты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. бапты́сцкі, -ая, -ае. Баптысцкая секта.


бар¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікі рэстаран або частка яго, дзе звычайна наведвальнікаў абслугоўваюць ля высокай стойкі, а таксама гэтая стойка.

2. Невялікая шафка для він або аддзяленне для він у шафе ці серванце.


бар², -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Адзінка вымярэння атмасфернага ціску.


бараба́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Ударны мембранны музычны інструмент у выглядзе шырокага цыліндра, верх і ніз якога абцягнуты скурай. Біць у б.

2. У розных машынах і механізмах: рухомая частка, якая мае форму цыліндра (спец.). Падаваць снапы ў б.

3. Цыліндрычная частка будынка, якая падтрымлівае купал (спец.).

|| прым. бараба́нны, -ая, -ае.


бараба́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак.

1. Біць у барабан (у 1 знач.).

2. Часта і дробна стукаць па чым-н. (разм.). Дождж барабаніць.

3. перан., што і без дап. Гучна, невыразна, без майстэрства гаварыць, чытаць, іграць на якім-н. інструменце.


бараба́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто адбівае такт на барабане пры маршыроўцы; музыкант, які іграе на барабане. Юны б.

|| ж. бараба́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. бараба́ншчыцкі, -ая, -ае.


бараві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Высокакаштоўны ядомы грыб з карычневай шапкай і белай тоўстай ножкай; белы грыб. Кошык баравікоў. Заечы б.

|| прым. баравіко́вы, -ая, -ае.


бараві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Узвышаны ўчастак лесу ў бары. Грыбныя баравіны.

|| памянш. бараві́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


бараві́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. баравіна.

2. Сорт летняй яблыні, а таксама светла-жоўтыя кісла-салодкія плады гэтага дрэва. У садзе спеюць баравінкі.


баравы́ гл. бор¹.


барада́, -ы́, ДМ -дзе́, мн. баро́ды і (з ліч. 2, 3, 4) барады́, -ро́д, ж.

1. Пярэдняя частка ніжняй сківіцы. Ударыўся барадой аб стол.

2. Валасяное покрыва ніжняй часткі твару. Адпусціць бараду.

3. перан. Пра чалавека з такім валасяным покрывам (разм.). Давайце выберам старшынёй бараду.

4. У некаторых жывёл: пучок валасоў, пер’я або мясістыя адросткі пад пярэдняй часткай галавы. Казліная б.

5. Касмыль недапрадзенай кудзелі, воўны. Б. кудзелі.

6. Невялікі кусцік жыта, каля якога спраўляюць дажынкі.

Дзіравая барада (разм., жарт.) — пра таго, хто есць і абліваецца стравай.

|| памянш. баро́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж. (да 1—5 знач.).


барада́ты, -ая, -ае.

1. Які аброс барадой (у 2 знач.). Б. дзед.

2. Даўні, здаўна вядомы (разм.). Б. анекдот. Барадатая показка.


барада́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек з барадой (у 2 знач.). У дзвярах паказаўся незнаёмы б.


баражы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак. (спец.).

Патруляваць у паветры, ахоўваючы аб’екты ад авіяцыі праціўніка (пра самалёты).

|| наз. баражы́раванне, -я, н.


баразна́, -ы́, мн. баро́зны і (з ліч. 2, 3, 4) баразны́, баразён, ж.

1. Канаўка на паверхні глебы, зробленая плугам ці іншымі сельскагаспадарчымі прыладамі. Роўныя барозны.

2. перан. Пачынанне ў якой-н. галіне. Пракласці баразну.

|| памянш. баразёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1 знач.).


баразні́ць, -разню́, -ро́зніш, -ро́зніць; незак., што.

1. Рабіць барозны чым-н. Плугам б. зямлю.

2. Пакідаць пасля сябе сляды, падобныя на барозны. Б. затоку.

3. перан. Утвараць складкі, маршчыны. Маршчыны баразнілі лоб.

|| зак. збаразні́ць, -разню́, -ро́зніш, -ро́зніць; -ро́знены і -разнёны.


бара́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Лёгкае драўлянае збудаванне для часовага жылля. Жыць у бараках.

|| прым. бара́чны, -ая, -ае.


бараметры́чны гл. барометр.


бара́н¹, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Жвачная млекакормячая жывёліна сямейства пустарогіх з густой воўнай і выгнутымі рагамі. Горны б.

2. Самец авечкі.

3. перан. Пра тупога, някемлівага чалавека (лаянк.).

Уперціся як баран (разм., неадабр.) — пра ўпартага чалавека.

Як баран на новыя вароты (глядзець) (разм.) — глядзець на што-н. разгублена, нічога не разумеючы.

|| памянш.-ласк. бара́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. барано́вы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Б. лой.


бара́н², -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Двухручны рубанак для габлявання дошак.


барана́, -ы́, мн. баро́ны і (з ліч. 2, 3, 4) бараны́, -ро́н, ж.

Сельскагаспадарчая землеапрацоўчая прылада ў выглядзе рамы з вертыкальнымі зубамі для рыхлення глебы.


баранава́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто барануе.

|| ж. баранава́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


баранава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак., што.

1. Разрыхляць глебу бараной.

2. Пакідаць баразну, след на чым-н. (разм.). Жэрдка баранавала зямлю.

|| зак. узбаранава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны, забаранава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны і пабаранава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны.

|| наз. баранава́нне, -я, н.


баране́са гл. барон.


бара́ніна, -ы, ж.

Мяса барана або авечкі як ежа. Плоў з баранінай.


барані́ць, -раню́, -ро́ніш, -ро́ніць; незак., каго-што.

Ахоўваць ад нападу ворагаў; засцерагаць ад чаго-н. непрыемнага. Б. свой край.

|| звар. барані́цца, -раню́ся, -ро́нішся, -ро́ніцца.


барано́к, -нка́, м.

Вырабленая аўчынка ягняці.


бара́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. баран¹.

2. толькі мн. Невялікія пеністыя хвалі на вадзе, а таксама невялікія кучавыя воблакі.

3. Гайка з двума вушкамі для закручвання рукамі.


барахлі́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -лі́ць; незак. (разм.).

Працаваць дрэнна, з перабоямі (звычайна пра маторы, механізмы і інш.). Тэлевізар барахліць. Сэрца барахліць (перан.).


барахло́, -а́, н., зб. (разм.).

1. Старыя непрыгодныя рэчы, а таксама што-н. дробязнае, нязначнае. Мяхі з барахлом. Вырабляць рознае б.

2. перан. Пра каго-, што-н. дрэннае (лаянк.). Гэта не чалавек, а нейкае б.


барахо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

Рынак, дзе прадаюць з рук розныя, пераважна ўжываныя, рэчы. З самай раніцы гудзе б.


барахо́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які скупляе і перапрадае старыя рэчы.

|| ж. барахо́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. барахо́льшчыцкі, -ая, -ае.


барацьба́, -ы́, ж.

1. Схватка дваіх, з якіх кожны імкнецца перамагчы другога, а таксама від спорту, калі два спартсмены імкнуцца пакласці адзін аднаго на лапаткі. Б. асілкаў. Французская б.

2. Змаганне супрацьлеглых сіл, ідэйна-грамадскіх кірункаў. Б. класаў.

3. з чым, за што. Дзейнасць, накіраваная на пераадоленне, знішчэнне чаго-н. Б. з алкагалізмам. Б. за якасць прадукцыі.

4. перан. Сутыкненне супярэчлівых пачуццяў, імкненняў, думак. Б. радасці з зайздрасцю.


барацьбі́т, -а́, М -біце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Удзельнік барацьбы, змагар за ўсталяванне і распаўсюджванне новага, перадавога. Барацьбіты за мір. Барацьбіты падполля.

|| ж. барацьбі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


барбары́с, -у, м.

Калючая кустовая расліна сямейства барбарысавых з дробнымі чырвонымі ягадамі, а таксама самі ягады.

|| прым. барбары́савы, -ая, -ае. Барбарысавае варэнне.


барбо́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Вялікі дваровы сабака.

2. перан. Пра злога, грубага чалавека (лаянк.).


ба́рва, -ы, ж.

1. Фарба, афарбоўка, колер. Барвы восені.

2. Густа-чырвоны, пурпуровы колер. Б. заліла лес.


барваве́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ваве́е і барво́вець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ваве́е; незак.

1. Станавіцца чырвоным, чырванець. Усход барвавее.

2. Вылучацца сваім чырвоным колерам. Сцягі барвавеюць.

|| зак. пабарваве́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е і пабарво́вець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е.


барво́вы і барвя́ны, -ая, -ае.

Густа-чырвоны. Барвовае зарыва.

|| наз. барво́васць, -і, ж. і барвя́насць, -і, ж.


барвя́нец, -нцу, м.

Густа-чырвоны, пурпуровы колер. Дрэвы змянілі зялёны ўбор на б.


барвяне́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не́е; незак.

Тое, што і барвавець. Барвянеюць сцягі.

|| зак. пабарвяне́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не́е.


барвяні́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ні́цца; незак.

Тое, што і барвавець. Зара барвяніцца.


бард, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Паэт і музыкант, выканаўца ўласных песень.

|| прым. ба́рдаўскі, -ая, -ае.


бардзю́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шлячок, які абрамляе край шпалераў, тканіны і пад., а таксама наогул паласа, невысокае ўзвышэнне, якое абрамляе што-н. Язмінавы б.

|| прым. бардзю́рны, -ая, -ае.


бардо́, нязм. і бардо́вы, -ая, -ае.

Цёмна-чырвоны. Фарба бардо. Бардовая сукенка.


бар’е́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Перагародка, якая ставіцца як перашкода на бегавой дарожцы, арэне цырка і інш.

2. Наогул перашкода для чаго-н. Супрацьапоўзневы б.

3. Рыса перад кожным з удзельнікаў дуэлі, якую яны не павінны пераступаць пры стральбе (уст.).

4. перан. Тое, што перашкаджае ажыццяўленню чаго-н., затрымлівае развіццё адпаведнай дзейнасці. Гукавы б.

|| прым. бар’е́рны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


ба́ржа, -ы, мн. -ы, барж і -аў, ж.

Грузавое несамаходнае судна, звычайна пласкадоннае. Везці гравій на баржах. Б.-цыстэрна.

|| прым. ба́ржавы, -ая, -ае.


баржо́м, -у, м. і баржо́мі, нескл., ж.

Лекавая мінеральная вада, якую здабываюць у горадзе Баржомі. Піць б.

|| прым. баржо́мны, -ая, -ае. Баржомныя крыніцы.


ба́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Грузавое несамаходнае рачное судна без палубы. Цягнуць барку.

|| прым. ба́рачны, -ая, -ае. Б. каркас.


баркаро́ла, -ы, мн. -ы, -о́л, ж.

Лірычная песня венецыянскіх лодачнікаў, а таксама інструментальны ці вакальны твор у стылі такой песні.


барка́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Вялікая шматвёславая лодка.

2. Невялікі параход або цеплаход, які буксіруе грузавыя судны.

3. У гарбарнай і футравай вытворчасці: цыліндрычны бак для перамешвання скур у вадкасці.

|| прым. барка́сны, -ая, -ае.


барку́н, -у́, м.

Травяністая меданосная расліна сямейства бабовых з белымі і жоўтымі кветкамі.

|| прым. баркуно́вы, -ая, -ае.


ба́рмен, -а, мн. -ы, -аў, м.

Уладальнік бара¹ ці афіцыянт у бары¹ (у 1 знач.).

|| ж. ба́рменка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак (разм.).

|| прым. ба́рменскі, -ая, -ае.


баро́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор, які сам запісвае змены атмасфернага ціску.


баро́даўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -давак, ж.

Невялікая цвёрдая нарасць на скуры чалавека, на кары дрэў і інш.

|| прым. баро́давачны, -ая, -ае.


баро́даўчаты, -ая, -ае.

Пакрыты бародаўкамі. Б. твар.


баро́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. барада.

2. Выступ у якой-н. прыладзе (ключы, касе́, хамуце і пад.). Б. ключа.


баро́ка, нескл., н.

Мастацкі стыль 16—18 стст., які вызначаўся дэкаратыўнай пышнасцю дэталей. Беларускае б.

|| прым. баро́чны, -ая, -ае.


баро́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыбор для вымярэння атмасфернага ціску. Ртутны б.

2. перан., чаго. Паказчык якіх-н. змен, стану чаго-н. Б. грамадскай думкі. Літаратурны б.

|| прым. бараметры́чны, -ая, -ае. Бараметрычныя паказчыкі.


баро́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дваранскі тытул, ніжэйшы за графскі, а таксама асоба, якая мае такі тытул.

|| ж. баране́са, -ы, мн. -ы, -не́с.

|| прым. баро́нскі, -ая, -ае. Б. замак.


баро́нства, -а, н.

1. Тытул барона.

2. зб. Бароны. З’ехалася б.

3. Уладанне барона.


баро́цца, бару́ся, бо́рашся, бо́рацца; бары́ся; незак.

Узяўшыся адпаведным чынам, старацца пакласці на лапаткі адзін другога; дужацца.


барс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйная драпежная жывёліна сямейства кашэчых з плямістай поўсцю. Снежны б.

|| прым. ба́рсавы, -ая, -ае.


барсу́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Драпежны пушны звер сямейства куніцавых з вострай мордай і доўгай грубай шэрсцю.

|| прым. барсуко́вы, -ая, -ае і барсучы́ны, -ая, -ае. Барсуковая нара. Барсучынае футра. Б. тлушч.


барсучаня́ і барсучанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня барсука.


барсучы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж.

Самка барсука.


бартавы́ гл. борт.


ба́ртар, -у, м. (спец.).

Гандаль шляхам абмену тавараў без удзелу грошай, натуральны абмен. Атрымліваць тавар па бартары.

|| прым. ба́ртарны, -ая, -ае. Бартарныя аперацыі.


барто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Грубая льняная тканіна, якая ідзе на падшыўку бартоў верхняга адзення.


барха́ны, -аў, адз. барха́н, -а, м.

Пясчаныя ўзгоркі ў пустыні, нанесеныя ветрам. Пясчаныя б.

|| прым. барха́нны, -ая, -ае. Барханныя пяскі.


ба́рхатны, -ая, -ае.

У выразе: бархатны сезон — асеннія месяцы (верасень, кастрычнік) на паўднёвых курортах.


ба́рый, -ю, м.

Хімічны элемент, мяккі метал серабрыста-белага колеру.

|| прым. ба́рыевы, -ая, -ае.


барыка́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ка́д, ж.

Загарода, прызначаная для абароны ў час вулічных баёў. Змагацца на барыкадах.

|| прым. барыка́дны, -ая, -ае. Барыкадныя баі.


барыкадава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; незак., што.

Загароджваць барыкадамі.

|| зак. забарыкадава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны. З. дзверы.

|| звар. барыкадава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; зак. забарыкадава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; -дава́ны.


барытана́льны, -ая, -ае (спец.).

Пра голас: па тэмбры і дыяпазоне блізкі да барытона. Б. бас.


барыто́н, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Мужчынскі голас, сярэдні паміж басам і тэнарам,

2. -а. Спявак з такім голасам.

3. -а. Духавы або струнны музычны інструмент сярэдняга рэгістра і тэмбру.

|| прым. барыто́навы, -ая, -ае і барыто́нны, -ая, -ае.


бары́ш, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Пачастунак пасля куплі-продажу.

2. Чысты прыбытак ад гандлю або перапродажу. Атрымліваць барышы.


барэлье́ф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скульптурны відарыс, які выступае над плоскай паверхняй, утвараючы з ёю адно цэлае.

|| прым. барэлье́фны, -ая, -ае.


барэ́ц, -рца́, мн. -рцы́, -рцо́ў, м.

Спартсмен, які займаецца адным з відаў барацьбы (класічнай, вольнай, дзюдо і інш.).

|| прым. барцо́ўскі, -ая, -ае. Б. прыём.


бас, -а і -у, мн. басы́, -о́ў, м.

1. -у. Самы нізкі мужчынскі голас.

2. -а. Спявак з такім голасам. Густы б.

3. -а. Агульная назва музычных інструментаў нізкага рэгістра.

4. толькі мн. Струны або клавішы музычнага інструмента, якія адзываюцца нізкім гукам. Націснуць на басы.

|| прым. басо́вы, -ая, -ае. Басовая партыя.


басано́ж, прысл.

Босымі нагамі, без абутку. Бегаць б.


басано́жкі, -жак, адз. басано́жка, -і, ДМ -жцы, ж.

Лёгкія летнія адкрытыя туфлі.


басе́йн, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяльна збудаваны штучны вадаём для плавання, купання. Зімні б. Спартыўны б.

2. Тэрыторыя, з якой паверхневыя і грунтавыя воды сцякаюць у дадзены вадаём. Б. Прыпяці.

3. Зона залягання карысных выкапняў. Каменнавугальны б.

|| прым. басе́йнавы, -ая, -ае.


басі́сты, -ая, -ае (разм.).

1. Нізкі па гуку, з характэрным для баса тэмбрам. Б. голас.

2. Які валодае басам. Б. артыст.

|| наз. басі́стасць, -і, ж. (да 1 знач.).


басі́ць, башу́, басі́ш, басі́ць; басі́м, басіце́, бася́ць; незак. (разм.).

Гаварыць, спяваць басам.


баскетбалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца баскетболам.

|| ж. баскетбалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. баскетбалі́сцкі, -ая, -ае.


баскетбо́л, -а, м.

Камандная спартыўная гульня, пры якой мяч закідваюць рукамі ў падвешанае на слупе кольца з сеткай.

|| прым. баскетбо́льны, -ая, -ае. Баскетбольная каманда.


ба́скі, -аў, адз. баск, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва паўночна-ўсходніх тэрыторый Іспаніі і суседніх паўднёва-заходніх раёнаў Францыі.

|| ж. баско́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ба́скскі, -ая, -ае. Баскская мова.


ба́сма, -ы, ж.

Род расліннай фарбы для валасоў.


басма́цтва, -а, н.

Узброены контррэвалюцыйны нацыяналістычны рух супраць савецкай улады ў Сярэдняй Азіі ў пачатку 20 ст.


басма́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

У Сярэдняй Азіі: удзельнік узброенай групоўкі, якая змагалася супраць савецкай улады.

|| прым. басма́цкі, -ая, -ае.


бастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

Арганізавана спыняць працу з мэтай дабіцца выканання якіх-н. патрабаванняў.


басто́н, -а і -у, м.

1. -у. Тонкая шарсцяная тканіна. Касцюм з бастону.

2. -а. Парны танец павольнага тэмпу. Танцаваць б.

|| прым. басто́навы, -ая, -ае (да 1 знач.).


бастыён, -а, мн. -ы, -аў, м.

Крапасное ўмацаванне пяцівугольнай формы. Бастыёны Брэсцкай крэпасці.

|| прым. бастыённы, -ая, -ае. Бастыённая сістэма. Б. вал.


басурма́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек іншай веры (уст.).

2. Пра несумленнага чалавека (лаянк.).

|| ж. басурма́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. басурма́нскі, -ая, -ае.


басці́, баду́, бадзе́ш, бадзе́; бадзём, бадзяце́, баду́ць; бадзі́; незак., каго-што.

Тое, што і бадаць.

|| зак. забасці́, -баду́, -бадзе́ш, -бадзе́; -бадзём, -бадзяце́, -баду́ць; -бадзі́.


басэ́тля, -і, мн. -і, -яў, ж.

Самы вялікі струнны смычковы інструмент нізкага рэгістра; кантрабас.

|| прым. басэ́тлевы, -ая, -ае.


бася́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Прадстаўнік дэкласаваных слаёў насельніцтва.

2. Свавольнік, нягоднік (разм., лаянк.).

|| ж. бася́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. бася́цкі, -ая, -ае.


бася́цтва, -а, н.

Лад жыцця басякоў.

|| прым. бася́цкі, -ая, -ае.


баталі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, творы якога прысвечаны ваеннай тэме. Вядомы б.

|| прым. баталі́сцкі, -ая, -ае.


бата́лія, -і, мн. -і, -лій, ж.

1. Бой, бітва (уст.). Баталіі 1812 года.

2. перан. Бойка, бурная сварка (разм., жарт.). Сямейныя баталіі.


батальён, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вайсковае падраздзяленне, у склад якога ўваходзіць некалькі рот. Бессмяротны б. Санітарны б.

|| прым. батальённы, -ая, -ае. Б. камандзір.


бата́льны, -ая, -ае.

Які адлюстроўвае ваенныя сцэны, баявыя дзеянні. Б. жывапіс.


бата́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне батанікі.


бата́ніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Навука аб раслінах.

|| прым. батані́чны, -ая, -ае. Б. сад.


батарэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, мн. -і, -рэ́ек, ж.

1. гл. батарэя.

2. Невялікае кампактнае прыстасаванне для сілкавання чаго-н. электрычнай энергіяй. Б. для кішэннага ліхтарыка. Памяняць батарэйку.


батарэ́я, -і, мн. -і, -рэ́й, ж.

1. Артылерыйскае тактычнае падраздзяленне, якое складаецца з некалькіх гармат, а таксама пазіцыя, якую займае такое падраздзяленне. Мінамётная б.

2. Аб’яднанне некалькіх аднатыпных прылад, прыстасаванняў у адзіную сістэму для эфектыўнага дзеяння. Б. акумулятараў.

3. Сукупнасць злучаных паміж сабой крыніц току, энергіі. Сонечная б.

|| памянш. батарэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, мн. -і, -рэ́ек, ж. (да 3 знач.).

|| прым. батарэ́йны, -ая, -ае.


батле́йка, -і, ДМ -ле́йцы, ж.

Народны лялечны тэатр.

|| прым. батле́йкавы, -ая, -ае.


бато́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Белы хлеб прадаўгаватай формы.

2. Прадукт харчавання акруглай прадаўгаватай формы.

|| памянш. бато́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. Шакаладны б.


батра́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Наёмны сельскагаспадарчы рабочы; парабак. Ісці ў батракі.

|| ж. батра́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. батра́цкі, -ая, -ае. Батрацкая доля.


батра́цтва, -а, н.

1. Занятак батрака; становішча батрака.

2. зб. Батракі. Сабралася б.


батра́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

Працаваць батраком. Цімоху даводзілася некалі б.


батфо́рты, -аў, адз. батфо́рт, -а, м.

Боты з высокімі халявамі з раструбамі ўверсе.


баты́ст, -у, М -сце, м.

Тонкая паўпразрыстая тканіна з ільняной або баваўнянай пражы.

|| прым. баты́ставы, -ая, -ае. Батыставая кофтачка.


батэрфля́й, -ю, м.

Стыль спартыўнага плавання на грудзях, пры якім абедзве рукі адначасова выносяцца на паверхню вады.


бау́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадаўгаваты падарожны куфэрак. Фанерны б.

|| прым. бау́льны, -ая, -ае.


баўту́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Наседжанае без зародка яйцо.


бах, выкл.

1. Ужыв. для абазначэння моцнага адрывістага гуку.

2. у знач. вык. Ужыв. са знач. дзеяслова бахнуць (разм.). Бах шклянку аб падлогу.


бахі́лы, -аў, адз. бахіла, -ы, ж.

1. Самаробныя глыбокія гумавыя галёшы на валёнкі.

2. Спецыяльнае скураное адзенне для рыбалавецкіх і лесасплаўных промыслаў.

3. Спецыяльныя ахоўныя чахлы, якія надзяваюць на абутак. Аднаразовыя б.

|| прым. бахі́льны, -ая, -ае.


бахма́ты, -ая, -ае.

Тое, што і бухматы.


ба́хнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

1. Выцяцца, стукнуцца аб што-н. Б. галавой аб вушак.

2. Паваліцца з шумам. Б. на падлогу.


ба́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. Утварыць моцны адрывісты гук, выстраліць. Б. з вінтоўкі.

2. З шумам стукнуць, кінуць. Б. шклянку на падлогу.

|| незак. ба́хаць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ба́ханне, -я, н.


бахча́, -ы́, мн. -ы́, -э́й, ж.

Поле, на якім вырошчваюць гарбузы, кавуны, дыні.

|| прым. бахчавы́, -а́я, -о́е. Бахчавыя культуры.


бахчаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па бахчаводстве.


бахчаво́дства, -а, н.

Галіна сельскай гаспадаркі, якая займаецца вырошчваннем бахчавых культур.

|| прым. бахчаво́дны, -ая, -ае.


бац, выкл.

1. Ужыв. для абазначэння рэзкага адрывістага гуку (разм.).

2. у знач. вык. Ужыв. для перадачы нечаканасці, раптоўнасці дзеяння. Бац яго па спіне.


бацві́нне, -я, н., зб.

1. Лісце і сцёблы буракоў. Наламаць бацвіння.

2. Страва, прыгатаваная з бурачных сцёблаў і лісця. Наварыць бацвіння.


ба́цнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. і аднакр. (разм.).

З шумам паваліцца, упасці. Б. на канапу.


ба́цнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

Моцна ўдарыць. Б. па хрыбце.


бацы́ла, -ы, мн. -ы, -цы́л, ж.

Хваробатворная бактэрыя, якая мае форму палачкі. Туберкулёзная б. Б. ўтрыманства (перан.).

|| прым. бацы́лавы, -ая, -ае.


ба́цька, -і, мн. ба́цькі, -аў, м.

1. Мужчына ў адносінах да сваіх дзяцей; тата. Родны б.

2. Ветлівы зварот да старога чалавека.

3. Самец у адносінах да свайго патомства.

4. чаго. Заснавальнік, родапачынальнік чаго-н. (кніжн.). Б. авіяцыі.

Выліты бацька, копія бацька (разм.) — пра дзіця, з твару вельмі падобнае да бацькі.

Прыёмны бацька — чалавек, які прыняў дзіця ў сваю сям’ю на правах сына (дачкі).

Увесь у бацьку (разм.) — пра дзіця, якое з твару і характарам падобнае да бацькі.

|| прым. ба́цькаў, -кава (да 1 знач.) і ба́цькаўскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


ба́цькаўшчына, -ы, ж.

1. Краіна, дзе чалавек нарадзіўся, грамадзянінам якой ён з’яўляецца. Любоў да Бацькаўшчыны.

2. Месца, родны куток, дзе нарадзіўся і вырас хто-н. Малая б.

3. Набытак бацькі, спадчына.


бацькі́, -о́ў.

1. Бацька і маці ў адносінах да сваіх дзяцей. Шанаваць бацькоў.

2. Продкі, папярэднія пакаленні. Б. пакінулі нам мудры запавет.

|| прым. бацько́ўскі, -ая, -ае. Б. сход.


бацько́ўства, -а, н.

1. Кроўная роднасць паміж бацькам і яго дзіцем. Устанавіць б.

2. Уласцівыя бацьку пачуцці і адносіны да сваіх дзяцей.


ба́цюхна, -ы, м. (разм.).

Ужыв. пры звароце з пашанай да каго-н. Мы рады, б., выслухаць вашы прапановы.


ба́цюшка, -і, мн. -і, -аў, м.

Поп, святар, а таксама зварот да яго. Сельскі б.


бач, часц.

1. Ужыв., каб звярнуць чыю-н. увагу на што-н. Бач! Каго я сустрэў!

2. у знач. пабочн. сл. Бачыш; як бачыш. Яго, бач, не задавальняе пасада.


ба́чанне, -я, н.

1. гл. бачыць.

2. Разумовае ўсведамленне, успрыманне навакольнага свету. Паэтычнае б. жыцця.


бачко́м, прысл.

Тое, што і бокам.


ба́чна, безас., у знач. вык.

Відаць; можна бачыць, разгледзець. Там б. будзе. Адсюль лесу не б.


ба́чнасць, -і, ж.

1. Магчымасць бачыць удалечыню. Добрая б.

2. Знешні выгляд, які выклікае падманлівае ўражанне, знешняе падабенства чаго-н. (разм.). Гэта толькі б. высакароднасці.


ба́чны, -ая, -ае.

Даступны зроку. Увышыні кружыліся ледзь бачныя буслы.


бачо́к гл. бок.


ба́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак.

1. з кім. Бачыць адзін аднаго, сустракацца. Б. з сябрамі.

2. Успрымацца зрокам, быць бачным. Удалечыні бачацца абрысы гор.

3. Паўставаць у думках, уяўляцца. Будучае ўжо добра бачыцца.

|| зак. уба́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца (да 1 і 3 знач.) і паба́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца (да 1 знач.).


ба́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; незак.

1. без дап. Валодаць пачуццём зроку. Совы добра бачаць ноччу.

2. каго-што. Успрымаць зрокам. Б. лугі і палі.

3. каго-што. Сустракаць каго-, што-н. Учора бачыў яго ў клубе.

4. Уяўляць у думках. Б. на стагоддзі ўперад.

5. каго-што. Звяртаць увагу, заўважаць. Б. чалавечыя пакуты.

6. што і з дадан. Адчуваць, усведамляць, разумець. Бачу, што Сяргей праўду кажа.

Бачыць навылёт (навылет), бачыць наскрозь — вельмі добра ведаць каго-н.

Бачыш ты! (разм.) — пры выказванні здзіўлення.

Свету белага (божага) не бачыць (разм.) — быць вельмі занятым.

|| зак. уба́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны (да 2—6 знач.) і паба́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны (да 2, 3, 5 і 6 знач.).

|| наз. ба́чанне, -я, н. (да 2 знач.).


башкі́ры, -аў, адз. башкі́р, -а, м.

Карэннае насельніцтва Рэспублікі Башкортастан, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. башкі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. башкі́рскі, -ая, -ае. Башкірская мова.


башлы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Востраканечны капюшон з доўгімі канцамі, які надзяваецца на шапку.

|| прым. башлыко́вы, -ая, -ае.


башма́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (спец.).

На чыгунцы: клінападобная калодка, якая падкладваецца пад колы вагонаў, каб спыніць іх рух.

|| прым. башма́чны, -ая, -ае.


баяві́к¹, баевіка́, мн. баевікі́, баевіко́ў, м.

Жанр кінафільма з бойкамі, гвалтам, перастрэлкамі, пагоняй і пад.


баяві́к², баевіка́, мн. баевікі́, баевіко́ў, м.

Член узброенай групоўкі, што ўваходзіць у тэрарыстычную арганізацыю.


баяві́ты, -ая, -ае.

Рашучы, настойлівы ў дзеяннях.

|| наз. баяві́тасць, -і, ж.


баявы́, -а́я, -о́е.

1. Які мае адносіны да вайны, звязаны з вядзеннем бою; прызначаны для бою. Баявое заданне. Б. патрон.

2. Гатовы да барацьбы, загартаваны ў баях. Баявая група.

3. Смелы, энергічны, рашучы. Б. хлопец.


баядэ́ра, -ы, мн. -ы, -дэ́р і баядэ́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (уст.).

Еўрапейская назва прафесійнай танцоўшчыцы ў Індыі (пры храмах, на святах).


баяздо́льны, -ая, -ае.

Прыгодны, падрыхтаваны да баявых дзеянняў. Б. атрад.

|| наз. баяздо́льнасць, -і, ж.


баязлі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Чалавек, які ўсяго баіцца, у якога пачуццё страху бярэ верх над іншымі пачуццямі.

|| ж. баязлі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, мн. -і, -лівак, ж.


баязлі́вы, -ая, -ае.

Які ўсяго баіцца, нясмелы, палахлівы. Б. чалавек. Б. позірк.

|| наз. баязлі́васць, -і, ж.


бая́н¹, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Усходнеславянскі паэт, пясняр.


бая́н², -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі гармонік са складанай сістэмай ладоў.

|| прым. бая́нны, -ая, -ае.


баяні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на баяне². Трыа баяністаў.

|| ж. баяні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


бая́рства, -а, н.

1. Сан, званне баярына.

2. зб. Баяры, баярскае саслоўе.


бая́рын, -а, мн. бая́ры, бая́р, м.

У Кіеўскай Русі і Маскоўскай дзяржаве: буйны землеўладальнік, які належаў да вярхоў пануючага класа.

|| прым. бая́рскі, -ая, -ае. Б. быт.


бая́рыня, -і, мн. -і, -рынь, ж.

Жонка баярына.


бая́рышніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Матылёк сямейства бялянак з чорнымі жылкамі і крапінкамі на белых крылах.


бая́цца, баю́ся, баі́шся, баі́цца; баі́мся, баіце́ся, бая́цца; бо́йся; незак.

1. Адчуваць страх. Б. ваўкоў — быць без грыбкоў (прыказка.).

2. чаго. Не пераносіць чаго-н., адмоўна рэагаваць на што-н. Расліны б. марозу.

3. (з адмоўем) у знач. пабочн. сл. Будзь упэўнены. Не бойся, я вярнуся жывы.


бег, бе́гу, м.

1. Хуткае перамяшчэнне, пры якім моцна адштурхоўваюцца нагамі ад зямлі. Б. на месцы. Марафонскі б. (від спартыўнага спаборніцтва).

2. перан. Наогул імклівае перамяшчэнне чаго-н. Б. часу.

|| прым. бегавы́, -а́я, -о́е. Бегавая дарожка.


бегані́на, -ы, ж. (разм.).

1. Безупынны рух бягом у розных напрамках. Б. дзяцей.

2. перан. Заняткі, турботы, якія патрабуюць спешкі, хаджэння па розных месцах. Сёння цэлы дзень займаўся беганінай.


бе́гаць, бе́гаю, бе́гаеш, бе́гае; незак.

1. Тое, што і бегчы (у 1 знач.), але абазначае дзеянне, якое адбываецца шматразова ці ў розных напрамках. Мурашкі бегаюць.

2. Часта бываць у каго-н., хадзіць да каго-н. Б. па хатах.

3. за кім. Заляцацца да каго-н. (разм.). Б. за дзяўчынай.

4. Займацца бегам як спортам. Б. хутчэй за ўсіх.

5. Хутка рухацца, мільгацець (аб прадметах, пальцах, вачах і пад.; разм.). Вочы так і бегаюць, як у злодзея.

Па завуголлі бегаць (разм., неадабр.) — пазбягаць працы.

Па нітачцы бегаць (разм., неадабр.) — быць паслухмяным, дысцыплінаваным.

|| наз. бе́ганне, -я, н. (да 1 і 4 знач.).


бегемо́т, -а, М -мо́це, мн. -ы, -аў, м.

Буйная парнакапытная млекакормячая жывёліна, якая жыве ў прэснаводных вадаёмах трапічнай Афрыкі.

|| прым. бегемо́тавы, -ая, -ае.


бе́глы, -ая, -ае.

1. Які ўратаваўся ўцёкамі (гіст.). Б. селянін. Прытуліць беглага (наз.).

2. Не вельмі ўважлівы, павярхоўны. Б. позірк.

3. Хуткі, дастаткова свабодны. Беглае чытанне.

Беглыя галосныя — галосныя гукі «о» і «е», якія чаргуюцца з нулём гуку пры форма- і словаўтварэнні.

|| наз. бе́гласць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


бе́гчы, бягу́, бяжы́ш, бяжы́ць; бяжы́м, бежыце́, бягу́ць; бег, -гла; бяжы́; незак.

1. Хутка рухацца, перамяшчацца, рэзка адштурхоўваючыся ад зямлі нагамі. Б. па вуліцы. Б. трушком.

2. перан. Імкліва перамяшчацца ў якім-н. напрамку, несупынна цячы патокам. Кроў бяжыць па жылах.

3. перан. Праходзіць, працякаць (пра час, жыццё). Бягуць гады.

4. Ратавацца ўцёкамі. Б. з палону.

5. Пашырацца, даносіцца, далятаць, распаўсюджвацца (пра чуткі, звесткі). Добрая вестка ляжыць, а дрэнная па дарозе бяжыць (прыказка).

Бегма (бягом) бегчы (разм.) — вельмі спяшацца; не ісці, а бегчы.

Бегчы без аглядкі (разм.) — вельмі хутка бегчы.

Бегчы (ісці) куды вочы глядзяць (разм.) — без пэўнага кірунку, не выбіраючы шляху.


бедава́ць, бяду́ю, бяду́еш, бяду́е; бяду́й; незак.

1. Цярпець душэўныя пакуты; выказваць перажыванні; клапаціцца аб кім-, чым-н. Б. аб дзіцяці.

2. Жыць у нястачы; гараваць.

|| наз. бедава́нне, -я, н.


бедната́, -ы́, ДМ -наце́, ж.

1. Адсутнасць або недахоп сродкаў для існавання. Б. не загана.

2. зб. Бедныя людзі, беднякі. Вясковая б.


бе́дны, -ая, -ае.

1. Які не мае дастаткова матэрыяльных сродкаў; небагаты, незаможны. Б. чалавек.

2. Аднастайны, мізэрны; які мае недахоп у чым-н. Бедная расліннасць. Б. слоўнікавы запас.

3. Нешчаслівы, які выклікае спачуванне да сябе. Беднае дзіця.

4. Танны, просты. Б. гардэроб. Бедная вопратка.

|| наз. бе́днасць, -і, ж. (да 1, 2 і 4 знач.).


бе́дства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Вялікае няшчасце з цяжкімі вынікамі. Стыхійнае б.


бедуі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадстаўнік качавых і паўкачавых арабаў-жывёлаводаў.

|| ж. бедуі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. бедуі́нскі, -ая, -ае.


бе́жанец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Чалавек, які пакінуў месца свайго жыхарства з прычыны вайны або якога-н. бедства.

|| ж. бе́жанка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. бе́жанскі, -ая, -ае. Бежанскія фурманкі.


без, прыназ. з Р.

1. Указвае на адсутнасць у прадмеце, з’яве, паняцці часовай або пастаяннай прыкметы. Крэсла без ножкі. Праца без прымусу. Без праўды веку не пражывеш (прыказка).

2. Паказвае, што дзеянне адбываецца без удзелу каго-н., чаго-н. Працаваць без памочніка.

3. Пры словах, што абазначаюць меру, час, колькасць, паказвае, колькі не хапае да поўнай меры. Без 20 сантыметраў 3 метры. Без чвэрці гадзіна.

4. З некаторымі назоўнікамі ўтварае прыслоўныя спалучэнні, якія выражаюць спосаб дзеяння. Працаваць без адпачынку. Бегчы без аглядкі.

Не без гэтага (разм.) — і гэта бывае.

Не без таго (разм.) — бывае і так.


без... (а таксама без’..., бес..., бяз..., бяз’..., бяс...), прыстаўка.

Служыць для ўтварэння:

1) прыметнікаў ад назоўнікаў са знач.: пазбаўлены чаго-н., які не мае чаго-н., напр.: беззямельны, безадходны, безазёрны;

2) назоўнікаў, якія азначаюць адсутнасць або недахоп чаго-н., напр.: беззямелле, бездарожжа, безадказнасць.


без’... (гл. без...), прыстаўка.

Ужыв. замест «без...» з апострафам перад ётавымі галоснымі, напр., без’языкі.


безабаро́нны, -ая, -ае.

Няздольны абараніць сябе, пастаяць за сябе. Б. чалавек.

|| наз. безабаро́ннасць, -і, ж.


безаблі́чны, -ая, -ае.

Пазбаўлены індывідуальнасці, своеасаблівасці, характэрных прыкмет. Б. артыст.

|| наз. безаблі́чнасць, -і, ж.


безавары́йны, -ая, -ае.

Які не меў аварый, крушэнняў. Б. рух.

|| наз. безавары́йнасць, -і, ж.


безагаво́рачны, -ая, -ае.

Не абмежаваны ніякімі ўмовамі; безумоўны. Безагаворачная капітуляцыя.

|| наз. безагаво́рачнасць, -і, ж.


безадва́льны, -ая, -ае.

Звязаны з апрацоўкай глебы, пры якой пласт не пераварочваецца. Безадвальнае ворыва.


безадка́зны, -ая, -ае.

1. Які не стрымліваецца пачуццём адказнасці. Б. ўчынак.

2. Які працуе без перабояў. Б. рухавік.

3. Бездакорны, які выконвае без пярэчання ўсе даручэнні. Б. памочнік.

|| наз. безадка́знасць, -і, ж.


безадкла́дны, -ая, -ае.

Такі, выкананне якога не церпіць адкладу. Безадкладная справа.

|| наз. безадкла́днасць, -і, ж.


безадно́сны, -ая, -ае.

Які захоўвае сваё значэнне пры любых умовах; нязменны, абсалютны.

|| наз. безадно́снасць, -і, ж.


безадры́ўны, -ая, -ае.

Які адбываецца без адрыву ад асноўнай дзейнасці. Безадрыўная вучоба.

|| наз. безадры́ўнасць, -і, ж.


безалкаго́льны, -ая, -ае.

Які не змяшчае ў сабе алкаголю. Б. напітак.


безапеляцы́йны, -ая, -ае.

1. Які не дапускае апеляцыі. Безапеляцыйнае рашэнне.

2. Катэгарычны, які не дапускае пярэчанняў. Б. тон.

|| наз. безапеляцы́йнасць, -і, ж.


безасабо́вы, -ая, -ае.

У граматыцы: які не дапускае ўжывання дзейніка. Б. дзеяслоў. Б. сказ.

|| наз. безасабо́васць, -і, ж.


безасцюко́вы, -ая, -ае.

Які не мае асцюкоў. Безасцюковая пшаніца.


безбацько́ўства, -а, н.

Жыццё дзіцяці без бацькі.


безбіле́тны, -ая, -ае.

Які не мае білета (у 1 знач.). Б. пасажыр.


безбярэ́жны, -ая, -ае.

Такі шырокі, што не відаць берагоў; неаглядны, бязмежны. Безбярэжная пустыня. Безбярэжнае мора.

|| наз. безбярэ́жнасць, -і, ж.


безвітамі́нны, -ая, -ае.

У якім адсутнічаюць вітаміны. Б. прадукт.


безвыніко́вы, -ая, -ае.

Які не дае жаданых вынікаў; беспаспяховы.

|| наз. безвыніко́васць, -і, ж.


безгало́вы, -ая, -ае.

1. Які не мае галавы, пазбаўлены галавы. Б. селядзец.

2. перан. Някемлівы, неразумны (разм.).


безгало́сы, -ая, -ае.

Які мае дрэнны, слабы голас. Безгалосая спявачка.


безгаспада́рлівы, -ая, -ае.

Які не ўмее разумна весці гаспадарку; неэканомны. Б. кіраўнік.

|| наз. безгаспада́рлівасць, -і, ж.


безгаспада́рны, -ая, -ае.

Які не мае гаспадара, які нікому не належыць. Безгаспадарная маёмасць.

|| наз. безгаспада́рнасць, -і, ж.


безгаспада́рчы, -ая, -ае.

Тое, што і безгаспадарлівы.

|| наз. безгаспада́рчасць, -і, ж.


безграшо́вы, -ая, -ае.

Які ажыццяўляецца без грошай, шляхам безнаяўных або натуральных разлікаў. Б. разлік.


безграшо́ўе, -я, н.

Недахоп грошай або іх адсутнасць у каго-н.


безгрунто́ўны, -ая, -ае.

Які нічым не абгрунтаваны. Безгрунтоўнае абвінавачванне.

|| наз. безгрунто́ўнасць, -і, ж.


безгусто́ўны, -ая, -ае.

Які не мае мастацкага або наогул добрага густу. Б. чалавек.

|| наз. безгусто́ўнасць, -і, ж.


бездажджо́ўе, -я, н. (разм.).

Адсутнасць дажджоў; засуха.


бездако́рны, -ая, -ае.

Які не выклікае дакору; беззаганны. Бездакорная праца. Б. адказ вучня.

|| наз. бездако́рнасць, -і, ж.


бе́здань, -і, ж.

1. Невымерная глыбіня; прорва. Чорная б. Марская б.

2. перан., чаго. Вялікая колькасць; безліч. Б. спраў.


бездапамо́жны, -ая, -ае.

1. Які не можа самастойна справіцца з чым-н.; слабы. Бездапаможныя хворыя.

2. перан. Вельмі дрэнны, слабы, бяздарны. Бездапаможныя вершы.

|| наз. бездапамо́жнасць, -і, ж.


бе́здараж, -ы, ж.

1. Адсутнасць або недахоп добраўпарадкаваных дарог.

2. Час, калі дарогі становяцца непраходнымі. Вясенняя б.


бездаро́жны, -ая, -ае.

Які не мае праезных або добраўпарадкаваных дарог. Бездарожная тайга.

|| наз. бездаро́жжа, -а, н.


безжурбо́тны, -ая, -ае.

Не азмрочаны журбой, смуткам. Безжурботнае жыццё.

|| наз. безжурбо́тнасць, -і, ж.


безжыццёвы, -ая, -ае.

1. Мёртвы. Безжыццёвае цела.

2. перан. Пазбаўлены выразнасці, малавыразны, пусты. Б. позірк.

|| наз. безжыццёвасць, -і, ж.


беззага́нны, -ая, -ае.

Які не мае заганаў, бездакорны. Беззаганная работа.

|| наз. беззага́ннасць, -і, ж.


беззако́ннасць, -і, ж.

1. Тое, што і беззаконне.

2. Беззаконны ўчынак. Чыніць б.


беззако́нне, -я, н.

Парушэнне або адсутнасць законнасці. Барацьба з беззаконнем.


беззако́нны, -ая, -ае.

Які супярэчыць закону, законнасці. Беззаконныя дзеянні.


беззапаве́тны, -ая, -ае.

Які аддаецца поўнасцю чаму-н.; самаадданы. Беззапаветнае служэнне Радзіме.

|| наз. беззапаве́тнасць, -і, ж. Воінская б.


беззмясто́ўны, -ая, -ае.

Бедны думкамі, нецікавы. Б. артыкул.

|| наз. беззмясто́ўнасць, -і, ж.


беззяме́лле, -я, н.

Адсутнасць або недахоп зямлі для вядзення сельскай гаспадаркі.


беззяме́льны, -ая, -ае.

Які не мае зямлі для вядзення сельскай гаспадаркі.


безнадзе́йны, -ая, -ае.

Які не пакідае надзеі на што-н., не дазваляе разлічваць на добры канец або паляпшэнне чаго-н. Б. хворы. Безнадзейнае становішча.

|| наз. безнадзе́йнасць, -і, ж.


безназо́ўны, -ая, -ае.

Які не мае назвы. Безназоўнае возера.

|| наз. безназо́ўнасць, -і, ж.


безная́ўны, -ая, -ае.

Які выконваецца без наяўных грошай шляхам пераводу сродкаў з аднаго рахунку на іншы. Безнаяўныя плацяжы.


безразва́жнасць, -і, ж.

1. гл. безразважны.

2. Схільнасць да неабдуманых учынкаў.


безразва́жны, -ая, -ае.

Такі, паводзіны якога не кантралююцца розумам, развагай. Б. ўчынак.

|| наз. безразва́жнасць, -і, ж.


безразме́рны, -ая, -ае.

Які набывае патрэбны размер пры надзяванні, эластычны (звычайна пра шкарпэткі, панчохі і пад.). Безразмерныя калготкі.


безрука́ўка, -і, ДМ -ка́ўцы, мн. -і, -ка́вак, ж.

Куртка або кофта без рукавоў. Цёплая б.


безудзе́льны, -ая, -ае.

Які не прымае ніякага ўдзелу ў чым-н.; абыякавы да ўсяго. Безудзельныя адносіны да чаго-н.

|| наз. безудзе́льнасць, -і, ж.


безула́ддзе, -я, н.

Адсутнасць дзяржаўнай або мясцовай улады. Перыяд безуладдзя.


безула́дны, -ая, -ае.

Які не мае ўлады або страціў яе. Б. кіраўнік.


безумо́ўны, -ая, -ае.

1. Не абмежаваны ўмовамі; безагаворачны. Безумоўнае падпарадкаванне.

2. Бясспрэчны, несумненны. Безумоўная перамога.

|| наз. безумо́ўнасць, -і, ж.


безупы́нны, -ая, -ае.

Пастаянны, бесперапынны. Б. шум.

|| наз. безупы́ннасць, -і, ж.


безыдэ́йны, -ая, -ае.

Пазбаўлены ідэйнасці, беспрынцыповы. Б. кінафільм.

|| наз. безыдэ́йнасць, -і, ж.


безыме́нны, -ая, -ае.

Які не мае імя, назвы або яны невядомыя. Б. персанаж. Безыменная даліна.

|| прым. безыме́ннасць, -і, ж.


безыніцыяты́ўны, -ая, -ае.

Які не праяўляе ініцыятывы; пасіўны. Б. кіраўнік.

|| наз. безыніцыяты́ўнасць, -і, ж.


безэ́, нескл., н.

Лёгкае пірожнае з узбітых яечных бялкоў і цукру. З’есці б.


без’язы́кі, -ая, -ае.

1. Які не валодае мовай, нямы.

2. перан. Які не ўмее добра, свабодна гаварыць.

|| наз. без’язы́касць, -і, ж.


бейсбалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца бейсболам; ігрок у бейсбол.

|| ж. бейсбалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. бейсбалі́сцкі, -ая, -ае.


бейсбо́л, -а, м.

Спартыўная камандная гульня з мячом і бітой.

|| прым. бейсбо́льны, -ая, -ае.


беке́ша, -ы, мн. -ы, -ке́ш, ж. (гіст.).

Верхняя мужчынская вопратка, падбітая футрам, са зборкамі ў таліі і разрэзам ззаду.


беко́н, -у, м.

Прасоленая або правэнджаная свініна асобага прыгатавання.

|| прым. беко́нны, -ая, -ае.


бела... і бела-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. белы (у 1, 3 і 4 знач.), напр.: белагаловы, белавусы, беламармуровы, беласнежны, бела-блакітны, бела-зялёна-чырвоны, белагвардзеец, белаэмігрант.


белабаро́ды, -ая, -ае.

З белай барадой. Б. дзед.


белабіле́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які мае белы білет, які вызвалены ад вайсковай службы па стане здароўя.


белабо́кі, -ая, -ае.

З белымі бакамі. Белабокая сарока.


белабры́сы, -ая, -ае (разм.).

З вельмі светлымі бровамі, валасамі, вейкамі. Б. хлопец.

|| наз. белабры́сасць, -і, ж.


белавы́, -а́я, -о́е.

Перапісаны начыста. Б. экзэмпляр рукапісу.


белагало́вы, -ая, -ае.

Які мае светлыя або сівыя валасы.


белагвардзе́ец, -дзе́йца, мн. -дзе́йцы, -дзе́йцаў, м.

У гады Грамадзянскай вайны: член белай гвардыі — рускіх ваенных фарміраванняў, што змагаліся супраць савецкай улады.

|| прым. белагвардзе́йскі, -ая, -ае.


белагру́ды, -ая, -ае.

У якога белыя грудзі. Белагрудыя ластаўкі.


белагры́вы, -ая, -ае.

З белай грывай. Белагрывыя коні.


беладо́нна, -ы, ж.

1. Ядавітая расліна сямейства паслёнавых з чорнымі ягадамі.

2. Лякарства, прыгатаванае з карэння і лісця гэтай расліны.


беладрэ́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Сталяр, які вырабляе простую непаліраваную мэблю з дрэва.


белакро́ўе, -я, н.

Тое, што і лейкоз.


белаку́ры, -ая, -ае.

Са светла-русымі валасамі. Белакурая дзяўчынка.


белару́сы, -аў, адз. -ру́с, -а, м.

1. Усходнеславянскі народ, які складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Беларусь.

2. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь.

|| ж. белару́ска, -і, ДМ -ру́сцы, мн. -і, -сак.

|| прым. белару́скі, -ая, -ае. Беларуская мова.


белару́чка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -чцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -чак (разм.).

Чалавек, які цураецца фізічнай працы, наогул цяжкай работы.


белары́біца, -ы, мн. -ы, -біц, ж.

Рыба сямейства ласасёвых.


беласне́жны, -ая, -ае.

Вельмі белы. Беласнежная сарочка.


беластво́лы, -ая, -ае.

З белым ствалом. Беластволыя бярозы.


беласце́нны, -ая, -ае.

З белымі сценамі. Б. палац.


белатва́ры, -ая, -ае.

З вельмі белым тварам. Белатварая паненка.


белашва́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Жанчына, якая шые бялізну.


белашве́йны, -ая, -ае.

Які звязаны з шыццём бялізны. Белашвейнае атэлье.


белетры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Аўтар белетрыстычных твораў.

|| ж. белетры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


белетры́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Апавядальная мастацкая літаратура, разлічаная на масавага чытача.

|| прым. белетрысты́чны, -ая, -ае.


белізна́, -ы́, ж.

Яркі, чысты белы колер чаго-н. Б. снягоў.


белужы́ны гл. бялуга.


белушы́ны гл. бялуха.


бе́лы, -ая, -ае.

1. Які мае колер снегу, малака, крэйды. Б. конь. Белая бяроза.

2. Светлы, ясны. Белыя ночы.

3. Варожы савецкай уладзе, контррэвалюцыйны. Белая армія. Разгром белых (наз.).

4. Які мае светлы колер скуры (пра ра́су¹).

Белае мяса — цяляціна або курынае мяса.

Белая гарачка — цяжкае псіхічнае захворванне ў выніку алкагалізму.

Сярод белага дня (разм.) — удзень, днём.


бельведэ́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая вежа над будынкам як архітэктурнае ўпрыгожанне або альтанка, павільён на ўзвышаным месцы. Палац з бельведэрам.


бельгі́йцы, -аў, адз. бельгі́ец, -гійца, м.

Асноўнае насельніцтва Бельгіі.

|| ж. бельгі́йка, -і, ДМ -гійцы, мн. -і, -гі́ек.

|| прым. бельгі́йскі, -ая, -ае.


бельэта́ж, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Другі паверх у дамах-асабняках.

2. Ярус у тэатры непасрэдна над партэрам або амфітэатрам.

|| прым. бельэта́жны, -ая, -ае.


беляшы́, -о́ў, адз. бяля́ш, беляша́, м.

Невялікія круглыя піражкі з мясной начынкай.


бемо́ль, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Нотны знак, які азначае паніжэнне гуку на паўтон.

|| прым. бемо́льны, -ая, -ае.


бенедыкці́н, -у, м.

Адзін з гатункаў французскага лікёру.


бенефі́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Спектакль у гонар або на карысць аднаго з яго ўдзельнікаў.

|| прым. бенефі́сны, -ая, -ае.


бенефіцыя́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Артыст, на карысць якога даецца бенефіс.

|| ж. бенефіцыя́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


бензаво́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аўтацыстэрна для перавозкі бензіну і іншага вадкага паліва.

|| прым. бензаво́зны, -ая, -ае.


бензазапра́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяльная аўтацыстэрна, абсталяваная для запраўкі аўтамашын, самалётаў, танкаў.


бензі́н, -у, м.

Бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы нафты.

|| прым. бензі́навы, -ая, -ае.


бензо́л, -у, м.

Бясколерная гаручая вадкасць са своеасаблівым пахам, якая атрымліваецца пры сухой перагонцы вугалю, нафты і выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці.

|| прым. бензо́лавы, -ая, -ае.


бенуа́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ніжні ярус лож² у тэатры, які размешчаны на ўзроўні партэра.

|| прым. бенуа́рны, -ая, -ае.


бе́раг, -а, М -разе, мн. берагі́, -о́ў, м.

1. Край, паласа зямлі каля вадаёма. Пясчаны б.

2. Суша (у процілегласць вадзе). Сысці на б.

3. Край тканіны. Б. палатна.

4. Верхні край якой-н. пасудзіны. Вядро вады роўна з берагамі.

Прыстаць да берага (разм.) — знайсці якое-н. месца для пастаяннага жыцця.

|| памянш. беражо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м. (да 1, 3 і 4 знач.).

|| прым. берагавы́, -а́я, -о́е.


берагчы́, -рагу́, -ражэ́ш, -ражэ́; -ражо́м, -ражаце́, -рагу́ць; бяро́г, берагла́, -ло́; -ражы́; незак., каго-што.

1. Захоўваць, ашчадна расходаваць; марна не траціць. Б. здароўе. Б. кожную капейку.

2. Клапатліва ахоўваць каго-, што-н., засцерагаць ад чаго-н. Б. тайну. Б. дзіця.


берагчы́ся, -рагу́ся, -ражэ́шся, -ражэ́цца; -ражо́мся, -ражаце́ся, -рагу́цца; бяро́гся, берагла́ся, -ло́ся; -ражы́ся; незак., каго-чаго і без дап.

Быць асцярожным, засцерагаць сябе ад каго-, чаго-н. Б. прастуды.


беражлі́вы, -ая, -ае.

Які ашчадна адносіцца да маёмасці; эканомны. Б. гаспадар.

|| наз. беражлі́васць, -і, ж.


берасто́вы гл. бяроста.


берасця́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Каробка, сплеценая з бяросты.


берасця́нка², -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Лясная пеўчая птушка атрада вераб’іных; зяблік.

|| прым. берасця́нкавы, -ая, -ае.


берасця́ны гл. бяроста.


бервяно́, -а́, мн. бярвёны і (з ліч. 2, 3, 4) бервяны́, бярвён, н.

Ачышчаны ад галін і сучча ствол дрэва або яго частка. Тоўстыя бярвёны.

|| памянш. бярве́нца, -а, мн. -ы, -аў, н.


бергамо́т, -а, М -мо́це, м.

1. Гатунак сакавітых салодкіх груш.

2. мн. -ы, -аў. Вечназялёнае пладовае дрэва сямейства рутавых, а таксама плод такога дрэва.

|| прым. бергамо́тавы, -ая, -ае.


бе́ркавец, -каўца, мн. -каўцы, -каўцаў, м.

Старая мера вагі, роўная 10 пудам.


бе́ркут, -а, М -куце, мн. -ы, -аў, м.

Драпежная птушка сямейства ястрабіных, буйная парода арлоў. Паляванне з беркутам.


беркуцяня́ і беркуцянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня беркута.


берэ́йтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аб’ездчык верхавых коней, а таксама спецыяліст, які вучыць верхавой яздзе.

|| прым. берэ́йтарскі, -ая, -ае.


берэ́т, -а, М -рэ́це, мн. -ы, -аў, м.

Круглая мяккая шапачка без казырка. Мужчынскі б.

|| памянш. берэ́цік, -а, мн. -і, -аў, м.


бес... (гл. без...), прыстаўка.

Ужыв. замест «без...» перад глухімі зычнымі, напр.: бескарысны, бесклапотны, бестурботны.


бесказы́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Шапка з цвёрдым аколышам без казырка. Матросы ў белых бесказырках.


бескане́чнасць, -і, ж. (спец.).

Уяўная велічыня, большая за ўсякую зададзеную.


бескантро́льны, -ая, -ае.

Які нікім не кантралюецца. Бескантрольная дзейнасць.

|| наз. бескантро́льнасць, -і, ж.


бесканфлі́ктны, -ая, -ае.

Пазбаўлены канфлікту (канфліктаў). Бесканфліктная сітуацыя.

|| наз. бесканфлі́ктнасць, -і, ж.


бескары́слівы, -ая, -ае.

Які не звязаны з асабістай выгадай. Б. чалавек. Б. ўчынак.

|| наз. бескары́слівасць, -і, ж.


бескары́сны, -ая, -ае.

Які не прыносіць ніякай карысці; дарэмны. Б. занятак.

|| наз. бескары́снасць, -і, ж.


бескасцёвы, -ая, -ае.

Які не мае касцяка, касцей.


бескватэ́рны, -ая, -ае.

Які не мае кватэры.


бесклапо́тны, -ая, -ае.

Які не праяўляе клопату, турбот пра свае справы, паводзіны і пад. Б. чалавек.

|| наз. бесклапо́тнасць, -і, ж.


бескульту́р’е, -я, н. (разм.).

Тое, што і бескультурнасць.


бескульту́рнасць, -і, ж.

Адсутнасць усякай культуры.


беспаваро́тны, -ая, -ае.

Канчатковы, які не будзе зменены. Беспаваротнае рашэнне.

|| наз. беспаваро́тнасць, -і, ж.


беспаве́траны, -ая, -ае.

Не запоўнены паветрам. Беспаветраная прастора.


беспадста́ўны, -ая, -ае.

Які не мае пад сабою падстаў; нічым не абгрунтаваны. Беспадстаўнае абвінавачванне.

|| наз. беспадста́ўнасць, -і, ж.


беспазвано́чны, -ая, -ае.

Які не мае пазваночніка. Беспазваночныя жывёлы. Атрад беспазваночных (наз.).


беспакара́ны, -ая, -ае.

Які астаўся непакараны, не атрымаў пакарання. Беспакаранае злачынства. Прайсці беспакарана (прысл.).

|| наз. беспакара́насць, -і, ж.


беспамылко́вы, -ая, -ае.

Правільны, без памылак. Беспамылковае рашэнне.

|| наз. беспамылко́васць, -і, ж.


беспара́дак, -дку, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Адсутнасць парадку. У хаце б. Валяцца ў беспарадку.

2. звычайна мн. Масавыя народныя хваляванні як форма пратэсту супраць улады. Беспарадкі ў казармах.


беспара́дкавы, -ая, -ае.

1. У якім няма парадку, бессістэмны. Беспарадкавае апісанне.

2. Неарганізаваны, стыхійны. Беспарадкавая мітусня.

|| наз. беспара́дкавасць, -і, ж.


беспаро́дны, -ая, -ае.

Непародзісты, у якога адсутнічаюць прыкметы добрай пароды. Беспародная жывёла.


беспарты́йны, -ая, -ае.

Які не з’яўляецца членам якой-н. партыі.

|| наз. беспарты́йнасць, -і, ж.


беспаса́дачны, -ая, -ае.

Які ажыццяўляецца без пасадак самалёта на прамежкавых пунктах. Б. пералёт.


беспаса́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж. (уст.).

Бедная дзяўчына, якая не мае пасагу.


беспаспяхо́вы, -ая, -ае.

Які не прыносіць поспеху, не дасягае пэўнай мэты; няўдалы. Беспаспяховыя пошукі.

|| наз. беспаспяхо́васць, -і, ж.


бесперабо́йны, -ая, -ае.

Які адбываецца без перабояў, без затрымак. Бесперабойнае забеспячэнне.

|| наз. бесперабо́йнасць, -і, ж.


бесперапы́нны, -ая, -ае.

Які адбываецца без перапынкаў, пастаянна. Б. гул матораў. Дождж ідзе бесперапынна (прысл.).

|| наз. бесперапы́ннасць, -і, ж.


беспераса́дачны, -ая, -ае.

Які адбываецца без перасадак. Б. рэйс.


бесперашко́дны, -ая, -ае.

Які не мае перашкод, не звязаны з імі. Б. выезд.

|| наз. бесперашко́днасць, -і, ж.


бесперспекты́ўны, -ая, -ае.

Пазбаўлены перспектыў, будучага. Б. план.

|| наз. бесперспекты́ўнасць, -і, ж.


беспрабу́дны, -ая, -ае.

1. Пра сон: моцны, працяглы. Б. сон. Спаць беспрабудна (прысл.).

2. перан. Пра п’яніц, п’янства: бесперапынны, пастаянны. Б. п’яніца.

|| наз. беспрабу́днасць, -і, ж.


беспрадме́тны, -ая, -ае.

Які не мае пэўнай мэты; без зместу. Беспрадметныя спрэчкі.

|| наз. беспрадме́тнасць, -і, ж.


беспрасве́тны, -ая, -ае.

1. Вельмі цёмны; бясконцы (пра дождж, цемру і пад.). Беспрасветная ноч.

2. перан. Вельмі сумны, без надзеі на што-н. лепшае. Б. сум.

|| наз. беспрасве́тнасць, -і, ж.


беспрацо́ўе, -я, н.

1. Сацыяльна-эканамічная з’ява, калі частка працаздольнага насельніцтва не знаходзіць сабе рабочага месца; наяўнасць беспрацоўных. Рост беспрацоўя.

2. Стан беспрацоўнага чалавека.


беспрацо́ўны, -ая, -ае.

Які не мае работы; пазбаўлены магчымасці атрымліваць пастаянны заробак. Беспрацоўныя рабочыя. Дапамога беспрацоўным (наз.).


беспрацэ́нтны, -ая, -ае.

На які не налічваюцца працэнты. Беспрацэнтная пазыка.


беспрынцыпо́вы, -ая, -ае.

Які не мае ніякіх прынцыпаў, пазбаўлены маральных асноў. Б. чалавек.

|| наз. беспрынцыпо́васць, -і, ж.


беспрыту́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Бяздомнае дзіця, падлетак, у якіх няма бацькоў і якія жывуць без выхавання, догляду.

|| ж. беспрыту́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


беспрыту́льны, -ая, -ае.

1. Які не мае ні бацькоў, ні прытулку; бяздомны. Беспрытульнае дзіця.

2. перан. Пазбаўлены належнага догляду; занядбаны. Беспрытульная гаспадарка.

|| наз. беспрыту́льнасць, -і, ж.


беспрычы́нны, -ая, -ае.

Які не мае ніякай прычыны; беспадстаўны. Б. смех.

|| наз. беспрычы́ннасць, -і, ж.


беспрэцэдэ́нтны, -ая, -ае.

Які не мае прэцэдэнту, прыкладу ў мінулым. Б. выпадак.

|| наз. беспрэцэдэ́нтнасць, -і, ж.


беспярэ́чны, -ая, -ае.

Які выконваецца без пярэчанняў. Беспярэчнае выкананне пастановы.

|| наз. беспярэ́чнасць, -і, ж.


бессардэ́чны, -ая, -ае.

Пазбаўлены сардэчнасці, чуласці ў адносінах з людзьмі, бяздушны, жорсткі. Бессардэчная жанчына. Б. ўчынак.

|| наз. бессардэ́чнасць, -і, ж.


бессаро́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Бессаромны, нясціплы чалавек.

|| ж. бессаро́мніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


бессаро́мны, -ая, -ае.

Які не мае сораму; нахабны. Бессаромныя паводзіны.

|| наз. бессаро́мнасць, -і, ж.


бессістэ́мны, -ая, -ае.

Не прыведзены ў пэўную сістэму; бязладны. Бессістэмная лекцыя. Выкладаць бессістэмна (прысл.).

|| наз. бессістэ́мнасць, -і, ж.


бессмяро́тны, -ая, -ае.

1. Які ніколі не памірае, вечна жывы. Б. народ.

2. Які застаецца назаўсёды ў памяці людзей, неўміручы (высок.). Б. подзвіг. Бессмяротнае імя.

|| наз. бессмяро́тнасць, -і, ж.


бестакто́ўнасць, -і, ж.

1. гл. бестактоўны.

2. Бестактоўны ўчынак. Не дазволіць бестактоўнасці.


бестакто́ўны, -ая, -ае.

Які не прытрымліваецца такту ў абыходжанні з людзьмі. Бестактоўныя паводзіны.

|| наз. бестакто́ўнасць, -і, ж.


бесталко́вы, -ая, -ае.

1. Някемлівы, нездагадлівы. Б. чалавек.

2. Бязладны, бессістэмны, хаатычны. Б. адказ вучня.

|| наз. бесталко́васць, -і, ж.


бесталко́ўшчына, -ы, ж. (разм.).

Адсутнасць толку ў чым-н.; дрэнная арганізацыя якой-н. справы, неразбярыха.


бестсе́лер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Папулярная кніга, фільм і пад., якія маюць камерцыйны поспех. Гэты раман — першы б. аўтара.


бестурбо́тны, -ая, -ае.

Тое, што і бесклапотны.

|| наз. бестурбо́тнасць, -і, ж.


бестэрміно́вы, -ая, -ае.

Які не абмежаваны тэрмінам. Б. пашпарт. Бестэрміновае карыстанне.

|| наз. бестэрміно́васць, -і, ж.


бесхара́ктарны, -ая, -ае.

Бязвольны, які лёгка паддаецца чужому ўздзеянню. Бесхарактарная асоба.

|| наз. бесхара́ктарнасць, -і, ж.


бесхрыбе́тны, -ая, -ае (разм.).

1. Які не мае хрыбта, пазваночніка.

2. перан. Які не мае цвёрдага характару, пэўнай лініі паводзін; беспрынцыповы.

|| наз. бесхрыбе́тнасць, -і, ж.


бесцырымо́нны, -ая, -ае.

Які выходзіць за межы ветлівасці, не прытрымліваецца агульнапрынятых норм паводзін; развязны.

|| наз. бесцырымо́ннасць, -і, ж.


бесчалаве́чны, -ая, -ае.

Які не мае літасці, жорсткі, люты. Бесчалавечныя адносіны.

|| наз. бесчалаве́чнасць, -і, ж.


бетанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак., што.

Запаўняць, пакрываць бетонам.

|| зак. забетанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны.

|| наз. бетанава́нне, -я, н.


бето́н, -у, м.

Будаўнічы матэрыял, атрыманы з сумесі цэменту, вады і іншых запаўняльнікаў, які цвярдзее пасля ўкладкі.

|| прым. бето́нны, -ая, -ае.


бетонамяша́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для перамешвання сумесі пры вырабе бетону.


бето́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Дарога, пляцоўка і пад., пакрытая бетонам.


бето́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, спецыяліст па бетонных работах.

|| ж. бето́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


бефстро́ганаў, нескл., м.

Страва, прыгатаваная з невялікіх кавалачкаў мяса, тушаных у соусе.


бешме́т, -а, М -ме́це, мн. -ы, -аў, м.

Верхняя доўгая мужчынская вопратка ў некаторых народаў Каўказа і Сярэдняй Азіі.


бёрда, -а, мн. -ы, -аў, н.

Прылада ў ткацкім станку з тонкіх пласцінак для прыбівання ўточнай ніткі.


бзік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Дзівацтва, капрыз. Гэты чалавек з бзікам.


бзык, -у, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Гук, які ўтвараецца крыламі насякомых у час палету; гудзенне. Б. камароў.


бзы́каць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

Утвараць крыламі спецыфічны гук (пра некаторых насякомых).

|| аднакр. бзы́кнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не.

|| наз. бзы́канне, -я, н.


бібліёграф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне бібліяграфіі (у 1 знач.).


Бі́блія, -і, ж. (з вялікай літары).

Збор кананізаваных свяшчэнных кніг іўдзейскай і хрысціянскай рэлігій.

|| прым. бібле́йскі, -ая, -ае. Біблейскае паданне.


бібліягра́фія, -і, мн. -і, -фій, ж.

1. Навуковае сістэматызаванае апісанне кніг і іншых выданняў, зробленае па якой-н. прыкмеце.

2. Спіс кніг і артыкулаў па якім-н. пытанні, прадмеце. Б. па гісторыі.

|| прым. бібліяграфі́чны, -ая, -ае.


бібліятэ́ка, -і, ДМ -тэ́цы, мн. -і, -тэ́к, ж.

1. Установа, якая збірае і захоўвае кнігі для грамадскага карыстання. Нацыянальная б. Беларусі.

2. Збор кніг, якія з’яўляюцца прыватнай або грамадскай уласнасцю, а таксама памяшканне, дзе яны захоўваюцца. Б. вучонага.

3. Назва серыі кніг пэўнай тэматыкі. Б. паэта. Б. настаўніка.

|| памянш. бібліятэ́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 3 знач.).

|| прым. бібліятэ́чны, -ая, -ае. Бібліятэчная справа.


бібліятэ́кар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік бібліятэкі (у 1 знач.).

|| ж. бібліятэ́карка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. бібліятэ́карскі, -ая, -ае.


бібліяфі́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аматар і збіральнік кніг, асабліва рэдкіх і каштоўных.

|| ж. бібліяфі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. бібліяфі́льскі, -ая, -ае.


бібліяфі́льства, -а, н.

Любоў да кніг, захапленне збіральніцтвам рэдкіх і каштоўных выданняў.

|| прым. бібліяфі́льскі, -ая, -ае.


біва́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Прывал войск па-за населеным пунктам для адпачынку ці начлегу.

2. Стаянка альпіністаў, турыстаў.

|| прым. біва́чны, -ая, -ае.


бігудзі́, нескл., мн.

Трубачкі для завіўкі валасоў. Накруціць валасы на б.


біёграф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Складальнік чыёй-н. біяграфіі.


біёлаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне біялогіі.


біёніка, -і, ж. (спец.).

Навука, якая рашае інжынерныя задачы на падставе аналізу структуры і жыццядзейнасці арганізмаў.

|| прым. біяні́чны, -ая, -ае.


бі́знес, -у, м.

Прадпрымальніцкая эканамічная дзейнасць, якая прыносіць даход, прыбытак. Зрабіць б. на чым-н. Займацца бізнесам.


бізнесме́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадпрымальнік, дзялок; той, хто займаецца бізнесам.

|| прым. бізнесме́нскі, -ая, -ае.


бізо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паўночнаамерыканскі дзікі бык атрада парнакапытных з доўгай поўсцю.

|| прым. бізо́навы, -ая, -ае.


бізу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Плецены з раменных палосак арапнік або вітая з ільну, канапель пуга.

Усыпаць бізуноў (разм.) — пакараць каго-н., адсцябаць.


бікла́га, -і, ДМ -ла́зе, мн. -і, -ла́г, ж.

Невялікая драўляная ці металічная плоская пасудзіна для вады. Салдацкая б.

|| прым. бікла́жны, -ая, -ае.


бікфо́рдаў, -дава.

У выразе: бікфордаў шнур — вогнеправодны шнур з парахавой сарцавінай, які служыць для перадачы іскры да зараду пры выбухах.


бі́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Унутраная ўдарная частка звона; язык (у 3 знач.).

2. Падвешаны кавалак жалеза, рэйкі для падачы сігналаў.

3. Верхняя скразная планка або жардзіна ў поручнях лесвіцы, мосце і пад.


біле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Дакумент, які дае права карыстацца чым-н. Б. у кіно. Праязны б. Запрашальны б.

2. Дакумент, які сведчыць аб прыналежнасці каго-н. да палітычнай або грамадскай арганізацыі. Прафсаюзны б.

3. Лісток з пытаннямі да таго, хто трымае экзамен, іспыт. Экзаменацыйны б.

Белы білет — пасведчанне аб няздольнасці выконваць ваенную службу.

|| прым. біле́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


білецёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кантралёр, які правярае ўваходныя білеты.

|| ж. білецёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. білецёрскі, -ая, -ае.


білінгві́зм, -у, м.

Валоданне і папераменнае карыстанне адной і той жа асобай ці калектывам дзвюма рознымі мовамі; двухмоўе.


більён, -а, мн. -ы, -аў, м.

Лік, які мае выгляд адзінкі з дзевяццю нулямі ў ЗША і некаторых іншых краінах або адзінкі з дванаццаццю нулямі ў Германіі і іншых краінах Еўропы.

|| прым. більённы, -ая, -ае.


білья́рд, -а, М -дзе, м.

1. Гульня шарамі і спецыяльным кіем на прызначаным для гэтай гульні стале. Гуляць у б.

2. мн. -ы, -аў. Стол, абцягнуты сукном, з бартамі і лузамі для гэтай гульні.

|| прым. білья́рдны, -ая, -ае.


біно́кль, -я, мн. -і, -яў, м.

Ручная аптычная прылада з дзвюх паралельна злучаных падзорных труб для разглядвання аддаленых прадметаў. Тэатральны б. Палявы б.


біно́м, -а, м.

Алгебраічны выраз, які ўяўляе сабой суму або розніцу адначленаў; двухчлен.


бінт, -у, М -нце, мн. -ы́, -о́ў, м.

Марлевая стужка для перавязкі ран, пераломаў і пад. Перавязаць рану бінтам.

|| памянш. бі́нцік, -у, мн. -і, -аў, м.

|| прым. бінтавы́, -а́я, -о́е. Бінтавая павязка.


бінтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

Перавязваць бінтам.

|| зак. забінтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| звар. бінтава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак. забінтава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся.

|| наз. бінтава́нне, -я, н. і бінто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.


біпла́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Самалёт з двума крыламі, размешчанымі адно пад адным.

|| прым. біпла́навы, -ая, -ае.


бі́ржа, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Установа для заключэння фінансавых, камерцыйных здзелак. Валютная б. Таварная б.

2. Вулічная стаянка рамізнікаў (уст.).

Біржа працы — дзяржаўная пасрэдніцкая ўстанова па найме рабочай сілы.

|| прым. біржавы́, -а́я, -о́е.


біржаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто займаецца біржавымі аперацыямі.


бі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Невялікая дошчачка або кавалак кардону з надпісам (на таварах, на багажы і пад.). Б. на чамадане.

2. Палачка або дошчачка, на якой нарэзамі вёўся ўлік чаго-н. (гіст.).

3. перан. Характарыстыка (звычайна адмоўная), якая даецца каму-н. па шаблоне. Павесіць бірку на чалавека.

|| прым. бі́рачны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


біруза́, -ы́, ж.

Каштоўны непразрысты камень блакітнага або зеленаватага колеру.

|| прым. бірузо́вы, -ая, -ае. Б. пярсцёнак. Бірузовыя хвалі (колерам падобныя на бірузу).


біру́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

1. Маленькая точаная фігурка, якая ўжыв. ў гульні, дзе трэба дастаць адну за адной такія фігуркі, не зварухнуўшы астатніх.

2. Падвеска на ланцужку кішэннага гадзінніка, бранзалета і пад. як упрыгожанне.

Гуляць у бірулькі (разм., неадабр.) — займацца пустымі справамі, марна траціць час.


біс, выкл.

Выгук у тэатры, на канцэрце і пад., які выражае просьбу публікі паўтарыць выкананы нумар. На біс праспяваць арыю Ленскага.


бісектры́са, -ы, мн. -ы, -ры́с, ж.

У матэматыцы: прамая лінія, якая ідзе з вяршыні вугла і падзяляе яго папалам.


бі́сер, -у, м., зб.

Дробныя шкляныя або металічныя каляровыя пацеркі, якія ўжыв. для расшыўкі адзення або для рукадзелля. Вышываць бісерам.

Сыпаць бісер перад свіннямі — дарэмна гаварыць аб чым-н. ці даказваць што-н. невуку.

|| прым. бі́серны, -ая, -ае. Б. почырк (перан.: вельмі дробны).


бі́серына, -ы, мн. -ы, -рын, ж.

Асобнае зерне бісеру.

|| памянш. бі́серынка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


бісі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак., што і без дап.

Выканаць (выконваць) твор на біс.


біскві́т, -у, М -віце, мн. -ы, -аў, м.

Пульхнае салодкае печыва з цеста, у якое пакладзена шмат узбітых яек.

|| прым. біскві́тны, -ая, -ае. Бісквітнае пірожнае.


біта́, -ы́, ДМ біце́, мн. -ы́, біт, ж.

У некаторых гульнях: прадмет, якім б’юць.


бі́тва, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Бой. Б. за вызваленне Мінска.


бі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

У картачнай гульні: карты, узятыя большай або казырнай картай.


біткі́, -о́ў, адз. біто́к, -тка́, м.

Круглыя катлеты з адбіўнога або здробненага мяса. Б. у смятане.


біто́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Металічная або пластмасавая пасудзіна цыліндрычнай формы з накрыўкай. Малочны б.

|| прым. біто́нны, -ая, -ае.


бі́ты, -ая, -ае.

1. Забіты, зарэзаны; настраляны (пра дзічыну). Б. вяпрук.

2. Разбіты на кавалкі, расколаты. Б. посуд.

3. Валены. Бітыя валёнкі.

Бітая гадзіна (разм.) — доўгі час, больш за гадзіну.


бі́ўні, -яў, адз. бі́вень, бі́ўня, м.

Вельмі развітыя іклы ці разцы ў некаторых млекакормячых. Б. слана.


біфштэ́кс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Кавалак абсмажанай ялавічыны (з сярэдняй часткі хрыбта тушы).


бі́цца, б’ю́ся, б’е́шся, б’е́цца; б’ёмся, б’яце́ся, б’ю́цца; бі́ся; незак.

1. Наносіць пабоі адзін аднаму, распачынаць бойку. Хлапчукі б’юцца.

2. Весці бой, змагацца. Б. з ворагам.

3. Ударацца аб што-н., у што-н. Б. аб сцяну.

4. Калаціцца, кідацца. Б. ў знямозе.

5. без дап. Пульсаваць (пра сэрца, кроў). Сэрца б’ецца.

6. перан., над чым, з кім-чым і без дап. Прыкладаць намаганні для дасягнення чаго-н. Б. над рашэннем задачы.

7. Разбівацца (пра шкло, посуд). Крышталь б’ецца.

Біцца аб заклад (разм.) — ісці ў заклад з кім-н. на грошы або на што-н. іншае.

Біцца як рыба аб лёд (разм.) — без выніку і плёну намагацца, старацца, шукаючы выйсце з бядоты.

|| зак. пабі́цца, -б’ю́ся, -б’е́шся, -б’е́цца; -б’ёмся, -б’яце́ся, -б’ю́цца; -бі́ся (да 1—3, 5 і 7 знач.).

|| наз. біццё, -я́, н. (да 5 знач.).


біць, б’ю, б’еш, б’е; б’ём, б’яце́, б’юць; бі; бі́ты; незак.

1. каго (што). Наносіць удары, збіваць каго-н. Б. гарэзу дубцом.

2. каго-што. Наносіць паражэнне. Б. ворага.

3. каго (што). Забіваць каго-н. (жывёлу, птушак і пад.). Б. цюленяў.

4. што. Разбіваць, раздрабняць. Б. посуд. Б. каменне.

5. Удараць, стукаць. Б. кувалдай. Святло б’е ў вочы (перан.).

6. у што. Ударамі ўтвараць гукі. Б. у бубен.

7. што і без дап. Ударамі адзначаць што-н., гучаць, вызвоньваць, званіць. Гадзіннік б’е.

8. што. Ударамі, гукамі абазначаць што-н. Б. трывогу. Б. адбой.

9. Страляць, абстрэльваць. Б’юць гарматы па акопах. Стрэльба добра б’е.

10. У спартыўных гульнях: накіроўваць у цэль. Б. па варотах.

11. У шашках, шахматах, картачных гульнях: браць фігуру або пакрываць карту праціўніка, пазбаўляць удзелу ў гульні. Б. ферзя. Б. валета.

12. перан. Едка высмейваць, крытыкаваць. Словы паэта б’юць па бюракратызме.

13. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), каго (што). Трэсці (пра хваробу, страх і пад.; разм.). Кашаль б’е.

14. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Імкліва выцякаць адкуль-н. Струмень б’е. Жыццё б’е (перан.).

15. што. Вырабляць пэўным спосабам. Б. масла. Б. валёнкі.

Бібікі біць (разм., неадабр.) — гультаяваць, бяздзейнічаць.

Біць крыніцай — бурна развівацца.

Біць на што (разм.) — імкнуцца да чаго-н.

Біць па кішэні (разм.) — уводзіць у страту.

Біць (сябе) у грудзі (разм.) — клясціся, запэўніваць у чым-н.

Біць паклоны (разм.) — пачціва прасіць каго-н.

Біць у адну кропку — дамагацца аднаго чаго-н.

Біць у нос (разм., неадабр.) — патыхаць якім-н. вострым пахам.

Ногі біць (разм.) — натруджваць ногі працяглай і дарэмнай хадзьбою.

Як у бубен біць (разм.) — гаварыць пра што-н. гучна, адкрыта.

|| зак. пабі́ць, -б’ю́, -б’е́ш, -б’е́; -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; пабі́; -бі́ты (да 1—4 і 11 знач.), прабі́ць, -б’ю́, -б’еш, -б’е́; -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; прабі́; -бі́ты (да 7, 8 і 13 знач.) і разбі́ць, разаб’ю́, разаб’е́ш, разаб’е́; разаб’ём, разаб’яце́, разаб’ю́ць; разбі́; разбі́ты (да 2 і 4 знач.).

|| наз. біццё, -я́, н. (да 1, 4—6 і 14 знач.) і бой, бо́ю, М баі́, м. (да 7 і 9 знач.).


бі́цэпс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікая двухгаловая мышца, якая згінае руку ў локцевым суставе або галёнку ў каленным суставе. Б. пляча. Б. бядра.


біцю́г, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Рабочы конь — цяжкавоз буйной пароды.

2. перан. Пра высокага, мажнога чалавека (разм.). Такі б. сноўдаецца без справы.


біч¹, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Бізун, сплецены з дробных раменьчыкаў. Ударыць бічом. Б. сатыры (перан.).

2. Ударная частка некаторых механізмаў. Бічы ў цапах.

3. перан., каго-чаго. Бедства, няшчасце. Брак — б. вытворчасці.


біч², -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек, які не мае месца жыхарства і пэўных заняткаў.


бічава́ць, -чу́ю, -чу́еш, -чу́е; -чу́й; незак., каго-што.

1. Біць, хвастаць бізуном, бічом¹ (у 1 знач.).

2. перан. Выкрываць недахопы, рэзка крытыкаваць. Б. бюракратаў.

|| наз. бічава́нне, -я, н.


бія...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. біялагічны, напр.: біяіндыкатар, біякібернетыка, біясістэма, біятэхналогія.


біягра́фія, -і, мн. -і, -фій, ж.

1. Апісанне жыцця і дзейнасці каго-н. Б. Янкі Купалы.

2. перан. Гісторыя якіх-н. прадметаў, з’яў, падзей. Кожная з’ява мае сваю біяграфію.

|| прым. біяграфі́чны, -ая, -ае. Біяграфічныя звесткі.


біяло́гія, -і, ж.

Комплекс навук аб жывых арганізмах і іх узаемадзеянні з навакольным асяроддзем.

|| прым. біялагі́чны, -ая, -ае. Б. факультэт.


біяпо́ле, -я, мн. -па́лі, -палёў, н.

У парапсіхалогіі: нябачнае поле (у 5 знач.), якое ствараецца якім-н. арганізмам ці групай арганізмаў вакол сябе.


біяпсі́я, -і, ж. (спец.).

Высячэнне кавалачка жывой тканкі для мікраскапічнага аналізу ў дыягнастычных мэтах. Рабіць біяпсію.

|| прым. біяпсі́чны, -ая, -ае.


біятлані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца біятлонам.

|| ж. біятлані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. біятлані́сцкі, -ая, -ае.


біятло́н, -а, м.

Від спорту, у якім лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтоўкі на некалькіх агнявых рубяжах.

|| прым. біятло́нны, -ая, -ае.


біято́кі, -аў, адз. біято́к, -у, м. (спец.).

Электрычныя напружанні ў органах, тканках і асобных клетачных элементах жывых арганізмаў.


бла́га, безас., у знач. вык.

1. Пра дрэнныя, неспрыяльныя абставіны. Жывецца не б.

2. Пра цяжкі фізічны або душэўны стан каго-н. Чалавеку зрабілася б.


благата́, -ы́, ДМ -гаце́, ж. (разм.).

1. гл. благі.

2. Благі, дрэнны чалавек. Добраму чалавечку добра і ў запечку, а благаце — блага і на куце (прыказка).


благі́, -а́я, -о́е.

1. Які не мае станоўчых якасцей, не адпавядае патрабаванням. Благія землі. Б. чалавек.

2. Дрэнны ў маральных адносінах. Б. ўчынак.

3. Худы, хваравіты на выгляд. Б. з твару.

4. Непрыемны для іншых (пра манеры, характар і пад.). Благія прывычкі.

Благія вочы — у народным павер’і: вока, позірк якога прыносіць няшчасце.

|| наз. благата́, -ы́, ДМ -гаце́, ж. (разм.).


блажэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак. (разм.).

Худзець, марнець. Дзіця на вачах блажэе.

|| зак. паблажэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е.


блака́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, блака́д, ж.

1. Акружэнне горада, крэпасці, войск праціўніка з мэтай адрэзаць ад навакольнага свету або знішчыць, а таксама ізаляцыя якой-н. дзяржавы. Б. Ленінграда. Эканамічная б.

2. Выключэнне функцый якога-н. органа або сістэмы арганізма (спец.). Навакаінавая б.

|| прым. блака́дны, -ая, -ае.


блакга́ўз, -а, мн. -ы, -аў, м.

Абарончае ўмацаванае збудаванне для вядзення кругавога кулямётнага або артылерыйскага агню.

|| прым. блакга́ўзны, -ая, -ае.


блакірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак.

1. каго-што. Арганізаваць (арганізоўваць) блакаду. Б. партызан. Б. дарогу.

2. што. Закрыць (закрываць) пуць паміж станцыямі, карыстаючыся блакіроўкай (у 2 знач.; спец.).

|| наз. блакірава́нне, -я, н. і блакіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. (да 2 знач.).


блакіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

1. гл. блакіраваць.

2. мн. -і, -ро́вак. Сістэма сігнальных канструкцый для рэгулявання руху цягнікоў.

|| прым. блакіро́вачны, -ая, -ае.


блакі́т, -у, М -кі́це, м.

1. Светла-сіні колер. Б. азёр. Б. вачэй.

2. Чыстае яснае неба. Ні хмурынкі на блакіце.


блакітнаво́кі, -ая, -ае.

З блакітнымі вачамі. Блакітнавокая дзяўчынка.


блакі́тнець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не́е; незак.

Станавіцца блакітным, набываць блакітны колер. Неба блакітнее.


блакі́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Птушка атрада вераб’інападобных з рознакаляровай афарбоўкай пер’я.


блакі́тны, -ая, -ае.

Светла-сіні. Блакітныя вочы. Край блакітных азёр.

|| наз. блакі́тнасць, -і, ж.


блакно́т, -а, М -но́це, мн. -ы, -аў, м.

Запісная кніжка з адрыўнымі лістамі.

|| прым. блакно́тны, -ая, -ае. Блакнотныя лісткі.


бландзі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Светлавалосы мужчына.

|| ж. бландзі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


бланк, -а, мн. -і, -аў, м.

Ліст паперы з друкаваным загалоўкам установы, прадпрыемства або з часткова надрукаваным тэкстам, астатняя частка якога запаўняецца пры неабходнасці. Тэлеграфны б.

|| прым. бла́нкавы, -ая, -ае.


блаславе́нны, -ая, -ае.

Варты падзякі, хвалы, захаплення; шчаслівы, багаты. Б. час. Б. край.


блаславі́ць, -слаўлю́, -славі́ш, -славі́ць; -славі́м, -славіце́, -славя́ць; -славёны; зак., каго-што.

1. Перахрысціць са словамі малітвы і пажадаць шчасця. Б. маладых.

2. З добрым пажаданнем накіраваць на што-н. Б. на подзвігі.

|| незак. бласлаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. блаславе́нне, -я, н.


блат, -у, М бла́це, м. (разм.).

Знаёмствы, сувязі, якія можна выкарыстаць у асабістых карыслівых інтарэсах. Купіць па блаце.


бледнатва́ры, -ая, -ае.

З бледным тварам. Б. хлапчук.


бле́дны, -ая, -ае.

1. Без натуральнага румянцу, бяскроўны. Б. твар.

2. Афарбаваны ў няяркі колер. Бледныя фарбы.

3. перан. Невыразны, бедны. Бледная мова.

|| наз. бле́днасць, -і, ж.


блеф, -у, м.

Выдумка з мэтай увядзення ў зман або запалохвання.


бле́шня, -і, мн. -і, -яў і бле́шань, ж.

Тое, што і блясна.


блі́жні, -яя, -яе.

1. Самы блізкі па адлегласці. Бліжнія вёскі.

2. у знач. наз. блі́жні, -яга, мн. -ія, -іх, м. Родны чалавек або прыяцель. Дапамога сваім бліжнім.


блізару́кі, -ая, -ае.

1. Які дрэнна бачыць на далёкую адлегласць.

2. перан. Недальнабачны. Блізарукае рашэнне.

|| наз. блізару́касць, -і, ж.


блі́зіцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -зіцца; незак.

Набліжацца, надыходзіць. Б. жніво.


блі́зкі, -ая, -ае; бліжэ́йшы; найбліжэ́йшы.

1. Які знаходзіцца, адбываецца на невялікай адлегласці. Б. лес. Жыць блізка (прысл.).

2. Які аддзяляецца невялікім прамежкам часу. Блізкае будучае.

3. Які мае кроўныя сувязі; родны. Б. сваяк. Страціць блізкіх (наз.).

4. Звязаны пачуццямі сімпатыі, дружбы, любові. Блізкія адносіны.

5. Падобны. Блізкія па змесце творы.

6. Добра вядомы, дарагі. Здаецца блізкім той куток, дзе нарадзіўся і вырас.

|| наз. блі́зкасць, -і, ж.


блізня́ты, -ня́т, адз. блізня́ і блізнё, -ня́ці, Т -нём, н.

Дзеці адной маці, якія нарадзіліся адначасова. Нарадзіць блізнят. Браты-б.

|| прым. блізня́чы, -ая, -ае.


блік, -у, мн. -і, -аў, м.

Светлавая пляма або водбліск якога-н. святла на гладкай паверхні, на цёмным фоне.


блін, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Мучны выраб з рэдкага цеста, спечаны на патэльні. Бліны з макам. Б. не клін: бруха не расколе (прыказка).

|| прым. блі́нны, -ая, -ае і бліно́вы, -ая, -ае.


блінда́ж, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Абарончае падземнае збудаванне для ўкрыцця жывой сілы ад агню праціўніка.

|| прым. блінда́жны, -ая, -ае.


блі́нная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Закусачная, у якой бліны з’яўляюцца абавязковай стравай.


блі́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Тонкі блін з пшанічнай мукі, часцей з якой-н. начынкай. Блінчыкі з мясам.


бліск, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Успышка святла. Б. маланкі.

2. Хуткі позірк. Кідаць злосныя бліскі ў чый-небудзь бок.


бліскаві́ца, -ы, мн. -ы, -віц, ж.

Тое, што і маланка (у 1 знач.).

|| прым. бліскаві́чны, -ая, -ае.


блі́скаўка, -і, ДМ -каўцы, мн. -і, -кавак, ж.

1. Маленькія блішчастыя кружочкі для ўпрыгожвання адзення.

2. Бліскучыя дробныя часцінкі чаго-н., іскры. Снежныя бліскаўкі.


бліскаце́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ці́ць; незак.

Іскрыцца, зіхацець. Бліскаціць вада.


бліску́чы, -ая, -ае.

1. Які бліскае, ззяе, выпраменьвае святло. Бліскучыя цацкі.

2. перан. Выдатны, надзвычайны. Б. поспех. Б. адказ студэнта.

|| наз. бліску́часць, -і, ж.


блі́снуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. і аднакр., чым і без дап.

1. Ярка засвяціцца, заззяць (пра маланку, сонца, агонь і пад.). Бліснула маланка.

2. Паказацца, заблішчаць (пра яркія прадметы). Бліснула шабля.

3. Зіркнуць (пра імгненны позірк). Б. вачамі.

4. перан. Ярка праявіцца. Б. талентам.

5. перан. Прамільгнуць. Бліснула думка.

|| незак. блі́скаць, -аю, -аеш, -ае (да 1—3 знач.).

Бліскаць вачамі (разм.) — позіркам выяўляць пачуццё гневу, незадаволенасці і пад.

|| наз. блі́сканне, -я, н.


бліц, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Лямпа для імгненнай моцнай успышкі святла пры фатаграфаванні.


бліц...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: вельмі хуткі, маланкавы, напр., бліцтурнір.


блішча́к, -у́, м.

Ужыв. як частка састаўной назвы некаторых мінералаў. Жалезны б. Свінцовы б. Сярэбраны б.


блішча́сты, -ая, -ае.

Які мае гладкую, бліскучую паверхню, адбівае прамяні святла. Блішчастыя гузікі.


блішча́ць, -шчу́, -шчы́ш, -шчы́ць; -шчы́м, -шчыце́, -шча́ць; -шчы́; незак.

1. Свяціцца або адсвечваць роўным святлом. Боты блішчаць. Возера блішчыць.

2. Свяціцца (пра вочы). Вочы блішчаць ад радасці.


блок¹, -а, мн. -і, -аў, м.

Прасцейшае прыстасаванне для падняцця грузаў у выглядзе кола з жолабам, цераз якое перакінуты вяроўка, канат або ланцуг.

|| прым. бло́чны, -ая, -ае. Б. канат.


блок², -а, мн. -і, -аў, м.

Аб’яднанне дзяржаў, партый, арганізацый, груповак для сумесных дзеянняў. Палітычны б.


блок³, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Частка якой-н. пабудовы, машыны і пад., якая сама складаецца з дэталей. Б. цыліндраў.

2. Штучна зроблены з бетоннай сумесі будаўнічы матэрыял у выглядзе вялікай цагліны. Шлакабетонны б.

3. Комплекс будынкаў аднолькавага прызначэння. Хірургічны б.

|| прым. бло́чны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.). Блочнае будаўніцтва.


блудзі́ць¹, блуджу́, блу́дзіш, блу́дзіць; незак.

Страціўшы арыенціроўку, блукаць па лесе, у незнаёмым месцы ў пошуках выйсця. Хто пытае, той не блудзіць (прыказка).

|| зак. заблудзі́ць, -блуджу́, -блу́дзіш, -блу́дзіць.


блудзі́ць², блуджу́, блу́дзіш, блу́дзіць; незак. (разм.).

Распуснічаць.


блудлі́вы, -ая, -ае.

1. Распусны.

2. Шкадлівы, зладзеяваты (разм.). Блудлівая кошка.


блудні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж. (уст.).

Жанчына лёгкіх паводзін, распусніца.


блу́дны¹, -ая, -ае.

1. Які ходзіць, блукае, не знаходзячы месца, дому.

2. Не прамы, звілісты, дзе лёгка заблудзіць. Блудная дарога.

3. перан. Не такі, як прынята, не зусім звычайны.

Блудны сын — пра легкадумнага, свавольнага чалавека, які раскаяўся ў сваіх памылках.


блу́дны², -ая, -ае.

Распусны, непрыстойны (разм.). Блудныя жарты.


блу́за, -ы, мн. -ы, блуз, ж.

Прасторная верхняя сарочка без пояса. Рабочая б.


блу́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

Жаночая кофтачка з лёгкай тканіны. Батыставая б.


блука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Бязмэтна хадзіць, гуляць. Б. па вуліцы.

2. Пераязджаць з месца на месца, хадзіць у пошуках каго-, чаго-н. Б. па свеце.

3. перан. Пераходзіць з аднаго прадмета на другі, не спыняючыся на чым-н. (пра погляд, вочы, думкі). Блукаюць думкі.

|| наз. блука́нне, -я, н.


блы́танік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто дрэнна ў чым-н. разбіраецца, блытае факты.


блытані́на, -ы, ж.

Неразбярыха, нешта заблытанае, няяснае, бесталковае. Б. ў паказаннях сведкі.


блы́таны, -ая, -ае.

1. Бязладна пераплецены, заблытаны. Блытаныя ніткі. Блытаныя сцежкі.

2. У якім цяжка разабрацца; нелагічны, супярэчлівы. Блытаныя думкі.

|| наз. блы́танасць, -і, ж.


блы́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; -аны; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Бязладна пераплятацца (пра ніткі, валасы, дарогі і пад.). Ніткі блытаюцца.

2. Чапляцца за што-н., заблытвацца. Ногі блытаюцца ў траве.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Траціць яснасць, дакладнасць (пра думкі, словы і пад.). Думкі пачалі б.

4. Рабіць, гаварыць няясна, недакладна; збівацца. Б. ў адказе.

5. Пераходзіць з месца на месца; блукаць (разм.). Б. па хатах.

6. Падтрымліваць сувязь з людзьмі, паводзіны якіх выклікаюць неадабрэнне (разм.). Б. з дрэннай кампаніяй.

|| зак. заблы́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; -аны (да 1—4 знач.), зблы́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; -аны (да 1, 3, 4 і 6 знач.), пераблы́тацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -аецца (да 1 і 3 знач.) і ублы́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; -аны (да 2 знач.).


блы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; незак.

1. што. Бязладна пераплятаць (пра ніткі, валасы і пад.). Б. валасы.

2. Гаварыць, расказваць без лагічнай сувязі; памыляцца.

3. Памылкова прымаць адно за другое. Б. блізнят.

4. Не цвёрда разбірацца ў чым-н. Б. словы. Б. даты.

5. Расстройваць, разладжваць. Б. планы.

6. Наўмысна ўскладняць, рабіць незразумелым. Б. сляды (таксама перан.: старацца адвесці падазрэнне).

7. Умешваць каго-н. у якую-н. непрыемную справу.

|| зак. заблы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 1, 5 і 6 знач.), зблы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 1—6 знач.), пераблы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 1—4 і 6 знач.) і ублы́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 7 знач.).

|| наз. блы́танне, -я, н.


блыха́, -і́, ДМ блысе́, мн. бло́хі, блох, ж.

Маленькае паразітычнае бяскрылае насякомае. Шукаць блох (таксама перан.: вышукваць нязначныя недахопы ў чым-н.).

|| памянш. бло́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

|| прым. блышы́ны, -ая, -ае.


блю́да, -а, М -дзе, мн. -ы, блюд, н.

Вялікая талерка круглай або авальнай формы, на якой падаецца да стала смажаніна, печыва і пад. Фарфоравае б.


блюз, -а, мн. -ы, -аў, м.

Жанр джазавай музыкі, які адлюстроўвае лад і рытмы павольных лірычных песень амерыканскіх неграў, а таксама парны танец у рытме такой музыкі. Іграць б. Танцавальны б. Музыка ў стылі б.

|| прым. блю́завы, -ая, -ае.


блюзне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які займаецца блюзнерствам.

|| ж. блюзне́рка, -і, мн. -і, -рак.


блюзне́рства, -а, н.

Зневажанне Бога, святых, увогуле ўсяго дарагога, паважанага.

|| прым. блюзне́рскі, -ая, -ае. Блюзнерскія словы.


блю́мінг, -а, мн. -і, -аў, м.

Магутны пракатны стан, прызначаны для абціскання сталёвых зліткаў вялікага папярочнага сячэння.

|| прым. блю́мінгавы, -ая, -ае.


бля́клы, -ая, -ае.

Які страціў яркасць афарбоўкі, свежасць. Б. колер. Бляклая трава.

|| наз. бля́класць, -і, ж.


бля́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні; незак.

1. Траціць яркасць, свежасць афарбоўкі; рабіцца невыразным. Блякнуць краскі лета. Блякнуць вочы.

2. перан. Траціць яркасць, сілу ўздзеяння. Блякнуць успаміны.

|| зак. пабля́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


бля́мкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Бразгаць чым-н. металічным. Б. клямкай.

|| зак. забля́мкаць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. бля́мкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бля́мканне, -я, н.


бляск, -у, м.

1. Яркае, асляпляльнае святло; водбліск. Асляпляльны б. Начысціць боты да бляску. Б. лыжак.

2. Святло ў вачах як выражэнне ўнутранага стану. Б. вачэй.

3. перан. Пра яркае выяўленне чаго-н. Б. таленту.

З бляскам (разм.) — вельмі добра, выдатна.


блясна́, -ы́, мн. блёсны і (з ліч. 2, 3, 4) блясны́, блёсен і -наў, ж.

Прынада для рыбы ў выглядзе бліскучай металічнай бляшкі.


бля́ха, -і, ДМ бля́се, мн. -і, блях, ж.

1. Тонкае ліставое жалеза або асобны ліст такога жалеза. Накрыць хату бляхай.

2. Знак у выглядзе металічнай пласцінкі з надпісам або нумарам, які сведчыць аб службовых абавязках таго, хто яго носіць. Б. на грудзях.

3. Тонкі ліст жалеза з загнутымі краямі, на якім пякуць або смажаць што-н.

|| памянш. бля́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак (да 2 знач.).

|| прым. бляша́ны, -ая, -ае (да 1 знач.).


бляха́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Майстар, які вырабляе рэчы з бляхі (у 1 знач.) або крые бляхаю дах.

|| прым. бляха́рны, -ая, -ае.


бляша́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Бляшаная пасудзіна звычайна цыліндрычнай формы. Б. кансерваў.


бля́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. гл. бляха.

2. Кавалачак бляхі (у 1 знач.).


бляя́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., бляе́; незак.

Крычаць (пра авечак, коз).

|| наз. бляя́нне, -я, н.


бо.

1. злуч. прычынны. Падпарадкоўвае даданыя сказы з прычынным значэннем; па знач. супадае са злучнікам «таму што». Хадзем шпарчэй, бо спознімся.

2. злуч. прычынна-супраціўны. Злучае сказы, якія паказваюць на прычыну неабходнасці дзеяння, па сваім знач. набліжаецца да злучнікаў «а то», «іначай». Я закончу, бо расказваць прыйшлося б цэлы дзень.

3. часц. Ужыв. пасля слова з лагічным націскам і служыць для ўказання на дадзенае слова (разм.). Праўду бо кажуць: не гані каня дубцом, а гані аўсом.


боб¹, -у, м.

1. Аднагадовая агародная расліна сямейства бабовых з авальным насеннем у струках.

2. Плады гэтай расліны. Параны б.

Бобу ў гаросе шукаць (разм., неадабр.) — рабіць што-н. недарэчнае, бяссэнсавае.

Пад’есці жалезнага бобу (разм.) — мець вялікую вытрымку, цярпенне.

Хто ў боб, хто ў гарох (разм., неадабр.) — пра нязладжаныя, няўзгодненыя дзеянні.

|| прым. бабо́вы, -ая, -ае.


боб², -а, мн. -ы, -аў, м.

У бабслеі: род саней з рулявым кіраваннем.


бо́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж. (разм.).

1. Асобнае зерне чаго-н. Б. гароху.

2. Круглы камячок, шарык. Бобкі граду.

3. Круглая крапінка на матэрыі і інш. Сукенка ў бобкі.


бо́брык, -у, м.

Від сукна з кароткім стаячым ворсам.

|| прым. бо́брыкавы, -ая, -ае.


бо́брыкам, прысл.

Пра кароткую мужчынскую стрыжку, пры якой спераду пакідаюцца стаячыя валасы. Стрыгчыся б.


бог, -а, мн. багі́, -о́ў, м.

1. Паводле рэлігійных уяўленняў — вярхоўная ўсемагутная істота, якая стварыла свет і кіруе ім. Старажытнарымскія багі.

2. (з вялікай літары). У хрысціянстве: трыадзінае бажаство, творца і ўсеагульны сусветны пачатак — Бог Айцец, Бог Сын і Бог Дух Святы.

3. перан. Выдатны спецыяліст у якой-н. справе. Б. электразваркі.

Божа збаў (разм.) — ні ў якім разе, ні пры якіх абставінах.

Дай (не дай) бог (божа; разм.) — пра пажаданні чаго-н.

Крый бог (разм.) — ужыв. як засцярога ад чаго-н., як забарона рабіць што-н. небяспечнае.

Напрамілы бог (разм.) — што ёсць сілы, вельмі прасіць аб чым-н.

Няхай бог крые (мілуе, ратуе, бароніць) (разм.) — ужыв. як пажаданне пазбаўлення ад чаго-н. непрыемнага.

Памагай бог (разм.) — пажаданне поспеху, удачы ў працы, добрай справе.

Як бог дасць (разм.) — як прыйдзецца.

Як у бога за пазухай (разм.) — без асаблівага клопату, пры поўным забеспячэнні.

|| прым. бо́жы, -ая, -ае і бо́жы, -ая, -ае, бо́скі, -ая, -ае і бо́скі, -ая, -ае. Боскае стварэнне.

Божая кароўка — жучок чырвонай або жоўтай афарбоўкі з чорнымі кропкамі.

Кожны божы дзень — штодзённа.


богаадсту́пнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто адмовіўся ад рэлігіі, ад веры ў Бога.

|| ж. богаадсту́пніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. богаадсту́пніцкі, -ая, -ае.


богаадсту́пніцтва, -а, н.

Адмаўленне ад веры ў Бога.


богаслужэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Адпраўленне рэлігійных абрадаў у царкве; царкоўная служба.

|| прым. богаслужэ́бны, -ая, -ае.


бо́дня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Шырокае металічнае вядро для падняцця пароды ў шахтах.

|| прым. бо́дневы, -ая, -ае.


боегало́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -ло́вак, ж.

Частка снарада, баявой ракеты, якая ўключае зарад, узрывальнікі, часам сістэму саманавядзення. Ядзерная б.


боегато́ўнасць, -і, ж.

Гатоўнасць да вядзення баявых дзеянняў.


боезабеспячэ́нне, -я, н.

Забеспячэнне войск узбраеннем і боепрыпасамі.


боепрыпа́сы, -аў.

Баявыя прыпасы: міны, снарады, патроны, бомбы і пад.


Бо́жухна, м. (з вялікай літары; разм.).

Ужыв. як форма звароту да Бога.


бой, бо́ю, мн. баі́, баёў, м.

1. гл. біць.

2. Узброенае сутыкненне, бітва. Наступальны б.

3. Барацьба, спартыўнае спаборніцтва. Кулачны б.

4. перан. Змаганне з тым, што перашкаджае ў жыцці і працы. Б. з недахопамі.

5. зб. Біты посуд, шкло і пад. Цагляны б.


бо́йка¹, -і, ДМ -йцы, мн. -і, бо́ек, ж.

Прылада для збівання масла.


бо́йка², -і, ДМ -йцы, мн. -і, бо́ек, ж.

Сварка, сутычка з узаемнымі пабоямі.


бо́йкі, -ая, -ае.

1. Рашучы, смелы. Б. хлопец.

2. Скоры, жвавы. Б. адказ вучня. Бойка (прысл.) адказваць на пытанні.

3. Поўны руху, ажыўлены. Б. рынак.

|| наз. бо́йкасць, -і, ж. Б. характару.


бо́йлер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для награвання вады ў сістэмах цеплазабеспячэння.

|| прым. бо́йлерны, -ая, -ае. Бойлерная (наз.) на ЦЭЦ.


бо́йня, -і, мн. -і, бо́ень і бо́йняў, ж.

1. Прадпрыемства, дзе забіваюць жывёлу на мяса.

2. перан. Масавае забойства людзей; пабоішча. Крывавая б.


бок, бо́ка і бо́ку, М на баку́, мн. бакі́, бако́ў, м.

1. -а. Правая або левая частка цела. Адлежаць б.

2. -у. Напрамак у прасторы, месца. Пайсці ў розныя бакі. Паўднёвы б. лесу.

3. -у. Прастора злева ці справа ад сярэдзіны. Па другі бок вуліцы.

4. -у, перан. Становішча па-за галоўнымі падзеямі чаго-н. З боку лепш відаць.

5. -у. Адна з дзвюх паверхняў чаго-н. Не дакрылі другі б. страхі. Добры б. матэрыі.

6. -у, перан. Якія-н. рысы, асаблівасці. Паказаць сябе з лепшага боку.

7. -у. Чалавек ці група асоб, якія супрацьстаяць іншаму чалавеку або групе. Спрэчкі бакоў.

8. -у, перан. Пункт гледжання, погляд на што-н. Абмяркоўвалася тэма з усіх бакоў.

9. -у. Ступень роднасных адносін. Дзядзька з боку маці.

Бокам вылезці (выйсці) (разм.) — не прайсці дарэмна для каго-н.; адплаціцца.

Бок у бок — побач, адзін пры адным (стаяць, размяшчацца і пад.).

Пад (самым) бокам (разм.) — зусім блізка.

|| памянш. бачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. бакавы́, -а́я, -о́е (да 3 знач.).


бо́кам, прысл.

1. Плячом уперад. Праціснуцца б.

2. У абход, кружным шляхам (разм.). Хмара прайшла б.

3. Не прама, крыва. Трымаць б. аловак.

То бокам, то скокам (разм.) — як выпадзе, пераадольваючы цяжкасці.


бокс¹, -а, м.

Від спорту: кулачны бой у спецыяльных пальчатках паміж двума спартсменамі. Чэмпіён па боксе.


бокс², -а, м.

Мужчынская стрыжка, пры якой валасы на скронях і патыліцы коратка выстрыгаюцца або выгольваюцца. Стрыжка пад б.


бокс³, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Ізалятар (у 3 знач.) у лячэбнай установе.

|| прым. бо́ксавы, -ая, -ае.


бо́лей, прысл.

Тое, што і больш.


боль, -ю, мн. бо́лі, -яў, м.

Адчуванне фізічнай або маральнай пакуты. Зубны б. З болем у душы.

|| прым. бо́левы, -ая, -ае. Болевае адчуванне.


бо́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж. (разм.).

Гнойная або запалёная ранка, язва, струп. Чужая б. нікому не баліць (прымаўка).


больш, прысл.

1. Выш. ст. да прыслоўя многа. Трэба шмат чытаць, каб б. ведаць.

2. З колькаснымі назоўнікамі абазначае перавышэнне ўказанай колькасці. Б. за гадзіну. Б. за кіламетр.

3. У спалучэнні з прыметнікам або прыслоўем служыць для ўтварэння выш. ст. Б. рашучы хлопец.

4. Далей, у далейшым. Б. не буду.

5. Пераважна, галоўным чынам. Ехаць давялося б. лесам.

Ні больш ні менш (як) (разм.) — роўна столькі.


бо́льшасць, -і, ж.

Большая частка, большая колькасць каго-, чаго-н. Б. прысутных.


бо́льшаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Павялічвацца, прыбаўляцца (у колькасці, велічыні, аб’ёме).

|| зак. пабо́льшаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.


бо́льшы, -ая, -ае.

1. Выш. ст. да прыметніка вялікі.

2. Старэйшы па ўзросце, званні і пад. Большая дачка.

3. у знач. наз. бо́льшы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Дарослы, старэйшы (разм.). Слухаць большых.


бо́мба, -ы, мн. -ы, бомб і -аў, ж.

Снарад (гарматны, авіяцыйны, ручны), начынены выбуховым рэчывам. Фугасная б.

|| прым. бо́мбавы, -ая, -ае. Б. ўдар.


бомбакіда́нне, -я, н.

Скіданне бомбаў з самалёта. Прыцэльнае б.


бомбатрыма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне для падвешвання бомбаў на самалётах.


бомж, бамжа́, мн. бамжы́, -о́ў, м.

Чалавек без пэўнага месцажыхарства.


бо́мкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Адзывацца звонкім гулам (пра звон, гадзіннік і пад.). Здалёк чулася, як бомкаў звон.

|| аднакр. бо́мкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бо́мканне, -я, н.


бо́мы, -аў, адз. бо́ма, -ы, ж.

Званочкі ў выглядзе полых металічных шарыкаў з кавалачкамі металу ўсярэдзіне, якія прымацоўваюцца да хамута ці дугі.


бо́ндар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Майстар па вырабе драўлянага посуду (бочак, дзежак, цэбраў і пад.). Гэта вёска славіцца бондарамі.

|| прым. бо́ндарскі, -ая, -ае.


бо́ндарства гл. бандарыць.


бо́ндарыха, -і, ДМ -рысе, мн. -і, -рых, ж.

Жонка бондара.


бо́нна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Выхавацелька малых дзяцей (звычайна іншаземка) у багатых сем’ях да рэвалюцыі.


бо́ны¹, -аў, адз. бо́на, -ы, ж. (спец.).

1. Кароткатэрміновыя крэдытныя дакументы, якія даюць права на атрыманне пэўнай сумы ў вызначаны тэрмін.

2. Папяровыя грашовыя знакі, што выйшлі з ужытку і сталі прадметам калекцыяніравання.


бо́ны², -аў, адз. бон, -а, м.

Плывучая загарода на рэках, азёрах, у марскіх гаванях.


бор¹, -у, М у бары́, мн. бары́, -о́ў, м.

Стары сасновы лес. Векавы б.

Карабельны бор — высокі, прыгодны для суднабудавання сасновы бор.

|| прым. баравы́, -а́я, -о́е. Б. край.


бор², -у, м.

Хімічны элемент, які ўваходзіць у склад многіх мінералаў.

|| прым. бо́рны, -ая, -ае.

Борная кіслата — хімічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое ўжыв. ў тэхніцы і медыцыне.


бор³, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Свердзел са стальной, алмазнай або карбарундавай галоўкай, які выкарыстоўваецца ў зубалячэбнай, ювелірнай справе і пад.


бо́рзды, -ая, -ае.

Хуткі, жвавы. Б. конь.

|| наз. бо́рздасць, -і, ж.


бормашы́на, -ы, мн. -ы, -шы́н, ж. (спец.).

Апарат для свідравання ў стаматалогіі, ювелірнай справе і пад.


борт, -а, М -рце, мн. барты́, барто́ў, м.

1. Бакавая сценка марскога або рачнога судна, самалёта. Кінуць за б. Апынуцца (аказацца) за бортам (таксама перан.: аказацца выключаным з якой-н. справы).

2. Сценка кузава грузавога аўтамабіля, адкрытага таварнага вагона і пад. Барты грузавіка.

3. Левы або правы край адзення (паліто, пінжака і пад.) з петлямі або гузікамі для зашпільвання.

|| памянш. бо́рцік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 2 і 3 знач.).

|| прым. бартавы́, -а́я, -о́е.


борт...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які знаходзіцца на борце самалёта, абслугоўвае самалёт або пасажыраў самалёта, напр.: бортінжынер, бортправадніца.


бортжурна́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Журнал (у 1 знач.), які вядзецца ў час палёту на самалёце, касмічным караблі.


бортмеха́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Член лётнага экіпажа (самалёта, верталёта і пад.), які адказвае за стан і работу матораў, абсталявання, прыбораў.


бо́ртнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Той, хто займаецца бортніцтвам; пчаляр.

|| прым. бо́ртніцкі, -ая, -ае.


бо́ртніцтва, -а, н. (уст.).

Прымітыўнае лясное пчалярства, здабыча мёду лясных пчол.

|| прым. бо́ртніцкі, -ая, -ае.


бортправадні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Служачы грамадзянскай авіяцыі, які абслугоўвае пасажыраў у самалёце.

|| ж. бортправадні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.


бортрады́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Член лётнага экіпажа (самалёта, верталёта і пад.), які падтрымлівае сувязь з зямлёй і адказвае за стан радыёапаратуры.


борць, -і, мн. -і, -ей, ж. (уст.).

Вулей у выглядзе выдзеўбанай калоды або дупло ў дрэве, дзе жывуць пчолы.

|| прым. бо́рцевы, -ая, -ае.


боршч, баршчу́, м.

Вадкая страва, прыгатаваная з буракоў і іншай агародніны. Апетытны б.

|| ласк. баршчо́к, -шчку́, м. і бо́ршчык, -у, м. Добры баршчок, ды малы гаршчок (з нар.). Хлопчыку — раз хлеба, два разы боршчыку (з нар.).

|| прым. баршчо́вы, -ая, -ае.


бо́сы, -ая, -ае.

Неабуты, з голымі нагамі. Босае дзіця.


бот, -а, М бо́це, мн. бо́ты, -аў, м.

Абутак з высокімі халявамі. Хромавыя боты.

|| памянш. бо́цік, -а, мн. -і, -аў, м.


бо́ўтацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Плюхацца з аднаго боку ў другі (пра вадкасць у пасудзіне). Боўтаецца вада ў біклазе.

2. Рухацца ў вадзе ў розных напрамках. Б. ў рэчцы.

3. Шукаць што-н. у якой-н. вадкасці, страве лыжкай ці чым-н. іншым. Б. лыжкай у місцы.

|| наз. бо́ўтанне, -я, н.


бо́ўтаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Памешваць, рухаць чым-н. у вадкасці. Б. апалонікам. Б. вяслом.

2. чым. Рабіць рухі з боку ў бок ці ўзад і ўперад. Б. нагамі.

|| зак. і аднакр. бо́ўтнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бо́ўтанне, -я, н.


бо́ўтнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

Кінуцца, упасці ў ваду. Бабёр боўтнуўся ў ваду.


бо́хан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Выпечаны хлеб пераважна круглай формы.


бо́цман, -а, мн. -ы, -аў, м.

Званне малодшага каманднага складу на караблі, а таксама асоба, якая мае такое званне.

|| прым. бо́цманскі, -ая, -ае.


бо́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Вялікая драўляная або жалезная цыліндрычная пасудзіна з двума плоскімі днішчамі. Дубовая б. Саліць агуркі ў бочцы.

2. Старая руская мера вадкіх і сыпкіх цел, роўная сарака вёдрам (каля 490 літраў). Б. жыта.

3. Фігура вышэйшага пілатажу: поўны абарот самалёта вакол яго падоўжнай восі.

Бяздонная бочка (разм.) —

1) пра тое, што патрабуе вялікіх затрат і не акупляе сябе;

2) пра таго, хто можа выпіць многа спіртнога і не ап’янець (неадабр.).

Бочка з порахам — неадступная пагроза, вялікая небяспека.

Нясе як з бочкі (разм., неадабр.) — моцна патыхае ад таго, хто выпіў спіртнога.

|| памянш. бо́чачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. бо́чкавы, -ая, -ае. Бочкавое піва.


бо́язна, прысл. (разм.).

1. Са страхам, баючыся. Жанчыны б. падышлі.

2. безас., у знач. вык. Страшна. Б. ў лесе аднаму.


бо́язь, -і, ж.

Адчуванне страху, небяспекі. Перамагчы б.


бра, нескл., н.

Насценнае асвятляльнае прыстасаванне. Выключыць б.


бра́ва, выкл.

Вокліч, які выражае захапленне, пахвалу, адабрэнне. Усе крычаць: «Брава!»


брава́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Паказная легкадумная зухаватасць, смеласць.


браві́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., чым і без дап.

Пагарджаць чым-н. дзеля паказной храбрасці; выхваляцца. Б. небяспечнасцю.

|| наз. браві́раванне, -я, н.


браву́рны, -ая, -ае.

Шумны, прыўзняты (пра музыку, спевы). Б. марш.

|| наз. браву́рнасць, -і, ж.


бра́вы, -ая, -ае.

Мужны з выгляду; удалы, малайцаваты. Б. мужчына.

|| наз. бра́васць, -і, ж.


бравэ́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Кароткае верхняе мужчынскае адзенне, звычайна з аўчын, абцягнутых саматканым сукном.


бра́га, -і, ДМ бра́зе, ж.

1. Рошчына з соладу, мукі і бульбы, з якой гоняць спірт.

2. Адыходы пасля такой перагонкі ў выглядзе асадку.

3. Пітво дамашняга вырабу з хмелем і цукрам. Не столькі той брагі, колькі звягі (прымаўка).

|| ласк. бра́жка, -і, ДМ -жцы (да 3 знач.).

|| прым. бра́жны, -ая, -ае.


браджэ́нне, -я, н.

1. Працэс распаду арганічных рэчываў пад уплывам мікраарганізмаў.

2. перан. Хваляванне, узбуджэнне. Б. сярод рабочых.

|| прым. брадзі́льны, -ая, -ае (да 1 знач.). Б. чан.


брадзі́ць¹, браджу́, бро́дзіш, бро́дзіць; незак.

1. Хадзіць у розных напрамках; блукаць. Цэлы дзень брадзіў па лесе.

2. Пракладваць брод (у 2 знач.).


брадзі́ць², 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., бро́дзіць; незак.

Знаходзіцца ў стане браджэння (у 1 знач.). Сок бродзіць.


брадзя́га, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзя́зе, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -дзя́г.

Тое, што і валацуга (у 1 і 2 знач.), бадзяга².


брадні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Рыбалоўная сетка для лоўлі рыбы на мелкаводных месцах. Лавіць рыбу брадніком.


бра́згат, -у, М -гаце, м.

Гук, які ўтвараецца пры ўдары металічных прадметаў адзін аб адзін або аб што-н. цвёрдае. Нарабіць бразгату.


бразгата́ць, -гачу́, -го́чаш, -го́ча; -гачы́; незак. (разм.).

Часта, дробна бразгаць. Б. ланцугом. Б. ключамі.

|| зак. пабразгата́ць, -гачу́, -го́чаш, -го́ча; -гачы́.

|| наз. бразгата́нне, -я, н.


бра́згацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Стукацца. Нехта бразгаецца ў дзверы.


бра́згаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Утвараць кароткія звонкія гукі, удараючы чым-н. па металічных, шкляных і інш. прадметах. Б. вёдрамі.

|| зак. пабра́згаць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. бра́знуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бра́зганне, -я, н.


бразго́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (разм.).

Дзіцячая цацка, якая пры ўзмахванні бразгае, утварае траскучыя гукі.


бразджа́ць, -джу́, -джы́ш, -джы́ць; -джы́м, -джыце́, -джа́ць; -джы́; незак.

Утвараць дрыготкія гукі. Шыбы ў вокнах б.


бра́знуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Моцна, з сілай упасці; грымнуцца, грукнуцца. Б. аб падлогу.


бра́знуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

1. гл. бразгаць.

2. каго-што. З сілай кінуць, паваліць, выклікаўшы шум; грымнуць. Б. аб зямлю.


бразь, выкл., у знач. вык.

Ужыв. ў знач. дзеясловаў бразнуць, бразнуцца. А ён лыжку б. аб стол.


брак, -у, м.

1. Недабраякасныя тавары; прадметы вытворчасці, якія маюць тую ці іншую загану.

2. Адсутнасць, недахоп чаго-н. Б. паперы.


бракава́ны, -ая, -ае.

Які мае заганы, недабраякасны. Бракаваныя вырабы.


бракава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., каго-што.

1. Прызнаваць што-н. недабраякасным, заганным. Б. тавар.

2. безас. Быць у недастатковай колькасці; не хапаць. Бракуе ведаў.

|| зак. забракава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны (да 1 знач.).

|| наз. бракава́нне, -я, н. (да 1 знач.) і брако́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 1 знач.).

|| прым. брако́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


браканье́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца браканьерствам.

|| прым. браканье́рскі, -ая, -ае.


браканье́рства, -а, н.

Паляванне або лоўля рыбы ў недазволеных месцах, у забароненыя тэрміны або забароненымі спосабамі. Барацьба з браканьерствам.


бракаро́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дапускае брак у рабоце, нядобрасумленны работнік.


бракаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто правярае што-н. на якасць, устанаўлівае брак (у 1 знач.).

|| ж. бракаўшчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц.


бракера́ж, -у, м. (спец.).

Агляд прадметаў (вырабаў) вытворчасці з мэтай выяўлення наяўнасці або адсутнасці браку (у 1 знач.).

|| прым. бракера́жны, -ая, -ае. Бракеражная камісія.


бракёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і бракаўшчык.


бра́кнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; брак, -кла; незак.

Павялічвацца ў аб’ёме ад вільгаці, набухаць.


брако́ўны, -ая, -ае.

Тое, што і бракаваны.


бра́ма, -ы, мн. -ы, брам, ж.

Шчыльныя, на дзве палавіны, крытыя зверху вароты, якія закрываюць галоўны ўваход на тэрыторыю горада, завода, двара і інш. Заводская б. Трыумфальная б.

|| памянш. бра́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

|| прым. бра́мны, -ая, -ае.


бра́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

1. гл. брама.

2. Праходныя варотцы; веснічкі. Школьная б.

3. Дэталь паляўнічага ружжа (разм.). Насадзіць пістон на брамку.


брандма́йстар, -тра, мн. -тры, -траў, м. (уст.).

Начальнік пажарнай каманды.

|| прым. брандма́йстарскі, -ая, -ае.


брандма́ўар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Сцяна з незгаральнага матэрыялу, якая раздзяляе сумежныя пабудовы ці часткі адной пабудовы ў проціпажарных мэтах.

|| прым. брандма́ўарны, -ая, -ае.


брандспо́йт, -а, М -йце, мн. -ы, -аў, м.

1. Пераносная ручная пажарная помпа.

2. Наканечнік на пажарным рукаве для накіроўвання струменя вады.

|| прым. брандспо́йтны, -ая, -ае.


бранзава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; незак., што.

Пакрываць тонкім слоем бронзы або, фарбуючы, надаваць чаму-н. выгляд бронзы.

|| зак. набранзава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.

|| наз. бранзава́нне, -я, н.


бранзаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Свяціцца, зіхацець колерам бронзы.


бранзале́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м. і бранзале́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (разм.).

Упрыгожанне ў выглядзе вялікага кольца з металу, косці і пад., якое носяць на запясці.


брані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., што.

Замацоўваць каго-, што-н. за кім-, чым-н. Б. білет на самалёт.

|| зак. забрані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. брані́раванне, -я, н.


бранірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Пакрываць бранёю (у 2 знач.).

|| зак. забранірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| наз. бранірава́нне, -я, н.


бранхі́т, -у, М -хі́це, мн. -ы, -аў, м.

Запаленне слізістай абалонкі бронхаў. Востры б. Хранічны б.

|| прым. бранхі́тны, -ая, -ае.


бранхія́льны гл. бронхі.


браня́, -і́; ж.

1. У старыя часы: засцерагальнае металічнае адзенне воіна (панцыр, латы, кальчуга і інш.).

2. Ахоўная металічная абшыўка танка, баявога карабля, бронецягніка і пад.


браня... (гл. броне...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. замест «броне...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: бранякатар, бранявежа.


бранябо́йны, -ая, -ае.

Які прабівае браню. Б. снарад.


бранябо́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Стралок, узброены бранябойным ружжом.


браняві́к, -невіка́, мн. -невікі́, -невіко́ў, м.

Тое, што і бронемашына.


бранявы́, -а́я, -о́е.

1. Пакрыты бранёю. Б. аўтамабіль.

2. Які з’яўляецца бранёю. Бранявыя пліты.


браняно́сец, -но́сца, мн. -но́сцы, -но́сцаў, м.

1. Вялікі браніраваны ваенны карабель з магутнай артылерыяй на борце (гіст.).

2. Млекакормячая жывёліна сямейства непаўназубых, пакрытая панцырам з акасцянелых скураных шчыткоў, якая жыве ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы.


браняно́сны, -ая, -ае.

Пакрыты бранёю (у 2 знач.). Б. крэйсер.


браняпо́езд, -а, М -дзе, мн. бронепаязды́, бронепаяздо́ў, м.

Браніраваны цягнік, прызначаны для баявых дзеянняў у паласе чыгункі.


бранята́нкавы, -ая, -ае.

Пра войскі: які мае на ўзбраенні танкі і самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі.


брас, -у, м.

Стыль спартыўнага плавання на грудзях, пры якім рукі і ногі рухаюцца сіметрычна пад вадой.


брасі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які плавае брасам.

|| ж. брасі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


брат, -а, М бра́це, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Сын у адносінах да іншых дзяцей гэтых жа бацькоў. Родны б.

2. Усякі чалавек, якога яднае з тым, хто гаворыць, агульнасць радзімы, інтарэсаў, становішча, умоў і пад. Браты па зброі.

3. Форма сяброўскага звароту да мужчыны (разм.).

4. К бра́це. Ласкавы зварот да мужчыны, дарослага хлопца (разм.). У шпіталь ездзіў, б.?

5. Член рэлігійнай абшчыны, брацтва (у 2 знач.); манах.

Ваш брат (разм.) — вы і на вас падобныя.

На брата (разм.) — на кожнага.

Свой брат (разм.) — пра чалавека аднолькавага стану, становішча.

|| памянш.-ласк. бра́цік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.) і брато́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м. (да 3 знач.).

|| прым. бра́тні, -яя, -яе (да 1 знач.) і бра́цкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


бра́тавая, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Жонка брата.


братазабо́йства, -а, мн. -ы, -ваў, н.

Забойства свайго брата, братоў (у 1 і 2 знач.).

|| прым. братазабо́йчы, -ая, -ае. Братазабойчая вайна.


братазабо́йца, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў.

Забойца свайго брата (у 1 і 2 знач.).


бра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. Станавіцца пабрацімамі.

2. Уступаць у цесныя сяброўскія адносіны, праяўляць братнія пачуцці.

3. Спыняць ваенныя дзеянні, выказваючы ўзаемныя братнія пачуцці, салідарнасць.

|| зак. пабра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. бра́танне, -я, н.


братва́, -ы́, ж., зб. (разм.).

Таварышы, сябры.


бра́ткі, -каў.

Расліна сямейства фіялкавых з фіялетавымі, белымі ці рознакаляровымі кветкамі. Букет браткаў.

|| прым. бра́ткавы, -ая, -ае.


братэ́рства, -а, н.

Братні саюз, братняя дружба. Б. народаў. Баявое б.


бра́ўнінг, -а, мн. -і, -аў, м.

Аўтаматычны пісталет невялікіх памераў.


браха́ць, брашу́, бро́шаш, брэ́ша; брашы́; незак.

1. Падаваць адрывістыя гукі, гаўкаць (пра сабак і пад.).

2. перан. Хлусіць, маніць (разм.). Брэшуць плеткары.

|| наз. браха́нне, -я, н. (да 1 знач.).


брахня́, -і́, ж. (разм., пагард.).

Няпраўда, мана, паклёп, нагавор. Б. гэта хутка распаўсюдзілася.


браху́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм., пагард.).

Ілгун, манюка.

|| ж. браху́ха, -і, ДМ -ху́се, мн. -і, -ху́х.


бра́ція, -і, ж., зб.

1. Манахі адной абшчыны або манастыра.

2. (з азначэннем). Людзі аднаго кола; садружнасць (жарт.). Марская б. Уся наша б.


бра́цкі, -ая, -ае.

1. гл. брат.

2. Шчыры, сяброўскі, блізкі па духу. Брацкая сустрэча. Брацкае прывітанне.

Брацкая магіла — агульная магіла воінаў, змагароў, ахвяр і пад.


бра́цтва, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Садружнасць, брацкі саюз. Б. народаў.

2. Рэлігійная абшчына, саюз.


бра́цца, бяру́ся, бярэ́шся, бярэ́цца; бяро́мся, бераце́ся, бяру́цца; бяры́ся; незак.

1. за каго-што. Хапацца рукамі за які-н. прадмет або за каго-н. Б. за рукі.

2. за што. Пачынаць работу, якую-н. дзейнасць прыладай працы, зброяй. Б. за граблі.

3. за што. Прыступаць да якой-н. справы, распачынаць дзейнасць. Б. за вучобу.

4. за каго-што. Прымаць меры ўздзеяння ў адносінах да каго-, чаго-н. (разм.). Б. за парушальнікаў працоўнай дысцыпліны. Б. за дысцыпліну.

5. з інф. Прымаць на сябе абавязацельствы выканаць што-н. Б. адрамантаваць жняярку.

6. Пачынацца, наставаць (пра з’явы прыроды). Бярэцца на мароз.

7. Лавіцца на вуду, спінінг (пра рыбу). Шчупак на хлеб не бярэцца.

8. Ліпнуць, прыставаць да каго-, чаго-н. Гразь бярэцца за боты.

9. Расці, набірацца сілы (разм.). Нядаўна палолі, а пустазелле зноў бярэцца.

Брацца за гуж (разм.) — пачынаць якую-н. сур’ёзную справу.

Брацца за розум (разм.) — рабіцца разважлівым, станавіцца на правільны шлях.

Брацца ў рожкі (разм.) — выяўляючы сваю самастойнасць, задзірацца, спрачацца.

|| зак. узя́цца, вазьму́ся, во́зьмешся, во́зьмецца; во́зьмемся, во́зьмецеся, во́зьмуцца; узя́ўся, узяла́ся, -ло́ся, -лі́ся; вазьмі́ся.


браць, бяру́, бярэ́ш, бярэ́; бяро́м, бераце́, бяру́ць; бяры́; незак.

1. каго-што. Захопліваць рукой або чым-н. іншым, прымаць у рукі. Б. хлеб са стала. Б. мяшок на плечы.

2. каго-што. Авалодваць сілай кім-, чым-н.; дамагацца ў барацьбе. Б. у палон. Б. штурмам крэпасць.

3. каго-што. Прымаць з якой-н. мэтай, на пэўных умовах. Б. на зборы. Б. на работу.

4. што. Атрымліваць у сваю ўласнасць, у сваё карыстанне. Б. таксі. Б. усё ад жыцця.

5. чым. Перамагаць у схватцы; перамагаць з дапамогай чаго-н. Б. хітрасцю.

6. што. Пераадольваць. Б. бар’ер.

7. што. Спаганяць што-н. Б. штраф.

8. Спраўна дзейнічаць (пра рэжучыя прадметы, зброю і пад.). Брытва добра бярэ. Стрэльба далёка бярэ.

9. Выкарыстоўваць, займаць, выдаткоўваць. Машына бярэ многа бензіну.

10. Трымацца пэўнага напрамку; накіроўвацца. Б. прама.

11. каго-што. Дамаўляцца аб выкарыстанні чаго-н.; аказваць падтрымку каму-н. Б. адпачынак. Б. пад абарону.

12. што. Купляць. Б. білет.

13. што. Есці, піць (часцей з адмоўем). Нічога ў рот не б.

14. Жаніцца з кім-н. Б. за жонку.

Браць голымі рукамі (разм.) — авалодваць кім-, чым-н. без асаблівых цяжкасцей.

Браць горлам (разм., неадабр.) — дамагацца чаго-н. крыкам.

Браць да сэрца (разм.) — востра ўспрымаць і перажываць за што-н.

Браць з бою (боем) — дамагацца чаго-н. энергічнымі дзеяннямі.

Браць на цыгундар (разм.) — прыцягваць да адказнасці.

Браць ногі на плечы (у рукі) (разм., жарт.) — уцякаць што ёсць сілы.

|| зак. узя́ць, вазьму́, во́зьмеш, во́зьме; во́зьмем, во́зьмеце, во́зьмуць; узя́ў, узяла́, -ло́, -лі́; вазьмі́; узя́ты; наз. узя́цце, -я, н. (да 2, 3 і 6 знач.).


брашу́ра, -ы, мн. -ы, -шу́р, ж.

Невялікая (не больш за 48 старонак) кніжка, звычайна без пераплёту. Папулярная б.

|| памянш. брашу́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

|| прым. брашу́рны, -ая, -ае.


брашурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., што.

Сшываць лісты ў кнігу.

|| зак. збрашурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| наз. брашурава́нне, -я, н. і брашуро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

|| прым. брашурава́льны, -ая, -ае і брашуро́вачны, -ая, -ае. Брашуравальная машына. Брашуровачны цэх.


брашуро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Друкарскі рабочы, які сшывае лісты ў брашуру.

|| ж. брашуро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


бро́вар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вінакурны ці піваварны завод.

|| прым. бро́варскі, -ая, -ае і бро́варны, -ая, -ае.


брод, -у, М -дзе, мн. брады́, -о́ў, м.

1. Неглыбокае месца на ўсю шырыню ракі, возера, зручнае для пераходу, пераезду. Пераправіцца бродам.

2. След, пракладзены на сенажаці, у полі, каб размежаваць участкі. Правёў б. да самай ракі.

|| прым. бро́давы, -ая, -ае.


бро́йлер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кураня, якое гадуецца на мяса.

2. Памяшканне, дзе гадуюць такіх куранят.

|| прым. бро́йлерны, -ая, -ае. Бройлерная птушкагадоўля.


бро́кер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Агент-пасрэднік пры заключэнні здзелак на біржах, пры куплі-продажы каштоўных папер, тавараў.

|| прым. бро́керскі, -ая, -ае. Брокерская кантора.


бром, -у, м.

Хімічны элемент, цяжкая цёмна-бурая вадкасць з рэзкім непрыемным пахам, якая выкарыстоўваецца ў тэхніцы, медыцыне, фатаграфіі і пад.

|| прым. бро́мавы, -ая, -ае і бро́місты, -ая, -ае. Бромісты калій.


броне... (а таксама браня...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. бранявы, браніраваны, напр.: бронетранспарцёр, бронецягнік.


бронемашы́на, -ы, мн. -ы, -шы́н, ж.

Баявы браніраваны аўтамабіль.


бронетранспарцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Браніраваны аўтамабіль для перавозкі войск, грузаў і вядзення бою.


бро́нза, -ы, ж.

1. Сплаў медзі з волавам, свінцом і іншымі металамі.

2. зб. Мастацкія вырабы з такога сплаву. Выстаўка бронзы.

3. Пра медаль, атрыманы ў спартыўных спаборніцтвах за трэцяе месца (разм.). Атрымаць бронзу на спаборніцтвах.

|| прым. бро́нзавы, -ая, -ае. Б. медаль. Б. загар (цьмяна-залацісты).


бро́нхі, -аў, адз. бро́нха, -і, ДМ -нсе, ж.

Разгалінаванні дыхальнага горла, якія праводзяць паветра ў лёгкія.

|| прым. бранхія́льны, -ая, -ае. Бранхіяльная астма.


бронь і бро́ня, -і, ж.

Замацаванне асобы ці прадмета за кім-, чым-н., а таксама дакумент на такое замацаванне. Б. на авіябілет.


бро́снець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -нее; незак.

Пакрывацца бросняй (пра вадкасць).

|| зак. забро́снець, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -нее.


бро́сня, -і, ж.

1. Мікраскапічны грыбок, які развіваецца на вадкасці або на волкай паверхні чаго-н.; плесня.

2. Зялёная паверхня з водарасцей, якой пакрываецца застаялая вада.

|| прым. бро́сневы, -ая, -ае.


бро́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, бро́вак, ж.

Край абочыны, кювета на дарогах і пад. Сядзець на броўцы.


бро́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Жаночае ўпрыгожанне са шпількай для прыколвання на адзенні.


бруд, -у, М -дзе, м.

1. Тое, чым што-н. забруджана; гразь. Б. на руках. Куча бруду.

2. перан. Што-н. нізкае, амаральнае. Жыць без бруду і падману.


бру́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак.

Станавіцца брудным, пэцкацца.

|| зак. забру́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца.


бру́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; каго-што і без дап.

1. Рабіць брудным. Б. сцены. Б. у пакоі.

2. перан. Няславіць, чарніць. Б. чэснае імя.

|| зак. забру́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны.


бру́дны, -ая, -ае.

1. Нячысты, з брудам на паверхні, засмечаны. Брудныя рукі.

2. Пра колер: невыразны, няяркі, нячысты. Б. колер.

3. перан. Пазбаўлены маральнай чысціні, агідны. Брудная душа.

|| наз. бру́днасць, -і, ж.


брудэрша́фт, -а, м.

У выразе: піць брудэршафт або на брудэршафт з кім — трымаючы чаркі ў скрыжаваных руках і чокаючыся, выпіць у знак замацавання сяброўства і права звяртацца на «ты».


бруі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -і́цца; незак.

Цячы, пераліваючыся струменямі (пра ручай, крыніцу і пад.). Бруіцца празрысты ручай.


бруі́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -і́ць; незак.

Тое, што і бруіцца. Кроў бруіць у жылах.


брук, -у, м.

Праезджая частка вуліцы, плошчы, якая вымашчана каменем.


брукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., што.

Укладаць каменем (вуліцы, дарогі, плошчы і пад.).

|| зак. вы́брукаваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны і забрукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны.

|| наз. брукава́нне, -я, н.


бруне́т, -а, М -не́це, мн. -ы, -аў, м.

Мужчына з чорнымі або вельмі цёмнымі валасамі.

|| ж. бруне́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


брус, -а, мн. брусы́, -о́ў, м.

1. Бервяно, апілаванае або ачасанае з чатырох бакоў.

2. Кавалак чаго-н. чатырохграннай формы. Б. сала.

3. толькі мн. Гімнастычны снарад у выглядзе дзвюх паралельных перакладзін, замацаваных на стойках. Практыкаванні на брусах.


бруско́вы, -ая, -ае.

Які мае форму бруска (у 1 знач.). Бруско́вае мыла.


брусні́цы, -ні́ц, адз. брусні́ца, -ы, ж.

Кустовая расліна сямейства бруснічных з вечназялёнымі лісточкамі, а таксама ягады гэтай расліны.

|| прым. брусні́чны, -ая, -ае. Бруснічнае варэнне.


брусні́чнік, -у, м.

Зараснік кустовай расліны, на якой растуць брусніцы.


брусо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м.

1. Чатырохгранны кавалак чаго-н. Б. мыла.

2. Вастрыльны, шліфавальны камень звычайна ў форме прадаўгаватага чатырохгранніка. Вастрыць касу бруском.

|| памянш. брусо́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. брусо́чны, -ая, -ае.


бру́ссе, -я, н., зб.

Брусы.


бру́ствер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Земляны насып на знадворным баку акопа.

|| прым. бру́стверны, -ая, -ае.


брусча́тка, -і, ДМ -тцы, ж.

1. зб. Брускі з каменю для брукавання вуліц, плошчаў.

2. Брук з такіх брускоў (разм.).


брусча́ты, -ая, -ае.

1. Зроблены з брусоў (у 1 знач.). Брусчатая хата.

2. Вымашчаны брусчаткай. Брусчатая шаша.

3. Які мае форму бруска (у 1 знач.). Штабель брусчатага матэрыялу.


бру́та, нязм.

Агульны, разам з упакоўкай (пра вагу тавару); проціл. нета.


бру́ха, -а, М бру́се, мн. -і, -аў, н. (разм.).

Тое, што і чэрава, жывот (у 1 знач.). Б. акулы. Адгадаваў б.


бруха́ты, -ая, -ае (разм.).

З вялікім жыватом. Б. чалавек.


бруха́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек з вялікім жыватом.


бруцэлёз, -у, м. (спец.).

Інфекцыйная хвароба свойскай жывёлы, якая перадаецца чалавеку і паражае нервовую, сардэчна-сасудзістую сістэмы і косцесустаўны апарат.

|| прым. бруцэлёзны, -ая, -ае. Бруцэлёзнае захворванне.


бру́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Агародная расліна сямейства крыжакветных, а таксама караняплоды гэтай расліны жоўтага ці жоўта-белага колеру.

|| прым. бру́чкавы, -ая, -ае.


бручко́ўнік, -у, м.

Бацвінне бручкі.


бру́шка, -а, мн. -і, -аў, н.

1. Тоўсты жывот у чалавека (разм., жарт.). За брушкам сцежкі не бачыць.

2. Задні аддзел цела членістаногіх (спец.). Б. чмяля.


брушны́, -а́я, -о́е.

Які адносіцца да поласці жывата. Брушныя плаўнікі.

Брушны тыф — вострая інфекцыйная хвароба.


брушы́на, -ы, ж.

Унутраная абалонка брушной поласці.

|| прым. брушы́нны, -ая, -ае.


брыво́, -а́, мн. бро́вы, Р бро́ваў і брыво́ў, Д бро́вам і брыва́м, Т бро́вамі і брыва́мі, М на бро́вах і брыва́х, н.

Дугападобная палоска валасоў над вокам. Чорныя бровы.

|| прым. бро́ўны, -ая, -ае. Броўныя дугі.


брыг, -а, мн. -і, -аў, м.

Марское двухмачтавае паруснае судна 18—19 стст. з прамымі ветразямі.


брыга́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, брыга́д, ж.

1. Вайсковае злучэнне з некалькіх батальёнаў або палкоў, а ў флоце — з некалькіх аднатыпных суднаў. Танкавая б.

2. Вытворчая група, а таксама наогул група, аб’яднаная якім-н. агульным заданнем, дзейнасцю. Б. слесараў. Палявая б. Канцэртная б.

|| прым. брыга́дны, -ая, -ае. Б. падрад.


брыгадзі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кіраўнік брыгады (у 2 знач.). Калгасны б.

2. Ваенны чын у рускай арміі ў 18 ст., сярэдні паміж палкоўнікам і генералам.

|| прым. брыгадзі́рскі, -ая, -ае.


брыгадзі́рыха, -і, ДМ -рысе, мн. -і, -ых, ж. (разм.).

Жонка брыгадзіра (у 1 знач.).


брыганці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж.

Двухмачтавае паруснае судна з прамымі ветразямі на насавой і косымі на кармавой мачтах.


брыда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж. (разм.).

1. Што-н. непрыемнае, брыдкае, паскуднае. Снілася нейкая б. Наслухацца рознай брыды.

2. Пра каго-н. брыдкага, паскуднага, агіднага.


бры́джы, -аў.

Штаны асобага крою, вузкія ўніз ад калена, якія першапачаткова прызначаліся для верхавой язды, а таксама кароткія штаны да кален.


бры́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак.

Адчуваць, выказваць агіду да каго-, чаго-н. адмоўнага, брыдкага; га́дзіцца.


бры́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., што і без дап.

Рабіць брыдкім, непрыгожым. Гэта прычоска брыдзіць твой твар.


бры́дка, прысл.

1. Непрыгожа з выгляду, агідна, пачварна.

2. Непрыстойна, гадка, амаральна, агідна. Б. паводзіць сябе.

3. безас., у знач. вык. Сорамна. Як табе не б.


брыдкасло́віць, -сло́ўлю, -сло́віш, -сло́віць; незак.

Ужываць брыдкія, нецэнзурныя словы.


брыдкасло́ў, -сло́ва, мн. -сло́вы, -сло́ваў, м.

Чалавек, які ўжывае брыдкія словы.


брыдкасло́ўе, -я, н.

Мова, насычаная нецэнзурнымі, непрыстойнымі словамі.


бры́дкі, -ая, -ае.

1. Непрыгожы з выгляду, непрыемны, гадкі. Б. твар. Б. настрой. Б. хлопец.

2. Паганы, ганебны, благі́. Брыдкія плёткі.

|| наз. бры́дкасць, -і, ж.


брыдо́та, -ы, ДМ -до́це, ж.

1. Брыда (у 1 знач.). Купіў нейкую брыдоту, што ў рукі браць не хочацца.

2. перан. Брыдкі ўчынак, непрыстойнасць; гадасць.

3. мн. -ы, -до́т. Агідная істота (пагард.). Пайшоў вон, б.!


брыдчэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак.

Траціць прыгажосць, станавіцца брыдкім.


брыжы́, -о́ў, адз. брыж, -а́, м.

Вузкая, сабраная ў зборачкі палоска тканіны, якой аздабляюць адзенне і інш.


брыз, -у, м.

Слабы вецер, які дзьме днём з мора на бераг, а ноччу — з берага на мора.


брыза́нтны, -ая, -ае (спец.).

Разрыўны, здольны драбіць прадметы пры выбуху. Б. снарад.


брызе́нт, -у, М -нце, м.

Грубая непрамакальная парусіна.

|| прым. брызе́нтавы, -ая, -ае. Брызентавая спяцоўка.


брыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Пра капытных: біць нагамі, брыкаць. Конь брыкаецца.

2. перан. Упарціцца, упірацца (разм.). З ім гаворыш, а ён брыкаецца.


брыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго (разм.).

Біць, удараць заднімі нагамі (пра капытных жывёл).

|| аднакр. брыкну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


брыке́т, -у, М -ке́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Плітка, цаглінка з якога-н. спрасаванага матэрыялу. Тарфяны б. Вугальны б.

2. зб. Прасаваны торф або вугаль як паліва. Тапіць у хаце брыкетам.

|| прым. брыке́тны, -ая, -ае.


брыкетава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) брыкеты з чаго-н. Б. торф.


брыклі́вы, -ая, -ае (разм.).

Які мае звычку брыкацца. Б. конь.


брыль, брыля́, мн. брылі́, -ёў, м.

1. Казырок шапкі.

2. Капялюш з палямі. Саламяны б.


брылья́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Каштоўны камень: агранены і адшліфаваны алмаз.

|| прым. брылья́нтавы, -ая, -ае.

Брыльянтавае вяселле — шасцідзесяцігоддзе шлюбнага жыцця.


брыля́сты, -ая, -ае.

1. З вялікім казырком. Брылястая шапка.

2. перан. З вялікай шапкай (пра грыбы). Брылястыя сыраежкі.


бры́нда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -аў, ж. (разм., зневаж.).

Пра таго, хто без патрэбы ходзіць, сланяецца абы-дзе.


бры́ндаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Хадзіць без патрэбы; сланяцца, нічога не робячы. Б. цэлы дзень.


бры́нза, -ы, ж.

Сыр з авечага малака.

|| прым. бры́нзавы, -ая, -ае.


бры́нкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Бразгатаць, утвараць бразгатлівыя гукі.

2. на чым. Няўмела іграць на якім-н. музычным інструменце. Б. на гітары.

|| зак. прабры́нкаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| аднакр. бры́нкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бры́нканне, -я, н.


брынча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; незак.

Утвараць кароткія бразгатлівыя гукі. Б. шыбы ў вокнах.


брыня́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ня́е; незак.

1. Разбухаць, павялічвацца ў аб’ёме ад вільгаці.

2. Павялічвацца ў працэсе росту, напаўняючыся пажыўнымі сокамі.


брысці́, брыду́, брыдзе́ш, брыдзе́; брыдзём, брыдзяце́, брыду́ць; брыў, брыла́, -ло́; брыдзі́; незак.

Ісці павольна, з цяжкасцю перастаўляючы ногі; цягнуцца.


брытагало́вы, -ая, -ае.

З брытай галавой. Б. хлопец.


брыта́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Насельніцтва Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі: англічане, шатландцы, валійцы, паўночныя ірландцы.

|| ж. брыта́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. брыта́нскі, -ая, -ае.


брыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Надзяваць аброць, пятлю вяроўкі на галаву, шыю жывёліны. Б. жарабца.

|| зак. забрыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


бры́тва, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Прылада для галення. Электрычная б.

Язык як брытва — пра здольнасць востра, дасціпна гаварыць.

|| прым. бры́твенны, -ая, -ае. Б. прыбор.


бры́фінг, -у, мн. -і, -аў, м.

Кароткая прэс-канферэнцыя. Правесці б.


брыць, бры́ю, бры́еш, бры́е; брый; бры́ты; незак., каго-што.

Зразаць брытвай валасы да кораня. Б. бараду.

|| зак. пабры́ць, -бры́ю, -бры́еш, -бры́е; -бры́ў; -бры́й; -бры́ты.

|| звар. бры́цца, бры́юся, бры́ешся, бры́ецца; бры́йся; зак. пабры́цца, -бры́юся, -бры́ешся, -бры́ецца; -бры́йся.

|| наз. брыццё, -я́, н.


бры́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Лёгкі выязны вазок.

|| прым. бры́чкавы, -ая, -ае.


бры́ючы, -ая, -ае.

У выразе: брыючы палёт — палёт самалёта на гранічна малой вышыні над зямлёй.


брэх, -у, м.

Гукі, характэрныя для сабак і некаторых іншых звяроў. Б. лесніковых сабак.


бу́бен, -бна, мн. -бны, -бнаў, м.

1. Ударны музычны інструмент у выглядзе абцягнутага скурай шырокага абруча з металічнымі бразготкамі. Біць у б.

2. Тое, што і барабан (у 1 знач.).


бубні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць; незак., што і без дап. (разм.).

1. Біць у бубен, барабаніць.

2. перан. Гаварыць хутка, неразборліва, манатонна. Б. сабе пад нос.

|| зак. прабубні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць (да 2 знач.).


буга́й, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

1. Тое, што і бык¹ (у 1 знач.).

2. Начная балотная птушка сямейства чапляў, якая, апусціўшы дзюбу ў ваду, утварае гукі, падобныя да рову быка¹.


буго́р, -гра́, мн. -гры́, -гро́ў, м.

Невялікае ўзвышша, узгорак.

|| памянш. бугаро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.


бугры́сты, -ая, -ае.

Пакрыты буграмі. Бугрыстая дарога.

|| наз. бугры́стасць, -і, ж.


бу́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, буд, ж.

1. Крытая скурай або брызентам карэта, брычка, воз і пад.

2. Верх над карэтай, брычкай.

3. Шалаш, будан.


будава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; незак.

1. Ставіць сабе дом або іншы будынак.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Узводзіцца, знаходзіцца ў стане будаўніцтва. Будуецца жывёлагадоўчы комплекс.

|| зак. пабудава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся.


будава́ць, буду́ю, буду́еш, буду́е; буду́й; будава́ны; незак., што.

1. Узводзіць якое-н. збудаванне. Б. дамы.

2. Майстраваць, выпускаць машыны і пад. Б. камбайны.

3. перан. Ствараць, арганізоўваць. Б. новае жыццё.

4. Намячаць, ствараць у думках планы, здагадкі і пад. Б. планы.

5. Асноўваць, базіраваць на чым-н. Б. сваё выступленне на канкрэтных прыкладах.

6. Выражаць, фармуляваць. Правільна б. сказ.

7. Вычэрчваць якую-н. геаметрычную фігуру на аснове зададзеных памераў. Б. трохвугольнік.

Будаваць на пяску (неадабр.) — засноўваць на ненадзейных звестках.

Будаваць паветраныя палацы (іран.) — мроіць, планаваць нерэальнае, захапляцца нязбытнымі марамі.

|| зак. вы́будаваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны (да 1—4 знач.), пабудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; наз. пабудо́ва, -ы, ж.

|| наз. будава́нне, -я, н. і будо́ўля, -і, ж. (да 1 знач.).


буда́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Шалаш з галін або саломы для часовага жылля.

2. Верх, пакрыццё павозкі (разм.).

|| прым. будано́вы, -ая, -ае.


будара́жыць, -жу, -жыш, -жыць; незак., каго-што.

Узрушваць, непакоіць, узбуджаць.

|| зак. узбудара́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны.

|| звар. будара́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак. узбудара́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца.


будаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Той, хто будуе (у 1 знач.), працуе на будаўніцтве. Брыгада будаўнікоў.

2. перан., чаго. Тварэц, стваральнік. Будаўнікі новага грамадства.

|| прым. будаўні́цкі, -ая, -ае.


будаўні́цтва, -а, н.

1. Галіна навукі і тэхнікі, якая займаецца будоўляй і рэканструкцыяй дамоў, збудаванняў.

2. Узвядзенне будынка або якога-н. іншага збудавання. Б. спартыўнага комплексу.

3. Будаўнічы аб’ект, а таксама месца, дзе вядзецца будоўля. Наведаць б.

4. перан. Стварэнне, арганізацыя чаго-н. Культурнае б.


будаўні́чы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да будаўніцтва, да будоўлі, да працы будаўніка. Будаўнічая прамысловасць. Будаўнічая тэхніка. Б. факультэт. Будаўнічыя работы. Б. атрад. Будаўнічыя матэрыялы. Будаўнічая пляцоўка.


бу́дачнік, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Той, хто нясе каравульную службу ў будцы, жыве ў каравульнай чыгуначнай будцы.


бу́дзе, у знач. вык. (разм.).

Хопіць, даволі. Паплакалі трохі і б.


бу́дзень, -дня, мн. бу́дні, -яў, м.

1. Не святочны дзень. Сустрэцца ў б.

2. перан. Штодзённае жыццё. Цяжкія будні вайны.

|| прым. будзённы, -ая, -ае і бу́дны, -ая, -ае.


будзёнавец, -наўца, мн. -наўцы, -наўцаў, м. (гіст.).

Баец Першай Коннай арміі, якой камандаваў С. М. Будзённы ў гады Грамадзянскай вайны 1917—1922 гг.


будзёнаўка, -і, ДМ -наўцы, мн. -і, -навак, ж.

Суконны галаўны ўбор у выглядзе шлема (у 1 знач.), які першапачаткова насілі чырвонаармейцы.


будзі́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Гадзіннік са спецыяльным заводам для падачы званка ў патрэбны час.


будзі́ць, буджу́, бу́дзіш, бу́дзіць; незак.

1. каго-што. Перапыняць чый-н. сон, прымушаць прачнуцца. Б. дзяцей у школу.

2. перан. Абуджаць што-н. у каго-н., выклікаць да жыцця, дзейнасці. Б. успаміны.

|| зак. пабудзі́ць, -буджу́, -бу́дзіш, -бу́дзіць; -бу́джаны (да 1 знач.), прабудзі́ць, -буджу́, -бу́дзіш, -бу́дзіць; -бу́джаны (да 2 знач.) і разбудзі́ць, -буджу́, -бу́дзіш, -бу́дзіць; -бу́джаны.


бу́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Невялікая, звычайна драўляная пабудова для чыгуначнага вартаўніка, паставога і інш.

2. Збітае з дошак жыллё для сабакі.

|| памянш. бу́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. бу́дачны, -ая, -ае.


будо́ва, -ы, мн. -ы, -о́ў, ж.

Узаемнае размяшчэнне і сувязь састаўных частак чаго-н.; структура. Б. атама. Б. арганізма. Б. зямной кары.


будо́ўля, -і, мн. -і, -яў, ж.

1. гл. будаваць.

2. Будаўнічы аб’ект, а таксама тэрыторыя, дзе што-н. будуецца. Працаваць на будоўлі.


будуа́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Гасціная гаспадыні ў багатым доме для неафіцыйнага прыёму найбольш блізкіх знаёмых, а таксама абсталяванне такой гасцінай.

|| прым. будуа́рны, -ая, -ае.


бу́дучы, -ая, -ае.

1. Такі, які адбудзецца ўслед за цяперашнім. Б. год.

2. Такі, які будзе потым, у далейшым. Будучыя ўрачы.

3. у знач. наз. бу́дучае, -ага, н. Час, які ідзе ўслед за цяперашнім. Заглянуць у б.

4. у знач. наз. бу́дучае, -ага, н. Лёс, доля. Б. планеты.

Будучы час — катэгорыя дзеяслова, якая характарызуе дзеянне ў часе, што наступіць пасля гаворкі аб ім.

У будучым — пазней, у далейшым.


бу́дучыня, -і, ж.

1. Стан, становішча чаго-н. у будучым. Б. раёна.

2. Часы, падзеі, якія прыйдуць на змену цяперашнім. Шчаслівая б.

3. Будучае пакаленне. Дзеці — наша б.


буды́зм, -у, м.

Адна з сусветных рэлігій, распаўсюджаная ў Кітаі, Японіі і некаторых іншых краінах Усходу [па імені яе заснавальніка Буды].

|| прым. буды́йскі, -ая, -ае. Будыйскае вучэнне.


буды́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Жылое, адміністрацыйнае ці гаспадарчае збудаванне. Будынкі санаторыя.


буды́ніна, -ы, мн. -ы, -нін, ж. (разм.).

Тое, што і будынак. Б. ў адзін паверх.


буды́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік будызму.

|| ж. буды́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


бу́ер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Лёгкая лодка або платформа з парусам, устаноўленая на вузкіх стальных палазках, для катання на лёдзе.

|| прым. бу́ерны, -ая, -ае. Б. спорт.


буеры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца буерным спортам.

|| ж. буеры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


бужані́на, -ы, ж.

Свініна з перцам і іншымі прыправамі, запечаная або абсмажаная цэлым кавалкам.


буза́¹, -ы́, ж.

1. Рэшткі вадкасці разам з асадкам; падонкі. На дне бочкі засталася адна б.

2. Пітво з проса, грэчкі, ячменю, распаўсюджанае ў Крыме і на Каўказе.

3. Адклады на дне вадаёмаў. Дзеці плюхаюцца ў бузе.

|| прым. бузяны́, -а́я, -о́е.


буза́², -ы́, ж. (разм.).

Скандал, шум. Узняць бузу.


бузава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; незак., што. (разм.).

Псаваць, трапаць, не берагчы што-н. Б. адзенне.


бузацёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Задзіра, скандаліст.

|| ж. бузацёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. бузацёрскі, -ая, -ае.


бузіна́, -ы́, ж.

Дрэвавая ці кустовая расліна сямейства бружмелевых з чырвонымі або чорнымі ягадамі.

|| прым. бузі́навы, -ая, -ае і бузіно́вы, -ая, -ае.


бузі́ннік, -у, м., зб.

Зараснік бузіны.


бузі́ць, бужу́, бузі́ш, бузі́ць; бузі́м, бузіце́, бузя́ць; незак. (разм.).

Шумець, скандаліць. Ціха! Хопіць б.


буй¹, буя́, М на буі́, мн. буі́, буёў, м.

Высокае, адкрытае з усіх бакоў для ветру месца. Хата стаяла на буі.


буй², бу́я, М на буі́, мн. буі́, буёў, м.

Сігнальны паплавок на рацэ, возеры, у бухце для абазначэння мелі, месца рыбацкай сеці і пад.

|| памянш. буёк, буйка́, мн. буйкі́, буйко́ў, м.


бу́йвал, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйная жвачная жывёліна атрада парнакапытных (свойская і дзікая) з грузным тулавам і кароткай шыяй.


бу́йваліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

Самка буйвала.


буйваляня́ і буйвалянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня буйваліцы.


буйна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. буйны́ (у 1 і 2 знач.), напр.: буйнаблочны, буйнавалакністы, буйнагабарытны, буйнагаловы, буйназлакавы, буйназярністы, буйнакавалкавы, буйнакалосы, буйнакаранёвы, буйналісты, буйнамаштабны, буйнапанэльны, буйнасерыйны, буйнафарматны, буйнафермерскі.


буйнакалі́берны, -ая, -ае.

Буйнога калібру. Б. снарад.


буйнапанэ́льны, -ая, -ае.

Які будуецца з буйных панэлей. Б. дом.


буйнапло́дны, -ая, -ае.

З буйнымі пладамі, ягадамі. Буйнаплодная вішня.


буйне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Станавіцца буйны́м (у 1—3 і 6 знач.), буйнейшым.

|| зак. пабуйне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е. Арэхі пабуйнелі. Дождж пабуйнеў.


бу́йны, -ая, -ае.

1. Неспакойны, дзёрзкі, свавольны. Б. нораў.

2. Моцны, парывісты. Б. вецер.

|| наз. бу́йнасць, -і, ж.


буйны́, -а́я, -о́е; буйне́йшы.

1. Які складаецца з аднародных, больш чым сярэдняга памеру адзінак; падкрэслена вялікі па памеры. Буйное зерне. Буйныя літары. Чалавек буйнога складу.

2. Вялікі па плошчы, колькасці, па канцэнтрацыі сродкаў. Буйное прамысловае прадпрыемства. Б. капітал.

3. Выдатны, найбольш прыкметны сярод іншых. Б. спецыяліст. Б. вучоны.

4. Важны, сур’ёзны. Буйная размова.

5. Багаты, шчодры. Буйная раса́.

6. Вялікі, хуткі, магутны. Б. рост эканомікі.

7. Значны па выніках, важны па значэнні. Буйная перамога.

8. Багаты, сакавіты. Буйная збажына. Усё на палях буйна (прысл.) красавала. Буйная завязь. Буйная зеляніна.

|| наз. бу́йнасць, -і, ж.


бук, -а і -у, мн. -і, -аў, м.

1. -а. Вялікае лісцевае дрэва з гладкай светла-шэрай карой і цвёрдай драўнінай. Пасадзіць б.

2. -у. Драўніна гэтага дрэва. Зуб’е ў граблях з буку.

|| прым. бу́кавы, -ая, -ае. Б. лес. Сямейства букавых (наз.).


буквае́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (іран.).

Чалавек, які прыдае большае значэнне знешняму боку чаго-н., дробязям, чым сутнасці; фармаліст.

|| ж. буквае́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. буквае́дскі, -ая, -ае. Б. падыход.


буквае́дства, -а, н. (іран.).

Чыста знешняе, фармальнае тлумачэнне чаго-н., якое наносіць шкоду сэнсу, сутнасці.


буква́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Кніжка для першапачатковага навучання грамаце.

|| прым. буква́рны, -ая, -ае.


буке́т, -а, М -ке́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Падабраныя і прыгожа складзеныя ў пучок кветкі.

2. Сукупнасць араматычных і смакавых уласцівасцей чаго-н. Б. чаю. Гэта віно мае асаблівы б.

|| прым. буке́тны, -ая, -ае.


букіні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які займаецца купляй і продажам рэдкіх і старых кніг.

|| ж. букіні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. букіні́сцкі, -ая, -ае.


букіністы́чны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да продажу і куплі рэдкіх і старых кніг. Б. магазін.


букле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Друкаванае выданне падарункавага, даведачнага або рэкламнага характару на адным лісце, якое разгортваецца як шырма. Б. «Літаратурны музей Янкі Купалы».

|| прым. букле́тны, -ая, -ае.


бу́клі, -яў, адз. -я, -і, ж. (уст.).

Завітыя кольцамі пасмы валасоў.


буко́ліка, -і, ДМ -ліцы, ж. (спец.).

Жанр літаратурных твораў, у якіх ідэалізуецца сціплае вясковае жыццё на ўлонні прыроды.

|| прым. букалі́чны, -ая, -ае.


бу́кса, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (спец.).

Металічная каробка з падшыпнікам, які перадае ціск вагона, паравоза і пад. на вось кола.

|| прым. бу́ксавы, -ая, -ае.


буксава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

Пра колы: круціцца на адным месцы, не рухаючыся з месца.

|| наз. буксава́нне, -я, н.


буксі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Судна, якое буксіруе іншыя судны, плыты.

2. Канат або стальны трос для буксіроўкі. Цягнуць на буксіры.

Браць на буксір каго (разм.) — памагаць каму-н., хто адстае ў выкананні чаго-н.

|| прым. буксі́рны, -ая, -ае.


буксі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., што.

Цягнуць за сабой на канаце (другое судна, аўтамашыну і пад.).

|| наз. буксі́раванне, -я, н. і буксіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


булава́, -ы́, мн. була́вы і (з ліч. 2, 3, 4) булавы́, була́ў, ж.

1. Кароткае жазло з патаўшчэннем на канцы ў выглядзе шара або васьмігранніка (гіст.). Атаманская б. І да булавы трэба галава (прыказка).

2. Гімнастычны ручны снарад, які мае выгляд бутэлькі з патаўшчэннем на вузкім канцы. Практыкаванні з булавой.


була́ны, -ая, -ае.

Светла-жоўты з чорным хвастом і чорнай грываю (пра масць коней). Б. конь.


була́т, -а і -у, М -ла́це, м.

1. -у. Даўнейшая ўзорыстая цвёрдая сталь для клінкоў.

2. -а, мн. -ы, -аў. Клінок (меч, шабля, кінжал) з такой сталі (гіст.).

|| прым. була́тны, -ая, -ае. Б. меч.


бу́лачная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Магазін, дзе прадаюцца хлеб, булкі, кандытарскія вырабы.


бу́лачнік, -а, мн. -і, -аў м. (уст.).

Уладальнік булачнай або прадавец булак, а таксама пекар, які іх выпякае.

|| ж. бу́лачніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


булён, -у, м.

1. Нічым не запраўлены мясны адвар. Курыны б.

2. Бульбяны суп, засквараны салам.

|| прым. булённы, -ая, -ае.


бу́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Хлеб з пшанічнай мукі; белы хлеб.

2. Тое, што і буханка.

|| памянш. бу́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. бу́лачны, -ая, -ае.


бу́льба, -ы, ж.

1. Аднагадовая агародная расліна сямейства паслёнавых з падземнымі клубнямі.

2. Клубні гэтай расліны, якія выкарыстоўваюцца як харч, корм і сыравіна. Найлепшая ежа — б. з селядцом.

3. Назва беларускага народнага танца.

Бульба ў мундзірах — звараная ці спечаная з лупінамі бульба.

|| прым. бульбяны́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.). Б. крухмал.


бульба...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. бульба, напр.: бульбанарыхтоўка, бульбасховішча, бульбасарціроўка.


бульбакапа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для капання бульбы.


бульбасаджа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына, якой садзяць бульбу.


бульбаўбо́рачны, -ая, -ае.

Які прызначаны для ўборкі бульбы. Б. камбайн.


бу́льбіна, -ы, мн. -ы, -бін, ж. (разм.).

Адзін клубень бульбы.


бульбо́ўнік, -у, м., зб.

Тое, што і бульбянік (у 1 знач.).


бульбяна́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х, ж.

Сталовая, закусачная, у меню якой пераважаюць стравы з бульбы.


бульбя́нік, -а і -у, мн. -і, -аў, м.

1. -у, зб. Націнне бульбы. Б. пажоўк.

2. -а. Аладка з дранай сырой бульбы; дранік. Напячы бульбянікаў.

3. -а. Той, хто вельмі любіць бульбяныя стравы (разм.).


бульбя́нішча, -а, н.

Поле, на якім расла бульба.


бульва́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шырокая алея пасярод гарадской вуліцы або ўздоўж набярэжнай. Прыморскі б.

|| прым. бульва́рны, -ая, -ае.


бульва́рны, -ая, -ае.

1. гл. бульвар.

2. перан. Разлічаны на абывацельскія, мяшчанскія густы. Б. раман. Бульварная літаратура. Бульварная прэса.

|| наз. бульва́ршчына, -ы, ж. (да 2 знач.).


бульдазеры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто працуе на бульдозеры.


бульдо́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Сабака з вялікай кароткай мордай, шырокімі грудзямі, кароткімі лапамі.

|| прым. бульдо́жы, -ая, -ае. Бульдожая хватка.


бульдо́зер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Трактар, абсталяваны навясным пярэднім адвалам для земляных работ.

|| прым. бульдо́зерны, -ая, -ае.


бу́лькат, -у, М -каце, м.

Гукі, якія ўтвараюцца пры кіпенні, пераліванні або цячэнні вады.


бульката́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ко́ча; незак.

1. Бурліць, бурна кіпець (пра вадкасць). Булькоча горная рака.

2. безас. Утвараць глухія перарывістыя гукі пры захворванні горла, грудзей. У горле булькоча.

|| наз. бульката́нне, -я, н.


бу́лькаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Утвараць гукі, падобныя на тыя, якія бываюць пры кіпенні або пераліванні вады. Булькае ручай.

|| аднакр. бу́лькнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. бу́льканне, -я, н.


бум¹, -у, м. (разм.).

Штучнае ажыўленне, шуміха вакол чаго-н. Газетны б.


бум², -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Гімнастычны снарад: брус на дзвюх стойках. Практыкаванні на буме.


бум³, выкл. (разм.).

Ужыв. для абазначэння характэрнага глухога гуку вялікага звона, стрэлу з гарматы і пад.


бума́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Мужчынскі плоскі кашалёк для папяровых грошай і дакументаў.


бумера́нг, -а, мн. -і, -аў, м.

Кідальная прылада ў выглядзе сагнутай палкі, пласціны, якая пры ўмелым кіданні апісвае дугу і вяртаецца да таго, хто кідаў.


бундэсве́р, -а, м.

Назва ўзброеных сіл у Германіі.

|| прым. бундэсве́раўскі, -ая, -ае.


бундэсра́т, -а, М -ра́це, м.

Верхняя палата парламента ў Германіі, орган прадстаўніцтва зямель.


бундэста́г, -а, М -а́гу, м.

Ніжняя палата парламента ў Германіі, прадстаўніцтва народа на выбарнай аснове.

|| прым. бундэста́гаўскі, -ая, -ае.


бу́нкер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Металічная або бетонная скрыня для часовага захоўвання збожжа, вугалю і іншых матэрыялаў. Б. для зерня.

2. Падземнае жалезабетоннае ўкрыцце.

3. Спецыяльнае наземнае збудаванне з байніцамі для вядзення агню.

|| прым. бу́нкерны, -ая, -ае.


бункерава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., што (спец.).

Засыпаць у бункер (у 1 знач.). Б. жыта.

|| наз. бункерава́нне, -я, н. і бункеро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


бунт¹, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Стыхійнае паўстанне, мяцеж. Зямельны б. сялян.


бунт², -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Звязак, кіпа; стос.


бунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

1. Падымаць бунт¹, удзельнічаць у бунце¹.

2. каго-што. Падбухторваць да бунту¹. Б. народ.

3. перан. Пратэставаць, упарта не згаджацца. Не магу вечарам дзяжурыць: жонка бунтуе.

4. каго. Збіваць з толку. Ты мяне не бунтуй, я сам разбяруся.


бунта́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Удзельнік бунту¹.

2. перан. Неспакойны чалавек, які пратэстуе супраць чаго-н., заклікае да рашучых дзеянняў, да перавароту ў чым-н.

|| ж. бунта́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. бунта́рскі, -ая, -ае.


бунта́рны, -ая, -ае.

Прасякнуты бунтарскім духам; мяцежны. Бунтарная натура.


бунта́рства, -а, н.

Рэзкае абурэнне, пратэст, якія суправаджаюцца непакорнасцю.

|| прым. бунта́рскі, -ая, -ае. Б. настрой.


бунтаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Удзельнік бунту¹.

|| ж. бунтаўшчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц.

|| прым. бунтаўшчы́цкі, -ая, -ае.


бунчу́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.).

Дрэўка з прывязаным конскім хвастом як сімвал улады (у казацкіх атаманаў, украінскіх і польскіх гетманаў).

|| прым. бунчу́жны, -ая, -ае.


бур, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Інструмент для свідравання.


бу́ра, -ы, мн. -ы, бур, ж.

1. Вецер вялікай разбуральнай сілы, звычайна з дажджом або снегам. Разгулялася б.

2. перан. Пра бурнае развіццё сацыяльных працэсаў у грамадстве. Грымоты рэвалюцыйнай буры.

3. перан., чаго або якая. Пра бурнае выяўленне пачуццяў. Б. воплескаў.

4. Шум, крык. У хаце паднялася сапраўдная б.

Магнітная бура — моцныя ваганні магнітнага поля Зямлі, звязаныя з уварваннем у каляземную прастору касмічных часціц, што абумоўлена сонечнай актыўнасцю.

Бура ў шклянцы вады (іран.) — гарачая спрэчка з-за дробязных прычын.


бурава́ты, -ая, -ае.

Які мае шэра-карычневае адценне.


бурава́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х, ж.

Вышка для бурэння. Працаваць на буравой.


бураве́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Марская птушка з загнутай дзюбай, вузкімі і доўгімі крыламі.


бураві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Спецыяліст па буравых работах.


буравы́, -а́я, -о́е.

Які мае адносіны да бурэння, зроблены ў выніку бурэння. Буравая ўстаноўка.


бура́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Двухгадовая агародная расліна сямейства лебядовых. Палоць буракі.

2. Караняплоды гэтай расліны, якія выкарыстоўваюцца як корм, харч, сыравіна. Убіраць буракі камбайнам.

Цукровыя буракі — сорт буракоў, з якіх вырабляюць цукар.

|| памянш. бурачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| прым. бура́чны, -ая, -ае і бурако́вы, -ая, -ае. Бурачны колер (лілова-чырвоны). Бураковы сок.


бурака...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. бурак, напр.: буракакапалка, буракарэзка, буракасейны, буракаўборачны.


буракаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па вырошчванні буракоў.


буракаво́дства, -а, н.

Развядзенне і вырошчванне буракоў.

|| прым. буракаво́дчы, -ая, -ае. Буракаводчая гаспадарка.


буракасе́йны, -ая, -ае.

Які сее і вырошчвае буракі (звычайна цукровыя). Б. раён.


буракаўбо́рачны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да ўборкі буракоў. Б. камбайн.


бурало́м, -у, м.

Лес, дрэвы, паваленыя бурай.

|| прым. бурало́мны, -ая, -ае.


бура́н, -у, м.

Снежная бура, завіруха ў стэпе. Узняўся б.

|| прым. бура́нны, -ая, -ае.


бурапе́ніць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ніць; незак.

У паэзіі: бурліць, кіпець (пра жыццё, дзейнасць).


бурапе́нны, -ая, -ае.

У паэзіі: бурлівы, кіпучы. Бурапенныя хвалі.


бура́ты, -аў, адз. бура́т, -а, М -ра́це, м.

Народ, які складае карэннае насельніцтва Рэспублікі Бурація, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. бура́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. бура́цкі, -ая, -ае.


бурачко́вы, -ая, -ае.

Колеру чырвоных буракоў. Б. шалік.


бура́чнік, -у, м., зб.

Бацвінне буракоў.


бура́чнішча, -а, н.

Месца, на якім выраслі буракі. Узараць б.


бу́рбалка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Паветраны шарык у вадзе або іншай вадкасці.

Пускаць бурбалкі (разм.) — тануць, тапіцца, гінуць у вадзе.


бурбо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак. (разм.).

Узнімаць, пускаць бурбалкі, булькаць.


бурбо́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (зневаж.).

Грубы, некультурны, уладалюбівы чалавек.


бургамі́стр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Начальнік гарадской управы ў некаторых краінах Еўропы і ў 18—19 стст. у Расіі.

|| прым. бургамі́старскі, -ая, -ае.


бурда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж. (разм., пагард.).

Дрэнна прыгатаванае, нясмачнае пітво або вадкая ежа. Не суп, а б.


бурдзю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Мяшок са скуры жывёлы для захоўвання і перавозкі вадкасцей.

|| прым. бурдзю́чны, -ая, -ае.


буржуа́, нескл., м.

Прадстаўнік класа буржуазіі.


буржуазі́я, -і, ж.

Грамадскі клас, які валодае сродкамі вытворчасці, ідэямі і навыкамі для арганізацыі рыначнай гаспадаркі і жыве за кошт наёмнай працы.

Дробная буржуазія — дробныя ўласнікі, якія валодаюць сродкамі вытворчасці і карыстаюцца наёмнай працай у нязначнай ступені або зусім не карыстаюцца ёю.

|| прым. буржуа́зны, -ая, -ае.


буржу́й, -я, мн. -і, -яў, м. (разм., пагард.).

Тое, што і буржуа.

|| ж. буржу́йка, -і, ДМ -жу́йцы, мн. -і, -жу́ек.

|| прым. буржу́йскі, -ая, -ае.


буржу́йка¹, -і, ДМ -жу́йцы, мн. -і, -жу́ек, ж. (разм.).

Металічная печка. Жалезная б.


буржу́йка², гл. буржуй.


бу́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. На Каўказе: род плашча або накідкі з тонкага лямцу. Казацкая б.

2. Шырокая доўгая адзежына з башлыком з саматканага сукна, якую апранаюць паверх кажуха.


буркава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; незак.

1. Утвараць характэрныя для галубоў гукі. Галубы буркуюць.

2. перан. Лагодна і пяшчотна размаўляць (жарт.). Маладыя буркуюць у куточку.

|| наз. буркава́нне, -я, н.


бурката́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -качы́; незак. (разм.).

1. Тое, што і буркаваць. Голуб буркоча.

2. што і без дап. Бурчаць, мармытаць. Б. сабе пад нос.

|| наз. бурката́нне, -я, н.


бу́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Невыразна, з адценнем незадаволенасці гаварыць што-н.

|| аднакр. бу́ркнуць, -ну, -неш, -не; -ні. Стары штосьці буркнуў і пайшоў у хату.

|| наз. бу́рканне, -я, н.


бу́ркі, -рак, адз. бу́рка, -і, ДМ -рцы, ж.

Абутак з фетру, сукна або з тонкага лямцу, які носіцца з галёшамі ці на скураной падэшве без іх.

|| прым. бу́рачны, -ая, -ае.


бурла́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.).

Рабочы ў арцелі, якая цягнула паўз бераг супраць цячэння судны.

|| прым. бурла́цкі, -ая, -ае. Бурлацкая арцель.


бурла́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак. (гіст.).

Працаваць бурлаком. Б. на Волзе.


бурлі́вы, -ая, -ае.

Бурны, шумлівы. Бурлівыя хвалі.

|| наз. бурлі́васць, -і, ж.


бурлі́ць, -лю́, -лі́ш, -лі́ць; незак.

1. Бурна цячы, пералівацца, клекатаць. Мора бурліць.

2. перан. Праяўляцца з вялікай сілай (пра падзеі, пачуцці і пад.); шумець. Кроў бурліць, на месцы не сядзіцца. Злосць бурліць.


бурмі́стр, -а, мн. -ы, -аў, м.

За прыгонам: кіраўнік памешчыцкага маёнтка або стараста, прызначаны памешчыкам з сялян.

|| прым. бурмі́старскі, -ая, -ае.


бурно́с, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Даўгаполая з шырокімі рукавамі сялянская вопратка з саматканага сукна.


бу́рны, -ая, -ае.

1. Неспакойны, навальнічны, з бурамі. Б. дзень. Б. акіян.

2. Які бурліць, парыўны. Бурныя рэкі.

3. Які моцна праяўляецца; хвалюючы, гарачы. Бурнае захапленне.

4. Які імкліва праходзіць або развіваецца. Б. рост заводаў.

|| наз. бу́рнасць, -і, ж.


бу́рса, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (гіст.).

Назва духоўных навучальных устаноў з інтэрнатамі ў 18—1-й палавіне 19 ст.


бурса́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.).

Навучэнец бурсы.

|| прым. бурса́цкі, -ая, -ае. Бурсацкае жыццё.


бурт, -а́, М -рце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Доўгі капец бульбы, сіласу і пад. Укрываць бурты бульбы.

|| прым. буртавы́, -а́я, -о́е.


буртава́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які працуе на закладцы буртоў.


буртава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., што.

Закладваць бульбу, агародніну, сілас і пад. на захоўванне ў бурты.

Б. бульбу.

|| зак. забуртава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. буртава́нне, -я, н. і бурто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.


буру́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Пеністыя хвалі на мелкай мясціне мора або над рыфам.

|| прым. буру́нны, -ая, -ае.


бурунду́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Невялікі паласаты грызун, падобны на вавёрку, а таксама яго футра.

|| прым. бурундуко́вы, -ая, -ае.


бурча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Выказваць нездавальненне або пагрозу, утвараючы глухія гукі (пра жывёл).

2. Сярдзіта мармытаць, бубніць. Нездаволена б.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Бурліць. У жываце бурчыць (безас.).

|| наз. бурча́нне, -я, н.


буршты́н, -у, м.

Скамянелая смала хваёвых дрэў ад светла-жоўтага да бурага колеру, якая ўжыв. для вырабу ўпрыгажэнняў; янтар.

|| прым. буршты́навы, -ая, -ае. Бурштынавыя пацеркі.


бу́ры, -ая, -ае.

1. Шаравата-карычневы. Б. вугаль. Бурыя тарфянікі.

2. Цёмнаруды з чырванаватым адлівам (пра масць жывёл). Б. мядзведзь.


буры́льны, -ая, -ае.

Які служыць для бурэння. Бурыльныя прылады.


буры́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, спецыяліст па бурэнні.

|| ж. буры́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


буры́ць, буру́, бу́рыш, бу́рыць; незак., што.

1. Разбураць, рушыць. Б. стары хлеў.

2. Свідраваць, прабіваць грунт спецыяльным інструментам.

|| зак. прабуры́ць, -буру́, -бу́рыш, -бу́рыць; -бу́раны.

|| наз. бурэ́нне, -я, н.


бурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак.

Станавіцца бурым, бурэйшым.

|| зак. пабурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е.


бур’я́н, -у́, м., зб.

Агульная назва буйнасцябловага пустазелля. Поле зарасло бур’янам.


буса́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Доўгі шост з металічным вастрыём і крукам на канцы. Пажарны б.


буса́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Суднавы рабочы, які працуе з дапамогай бусака.


бу́сел, -сла, мн. буслы́, -о́ў, м.

1. Вялікая пералётная птушка з доўгай прамой чырвонай дзюбай і доўгімі чырвонымі нагамі. Б. даўгакрылы. Белы б. Чорны б.

2. Высокая бутэлька гарэлкі (уст., разм.). На стале стаялі два буслы гарэлкі.

|| прым. буслі́ны, -ая, -ае (да 1 знач.). Б. клёкат.


буслі́ха, -і, ДМ -лі́се, мн. -і, -лі́х, ж.

Самка бусла.


бусля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Гняздо бусла. На старых ліпах чарнелі буслянкі.


бусляня́ і буслянё, -ня́ці, мн. бусляня́ты, -ня́т, н.

Птушаня бусла.


бут, -у, М бу́це, м.

Будаўнічы камень, які звычайна выкарыстоўваецца для закладкі фундаменту.

|| прым. бу́тавы, -ая, -ае. Бутавая кладка.


бу́таль, -таля, мн. -талі, -таляў, м. (разм.).

Тое, што і бутля.


бутанье́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Кветка або букецік кветак, які прышпільваецца да адзення ў якасці ўпрыгожання.


бутафо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэатральны служачы, адказны за бутафорыю (у 1 знач.), а таксама майстар, які яе вырабляе.

|| прым. бутафо́рскі, -ая, -ае.


бутафо́рыя, -і, ж.

1. Прадметы абстаноўкі ў спектаклі, а таксама штучныя прадметы замест сапраўдных на вітрынах магазінаў і інш.

2. перан. Падман, бачнасць, фальш, разлічаныя на знешні эфект. Усё гэта б.

|| прым. бутафо́рскі, -ая, -ае і бутафо́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


бу́тля, -і, мн. -і, -яў, ж.

Вялікая бутэлька. Б. яблычнага соку.


буто́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пупышка кветкі. Бутоны цюльпанаў.

|| прым. буто́нны, -ая, -ае.


буту́з, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Маленькі, тоўсценькі хлопчык; таўсматае дзіця. З сяней паказаўся чырвоненькі б.


бутэ́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

1. Шкляная пасудзіна для вадкасцей, звычайна цыліндрычнай формы з вузкім горлам. Б. ліманаду.

2. Старая руская мера вадкасцей, роўная 0,6 л.

Заглядаць у бутэльку (разм., іран.) — часта выпіваць, напівацца.

Лезці ў бутэльку (разм., неадабр.) — злавацца на каго-н., звычайна беспадстаўна.

|| памянш. бутэ́лечка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. бутэ́лечны, -ая, -ае. Бутэлечнае піва.


бутэрбро́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Скібка хлеба з маслам, сырам, каўбасой і пад.

|| прым. бутэрбро́дны, -ая, -ае. Бутэрброднае масла.


буфана́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -на́д, ж.

Сцэнічнае прадстаўленне або манера акцёрскай ігры з падкрэслена перабольшанымі камічнымі сітуацыямі.

|| прым. буфана́дны, -ая, -ае.


бу́фер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльнае прыстасаванне ў паравозах, вагонах, аўтамабілях для паслаблення сілы ўдару, штуршка пры сутыкненні.

|| прым. бу́ферны, -ая, -ае.


буфе́т, -а, М -фе́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Доўгі стол або стойка для продажу закусак і напіткаў, а таксама невялікая закусачная. Купіць піражок у буфеце.

2. Шафа для посуду, сталовай бялізны, закусак, напіткаў.

|| прым. буфе́тны, -ая, -ае.


буфе́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Прадавец у буфеце (у 1 знач.).

|| ж. буфе́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. буфе́тчыцкі, -ая, -ае.


бу́фы, -аў.

Пышныя зборкі ў верхняй частцы рукавоў.


бух, выкл.

1. Ужыв. для абазначэння глухога адрывістага гуку пры ўдары, стрэле і пад. Прыцэліўся — бух!

2. у знач. вык. Ужыв. ў значэнні дзеясловаў бухнуць², бухнуцца і бухаць (разм.). Разбегся і бух у раку. Бух аб падлогу.


буха́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адна штука печанага чорнага хлеба; бохан. Б. свежага хлеба.


бу́хаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Утвараць глухі адрывісты гук. Усю ноч бухаюць гарматы.

2. З сілай стукаць, удараць, падаць. Б. у дзверы. Б. аб зямлю.

|| зак. і аднакр. бу́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| звар. бу́хацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. бу́ханне, -я, н.


бухга́лтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па бухгалтэрыі (у 1 знач.).

|| ж. бухга́лтарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. бухга́лтарскі, -ая, -ае.


бухгалтэ́рыя, -і, ж.

1. Тэорыя і практыка рахункаводства і дакументальнага гаспадарчага ўліку грашовых сродкаў.

2. мн. -і, -рый. Падліковы аддзел на прадпрыемстве, ва ўстанове.

Двайная бухгалтэрыя — метад уліку, пры якім кожная ўліковая аперацыя запісваецца двойчы: у прыходзе (дэбет) і расходзе (крэдыт).

Двайная бухгалтэрыя

1) пра дваістыя, двудушныя паводзіны, дзеянні;

2) пра двайны бухгалтарскі ўлік (фактычны і фіктыўны), які сведчыць пра схаваныя даходы.

|| прым. бухга́лтарскі, -ая, -ае. Бухгалтарскія кнігі.


бухма́ты, -ая, -ае (разм.).

Пышны, разложысты. Бухматыя кроны.

|| наз. бухма́тасць, -і, ж.


бу́хнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. і аднакр. (разм.).

Упасці з шумам, грымнуцца. Б. з воза.


бу́хнуць¹, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; бух, бу́хла; незак.

Пашырацца, павялічвацца ў аб’ёме ад вільгаці; разбухаць. Ад сырасці дзверы б.


бу́хнуць², -ну, -неш, -не; -ні; зак. і аднакр. (разм.).

1. гл. бухаць.

2. Бухнуцца. Б. з печы на падлогу.

3. Уліць, усыпаць, укінуць адразу ў вялікай колькасці. Б. жменю солі ў місу.


бу́хта, -ы, ДМ -хце, мн. -ы, бухт і -аў, ж.

Невялікі марскі заліў, прыгодны для стаянкі судоў. Ціхая б.


бухто́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак. (разм.).

Узнімаць, настройваць каго-н. на якія-н. дзеянні. Пачалі народ б.


бу́хты-бара́хты,

У выразе: з бухты-барахты — раптоўна, ні з таго, ні з сяго, неабдумана.


буцве́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е; незак.

Трухлець, гнісці, прэць. Буцвее вопратка ад доўгага ляжання.

|| зак. збуцве́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е.

|| наз. буцве́нне, -я, н.


буці́ць, бучу́, бу́ціш, бу́ціць; незак., што і без дап. (спец.).

Рабіць бутавую кладку, выкладваць бутам. Б. катлаван.

|| зак. забуці́ць, -учу́, -у́ціш, -у́ціць.


бу́цы, -аў, адз. бу́ца, -ы, ж.

Чаравікі з шыпамі на падэшвах для гульні ў футбол.


буч, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рыбалоўная снасць, сплеценая звычайна з лазовых дубцоў у выглядзе вузкага круглага каша з лейкападобным уваходам.


бу́ча, -ы, ж. (разм.).

Шум, перапалох, скандал. Падняць бучу.


бучны́, -а́я, -о́е.

Які мае буйную сакавітую зеляніну (пра расліны). Б. клён.

|| наз. бу́чнасць, -і, ж.


бушава́ць, -шу́ю, -шу́еш, -шу́е; -шу́й; незак.

1. Бурна, імкліва выяўляць сваю разбуральную сілу (пра вецер, агонь, ваду). Полымя бушуе. Бушуюць хвалі.

2. перан. Бурна выказваць сваё незадавальненне, буяніць (разм.). Чаго ты бушуеш?

|| наз. бушава́нне, -я, н.


бушла́т, -а, М -ла́це, мн. -ы, -аў, м.

Матроская суконная куртка або салдацкая куртка на ваце. Флоцкі б.

|| прым. бушла́тны, -ая, -ае.


бушме́ны, -аў, адз. бушме́н, -а, м.

Абагульняючая назва некаторых карэнных народаў Паўднёвай Афрыкі, а таксама прадстаўнікі гэтага насельніцтва.

|| ж. бушме́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. бушме́нскі, -ая, -ае.


буякі́, -о́ў.

Кустовая ягадная расліна сямейства верасовых, а таксама цёмна-сінія з шызым налётам ягады гэтай расліны. Кіславатыя б.

|| прым. буяко́вы, -ая, -ае. Б. настой.


буя́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., неадабр.).

Той, хто схільны буяніць; скандаліст. Гэты б. вядомы далёка.


буя́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак. (разм.).

Скандаліць, дэбашырыць.

|| наз. буя́нства, -а, н.


буя́ны, -ая, -ае.

Скандальны, непакорны, схільны да буянства. Б. характар.


буя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. Бурна расці; пышна красаваць. Ярына на полі буяла. Жыццё буяе (перан.).

2. Расці ў націну (пра бульбу, памідоры і пад.), у салому (пра жыта, пшаніцу і інш.), разрастацца на шкоду плоданашэнню. Памідоры буяюць.

|| наз. буя́нне, -я, н.


бы¹ (пасля галосных — б), часц.

Ужыв. пры дзеясловах прошлага часу, інфінітывах са знач.:

1) умоўнай магчымасці дзеяння. Я паехаў бы, калі б быў час;

2) ветлівай прапановы. Ты прылёг бы на хвіліну;

3) пажадання. Паспець бы да дажджу прывезці сена;

4) просьбы. Праведаў бы ты бацьку;

5) боязі, апаскі. Паспець бы на цягнік.


бы², злуч. (разм.).

Ужыв. ў параўнаннях са знач.: як, усё роўна як, быццам, нібыта. Сумна, бы на хаўтурах. Ліхтарык свеціць, бы ў цемры воўчае вока.


быва́ла, часц. (разм.).

Паказвае на знач. дзеяння, якое здаралася ў мінулым раней, іншы раз. Сядуць, б., ды люлькі закураць. Раней, б., я часта хадзіў на паляванне.


быва́лы, -ая, -ае.

1. Які многа дзе бываў і многа бачыў, з вялікім жыццёвым вопытам. Ён чалавек б.

2. Прывычны, які бываў ужо раней. Справа гэта бывалая.


быва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Прыходзіць да каго-н., наведваць каго-н. Часта б. у гасцях.

2. Знаходзіцца, прысутнічаць дзе-н. Мала б. дома.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Здарацца, мець месца. Маланка бывае і зімою.

4. 2 ас. адз. і мн. л.

быва́й(це). Форма развітання. Бывайце, маладыя гады. Бывайце здаровы.

Як ні ў чым не бывала — як быццам нічога не здарылася.


бы́дла, -а, н.

1. зб. Буйная рагатая жывёла. Гнаць б. ў поле.

2. перан. Пры выказванні зневажальных, пагардлівых адносін да каго-н. (разм., пагард.). З дзяцінства ён толькі і чуў: «Мужык, б.».

|| прым. быдля́чы, -ая, -ае.


бык¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Самец буйной рагатай жывёлы, дзікай і свойскай. Бой быкоў. Племянны б.

2. звычайна мн. Падсямейства буйных жвачных млекакормячых (тур, бізон, зубр і пад.).

Браць быка за рогі (разм.) — пачынаць дзейнічаць энергічна, з галоўнага.

|| памянш. бычо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. Быць бычку на вяровачцы (прыказка).

|| прым. бычы́ны, -ая, -ае і быча́чы, -ая, -ае. Нораў бычачы, а розум цялячы.


бык², -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Прамежкавая апора моста. Бетонныя быкі.


былі́на, -ы, мн. -ы, -лі́н, ж.

Народная эпічная песня пра герояў і іх подзвігі. Гераічная б.

|| прым. былі́нны, -ая, -ае. Б. герой.


былі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Сцяблінка травы, травінка. Сухая б.


быллё, -я́, н., зб.

Высакарослае сцяблістае пустазелле; бур’ян.

Зарасло (парасло) быллём (разм.) — адышло ў нябыт, даўно забыта.


былы́, -а́я, -о́е.

1. Мінулы, прошлы. Былыя падзеі. Успамінаць былыя часы.

2. Які страціў ранейшае становішча, прызначэнне. Б. студэнт. Былая слава.


быль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Тое, што сапраўды было, адбывалася, у адрозненне ад небыліцы. Пераплялася б. з небыліцай.

2. Апавяданне аб праўдзівым здарэнні. Б. перадаецца з пакалення ў пакаленне.


быльнёг, -нягу́, мн. -нягі́, -няго́ў, м.

Тое, што і быльнік.


бы́льнік, -у, мн. -і, -аў, м.

Адзін з відаў палыну; чарнобыль. З быльніку вязалі венікі і мётлы.

|| прым. бы́льнікавы, -ая, -ае.


быстрахо́дны, -ая, -ае.

З вялікай хуткасцю руху. Б. катар.

|| наз. быстрахо́днасць, -і, ж.


бы́стры, -ая, -ае.

1. Які хутка цячэ, лётае, бегае. Быстрая плынь. Б. хлопчык.

2. Жывы, праніклівы (пра вочы, позірк і пад.). У дзяўчыны быстрыя вочы.


быстрыня́, -і́, мн. быстры́ні, -ры́нь, ж.

1. Імклівая плынь з вірамі ў рацэ. Папасці на быстрыню.

2. Вялікая хуткасць. Чуткі распаўсюджваліся з выключнай быстрынёй.


быт, -у, М бы́це, м.

Агульны жыццёвы ўклад, паўсядзённае жыццё. Сельскі б.

Быту не даваць (разм.) — дакучаць, парушаючы чый-н. спакой.

|| прым. бытавы́, -а́я, -о́е. Бытавыя паслугі.


бытава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; незак.

Існаваць, мець месца. Такая думка даўно бытуе ў народзе.

|| наз. бытава́нне, -я, н. Б. вуснай народнай творчасці.


бытаві́зм, -у, м.

Празмернае захапленне апісаннем быту, яго дэталей.


бытавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. быт.

2. У літаратуры, журналістыцы: які апісвае быт людзей якой-н. сацыяльнай групы. Б. раман.


бытапіса́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Пісьменнік або мастак, які ў сваіх творах адлюстроўвае быт, паўсядзённае жыццё.

|| прым. бытапіса́льніцкі, -ая, -ае.


бытапіса́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Падрабязнае апісанне быту, паўсядзённага жыцця.


бы́тнасць, -і, ж.

У выразе: у бытнасць — у час знаходжання дзе-н. або ў якасці каго-н. У яго б. старшынёй калгаса справы ішлі паспяхова.


быто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж. (разм.).

На прадпрыемствах, фермах, будоўлі і пад.: памяшканне для адпачынку і захоўвання інструментаў, прылад і пад.

|| прым. быто́вачны, -ая, -ае.


бы́ццам.

1. злуч. Ужыв. ў параўнаннях са знач. як, нібы, усё роўна як. Ляжыць, б. нежывая.

2. злуч. Злучае даданыя дапаўняльныя сказы, калі сказанае не адпавядае сапраўднасці, і даданыя дзейнікавыя сказы са знач. няўпэўненасці. Прыкідваецца, б. нічога не чуў. На вуліцы нешта звінела, б. ігралі на званочках.

3. часц. Паказвае на няўпэўненасць, дапушчальнасць выказвання. Твар б. знаёмы.


быццё, -я́, н.

1. Філасофская катэгорыя, якая выяўляе ўсеагульную ўласцівасць рэчаў і з’яў існаваць і быць у наяўнасці.

2. Сукупнасць умоў матэрыяльнага жыцця грамадства.

3. Жыццё, існаванне. Чалавечае б.

|| прым. быці́йны, -ая, -ае.


быць, цяпер. няма (у 3 ас. адз. л. ёсць); быў, была́, было́, былі́; бу́ду, бу́дзеш, бу́дзе; будзь; незак.

1. Жыць, існаваць, мець месца. Быў чалавек і не стала. Быў бы хлеб, а людзі знойдуцца (прыказка).

2. Прысутнічаць, знаходзіцца. Б. на рабочым месцы.

3. Рабіцца, здарацца. Учора быў град.

4. З ас. адз. л.

бу́дзе. Ужыв. ў знач. цяперашняга часу: ёсць, маецца. Яму будзе гадоў трыццаць.

5. Ужыв. як частка састаўнога выказніка. Дзяўчына была ўрачом.

Будзь (бывай) здароў — развітальны зварот з добрымі пажаданнямі.

Было ні было (разм.) — трэба рызыкнуць.

Што будзе, тое будзе (разм.) — аддацца на волю лёсу.

Як бы там (што б там) ні было — нягледзячы ні на што.


бэж, нязм. і бэ́жавы, -ая, -ае.

Светла-карычневы з ружова-жоўтым адценнем. Бэжавае паліто. Сукенка колеру бэж.


бэз, -у, м.

Дэкаратыўная кустовая расліна сямейства маслінавых з блакітна-ліловымі або белымі пахучымі кветкамі. Букет бэзу.

|| прым. бэ́завы, -ая, -ае. Б. куст. Бэзава-сіні колер.


бэ́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Тое, што і бляяць.

2. Чытаць па літарах, па складах, няўмела. За зіму навучыўся трохі б.

|| наз. бэ́канне, -я, н.


бэ́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Брус, які апіраецца на сцены або ўстоі і служыць падтрымкай насцілу (падлогі, столі і пад.). Пакласці новую бэльку.

|| прым. бэ́лечны, -ая, -ае. Бэлечнае перакрыцце.


бэ́ра, -ы, мн. бэ́ры, бэр, ж.

Пашыраны ў Беларусі гатунак позніх груш з буйнымі жоўтымі пладамі, а таксама сам такі плод.

Лошыцкая бэра — беларускі селекцыйны гатунак груш, выведзены ад слуцкай бэры.

Слуцкая бэра — стары беларускі гатунак груш народнай селекцыі, распаўсюджаны па ўсёй Беларусі, асабліва на Случчыне.


бэ́рсаць, -аю, -аеш, -ае; незак., што (разм.).

1. Блытаць, заблытваць. Б. ніткі.

2. Няўмела або неакуратна вязаць, абвязваць, плесці. Б. сетку.

|| наз. бэ́рсанне, -я, н.


бэ́сціць, бо́шчу, бо́сціш, бо́сціць; бо́шчаны; незак., каго-што (разм.).

1. Знеслаўляць, ганьбіць, зневажаць. Б. добрае імя.

2. Брудзіць, трапаць, псаваць. Б. вопратку.

|| зак. збэ́сціць, збо́шчу, збо́сціш, збо́сціць; збо́шчаны.

|| наз. бэ́шчанне, -я, н.


бэ́та-ве́рсія, -і, мн. -і, -ій, ж.

Пробная версія праграмы, распаўсюджаная для тэсціравання і выяўлення памылак.


бэ́та-прамяні́, -нёў.

Паток бэта-часціц, якія вылучаюцца радыеактыўнымі рэчывамі пры бэта-распадзе.


бэ́та-распа́д, -у, м.

Адзін з відаў радыеактыўнага ператварэння атамнага ядра.


бэ́та-часці́ца, -ы, мн. -ы, -ці́ц, ж.

Электрон або пазітрон, якія вылучаюцца пры бэта-распадзе.


бюва́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Настольная папка для папер, канвертаў.

|| прым. бюва́рны, -ая, -ае.


бюджэ́т, -у, М -жэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Каштарыс расходаў і даходаў дзяржавы, прадпрыемства або ўстановы на пэўны тэрмін. Б. інстытута.

2. Сукупнасць асабістых даходаў і расходаў на пэўны тэрмін. Сямейны б.

|| прым. бюджэ́тны, -ая, -ае (да 1 знач.). Бюджэтныя асігнаванні.


бюлетэ́нь, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Кароткае афіцыйнае паведамленне аб якой-н. важнай грамадскай падзеі, справе. Б. з’езда.

2. Назва некаторых перыядычных выданняў, у якіх змяшчаюцца кароткія матэрыялы аб працы ўстаноў, грамадскіх арганізацый, вынікі даследаванняў і пад. Б. Музея Марка Шагала.

3. Лісток для галасавання. Выбарчы б.

4. Бальнічны ліст аб часовай непрацаздольнасці па хваробе (разм.). Узяць б.


бюракра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Прадстаўнік бюракратыі, чыноўнік.

2. Службовая асоба, якая выконвае абавязкі фармальна, не ўнікаючы ў сутнасць справы; букваед, валакітчык (зневаж.).

|| ж. бюракра́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 знач.).

|| прым. бюракра́цкі, -ая, -ае (да 2 знач.; разм.).


бюракраты́зм, -у, м.

1. Сістэма кіравання, пры якой дзейнасць органаў выканаўчай улады празмерна ўскладнена і накіравана на забеспячэнне ведамасных інтарэсаў.

2. перан. Канцыляршчына, папяровая валакіта, фармальныя адносіны да справы.

|| прым. бюракраты́чны, -ая, -ае.


бюракра́тыя, -і, ж.

1. Тое, што і бюракратызм (у 1 знач.).

2. зб. Бюракраты, чыноўнікі.

|| прым. бюракраты́чны, -ая, -ае.


бюро́¹, нескл., н.

1. Назва кіруючай часткі некаторых органаў, устаноў, а таксама пасяджэнне яе складу. Б. Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

2. Назва некаторых устаноў, кантор і пад. Б. знаходак. Б. надвор’я.


бюро́², нескл., н.

Пісьмовы стол з шуфлядамі для захоўвання папер.


бюст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Скульптура верхняй часткі чалавечага цела (да грудзей або да пояса). Бронзавы б. Янкі Купалы.

2. Жаночыя грудзі. Выступіла жанчына з ладным бюстам.

|| прым. бю́ставы, -ая, -ае.


бюстга́льтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадмет жаночай ніжняй бялізны для падтрымання грудзей.

|| прым. бюстга́льтарны, -ая, -ае.


бягля́к, бегляка́, мн. беглякі́, бегляко́ў, м. (разм.).

Той, хто ўцякае, уцякач.

|| ж. бягля́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


бяго́м, прысл.

Хутка пераступаючы нагамі, у тэмпе бегу; не шагам. Прыпусціцца б.


бяго́нія, -і, мн. -і, -ній, ж.

Дэкаратыўная трапічная і субтрапічная расліна сямейства бягоніевых з прыгожым пярэстым лісцем і дробнымі кветкамі.

|| прым. бяго́ніевы, -ая, -ае. Б. адростак. Сямейства бягоніевых (наз.).


бягу́н, бегуна́, мн. бегуны́, бегуно́ў, м.

Той, хто хутка бегае; спартсмен, які займаецца бегам (у 1 знач.). Б. на кароткія дыстанцыі.

|| ж. бягу́ння, -і, мн. -і, -яў.


бягу́чы, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца ў руху. Бягучая вада. Шукай бягучага ваўка след.

2. Які зараз адбываецца, цяперашні, штодзённы. Бягучыя справы. Б. момант.

|| наз. бягу́часць, -і, ж.


бяда́, -ы́, ДМ -дзе́, мн. бе́ды і (з ліч. 2, 3, 4) бяды́, бед, ж.

1. Няшчасце, гора. Дапамагчы ў бядзе. Беды цярпець — каменнае сэрца мець (прыказка). Б. па бядзе як па нітачцы ідзе (прыказка).

2. Нястача, галеча. У хаце — б.

3. у знач. вык. Дрэнна; непрыемна. Б. мне з ім.

Бяда вялікая (разм.) — не мае значэння, няважна.

Бядой латаны (разм.) — вельмі бедны.

Далей ад бяды (разм.) — пра нежаданне ўвязвацца ў непрыемную гісторыю.

Такой бяды; толькі (той) бяды (разм.) — не мае значэння.


бяда́к, бедака́, мн. бедакі́, бедако́ў, м. (разм.).

Бяздольны, няшчасны, гаротны чалавек.

|| ж. бяда́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. бяда́цкі, -ая, -ае. Год цяжкі, б.


бядне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Траціць сваё багацце, станавіцца бедняком (у 1 знач.).

2. Траціць што-н., спусташацца, мізарнець. Рака бяднее на рыбу. Фантазія бяднее (перан.).

|| зак. абядне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і збядне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


бядно́та, -ы, ДМ -но́це, ж. (разм.).

1. Беднасць, галеча, убогасць.

2. зб. Бедныя людзі, жабракі.


бядня́к, бедняка́, мн. беднякі́, бедняко́ў, м.

1. Незаможны, бедны чалавек.

2. Бедны селянін, якога эксплуатавалі багачы (гіст.).

|| ж. бядня́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. бядня́цкі, -ая, -ае.


бядня́цтва, -а, н., зб.

Бедныя людзі, бедната.


бядо́та, -ы, ДМ -до́це, мн. -ы, -до́т, ж. (разм.).

1. Гора, бяда, бедства.

2. Матэрыяльныя нястачы, беднасць. Жыў ён у бясконцай бядоце.

|| прым. бядо́тны, -ая, -ае. Бядотнае становішча.


бядро́, -а́, мн. бёдры, -аў, н.

Частка нагі ад таза да калена. Насіць спадніцу на бёдрах.

|| прым. бядро́вы, -ая, -ае. Бядровая косць.


бяз... (гл. без...), прыстаўка.

Ужыв. замест «без...» у першым складзе перад націскам, напр.: бяздонны, бязмежны.


бяз’... (гл. без...), прыстаўка.

Ужыв. замест «без...» у першым складзе перад націскам перад ётавымі галоснымі, напр.: бяз’ёдны, бяз’ядзерны.


бязба́цькавіч, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто жыве, выхоўваецца без бацькі, сірата.


бязбо́жнасць, -і, ж.

Адмаўленне існавання Бога, адсутнасць веры ў Бога.


бязбо́жнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які не верыць у Бога, адмаўляе яго існаванне.

|| ж. бязбо́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. бязбо́жніцкі, -ая, -ае.


бязбо́жны, -ая, -ае.

1. Які не прызнае існавання Бога. Бязбожная літаратура.

2. Неймаверны, несумленны (разм.). Б. лгун.


бязбо́льны, -ая, -ае.

Які не выклікае болю, фізічных пакут. Б. укол.

|| наз. бязбо́льнасць, -і, ж.


бязбо́язны, -ая, -ае.

Які не ведае страху, бясстрашны.

|| наз. бязбо́язнасць, -і, ж.


бязбро́вы, -ая, -ае.

Які мае ледзь прыкметныя бровы. Б. твар.

|| наз. бязбро́васць, -і, ж.


бязва́жкі, -ая, -ае.

Які мае вельмі малую вагу, лёгкі.

|| наз. бязва́жкасць, -і, ж. У стане бязважкасці.


бязве́р’е, -я, н.

Адсутнасць веры, упэўненасці ў чым-н. Ён не паддаваўся бязвер’ю.


бязве́рхі, -ая, -ае.

Такі, у якім няма верху, верхавіны. Бязверхая асіна.


бязве́траны, -ая, -ае.

Ціхі, без ветру. Бязветранае надвор’е.


бязві́нны, -ая, -ае.

Які не мае віны. Бязвіннае дзіця.

|| наз. бязві́ннасць, -і, ж.


бязво́блачны, -ая, -ае.

1. Без воблакаў, ясны. Бязвоблачнае неба. Б. дзень.

2. перан. Нічым не засмучаны; светлы, шчаслівы. Бязвоблачнае дзяцінства.

|| наз. бязво́блачнасць, -і, ж.


бязво́бразны, -ая, -ае.

Які не вызначаецца наяўнасцю паэтычных вобразаў. Бязвобразнае мысленне.

|| наз. бязво́бразнасць, -і, ж.


бязво́ддзе, -я, н.

Адсутнасць, нястача вады, вільгаці.


бязво́дны, -ая, -ае.

1. Пазбаўлены вады, вільгаці. Бязводная пустыня.

2. Які не мае ў сваім складзе вады (спец.). Б. раствор.

|| наз. бязво́днасць, -і, ж.


бязво́лле, -я, н.

Адсутнасць сілы волі, слабахарактарнасць. Папракаць за б.


бязво́льны, -ая, -ае.

Які не мае сілы волі, слабахарактарны. Б. характар.

|| наз. бязво́льнасць, -і, ж.


бязву́сы, -ая, -ае.

1. Без вусоў. Бязвусыя юнакі.

2. Безасцюковы. Бязвусая пшаніца.

|| наз. бязву́сасць, -і, ж. (да 1 знач.).


бязвы́езны, -ая, -ае.

Аб працяглым жыцці без выездаў, знаходжанні на адным месцы. Бязвыезнае жыццё.


бязвы́платны, -ая, -ае.

Бясплатны, дармавы. Бязвыплатнае адчужэнне.


бязвы́хадны, -ая, -ае.

Пра становішча, з якога няма выйсця. Бязвыхаднае становішча.

|| наз. бязвы́хаднасць, -і, ж.


бязглу́здзіца, -ы, ж. (разм.).

Тое, што пярэчыць сэнсу; недарэчнасць, глупства. Вярзе бязглуздзіцу.


бязгрэ́шны, -ая, -ае.

1. Які не зрабіў граху. Гэта быў б. чалавек.

2. Які не мае ў сабе нічога дрэннага; чысты. Бязгрэшныя думкі.

|| наз. бязгрэ́шнасць, -і, ж.


бязгу́чны, -ая, -ае.

Які не суправаджаецца гукамі; ціхі. Б. плач.

|| наз. бязгу́чнасць, -і, ж.


бязда́рнасць, -і, ж.

1. гл. бяздарны.

2. мн. -і, -ей. Бяздарны чалавек (разм.). Гэты супрацоўнік — поўная б.


бязда́рны, -ая, -ае.

Які не мае таленту, здольнасцей. Б. паэт.

|| наз. бязда́рнасць, -і, ж.


бяздзе́йнасць, -і, ж.

Адсутнасць дзейнасці; пасіўнасць. Нельга мірыцца з бяздзейнасцю.


бяздзе́йнікавы, -ая, -ае.

У граматыцы: сказ, які не мае ў сваім складзе дзейніка.


бяздзе́йнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Нічога не рабіць, не праяўляць дзейнасці. Яна цэлымі днямі бяздзейнічае.


бяздзе́йны, -ая, -ае.

1. Які не праяўляе дзейнасці, недастаткова энергічны, пасіўны. Бяздзейная натура.

2. Нічым не заняты, гультайскі. Бяздзейнае баўленне часу.


бяздзе́тны, -ая, -ае.

Які не мае сваіх дзяцей. Бяздзетная жанчына.

|| наз. бяздзе́тнасць, -і, ж.


бяздо́глядны, -ая, -ае.

Які расце, жыве, існуе без догляду. Б. сад. Бяздогляднае маленства.


бяздо́жджыца, -ы, ж. (разм.).

Летняя пара, калі няма дажджоў; сухмень. Цэлы месяц стаяла б.


бяздо́казны, -ая, -ае.

Не падмацаваны доказамі. Бяздоказнае абвінавачанне.

|| наз. бяздо́казнасць, -і, ж.


бяздо́льны, -ая, -ае.

Які не мае шчаслівай долі, няшчасны. Б. люд.

|| наз. бяздо́льнасць, -і, ж.


бяздо́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м. (разм.).

Той, хто не мае свайго жылля і сям’і.


бяздо́мнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які не мае дому, прытулку. Так і жыў бяздомнікам.

|| ж. бяздо́мніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


бяздо́мны, -ая, -ае.

Які не мае жылля, прытулку.

|| наз. бяздо́мнасць, -і, ж.


бяздо́нны, -ая, -ае.

Які не мае дна, вельмі глыбокі. Бяздоннае возера.

|| наз. бяздо́ннасць, -і, ж.


бяздро́тавы, -ая, -ае.

Які працуе без дротавых прыстасаванняў (для прыёму і перадачы гукаў, сігналаў). Бяздротавая сувязь. Б. тэлефон.


бязду́м’е, -я, н.

Адсутнасць думак, засяроджанасці. Стан бяздум’я.


бязду́мны, -ая, -ае.

Які не задумваецца; не здольны на роздум; легкадумны. Б. чалавек. Б. ўчынак. Бяздумнае рашэнне.

|| наз. бязду́мнасць, -і, ж.


бязду́шны, -ая, -ае.

1. Пазбаўлены чуласці, сардэчнасці; чэрствы. Б. чалавек.

2. Халодны, сухі. Бяздушная ігра артыста.

|| наз. бязду́шнасць, -і, ж.


бя́зевы гл. бязь.


бяззлу́чнікавы, -ая, -ае.

У граматыцы: звязаны ў сінтаксічнае цэлае без дапамогі злучнікаў. Складаны б. сказ.


бяззме́нны, -ая, -ае.

Які не змяняецца працяглы час, пастаянны. Б. старшыня.

|| наз. бяззме́ннасць, -і, ж.


бяззо́рны, -ая, -ае.

На якім не відаць зор. Бяззорнае неба.


бяззу́бы, -ая, -ае.

1. Які не мае зубоў.

2. перан. Непрынцыповы, пазбаўлены вастрыні. Бяззубая крытыка.

|| наз. бяззу́басць, -і, ж.


бязла́дны, -ая, -ае.

1. Пазбаўлены парадку, хаатычны. Б. натоўп.

2. У якім няма пэўнай сістэмы, паслядоўнасці, рытму; сумбурны. Бязладная гаворка.

3. Бесталковы, неарганізаваны. Б. чалавек.

|| наз. бязла́днасць, -і, ж.


бязле́сны, -ая, -ае.

Які не мае лясоў, лясной расліннасці. Б. край.

|| наз. бязле́ссе, -я, н. і бязле́сіца, -ы, ж.


бязлі́тасны, -ая, -ае.

Які не мае літасці, спачування; жорсткі, суровы. Б. вораг. Бязлітасная праўда.

|| наз. бязлі́таснасць, -і, ж.


бязлю́ддзе, -я, н.

Адсутнасць людзей або недахоп патрэбных людзей. Трывожнае б. Вакол б.


бязлю́дны, -ая, -ае.

Ненаселены або маланаселены. Б. востраў. Бязлюдная хата.

|| наз. бязлю́днасць, -і, ж. Вясковая б.


бязме́жны, -ая, -ае.

1. Які не мае бачных межаў, бяскрайні. Бязмежныя прасторы.

2. перан. Надзвычайны, глыбокі (пра пачуцці). Бязмежная радасць.

|| наз. бязме́жнасць, -і, ж.


бязме́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ручная рычажная або спружынная вага.


бязме́рны, -ая, -ае.

1. Які немагчыма або цяжка вымераць. Бязмерная глыбіня.

2. перан. Надзвычайна глыбокі, моцны (пра пачуцці). Бязмернае гора.

|| наз. бязме́рнасць, -і, ж.


бязмо́згі, -ая, -ае (разм.).

Дурны, бесталковы. Б. баран.


бязмо́ўны, -ая, -ае.

1. Пазбаўлены магчымасці гаварыць. Бязмоўная жывёліна.

2. Маўклівы, баязлівы, які не адважыцца слова сказаць. Ён стаў пануры і б.

3. перан. Ціхі, напоўнены цішынёй. Б. лес.

|| наз. бязмо́ўнасць, -і, ж.


бязмэ́тны, -ая, -ае.

Які не мае пэўнай мэты. Бязмэтнае блуканне.

|| наз. бязмэ́тнасць, -і, ж.


бязно́гі, -ая, -ае.

1. Які не мае нагі або ног.

2. Без ножкі, без ножак (пра мэблю; разм.). Б. стол.

|| наз. бязно́гасць, -і, ж. (да 1 знач.).


бязра́дасны, -ая, -ае.

Пазбаўлены радасці, невясёлы. Бязрадаснае жыццё.

|| наз. бязра́даснасць, -і, ж.


бязро́дны, -ая, -ае.

1. Які не мае або не ведае родных. Бязродная сірата.

2. перан. Які страціў або парваў сувязь са сваім народам, сваёй краінай. Б. эмігрант.

|| наз. бязро́днасць, -і, ж.


бязро́сны, -ая, -ае.

Без расы. Бязросная раніца.


бязру́кі, -ая, -ае.

1. Які не мае рукі або рук. Б. інвалід.

2. перан. Няспрытны ў рабоце, няўмелы (разм.).

|| наз. бязру́касць, -і, ж.


бязры́б’е, -я, н.

Адсутнасць або недахоп рыбы. На бязрыб’і і рак рыба (прыказка).


бязры́бны, -ая, -ае.

У якім няма рыбы. Бязрыбнае возера.


бязрэ́йкавы, -ая, -ае.

Без рэек; які рухаецца не па рэйках. Бязрэйкавыя дарогі. Б. транспарт.


бязь, -і, ж.

Баваўняная тканіна палатнянага перапляцення.

|| прым. бя́зевы, -ая, -ае.


бяз’я́дзерны, -ая, -ае.

1. У якім адсутнічае ядро. Бяз’ядзерныя клеткі.

2. У якім адсутнічае ядзерная зброя. Бяз’ядзерная дзяржава.


бяле́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́ецца; незак. (разм.).

Тое, што і бялець (у 2 знач.).


бяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Станавіцца белым. Бялеюць скроні. Б. ад страху.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Віднецца (пра што-н. белае). У далечыні бялелі будынкі.

|| зак. пабяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е (да 1 знач.).


бялёк, -лька́, мн. -лькі́, -лько́ў, м.

Дзіцяня цюленя.

|| прым. бялько́вы, -ая, -ае.


бялі́зна, -ы, ж., зб.

Нацельнае адзенне, а таксама вырабы з тканіны для бытавых патрэб. Перамяніць бялізну. Сталовая б. Пасцельная б.

|| прым. бялі́знавы, -ая, -ае. Бялізнавая тканіна.


бялі́лы, -ліл і -аў.

1. Белая мінеральная фарба. Цынкавыя б.

2. Белае фарбавальнае рэчыва, якое выкарыстоўваецца ў тэатральным грыме, касметыцы.


бялі́ць, бялю́, бе́ліш, бе́ліць; бе́лены; незак., што.

1. Пакрываць вапнай, мелам, робячы белым. Б. печ.

2. Дасягаць белізны чаго-н. шляхам спецыяльнай апрацоўкі. Б. палотны на сонцы.

3. Знімаць шкуру з забітай жывёліны, кару са ствала дрэва. Б. авечку.

|| зак. вы́беліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены (да 1 і 2 знач.), набялі́ць, -бялю́, -бе́ліш, -бе́ліць; -бе́лены (да 2 знач.) і пабялі́ць, -бялю́, -бе́ліш, -бе́ліць; -бе́лены (да 1 знач.); наз. пабе́лка, -і, ДМ -лцы, ж. (да 1 знач.).

|| звар. бялі́цца, бялю́ся, бе́лішся, бе́ліцца; зак. набялі́цца, -бялю́ся, -бе́лішся, -бе́ліцца (да 2 знач.).

|| наз. бяле́нне, -я, н.

|| прым. бялі́льны, -ая, -ае.


бяло́к¹, -лку́, мн. -лкі́, -лко́ў, м.

Складанае арганічнае рэчыва, найбольш важная састаўная частка жывёльных і раслінных арганізмаў.

|| прым. бялко́вы, -ая, -ае.


бяло́к², -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м.

1. Празрыстая частка птушынага яйца, якая акружае жаўток.

2. Непразрыстая белая абалонка вока.

|| прым. бялко́вы, -ая, -ае.


бялу́га, -і, ДМ -лу́зе, мн. -і, -лу́г, ж.

Каштоўная прамысловая рыба сямейства асятровых.

|| прым. белужы́ны, -ая, -ае. Белужыная ікра.


бялу́жына, -ы, ж.

Мяса бялугі як ежа.


бялу́ха, -і, ДМ -лу́се, мн. -і, -лу́х, ж.

Палярны дэльфін, які ў дарослым стане мае белую афарбоўку.

|| прым. белушы́ны, -ая, -ае.


бяльма́сты і бяльма́ты, -ая, -ае.

З бяльмом на воку.


бяльмо́, -а́, мн. бе́льмы і (з ліч. 2, 3, 4) бяльмы́, -а́ў, н.

1. Белаватая пляма на рагавой абалонцы вока.

2. толькі мн. Вочы (разм., груб.).

Вылупіць бельмы (разм., груб.) — здзіўлена, шырока адкрытымі вачамі глядзець.

(Як) бяльмо на воку (разм., неадабр.) — пра таго (тое), хто (што) перашкаджае, раздражняе сваёй прысутнасцю, дакучлівасцю.


бялю́сенькі і бялю́ткі, -ая, -ае.

Вельмі белы. Бялюсенькія (бялюткія) сняжынкі.


бяля́вы, -ая, -ае.

1. Не зусім белы; белаваты. Узнімаўся б. туман.

2. Са светларусымі валасамі. Б. хлапец.


бяля́к, беляка́, мн. белякі́, беляко́ў, м.

Заяц, які мяняе зімой колер поўсці на белы.


бянтэ́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; незак.

Хвалявацца, непакоіцца, губляцца. Відаць было, што дзяўчына бянтэжылася.


бянтэ́жыць, -жу, -жыш, -жыць; незак., каго.

Прыводзіць да разгубленасці. Яго словы бянтэжылі дзяўчыну.


бярве́нне, -я, н., зб.

Бярвёны. Траляваць б.


бярда́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адназарадная стрэльба, якая была на ўзбраенні рускай арміі ў 1870—1891 гг.


бярды́ш, бердыша́, мн. бердышы́, бердышо́ў, м.

Старадаўняя зброя: баявая сякера з лязом у форме паўмесяца на доўгім дрэўку.


бярло́г, берлагу́, мн. берлагі́, берлаго́ў, м.

Зімовае логава мядзведзя.

|| прым. бярло́гавы, -ая, -ае і бярло́жны, -ая, -ае.


бярло́га, -і, ДМ -ло́зе, мн. -і, -ло́г, ж.

Тое, што і бярлог.

|| прым. бярло́гавы, -ая, -ае.


бяро́за, -ы, мн. -ы, -ро́з, ж. і бярэ́зіна, -ы, мн. -ы, -зі́н, ж.

Лісцевае дрэва з белай карой, а таксама драўніна гэтага дрэва. Б. — не пагроза: дзе стаіць, там і шуміць (прыказка).

|| памянш. бяро́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

|| прым. бяро́завы, -ая, -ае.


бяро́завік, -у, м.

Бярозавы сок. Пакаштаваць салодкага бярозавіку.


бяро́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

1. гл. бяроза.

2. Травяністая расліна сямейства бярозкавых з павойным сцяблом і белымі ці ружовымі кветкамі.

|| прым. бяро́зкавы, -ая, -ае.


бяро́ста, -ы, ДМ -сце, ж.

Верхні слой бярозавай кары. Абдзерці бяросту.

|| прым. берасто́вы, -ая, -ае, бяро́ставы, -ая, -ае і берасця́ны, -ая, -ае.

Берасцяная грамата — старажытныя пісьмы і дакументы на бяросце.


бярэ́знік, -у, м., зб.

Бярозавы лес. Малады б.


бярэ́мя, -я, мн. -і, -яў, н.

Такая колькасць чаго-н. (дроў, саломы і інш.), што можна абхапіць абедзвюма рукамі і панесці; ахапак. Б. дроў.


бяс... (гл. бес...), прыстаўка.

Ужыв. замест «бес...» у першым складзе перад націскам, напр.: бяссонніца, бяссэнсіца.


бясе́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Збор гасцей з пачастункам, а таксама ўдзельнікі такога збору. Балявала ўся б.

|| прым. бясе́дны, -ая, -ае. Б. стол. Бяседныя госці.


бяска́рны, -ая, -ае.

Які застаўся без пакарання. Бяскарная правіннасць.

|| наз. бяска́рнасць, -і, ж.


бяскве́ткавыя, -ых.

Расліны, у якіх не бывае кветак і насення і якія размнажаюцца спорамі.


бяскла́савы, -ая, -ае.

Які не падзяляецца на грамадскія класы. Бяскласавае грамадства.

|| наз. бяскла́савасць, -і, ж.


бяско́лерны, -ая, -ае.

1. Які не мае колеру. Бясколерная вадкасць.

2. перан. Нічым не адметны, невыразны. Б. твар.

|| наз. бяско́лернасць, -і, ж.


бяско́нцасць, -і, ж.

1. гл. бясконцы.

2. Уяўная велічыня, большая за ўсякую зададзеную (спец.).


бяско́нцы, -ая, -ае.

1. Бяскрайні, які не мае канца, межаў. Б. блакіт.

2. Надзвычай доўгі, працяглы. Бясконцыя спрэчкі.

3. Надзвычай моцны па сіле праяўлення. Бясконцая радасць.

|| наз. бяско́нцасць, -і, ж.


бяско́рміца, -ы, ж. (разм.).

Адсутнасць або недахоп корму для жывёлы, птушак. Вясенняя б.


бяскра́йні, -яя, -яе.

Які нельга акінуць вокам. Бяскрайнія прасторы.

|| наз. бяскра́йнасць, -і, ж.


бяскро́ўны, -ая, -ае.

1. Які змяшчае ў сабе малую колькасць крыві; вельмі бледны. Бяскроўныя вусны.

2. Які адбываецца без кровапраліцця. Бяскроўная перамога.


бяскры́зісны, -ая, -ае.

Які не суправаджаецца крызісам. Бяскрызіснае развіццё.

|| наз. бяскры́зіснасць, -і, ж.


бяскры́лы, -ая, -ае.

1. Які не мае крылаў.

2. перан. Пазбаўлены творчай фантазіі, сілы. Бяскрылыя мары.

|| наз. бяскры́ласць, -і, ж. (да 2 знач.).


бяскры́ўдны, -ая, -ае.

Які не робіць крыўды, не прыносіць непрыемнасцей або шкоды. Бяскрыўдная іронія. Б. звярок.

|| наз. бяскры́ўднасць, -і, ж.


бяспа́мятны, -ая, -ае.

У якога слабая памяць, няпамятлівы.

|| наз. бяспа́мятнасць, -і, ж.


бяспа́мяцтва, -а, н.

1. Страта свядомасці, непрытомнасць. Ляжаць у бяспамяцтве.

2. Адсутнасць добрай памяці.


бяспа́шпартны, -ая, -ае.

Які не мае пашпарта.


бяспе́ка, -і, ДМ -пе́цы, ж.

Становішча, пры якім ніхто і нішто не пагражае каму-, чаму-н. Міжнародная б.


бяспе́чны, -ая, -ае.

1. Якому не пагражае небяспека. Бяспечнае месца. Б. пераход.

2. Які не прыносіць шкоды. Б. сродак.

|| наз. бяспе́чнасць, -і, ж.


бяспі́сьменны, -ая, -ае.

Які не мае сваёй пісьменнасці. Бяспісьменныя народнасці.


бяспла́навы, -ая, -ае.

Які робіцца без плана, планавання.

|| наз. бяспла́навасць, -і, ж.


бяспла́тны, -ая, -ае.

Без аплаты. Бясплатная медыцынская дапамога.

|| наз. бяспла́тнасць, -і, ж.


бясплённы, -ая, -ае.

Які не дае ніякіх вынікаў; марны. Бясплённая дзейнасць.

|| наз. бясплённасць, -і, ж.


бяспло́дны, -ая, -ае.

1. Няздольны даваць патомства.

2. Неўрадлівы. Бясплодная глеба.

3. перан. Які не дае ніякіх вынікаў. Бясплодныя спробы.

|| наз. бяспло́днасць, -і, ж.


бяспо́лы, -ая, -ае.

Які не мае адзнак полу. Бясполая істота.

Бясполае размнажэнне — форма размнажэння, пры якой арганізм узнаўляе сябе самастойна, без усялякага ўдзелу іншай асобіны.


бяспо́шлінны, -ая, -ае.

Свабодны ад абкладання пошлінай. Б. ўвоз тавараў.

|| наз. бяспо́шліннасць, -і, ж.


бяспра́ўе, -я, н.

Адсутнасць правоў або немагчымасць іх рэалізаваць.


бяспра́ўны, -ая, -ае.

Які пазбаўлены палітычных, грамадзянскіх правоў або не можа іх рэалізаваць.

|| наз. бяспра́ўнасць, -і, ж.


бяспро́йгрышны, -ая, -ае.

З абавязковым выйгрышам. Бяспройгрышная латарэя.

|| наз. бяспро́йгрышнасць, -і, ж.


бяспры́кладны, -ая, -ае.

Які не мае сабе роўнага; выключны. Б. подзвіг.

|| наз. бяспры́кладнасць, -і, ж.


бяссі́лле, -я, н.

1. Недахоп, адсутнасць фізічных сіл, крайняя слабасць.

2. Няздольнасць зрабіць што-н., адсутнасць магчымасці дзейнічаць. Пераканацца ў сваім бяссіллі.


бяссі́льны, -ая, -ае.

1. Які не мае фізічных сіл, слабы. Б. хворы.

2. Няздольны што-н. зрабіць; бездапаможны. Медыцына тут бяссільная дапамагчы.


бяссла́ўны, -ая, -ае.

Які заслугоўвае асуджэння, ганебны. Б. канец. Бясслаўнае адступленне.

|| наз. бяссла́ўнасць, -і, ж.


бяссле́дны, -ая, -ае.

Які не пакінуў пасля сябе ніякіх слядоў. Бясследнае знікненне. Прапасці бясследна (прысл.).

|| наз. бяссле́днасць, -і, ж.


бяссло́ўны, -ая, -ае.

1. Выказаны без слоў. Б. дакор.

2. Маўклівы, які лічыць за лепшае не выказваць сваіх думак. Б. выканаўца.

|| наз. бяссло́ўнасць, -і, ж.


бяссме́ртнік, -у, м.

Назва некаторых травяністых раслін з сухімі кветкамі, якія не вянуць.


бяссне́жны, -ая, -ае.

Скупы на снег. Бясснежная зіма.

|| наз. бяссне́жнасць, -і, ж.


бяссо́нніца, -ы, ж.

Нездаровая адсутнасць сну або парушэнне сну. Мучыцца бяссонніцай.


бяссо́нны, -ая, -ае.

Праведзены без сну. Бяссонная ноч.


бясспрэ́чны, -ая, -ае.

Які не выклікае пярэчанняў. Бясспрэчныя довады.

|| наз. бясспрэ́чнасць, -і, ж.


бясстра́сны, -ая, -ае.

Пазбаўлены страсці, халодны і спакойны. Б. характар.

|| наз. бясстра́снасць, -і, ж.


бясстра́тны, -ая, -ае.

Які не прыносіць страты. Бясстратнае прадпрыемства.

|| наз. бясстра́тнасць, -і, ж.


бясстра́шны, -ая, -ае.

Які не ведае страху; адважны. Б. партызан.

|| наз. бясстра́шнасць, -і, ж.


бяссэ́нсавы, -ая, -ае.

Пазбаўлены сэнсу. Б. набор слоў. Б. ўчынак. Б. позірк.

|| наз. бяссэ́нсавасць, -і, ж.


бяссэ́нсіца, -ы, ж. (разм.).

Тое, што не мае сэнсу; бязглуздзіца, недарэчнасць. Вярзці бяссэнсіцу.


бяссэ́нсны, -ая, -ае.

Тое, што і бяссэнсавы.

|| наз. бяссэ́нснасць, -і, ж.


бяста́ктнасць, -і, ж.

1. гл. бястактны.

2. Бястактныя паводзіны, бястактныя ўчынкі.


бяста́ктны, -ая, -ае.

Тое, што і бестактоўны.

|| наз. бяста́ктнасць, -і, ж.


бяста́лентны, -ая, -ае.

Пазбаўлены таленту. Б. паэт.


бясфо́рменны, -ая, -ае.

Які не мае выразна акрэсленай формы. Бясформенная маса.

|| наз. бясфо́рменнасць, -і, ж.


бясхі́бны, -ая, -ае.

Які не мае хібаў, недахопаў; беспамылковы. Б. разлік.

|| наз. бясхі́бнасць, -і, ж.


бясхле́біца, -ы, ж. (разм.).

Адсутнасць або недахоп хлеба. Перажылі бясхлебіцу.


бясхле́бны, -ая, -ае.

Звязаны з адсутнасцю хлеба. Б. год.


бясхма́рны, -ая, -ае.

1. Без хмар, ясны. Бясхмарнае неба.

2. перан. Нічым не азмрочаны, шчаслівы. Бясхмарнае жыццё.

|| наз. бясхма́рнасць, -і, ж.


бясце́невы, -ая, -ае.

Які не ўтварае ценю. Бясценевая лямпа.


бясцэ́нак, -нку, м.

У выразе: за бясцэнак (разм.) — вельмі танна. Купіць за б.


бясцэ́нны, -ая, -ае.

1. Вельмі каштоўны, дарагі. Б. скарб.

2. перан. Дарагі, любы. Б. друг.

|| наз. бясцэ́ннасць, -і, ж.


бясчы́нства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Грубае парушэнне грамадскага парадку, скандальныя паводзіны. Тварыць бясчынствы.


бясчы́нстваваць, -твую, -твуеш, -твуе; -твуй; незак.

Сваволіць, буяніць, парушаць парадак.


бясшко́дны, -ая, -ае.

Які не робіць шкоды. Бясшкоднае лякарства.

|| наз. бясшко́днасць, -і, ж.


бясшлю́бны, -ая, -ае.

Без шлюбу або па-за шлюбам (жыццё, быт, існаванне). Бясшлюбнае жыццё.

|| наз. бясшлю́бнасць, -і, ж.


бясшу́мны, -ая, -ае.

Які не робіць шуму, ціхі. Б. матор. Бясшумныя крокі.

|| наз. бясшу́мнасць, -і, ж.


бясшэ́рсны, -ая, -ае.

Які не мае шэрсці.


ва, прыназ. з РВМ.

Ужыв. замест прыназ. «у» перад словамі, што пачынаюцца з «у» і ў спалучэнні «ва мне», напр.: ва ўніверсітэце, ва ўзросце, ва ўсіх.


ва́ба, -ы, ж.

Прывабліванне (птушак, звяроў) падробленым голасам (гукам).


ва́бік, -а, мн. -і, -аў, м.

Дудачка, свісток і інш. прылады паляўнічых, пры дапамозе якіх у час палявання падзываюць птушак або звяроў, падрабляючы іх голас.


ва́біць, -блю, -біш, -біць; незак., каго.

1. Захапляючы, зачароўваючы сваім выглядам, прыцягваць да сябе. Поўдзень вабіць сваёй прыродай.

2. Падзываць птушак, звяроў, падрабляючы іх голас. В. свістам птушак.

|| зак. пава́біць, -блю, -біш, -біць.


ва́бны, -ая, -ае.

Які вабіць, зачароўвае сваім выглядам; прывабны.

|| наз. ва́бнасць, -і, ж.


вавёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Звярок роду млекакормячых атрада грызуноў з пушыстым хвастом, а таксама футра гэтага звярка.

|| прым. вавёркавы, -ая, -ае. Вавёркавае футра.


вавіло́нскі гл. стоўпатварэнне.


ва́га, -і, ДМ ва́зе, мн. -і, -аў, ж.

Тоўстая жэрдка або бервяно для падважвання цяжкіх прадметаў.


вага́, -і́, ДМ вазе́, мн. ва́гі і (з ліч. 2, 3, 4) вагі́, ва́гаў, ж.

1. толькі адз. Цяжар каго-, чаго-н., які вызначаецца ўзважваннем. Вызначыць вагу тавару. Вагой у дваццаць кілаграмаў. Меры вагі. Барэц цяжкай вагі.

2. толькі адз., перан. Уплыў, аўтарытэт, значэнне. Мець вагу ў калектыве.

3. Прылада для ўзважвання чаго-н. Аўтаматычныя вагі.

На вагу золата — вельмі дорага.

|| прым. вагавы́, -а́я, -о́е (да 1 і 3 знач.). Вагавыя катэгорыі барцоў. В. збор.


вагане́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Невялікі адкрыты вагон для перавозкі грузаў па вузкакалейных або падвесных дарогах.


вага́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Рычаг для рэгулявання чаго-н. або кіравання чым-н.


вагаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто займаецца ўзважваннем чаго-н. Чыгуначны в.

|| ж. вагаўшчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц.

|| прым. вагаўшчы́цкі, -ая, -ае.


вага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Мерна гайдацца з боку ў бок або зверху ўніз. Маятнік вагаецца.

2. перан. Быць у нерашучасці, адчуваць няўпэўненасць, сумнявацца. В. ў ацэнцы рамана.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Быць няўстойлівым, хісткім, мяняцца. Тэмпература паветра вагаецца ад 13 да 18°.

|| зак. павага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. вага́нне, -я, мн. -і, -яў, н.; прым. вага́льны, -ая, -ае (у 1 знач.). Вагальны рух.


вага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

Мерна разгойдваць што-н. зверху ўніз або з боку ў бок. В. рычаг.

|| зак. павага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны.


ваго́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Транспартны сродак для перавозкі пасажыраў або грузаў па рэйкавых дарогах. Таварны в. Пасажырскі в. Трамвайны в. В.-ляднік. В.-рэстаран. В. дроў (колькасць, якая змяшчаецца ў ім).

|| памянш. ваго́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. ваго́нны, -ая, -ае.


вагра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Шахтавая печ для плаўкі чыгуну, а таксама для апалу руд каляровых металаў.

|| прым. вагра́начны, -ая, -ае і вагра́нкавы, -ая, -ае.


вада́, -ы́, ДМ -дзе́, мн. во́ды, вод і -аў, ж.

1. Празрыстая бясколерная вадкасць, якая ўяўляе сабой хімічнае злучэнне вадароду і кіслароду. Шклянка вады. Марская в.

2. (звычайна з азначэннем). Напітак, тэхнічныя растворы. Газіраваная в. Мінеральная в. Вапнавая в.

3. Водная паверхня ракі, возера, мора і пад., а таксама яе ўзровень. Падарожнічаць па вадзе. Высокая в. Дастаўляць грузы вадой.

4. мн. Водная прастора якога-н. раёна. Тэрытарыяльныя воды. Унутраныя воды.

5. мн. Плынь, хвалі, водная маса. Глыбокія воды. Воды Нёмана.

6. мн. Мінеральныя крыніцы, курорт з такімі крыніцамі. Лячыцца на водах. Мінеральныя воды.

7. перан., адз. Пра наяўнасць пустога, беззмястоўнага шматслоўя ў дакладзе, лекцыі і пад. (разм.). Не даклад, а в.

Верхавая вада — вада, якая сцякла ў рэчку пасля дажджу ці ўтварылася з расталага снегу.

Жоўтая вада — хвароба вачэй, пры якой зрэнка набывае жоўты колер.

Цёмная вада — слепата, выкліканая атрафіяй зрокавага нерва.

Таўчы ваду ў ступе або насіць ваду ў рэшаце (разм.) — займацца пустымі справамі, марнай працай.

Вадой не разліць (не разальеш) каго — пра неразлучных сяброў.

Як у ваду глядзеў — быццам загадзя ведаў.

Вады (нікому) не замуціць — не зрабіць шкоды.

Выйсці сухім з вады — застацца непакараным.

Віламі па вадзе пісана — пра што-н. маламагчымае, няпэўнае.

Ліць ваду на млын чый, каго — прыводзіць доказ або дзейнічаць на чыю-н. карысць.

Вывесці на чыстую ваду каго-н. — выкрыць чые-н. нядобрыя ўчынкі).

Цішэй вады, ніжэй травы — пра сціплага, вельмі спакойнага, ціхага чалавека.

|| памянш.-ласк. вадзі́ца, -ы, ж. (да 1 знач.; разм.) і вадзі́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (да 1 знач.; разм.).

|| прым. во́дны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.) і вадзяны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Водны шлях. Водны раствор. Водны спорт. Вадзяная пара. Вадзяны павук. Вадзяны млын.


вада... (гл. вода...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «вода...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: вадавоз, вадаплаўны, вадалаз.


вадабо́язь, -і, ж.

Тое, што і шаленства (у 1 знач.).


вадаво́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто возіць ваду.


вадаво́зны, -ая, -ае.

Які служыць для перавозкі вады. Вадавозная бочка.


вадагрэ́йны, -ая, -ае.

Прызначаны для награвання вады. В. кацёл.


вадаём, -а, мн. -ы, -аў, м.

Натуральная або штучная ўпадзіна, напоўненая вадой; басейн. Натуральны в.

|| прым. вадаёмны, -ая, -ае.


вадазлі́ў, -ліва, мн. -лівы, -ліваў, м. (спец.).

Адтуліна ў верхняй частцы плаціны для сцёку лішняй вады.

|| прым. вадазлі́ўны, -ая, -ае.


вадака́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Спецыяльнае збудаванне з помпамі для падачы вады.


вадала́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст, які займаецца падводнымі работамі ў спецыяльным воданепранікальным касцюме.

|| прым. вадала́зны, -ая, -ае. Вадалазныя работы.


вадалі́ў, -ліва, мн. -лівы, -ліваў, м.

1. Рабочы, які вылівае або адпампоўвае ваду.

2. Старшы рабочы на баржы.


вадаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прылада для вымярэння расходу вады.

2. Вымяральная рэйка для назірання за ўзроўнем вады.

|| прым. вадаме́рны, -ая, -ае.


вадано́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто носіць ваду.


вадано́сны, -ая, -ае.

Які ўтрымлівае ў сабе ваду. В. пласт.


вадапла́ўны, -ая, -ае.

У выразе: вадаплаўныя птушкі — агульная назва птушак, якія жывуць на вадзе.


вадапо́й, -о́ю, м.

1. Месца на рацэ, возеры і інш., дзе пояць жывёлу і куды прыходзяць піць звяры.

2. Паенне жывёлы вадой.

|| прым. вадапо́йны, -ая, -ае.


вадаро́д, -у, М -дзе, м.

Хімічны элемент, самы лёгкі газ, які ў злучэнні з кіслародам утварае ваду.

|| прым. вадаро́дны, -ая, -ае. Вадародная бомба (разнавіднасць атамнай бомбы).


вадаскі́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Гідратэхнічнае збудаванне для спуску лішняй вады з вадасховішчаў. Запасны в.

|| прым. вадаскі́дны, -ая, -ае.


вадаспа́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Імклівы паток вады, што спадае са стромага ўступа ў рэчышча ракі. Горны в.

|| прым. вадаспа́дны, -ая, -ае.


вадаспу́ск, -а, мн. -і, -аў, м.

Труба ў плацінах і вадасховішчах для спуску вады.

|| прым. вадаспу́скны, -ая, -ае.


вадасхо́вішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Штучны вадаём для збору і захавання вады.

|| прым. вадасхо́вішчны, -ая, -ае.


вадасцёк, -а, мн. -і, -аў, м.

Збудаванне для адводу, сцёку вады, а таксама пакатае месца, па якім сцякае вада.

|| прым. вадасцёкавы, -ая, -ае. Вадасцёкавая труба.


вадатру́бны, -ая, -ае.

У выразе: вадатрубны кацёл — паравы кацёл, у якім вада награваецца, праходзячы па трубах.


вадзі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Тое, што і кіроўца. В. тралейбуса. В. таксі.

|| прым. вадзі́цельскі, -ая, -ае. Вадзіцельскія правы.


вадзі́цца, ваджу́ся, во́дзішся, во́дзіцца; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Быць, жыць (пра жывёл, птушак і пад.); быць у наяўнасці. Там водзяцца бабры. Гэткае дабро ў нас даўно не водзіцца.

2. безас. Быць звычаем, правілам. Як водзіцца ў нас.

3. з кім. Мець справу, сябраваць (разм.). Не вадзіся больш з гэтым хлопчыкам.


вадзі́ць, ваджу́, во́дзіш, во́дзіць; незак.

1. Тое, што і весці ў 1, 2 і 4 знач. (але абазначае дзеянне, што адбываецца не ў адзін час, не за адзін прыём або не ў адным напрамку). В. дзяцей гуляць. В. войскі ў бой. В. смыкам па струнах. В. машыну.

2. што з кім. Падтрымліваць (знаёмства, дружбу).

3. пераважна безас., каго-што. Хістаць у бакі, заносіць пры хадзьбе, яздзе. Машыну пачало в. па слізкай дарозе.

4. Кіраваць гульнямі, танцамі.

|| наз. ваджэ́нне, -я, н. (да 1 знач.).


вадзяні́сты, -ая, -ае.

Які ўтрымлівае многа лішняй вады, вільгаці. Вадзяністае чарніла.

|| наз. вадзяні́стасць, -і, ж.


вадзя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Хвароба, пры якой у тканках і поласцях цела збіраецца вадкасць.

2. Запоўнены вадкасцю пухір (разм.).

|| прым. вадзя́начны, -ая, -ае.


вадзяны́ гл. вада.


ва́дкасць, -і, ж.

1. гл. вадкі.

2. Рэчыва, якое мае ўласцівасць цячы і набываць форму той пасудзіны, у якой яно знаходзіцца.

|| прым. ва́дкасны, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.).


ва́дкі, -ая, -ае.

Які знаходзіцца ў стане вадкасці, здольны цячы. Вадкія рэчывы (у адрозненне ад цвёрдых і газападобных). Вадкае паліва.

|| наз. ва́дкасць, -і, ж.


вадналы́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца вадналыжным спортам. Спаборніцтвы вадналыжнікаў.

|| ж. вадналы́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


вадналы́жны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да водных лыж. В. спорт.


вады́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Пухір, які ўсхопліваецца пры апёку скуры.


вадэві́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

Кароткая камічная п’еса, у якой дыялогі чаргуюцца з песнямі.

|| прым. вадэві́льны, -ая, -ае.


ваен...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач. ваенны, напр.: ваенкар, ваентэхнік, ваенурач.


ваенізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

1. Прыстасаваць (прыстасоўваць) да ваенных умоў, перавесці (пераводзіць) на абслугоўванне ваенных патрэб. В. прамысловасць.

2. Узброіць (узбройваць); арганізаваць (арганізоўваць) на ваенны лад.

|| наз. ваеніза́цыя, -і, ж.


ваенка́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ваенны камісар.

|| прым. ваенка́маўскі, -ая, -ае.


ваенкама́т, -а, М -ма́це, мн. -ы, -аў, м.

Ваенны камісарыят. Раённы в.

|| прым. ваенкама́цкі, -ая, -ае.


ваенна...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач. ваенны; пішацца разам у словах: ваеннаабавязаны, ваеннапалонны, ваеннаслужачы.


ваенна-...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач. ваенны, які мае адносіны да абслугоўвання ўзброеных сіл, да вядзення вайны, напр.: ваенна-паветраны, ваенна-прамысловы, ваенна-інжынерны.


ваеннаабавя́заны, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Асоба, якая павінна несці вайсковую службу (падлягае прызыву або знаходзіцца ў запасе).

|| ж. ваеннаабавя́заная, -ай, мн. -ыя, -ых.


ваеннапало́нны, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Ваеннаслужачы, узяты ў палон.


вае́нна-палявы́, -а́я, -о́е.

Ваенны (у 2 знач.), які ажыццяўляецца, дзейнічае ва ўмовах ваеннага часу. Ваенна-палявы суд. Ваенна-палявая хірургія.


вае́нна-прамысло́вы, -ая, -ае.

У выразе: ваенна-прамысловы комплекс — аб’яднанне манаполій, прадпрыемстваў, што вырабляюць ваенную прадукцыю, а таксама аб’яднанне прадстаўнікоў узброеных сіл і часткі дзяржаўна-адміністрацыйнага апарату, якое ставіць сваёй мэтай гонку ўзбраенняў.


ваеннаслу́жачы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Асоба, якая знаходзіцца на вайсковай службе ў кадравай арміі.

|| ж. ваеннаслу́жачая, -ай, мн. -ыя, -ых.


вае́нны, -ая, -ае.

1. гл. вайна.

2. Які мае адносіны да абслугоўвання арміі і патрэб вайны. Ваенная прамысловасць. Ваеннае становішча. На в. лад.

3. у знач. наз. вае́нны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Тое, што і ваеннаслужачы.


вае́ншчына, -ы, ж., зб. (пагард.).

Агрэсіўныя ваенныя колы.


важа́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Павадыр статка, чарады.

2. Кіраўнік, арганізатар. В. моладзі.


важа́ты, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

1. Праваднік, які паказвае шлях тым, хто за ім ідзе.

2. Кіраўнік піянерскага атрада, дружыны.

|| ж. важа́тая, -ай, мн. -ыя, -ых.

|| прым. важа́цкі, -ая, -ае (да 2 знач.; разм.).


важдані́на, -ы, ж. (разм.).

Занятак, які патрабуе многа часу, увагі, турбот.


важда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

Доўга займацца якой-н. справай; корпацца. В. з паперамі. Хопіць в. з гэтым гультаём!


ва́жкі, -ая, -ае.

1. Які мае значную вагу пры невялікім аб’ёме. В. тавар.

2. перан. Пераканаўчы. В. доказ. Важка (прысл.) гаварыць.

3. перан. Пазбаўлены лёгкасці; цяжкі. Важкія крокі.

|| наз. ва́жкасць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.).


ва́жнасць, -і, ж.

1. гл. важны.

2. Велічнасць, фанабэрыстасць. Напусціць на сябе в.

(Не) вялікая важнасць (разм.) — нічога асаблівага.


важне́цкі, -ая, -ае (разм.).

1. Вельмі добры, выдатны. Важнецкія работы.

2. Велічны, фанабэрысты. В. выгляд.


ва́жнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Прымаць паважны выгляд, фанабэрыцца.

|| наз. ва́жнічанне, -я, н.


ва́жны, -ая, -ае.

1. Які мае вялікае значэнне, значны. Важная справа. Важная галіна народной гаспадаркі.

2. Высокі па пасадзе, становішчы (разм.). В. начальнік. Важная персона.

3. Велічны, паважны, фанабэрысты. В. выгляд. Важна (прысл.) трымаць сябе.

|| наз. ва́жнасць, -і, ж. (да 1 і 3 знач.).


ва́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; незак.

1. Вызначаць сваю вагу шляхам узважвання.

2. Праяўляць жаданне, намервацца зрабіць што-н. (разм.). В. ударыць кіем.


ва́жыць, -жу, -жыш, -жыць; незак.

1. каго-што. Вызначаць вагу, узважваць. В. збожжа.

2. Мець пэўную вагу (у 1 знач.). Рыбіна важыць два кілаграмы.

|| наз. ва́жанне, -я, н. (да 1 знач.).


ва́за, -ы, мн. -ы, ваз, ж.

Пасудзіна для кветак, садавіны і пад. або проста дэкаратыўнага прызначэння. Хрустальная в.

|| памянш. ва́зачка, -і, ДМ -чцы, -чак, ж.

|| прым. ва́завы, -ая, -ае (спец.).


вазавы́ гл. воз.


ваза́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто перавозіць грузы на конях.

|| прым. ваза́цкі, -ая, -ае.


вазелі́н, -у, м.

Мазь, якую атрымліваюць з нафты (ужыв. ў медыцыне, касметыцы, тэхніцы). Борны в.

|| прым. вазелі́навы, -ая, -ае.


вазі́цца, важу́ся, во́зішся, во́зіцца; незак.

1. Катацца. В. на санках.

2. перан., з кім-чым. Аддаваць многа часу якой-н. справе; важдацца (разм.). В. са справаздачай.


вазі́ць, важу́, во́зіш, во́зіць; незак., каго-што.

1. Тое, што і везці (але абазначае дзеянне, якое адбываецца не ў адзін час, не за адзін прыём або не ў адным напрамку). В. дровы з лесу.

2. Катаць. В. дзіця ў калясачцы.

|| наз. во́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.


вазо́к, -зка́, мн. -зкі́, -зко́ў, м.

1. Памянш. да воз (у 1 і 2 знач.).

2. Лёгкія, спецыяльна абсталяваныя для выезду сані.


вазо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Дэкаратыўная пакаёвая расліна.

2. Гаршчок для вырошчвання такіх раслін.

|| прым. вазо́нны, -ая, -ае.


вазо́ўня, -і, мн. -і, вазо́вень і -няў, ж.

Спецыяльнае памяшканне для захоўвання вазоў (у 1 знач.).

|| прым. вазо́ўневы, -ая, -ае.


вайна́, -ы́, мн. во́йны і (з ліч. 2, 3, 4) вайны́, во́йнаў, ж.

1. Узброеная барацьба паміж дзяржавамі, народамі і пад. Першая сусветная в. Вялікая Айчынная в. Халодная в. Знаходзіцца ў стане вайны з кім-н. Пайсці на вайну. В. нерваў (перан.).

2. перан. Пра стан варожасці, барацьбу з кім-, чым-н. Эканамічная в. Аб’явіць вайну бракаробам.

|| прым. вае́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


вайско́вец, -ко́ўца, мн. -ко́ўцы, -ко́ўцаў, м. (разм.).

Асоба, якая знаходзіцца на ваеннай службе; ваеннаслужачы.


вайско́вы, -ая, -ае.

1. гл. войска.

2. Ваенны (у 2 знач.). Вайсковая служба. Вайсковая выпраўка. В. чалавек.


вакалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст у галіне вакальнага мастацтва, а таксама па пастаноўцы голасу спевака.

2. Спявак-прафесіянал.

|| ж. вакалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


вака́льны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да спеваў, прызначаны для выканання голасам. Вакальная музыка. Вакальнае мастацтва.


вакаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Здольнасць вызначаць адлегласць на вока, без прыбораў. Мець добры в.

|| прым. вакаме́рны, -ая, -ае. Вакамерная здымка.


вака́нсія, -і, мн. -і, -сій, ж.

Вакантная пасада, месца. Адкрылася в.


вака́нтны, -ая, -ае.

Пра пасаду, службовае месца: свабодны, нікім не заняты. Вакантная пасада прафесара.

|| наз. вака́нтнасць, -і, ж.


вака́цыі, -цый.

Канікулы.

|| прым. вакацы́йны, -ая, -ае.


вакза́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Будынак на чыгуначнай станцыі, прыстані і пад. Чыгуначны в. Рачны в.

|| прым. вакза́льны, -ая, -ае.


вако́л.

1. прысл. Кругом, навокал. В. нікога не было.

2. прыназ. з Р. Кругом чаго-н. Хадзіць в. саду.


вако́ліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

1. Ускраіна населенага пункта. Выйсці за ваколіцу.

2. Тое, што размешчана вакол населенага пункта; наваколле. Пайшла погаласка па ўсёй ваколіцы.

|| прым. вако́лічны, -ая, -ае (да 2 знач.).


вако́льны, -ая, -ае.

1. Размешчаны вакол. Вакольныя нівы.

2. Які ляжыць у баку ад самага кароткага шляху. Вакольная дарога.


ва́кса, -ы, ж.

Мазь для чысткі скуранога абутку.

|| прым. ва́ксавы, -ая, -ае і ва́ксенны, -ая, -ае.


ваксава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; незак., што.

Мазаць, чысціць скураны абутак ваксай. В. боты.

|| зак. наваксава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны.


ва́куум, -у, м.

1. Стан вельмі разрэджанага газу пры нізкім ціску (спец.).

2. перан. Поўная адсутнасць, востры недахоп чаго-н. Духоўны в.

|| прым. ва́куумны, -ая, -ае.


вакхана́лія, -і, ж.

1. звычайна мн. У антычным свеце: свята ў гонар бога віна і весялосці Вакха.

2. перан. Крайняя ступень беспарадку, разгульнага балявання.

|| прым. вакхана́льны, -ая, -ае.


вакха́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

У антычным свеце: жрыца бога віна і весялосці Вакха, удзельніца вакханалій.


вакцы́на, -ы, ж. (спец.).

Прэпарат для папераджальных лячэбных прышчэпак супраць заразных хвароб.

|| прым. вакцы́навы, -ая, -ае.


вал¹, -а, мн. валы́, -о́ў, м.

1. Доўгі высокі земляны насып. Крапасны в.

2. Высокая хваля. Дзявяты в. (самая моцная і небяспечная хваля ў час марской буры, паводле старадаўніх уяўленняў — пагібельная для мараплаўцаў). Агнявы в. (перан.: пра вельмі моцны артылерыйскі абстрэл пазіцый, які паслядоўна перамяшчаецца).

|| прым. ва́льны, -ая, -ае (спец.).


вал², -а, мн. валы́, -о́ў, м.

У механізмах: стрыжань, які круціцца на апорах і перадае рух іншым часткам механізма. В. турбіны.

|| памянш. ва́лік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. ва́льны, -ая, -ае (спец.).


вал³, -а, толькі адз., м.

У эканоміцы: агульны аб’ём прадукцыі ў вартасным выражэнні, выпушчанай за які-н. пэўны перыяд. Выканаць план па вале.

|| прым. валавы́, -а́я, -о́е. В. даход.


валаво́дзіцца, -во́джуся, -во́дзішся, -во́дзіцца; незак. (разм.).

Аддаваць залішне многа ўвагі і часу каму-, чаму-н.; няньчыцца. Няма часу з табой в.


валаво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць; незак. (разм.).

Наўмысна зацягваць вырашэнне якой-н. справы; валакіціць.


валаво́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто валаводзіць, зацягвае вырашэнне якой-н. справы. Не слухайце вы гэтага валаводніка.


валаво́кі, -ая, -ае.

З вялікімі спакойнымі вачамі. Валавокая прыгажуня.


валавы́ гл. вал³.


валакі́та, -ы, ДМ -кі́це, ж.

Бюракратычная зацяжка пры вырашэнні якой-н. справы.

|| прым. валакі́тны, -ая, -ае. Валакітная справа.


валакі́тчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто стварае валакіту.

|| ж. валакі́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


валакні́сты, -ая, -ае.

Які складаецца з валокнаў, з валокнамі. Валакністая будова расліннай тканкі. Валакністыя матэрыялы.

|| наз. валакні́стасць, -і, ж.


валакно́, -а́, мн. вало́кны, -аў, н.

1. звычайна мн. Выцягнутая ў даўжыню клетка расліннай або жывёльнай тканкі. Валокны драўніны. Нервовыя валокны.

2. таксама зб. Ніткападобная эластычная пасма расліннага, мінеральнага або штучнага паходжання. Ільняное в. Штучнае в. Валокны цэлюлозы.

|| памянш. валако́нца, -а, мн. -ы, -аў, н.

|| прым. валако́нны, -ая, -ае.


валаку́ша, -ы, мн. -ы, -ку́ш, ж.

1. Прымітыўнае прыстасаванне ў выглядзе дзвюх змацаваных папярочкамі жардзін для перавозкі грузаў канём. Вывезці сена з лесу на валакушах.

2. Агульная назва сельскагаспадарчых прылад для зграбання сена, саломы, выраўноўвання паверхні раллі і сенажаці.


вала́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прышыўная палоска лёгкай тканіны або карунак у выглядзе фальбоны ці брыжоў на сукенцы.

2. Лёгкі мячык з пер’ем або шырокім хвалістым абадком для гульні ў бадмінтон.

|| прым. вала́нны, -ая, -ае.


валанцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто добраахвотна ўдзельнічае ў якой-н. справе, не атрымліваючы за гэта грошай.

|| прым. валанцёрскі, -ая, -ае.


валапю́к, -а, м.

1. Адна з першых штучных моў, створаная ў Германіі ў 1879 г. І. М.Шлеерам; яе меркавалі выкарыстаць у якасці адзінай сусветнай мовы.

2. перан. Набор незразумелых слоў; тарабаршчына.


валаса́ты, -ая, -ае.

Пакрыты, аброслы валасамі. Валасатыя рукі.

|| наз. валаса́тасць, -і, ж.


валасе́нь, -сня́, мн. -сні́, -снёў, м.

1. Паразітычны вадзяны чарвяк, падобны на волас.

2. Хвароба скуры ног у чалавека і жывёлы ў выглядзе язваў.


валасі́на, -ы, мн. -ы, -сі́н, ж.

Адзінкавы волас.

|| памянш. валасі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


валасны́ гл. воласць.


валасня́, -і́, ж., зб. (разм., пагард.).

Калматыя пасмы валасоў чалавека або шэрсці жывёлы. Зарасці валаснёй.


валасо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м.

1. гл. волас.

2. Тонкая металічная ніць, спружына, дроцік у якім-н. механізме.

3. Тое, што і варсінка (у 2 знач.; спец.).

На валаску (вісець) (разм.) — знаходзіцца ў вельмі ненадзейным, небяспечным становішчы. Жыццё хворага на валаску.

На валасок (валаску) ад чаго — вельмі блізка (ад якога-н. няшчасця). Быць на валасок ад смерці.


валасы́ гл. волас.


валася́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Невялікая пеўчая птушка атрада вераб’іных з тонкай шылападобнай дзюбай.

|| прым. валася́нкавы, -ая, -ае. Сямейства валасянкавых (наз.).


валасяны́ гл. волас.


валацу́га, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -цу́зе, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -цу́г (разм.).

1. Бяздомны чалавек, які не мае пэўнага прыстанішча і заняткаў.

2. Той, хто цягаецца абы-дзе, не працуе.

3. Той, хто празмерна заляцаецца да жанчын.


валацу́жнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Быць валацугам (-ай); бадзяцца.

|| наз. валацу́жніцтва, -а, н.


валацу́жны, -ая, -ае (разм.).

Уласцівы валацугу (валацузе); бадзяжны. Валацужнае жыццё.


валачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; вало́к, -лакла́, -лакло́; валачы́; -ло́чаны; незак., каго-што.

1. Цягнуць волакам, не адрываючы ад паверхні чаго-н. В. мех з бульбай.

2. Несці, везці што-н. цяжкае, з цяжкасцю. В. вязанку сена.

3. што. Красці (разм.). Валаклі з гаспадаркі ўсё, што маглі.


валачы́ся, -лаку́ся, -лачэ́шся, -лачэ́цца; -лачо́мся, -лачаце́ся, -лаку́цца; вало́кся, -лакла́ся, -лакло́ся; валачы́ся; незак.

1. Тое, што і валачыцца (у 1 знач.).

2. Ісці з цяжкасцю, плесціся (разм.). Ледзь валокся з поля.


валачы́цца, -лачу́ся, -ло́чышся, -ло́чыцца; незак.

1. Цягнуцца па зямлі.

2. Блукаць, бадзяцца (разм.).

3. за кім. Заляцацца (разм., неадабр.). За ёй валочыцца кінамеханік.


валачы́ць, -лачу́, -ло́чыш, -ло́чыць; незак.

1. каго-што. Тое, што і валачы (але абазначае дзеянне, якое адбываецца шматразова і ў розны час). Валачыў воўк, павалаклі і ваўка.

2. Выцягваць з металу (спец.). В. дрот.

|| наз. валачэ́нне, -я, н.

|| прым. валачы́льны, -ая, -ае (да 2 знач.). В. стан.


валейбалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Ігрок у валейбол.

|| ж. валейбалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


валейбо́л, -а, м.

Спартыўная гульня ў мяч, які перакідваецца цераз сетку ад адной каманды да другой.

|| прым. валейбо́льны, -ая, -ае. Валейбольная пляцоўка.


ва́лены, -ая, -ае.

Зроблены шляхам валення (гл. валіць² у 3 знач.). В. абутак.


вале́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Малодшая фігура ў ігральных картах. Званковы в.


валёнкі, -нак і -нкаў, адз. валёнак, -нка, м.

Зімовы абутак з воўны, звалены ў выглядзе ботаў.


валідо́л, -у, м.

Сасударасшыральны сродак (вадкі або ў таблетках).


ва́лік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. вал².

2. Прадаўгаватая цыліндрычнай формы падушка для канапы, тахты і пад.


валі́цца, валю́ся, ва́лішся, ва́ліцца; незак.

Падаць уніз. В. на зямлю. В. з ног ад стомы.

Ад (з) ветру валіцца (разм.) — пра слабасільнага чалавека.

Ва́ліцца з рук (разм.) — не ладзіцца, не атрымліваецца, не ўдаецца (з-за адсутнасці жадання, настрою і пад. — пра работу, справу і пад.).

|| зак. павалі́цца, -валю́ся, -ва́лішся, -ва́ліцца і звалі́цца, -валю́ся, -ва́лішся, -ва́ліцца.


валі́ць¹, валю́, ва́ліш, ва́ліць; незак.

1. каго-што. Прымушаць па́даць. Бура валіць лес. В. з ног. В. дрэвы (сячы, пілаваць; спец.).

2. што. Скідаць у вялікай колькасці, складаць без разбору. В. усё ў адну кучу (таксама перан.: змешваць неаднолькавыя рэчы, з’явы, не бачыць розніцы паміж імі).

3. перан., што на каго-што. Перакладаць (адказнасць, віну, работу і пад.) на каго-, што-н. (разм.). В. віну на іншых. В. усё на абставіны.

|| зак. павалі́ць, -алю́, -а́ліш, -а́ліць; -а́лены (да 1 знач.) і звалі́ць, -алю́, -а́ліш, -а́ліць; -а́лены.

|| наз. ва́лка, -і, ДМ -лцы, ж. (да 1 знач.). В. лесу.


валі́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., ва́ліць; незак.

1. Ісці, рухацца натоўпам або па́даць, паднімацца ў вялікай колькасці (разм.). Натоўп валіць. Пара валіць.

2. заг. валі(це). Ужыв. як пабуджэнне да дзеяння (разм.). Ну, валі ў магазін!

3. што. Качаючы, збіваць з воўны. В. валёнкі.

|| зак. павалі́ць, -валю́, -ва́ліш, -ва́ліць (да 1 і 3 знач.) і звалі́ць, -валю́, -ва́ліш, -ва́ліць; -ва́лены (да 3 знач.). Паваліў снег. Паваліць (зваліць) усю воўну.

|| наз. вале́нне, -я, н. (да 3 знач.). В. сукна.


валкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., што.

Зграбаць скошаную траву, збажыну і пад. ў валкі. В. сена.

|| наз. валкава́нне, -я, н.


ва́лкі, -ая, -ае (разм.).

1. Які добра і хутка ўвальваецца. Валкае сукно.

2. Пра паходку: хісткі, з перавальваннем з боку на бок.

|| наз. ва́лкасць, -і, ж.


валлекава́ты, -ая, -ае (разм.).

З вялікім валляком.

|| наз. валлекава́тасць, -і, ж.


валлё, -я, мн. во́ллі, -яў, н.

Пашыраная частка стрававода ў птушак, насякомых, малюскаў, дзе папярэдне перапрацоўваецца ежа.

|| прым. валлёвы, -ая, -ае.


валля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Павелічэнне шчытападобнай залозы.

2. Тое, што і валлё.

|| прым. валляко́вы, -ая, -ае.


вало́вы гл. вол.


вало́даць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. кім-чым. Мець у сваёй уласнасці, уладаць. В. маёмасцю.

2. перан., кім. Трымаць у сваёй уладзе, падпарадкоўваць сабе, кіраваць. Адна думка ўвесь час валодае ім.

3. чым. Умець, мець магчымасць карыстацца чым-н., дзейнічаць пры дапамозе чаго-н. В. зброяй. Не в. левай рукой. В. пяром (умець добра пісаць). В. некалькімі замежнымі мовамі (ведаць іх). В. сабой (трымацца спакойна ў любых абставінах).

|| наз. вало́данне, -я, н.


вало́к, -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м.

Доўгая града згрэбенага сена, збажыны і пад. Зграбаць сена ў валкі.


вало́скі, -ая, -ае.

У выразе: валоскі арэх — грэцкі арэх.


вало́ссе, -я, н., зб.

1. Шэрсць, волас жывёлы.

2. Валасы (разм.).


вало́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Травяністая расліна сямейства складанакветных, якая расце ў жыце і іншых злаках і цвіце сінімі кветкамі; васілёк.

|| прым. вало́шкавы, -ая, -ае. Валошкавыя вочы (сінія, колеру валошкі).


валтарні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на валторне.


валто́рна, -ы, мн. -ы, валто́ран і -наў, ж.

Медны духавы музычны інструмент у выглядзе спіральна сагнутай трубы з шырокім раструбам.

|| прым. валто́рнавы, -ая, -ае.


валту́зіцца, -ту́жуся, -ту́зішся, -ту́зіцца; незак. (разм.).

1. Рабіць бязладныя, хаатычныя рухі, дурэючы або стараючыся вызваліцца з якога-н. становішча. Дзеці валтузяцца.

2. Доўга займацца якой-н. справай, важдацца. Няма часу цяпер з гэтым в.


валту́зіць, -ту́жу, -ту́зіш, -ту́зіць; незак., каго (разм.).

1. Тармасіць, тузаць. В. за рукаў каго-н.

2. перан. Бесперастанку турбаваць. В. па дробязных справах.


валтузня́, -і́, ж. (разм.).

Шумны бязладны рух. За сцяной чулася нейкая в.


валу́й, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Жаўтавата-белага колеру грыб сямейства сыраежкавых з увагнутай ліпкай шапкай.


валу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Вялікі камень — абломак горнай пароды.

|| прым. валу́нны, -ая, -ае.


валы́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Духавы народны музычны інструмент, зроблены з некалькіх трубак, устаўленых у скураны мяшок.


валы́нка², -і, ДМ -нцы, ж.

Зацяжная справа; важданіна. В. з рэцэнзіяй.

Цягнуць валынку — марудзіць з ажыццяўленнем чаго-н.


вальдшнэ́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і слонка.

|| прым. вальдшнэ́павы, -ая, -ае.


валье́ра, -ы, мн. -ы, -е́р, ж.

Абгароджаная пляцоўка для ўтрымання жывёлы, птушак (у заапарку і пад.).

|| прым. валье́рны, -ая, -ае. Вальернае ўтрыманне звяроў.


вальнаду́мец, -мца, мн. -мцы, -мцаў, м.

Той, хто вызначаецца вальнадумствам.

|| ж. вальнаду́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак (разм.).


вальнаду́мства, -а, н.

Крытычныя або негатыўныя адносіны да існуючых парадкаў [спачатку да рэлігіі].

|| прым. вальнаду́мны, -ая, -ае. В. настрой.


вальналю́бства гл. вольналюбівы.


вальс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Плаўны танец трохдольнага размеру, а таксама музыка ў рытме такога танца.

|| прым. ва́льсавы, -ая, -ае.


вальсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

Танцаваць вальс. Лёгка в.


вальта́ж, -у́, м.

Устарэлая назва напружання электрычнага току.

|| прым. вальта́жны, -ая, -ае.


вальтме́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння элекграрухальнай сілы і напружання ў электрычным ланцугу.


вальфра́м, -у, м.

Хімічны элемент, тугаплаўкі метал серабрыстага колеру.

|| прым. вальфра́мавы, -ая, -ае.


вальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; незак., што (спец.).

Пракатваць, прапускаць паміж вальцамі. В. ліставое жалеза.

|| наз. вальцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, мн. -і, -цо́вак, ж.

|| прым. вальцо́вачны, -ая, -ае.


вальцо́вы, -ая, -ае.

Абсталяваны вальцамі або зроблены пры дапамозе вальцаў. В. млын. В. памол.


вальцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, мн. -і, -цо́вак, ж. (разм., спец.).

1. гл. вальцаваць.

2. Машына, якой вальцуюць.


вальцо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які абслугоўвае вальцовачныя машыны.

|| ж. вальцо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


ва́льцы, -аў, адз. ва́лец, -льца, м.

Прэс у выглядзе двух або некалькіх цыліндраў, валкоў або конусаў, якія верцяцца ў розных напрамках і служаць для пракаткі, драблення чаго-н.

|| прым. вальцо́вы, -ая, -ае. В. станок.


валюнтары́зм, -у, м.

1. Ідэалістычная плынь у філасофіі, якая аб’яўляе волю вышэйшым, творчым прынцыпам быцця.

2. У палітыцы і грамадскім жыцці: суб’ектывісцкія і адвольныя рашэнні, якія ігнаруюць аб’ектыўна існуючыя ўмовы і заканамернасці.

|| прым. валюнтарысты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.) і валюнтары́сцкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


валю́та, -ы, ДМ -лю́це, мн. -ы, валю́т, ж.

1. Грашовая сістэма краіны, а таксама грашовыя адзінкі гэтай сістэмы. Залатая в.

2. зб. Грошы замежных краін, якімі карыстаюцца ў міжнародных разліках. Замежная в.

|| прым. валю́тны, -ая, -ае. Валютныя аперацыі.

Валютны курс — суадносіны паміж рознымі валютамі (у 1 знач.), кошт грашовай адзінкі адной краіны, выражаны ў валюце (у 1 знач.) другой краіны.


валю́тчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Спекулянт замежнай валютай.

|| ж. валю́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


валю́шны, -ая, -ае.

Прызначаны для валення сукна. Валюшная машына.


валявы́ гл. воля.


валяр’я́н, -у, м.

Травяністая расліна сямейства валяр’янавых з ружовымі кветкамі, з каранёў якой вырабляюць лекавыя настойкі.

|| прым. валяр’я́навы, -ая, -ае. Валяр’янавы настой.


валяр’я́нка, -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Валяр’янавыя каплі.


валя́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. Лежачы, пераварочвацца з боку на бок. В. ў пяску.

2. Ляжаць, нічога не робячы, нядбайна разваліўшыся (разм.). В. на канапе.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ляжаць у беспарадку, бязладна, як папала, не на месцы (разм.). На падлозе валяецца ручнік.

На дарозе не валяецца — дарма, лёгка не дастаецца.


валя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. каго-што. Нахіліўшы, абарочваць, перакульваць. Бура валяе дрэвы.

2. заг. валя́й(це). Ужыв. ў якасці пабуджэння да дзеяння (разм.). Валяй па дровы!


вампі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Род буйных лятучых мышэй (кажаноў).

2. У казках, старажытных павер’ях, прыгодніцкай літаратуры і кінафільмах: пярэварацень, мярцвяк, які нібыта выходзіць ноччу з магілы і смокча кроў жывых.

3. перан. Бязлітасны эксплуататар, крывасмок.

|| прым. вампі́рскі, -ая, -ае.


вана́дый, -ю, м.

Хімічны элемент, тугаплаўкі метал светла-шэрага колеру.

|| прым. вана́дыевы, -ая, -ае.


ванда́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Разбуральнік культуры, варвар [па назве старажытнагерманскага племені].


вандалі́зм, -у, м.

Няшчаднае разбурэнне, знішчэнне гістарычных помнікаў і культурных каштоўнасцей; варварства.

|| прым. вандалі́сцкі, -ая, -ае.


вандрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.

1. Падарожнічаць, рабіць падарожжа.

2. Часта мяняць месца жыхарства, весці неаседлы спосаб жыцця.

3. перан. Пераходзіць з месца на месца. Што вы вандруеце па шпіталі?

|| наз. вандрава́нне, -я, н.


вандро́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чалавек, які вандруе, падарожнічае.

2. Той, хто часта мяняе месца жыхарства, вядзе неаседлы спосаб жыцця; качэўнік.

|| ж. вандро́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вандро́ўніцкі, -ая, -ае.


вандро́ўніцтва, -а, н.

1. Падарожжа. В. ў далёкія краіны.

2. Пастаянныя пераходы, пераезды з месца на месца.


вандро́ўны, -ая, -ае.

1. Які не мае аселасці, вандруе з месца на месца. Вандроўныя плямёны.

2. Уласцівы вандроўніку, звязаны з вандраваннем. Вандроўнае жыццё.

3. Які часта пераходзіць, пераязджае з месца на месца або які працуе не на пастаянным месцы; перасоўны. В. тэатр.


ванілі́н, -у, м.

Пахучае арганічнае рэчыва, якое знаходзіцца ў стручках ванілі або атрымана штучным спосабам.

|| прым. ванілі́навы, -ая, -ае.


вані́ль, -і, ж.

Трапічная расліна з доўгімі тонкімі пладамі, а таксама плады гэтай расліны, якія ўжыв. ў кулінарыі і парфумерыі.

|| прым. вані́льны, -ая, -ае.


ванітава́ць, -ту́е; безас., незак. (разм.).

Пра стан моташнасці, рвоты. Мяне ванітавала. Ванітуе ад яго слоў (перан.).

|| наз. ванітава́нне, -я, н.


вані́ты, -аў (разм.).

Адвольнае вывяржэнне змесціва страўніка цераз рот, а таксама тое, што вывяргаецца пры ванітаванні, рвоце.


ва́нна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Вялікая прадаўгаватая пасудзіна для мыцця, купання. Мыцца ў ванне.

2. Мыццё ці лячэнне ў такой пасудзіне. Прыняць ванну. Лячэбныя ванны.

3. перан. Лячэнне ўздзеяннем чаго-н. (вады, паветра, сонца) на цела. Сонечныя ванны.

4. У тэхніцы: пасудзіна рознай формы і памеру для вадкасці, у якую апускаюць розныя прадметы пры іх апрацоўцы. Фарбавальная в.

|| памянш. ва́нначка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 4 знач.).

|| прым. ва́нны, -ая, -ае. В. пакой або ванная (наз.).


вантрабя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Каўбаса, зробленая з вантробаў.


вантро́бы, -аў.

Унутраныя органы грудной клеткі і жывата.

Пераесці (ад’есці) вантробы (разм., асудж.) — моцна надакучыць, стаць невыносным для каго-н.

|| прым. вантро́бны, -ая, -ае.


ва́нька-ўста́нька, ва́нькі-ўста́нькі, Т ва́нькам-уста́нькам, мн. ва́нькі-ўста́нькі, ва́нькаў-уста́нькаў, м.

Дзіцячая лялька ў выглядзе круглай або авальнай фігуркі, якая здольна сама ўставаць (з-за цяжару, які знаходзіцца ў ніжняй яе частцы), калі яе выводзяць з вертыкальнага становішча.


ва́пельня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Печ для выпальвання вапны ў вапняку.

|| прым. ва́пельны, -ая, -ае.


ва́пна, -ы, ж.

Вокіс кальцыю — рэчыва белага колеру, якое здабываецца з вапняку. Гашаная в. Даламітавая в.

|| прым. ва́пнавы, -ая, -ае. В. завод. В. раствор.


вапнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак., што (спец.).

Уносіць у глебу вапну. В. кіслую глебу.

|| наз. вапнава́нне, -я, н.


вапня́к, -у́, м.

Асадкавая горная парода, якая мае ў сабе вапну.

|| прым. вапняко́вы, -ая, -ае.


вар, -у, м.

1. Вада ў стане кіпення або толькі што ўскіпелая вада. В. з маліннікам. Як варам абдало (аб прыліве крыві да твару, выкліканым адчуваннем няёмкасці, збянтэжанасці, хвалявання).

2. Вараная смала (спец.).


варагава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; незак. (разм.).

Быць у непрыязных адносінах.


варажбі́т, -а́, М -бі́це, мн. -ы́, -о́ў, м.

Той, хто займаецца варажбой.

|| ж. варажбі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


варажы́ць, -ражу́, -ро́жыш, -ро́жыць; незак.

1. Прадказваць будучае або мінулае па картах, лініях рукі і пад.

2. Меркаваць, рабіць здагадкі.

|| зак. паваражы́ць, -ражу́, -ро́жыш, -ро́жыць (да 1 знач.) і зваражы́ць, -ражу́, -ро́жыш, -ро́жыць (да 1 знач.).

|| наз. варажба́, -ы́, ж. (да 1 знач.).


варанёны, -ая, -ае.

Пакрыты слоем вокіслу чорнага, цёмна-сіняга або карычневага колеру. Варанёная сталь.


варані́ць, -раню́, -ро́ніш, -ро́ніць; незак., што.

Пакрываць паверхню металічных прадметаў (са сталі, чыгуну) тонкім слоем вокіслу чорнага, цёмна-сіняга або карычневага колеру, каб засцерагчы ад іржы; чарніць. В. сталь.

|| наз. варане́нне, -я, н.


вараннё гл. варона.


ва́раны, -ая, -ае.

Прыгатаваны пры дапамозе варкі. Вараная бульба.

Ні печаны ні вараны (разм., неадабр.) — пра бесхарактарнага, нічым не адметнага чалавека.


вараны́, -а́я, -о́е.

Чорны (пра масць коней).


вараняня́ і варанянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня вароны.


варата́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Ігрок, які абараняе вароты ў спартыўных гульнях (гандбол, футбол, хакей).

|| прым. варата́рскі, -ая, -ае.


вараці́ла, -ы, мн. -ы, -ціл, м. (разм.).

Той, хто варочае вялікімі справамі; дзялок. Фінансавыя варацілы.


ва́рачны гл. варыць.


ва́рвар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У старажытных грэкаў і рымлян: пагардлівая назва чужаземца.

2. Некультурны, грубы, жорсткі чалавек. Фашысцкія варвары.

|| ж. ва́рварка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (да 2 знач.; разм.).

|| прым. ва́рварскі, -ая, -ае.


ва́рварства, -а, н.

Грубасць, дзікунства нораваў, невуцкія адносіны да культурных каштоўнасцей.


вар’етэ́, нескл., н.

Эстрадны тэатр лёгкага жанру.


вар’і́равацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -руецца; незак. (кніжн.).

Відазмяняцца, перайначвацца.


вар’і́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., што (кніжн.).

Відазмяняць, даваць новыя варыянты, перайначваць. В. апавяданне.


ва́рка гл. варыць.


варката́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ко́ча; незак.

1. Муркаць (пра ката).

2. Утвараць характэрныя для галубоў гукі; буркаваць.

|| наз. варката́нне, -я, н.


варо́жы, -ая, -ае.

1. гл. вораг.

2. Вельмі непрыязны, поўны варожасці, нянавісці. Варожыя адносіны. В. погляд.

3. Непрыяцельскі. В. тыл.

|| наз. варо́жасць, -і, ж. (да 2 знач.).


варо́на, -ы, мн. -ы, -ро́н, ж.

1. Птушка сямейства крумкачовых з чорна-шэрым або чорным апярэннем.

2. перан. Пра нерастаропнага, нехлямяжага чалавека (разм.).

Белая варона — пра чалавека, які рэзка выдзяляецца чым-н. сярод іншых.

Варон лічыць — быць разявакам.

|| зб. вараннё, -я́, н. (да 1 знач.). Наляцела в.


варо́нін, -а.

Які належыць вароне. Вароніна гняздо. Вароніны яйкі.


варо́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., каго-што (разм.).

Быць нерастаропным, зяваць.


варо́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Яма, утвораная разрывамі снарадаў, мін і пад.

|| прым. варо́начны, -ая, -ае.


варо́нка², -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Невялікая варона.


варо́ты, -ро́т і -аў.

1. Шырокі праезд у сцяне, плоце, які закрываецца створкамі або закладаецца жардзінамі, а таксама самі гэтыя створкі. Зачыніць в. Ад варот паварот (катэгарычная адмова; разм.). Ні ў якія в. не лезе (перан.: пра што-н. недарэчнае, бяссэнсавае; разм.).

2. Два слупы з перакладзінай, якія з’яўляюцца месцам, куды заганяюць мяч або шайбу ў розных спартыўных гульнях. Футбольныя в.

3. перан. Пункт, праз які ажыццяўляюцца інтэнсіўныя сувязі з навакольным светам. Марскія в.

4. Вузкі праход паміж скаламі (на моры, у гарах). Карскія вароты.

5. Арка ў памяць якой-н. падзеі. Трыумфальныя в.

|| памянш. варо́тцы, -аў (да 1 і 2 знач.).

|| прым. варо́тны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Варотныя слупы.


варо́чацца¹ гл. вярнуцца¹.


варо́чацца², -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. Пераварочвацца з боку на бок. Неспакойна в. ў сне.

2. Хіліцца, нахіляцца на бок. Прытрымліваць, едучы, скрынку, каб яна не варочалася.


варо́чаць¹ гл. вярнуць¹.


варо́чаць², -аю, -аеш, -ае; -аны; незак.

1. каго-што. Пераварочваць з боку на бок, варушыць. В. каменне. В. сена.

2. што. Валіць на бок, перакульваць. В. крэслы.

3. што, чым. Круціць вакол восі. В. кола.

4. чым. Распараджацца, кіраваць чым-н. вялікім, важным (разм.). В. мільёнамі. В. справамі.


варсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; незак., што (спец.).

Рабіць варсістым, начэсваць ворс. В. сукно.

|| зак. наварсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны.

|| наз. варсава́нне, -я, н. і варсо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -со́вак, ж.

|| прым. варсава́льны, -ая, -ае.


варсі́ністы, -ая, -ае.

Пакрыты варсінкамі. Варсіністая абалонка.


варсі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Валасок ворсу.

2. Тонкі валасок на паверхні раслінных і жывёльных арганізмаў.

3. Мікраскапічны выраст на слізістай абалонцы тонкіх кішак, праз які ўсмоктваюцца пажыўныя рэчывы (спец.).

|| прым. варсі́нкавы, -ая, -ае.


варсі́сты, -ая, -ае.

Пакрыты ворсам, з густым ворсам. Варсістае сукно.

|| наз. варсі́стасць, -і, ж.


ва́рта¹, -ы, ДМ -рце, ж.

1. Група людзей, прызначаная ахоўваць каго-, што-н. Паставіць варту.

2. Вартаванне, абавязкі па ахове чаго-н. Заступіць на варту.

3. Пункт вартавання, пост. Паставіць на варту.

Быць на варце — ахоўваць, абараняць што-н.

На варце чаго (быць або стаяць; высок.) — ахоўваючы і абараняючы што-н.

На варту чаго (высок.) — на абарону.

Узяць пад варту — арыштаваць.

|| прым. вартавы́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.). Вартавыя пункты. Пад аховай вартавых (наз.).


ва́рта², безас., у знач. вык.

1. з інф. Неабходна, трэба, мае сэнс. Гэты фільм в. паглядзець. Над гэтым в. добра падумаць.

2. каму. Па заслугах, так і трэба. Яму в., не трэба было так рабіць.

3. з інф. У саставе складаных сказаў абазначае ўмову хуткага з’яўлення наступных падзей. В. задумацца, як нахлынуць успаміны.

Гэ́та нікуды не варта; куды гэта варта — вельмі дрэнна, непрыстойна.


вартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., каго-што.

1. Ахоўваць, сцерагчы каго-, што-н. В. грамадскае дабро.

2. Падсцерагаць, чакаць паяўлення каго-, чаго-н. В. ліс.


ва́ртасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Каштоўнасць, цана грашовага знака. Аблігацыя вартасцю ў дзесяць рублёў.

2. Кошт чаго-н. у грашовых адзінках. Вызначыць в. рэчы.

3. Колькасць грамадска неабходнай працы, затрачанай на вытворчасць тавару і ўвасобленай у гэтым тавары (спец.). Прыбавачная в. Спажывецкая в. Менавая в. Закон вартасці.

|| прым. ва́ртасны, -ая, -ае (да 3 знач.; спец.). Вартасныя паказчыкі.


вартаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Чалавек, які ахоўвае, вартуе што-н. Начны в.

|| ж. вартаўні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вартаўні́цкі, -ая, -ае.


вартаўні́чы, -ая, -ае.

Прызначаны для вартаўніка. Вартаўнічая будка.


ва́рты, -ая, -ае.

Які заслугоўвае чаго-н. або мае каштоўнасць. В. ўвагі. В. пахвалы. Вопыт, в. пераймання.

Адзін другога варты (разм.) — пра людзей, якія ў аднолькавай ступені маюць адмоўныя якасці, рысы.

Гроша ломанага не варты (разм.) — не мае ніякай вартасці, ніякага значэння.

Не варты выедзенага яйца (разм.) — пра што-н. вельмі дробязнае, нікчэмнае.

Нікуды не варты (разм.) — вельмі дрэнны.


варушы́цца, -рушу́ся, -ру́шышся, -ру́шыцца; незак.

1. Ледзь прыкметна рухацца. Ледзь варушылася лісце.

2. Кішэць, знаходзіцца ў хаатычным руху (пра вялікую колькасць каго-н.). Каля пня варушыліся мурашкі.

3. перан. Займацца чым-н., актыўна дзейнічаць (разм.). Каб усё паспяваць рабіць, трэба добра в.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Праяўляцца, прабуджацца (разм.). Думкі пачынаюць в.

5. заг. варушы́(це)ся. Ужыв. пры пабуджэнні да дзеяння (разм.). Но-о, гняды, варушыся!

|| зак. паварушы́цца, -рушу́ся, -ру́шышся, -ру́шыцца.

|| аднакр. варухну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 і 2 знач.), зварухну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 і 2 знач.) і паварухну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 знач.).

|| наз. варушэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


варушы́ць, -рушу́, -ру́шыш, -ру́шыць; незак.

1. каго-што. Дакранаючыся да чаго-н., прыводзіць у рух. Вецер варушыць траву.

2. чым. Рухаць павольна, злёгку. В. губамі. В. мазгамі (перан.: разважаць, думаць; разм., жарт.).

3. што. Злёгку разграбаць, пераварочваць. В. сена.

|| зак. разварушы́ць, -рушу́, -ру́шыш, -ру́шыць; -ру́шаны (да 3 знач.) і паварушы́ць, -рушу́, -ру́шыш, -ру́шыць.

|| аднакр. варухну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 і 2 знач.), зварухну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 і 2 знач.) і паварухну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 2 знач.).

Вухам не варухнуць (разм.) — не звярнуць ніякай увагі на чые-н. словы, дзеянні і пад.

|| наз. варушэ́нне, -я, н.


варшта́т, -а, М -та́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяльна абсталяваны стол для ручной сталярнай, слясарнай і іншай работы. Слясарны в.

2. Стан для красён (разм.).

|| прым. варшта́тны, -ая, -ае.


ва́рыва, -а, н. (разм.).

Вараная рэдкая страва.


вары́цца, вару́ся, ва́рышся, ва́рыцца; незак.

1. Гатавацца кіпячэннем на агні. Булён варыцца. Бульба варыцца.

2. Падвяргацца апрацоўцы шляхам кіпячэння, плаўлення. Клей варыцца. Сталь варыцца.

Варыцца ў сваім (уласным) саку — жыць або працаваць, не падтрымліваючы сувязі з іншымі, не выкарыстоўваючы іх вопыт.

|| зак. звары́цца, звару́ся, зва́рышся, зва́рыцца.


вары́ць, вару́, ва́рыш, ва́рыць; ва́раны; незак., што.

1. Гатаваць страву, пітво кіпячэннем на агні. В. бульбу. В. абед.

2. Вырабляць што-н. шляхам кіпячэння, плаўлення і пад. В. мыла. В. шкло.

3. Рабіць зварку металічных прадметаў і іх частак. В. сталь.

Галава варыць у каго (разм.) — пра кемлівага, разумнага чалавека.

|| зак. звары́ць, звару́, зва́рыш, зва́рыць; зва́раны.

|| наз. ва́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 1—3 знач.) і варэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. ва́рачны, -ая, -ае (спец.). В. цэх.


варыя́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Відазмяненне, разнавіднасць. Праект у двух варыянтах. Дэбютны в. (у шахматах).

2. Розначытанне ў тэксце. Выданне твораў Мележа з варыянтамі.


варыя́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Варыянт (у 1 знач.; кніжн.).

2. Відазмяненне музыкальнай тэмы (у 2 знач.). Тэма з варыяцыямі.

|| прым. варыяцы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Варыяцыйнае вылічэнне (адна з галін матэматычнага аналізу).


варэ́нікі, -аў, адз. варэ́нік, -а, м.

Від вараных піражкоў, начыненых ягадамі, тварагом. В. з вішнямі.


варэ́нне, -я, н.

Ягады, фрукты, звараныя з цукрам, мёдам. Яблычнае в.


вар’ява́цца, -р’ю́юся, -р’ю́ешся, -р’ю́ецца; -р’ю́йся; незак.

Знаходзіцца ў стане крайняга ўзбуджэння, злосці, раз’юшанасці.

|| зак. узвар’ява́цца, -р’ю́юся, -р’ю́ешся, -р’ю́ецца; -р’ю́йся і развар’ява́цца, -р’ю́юся, -р’ю́ешся, -р’ю́ецца; -р’ю́йся.


вар’ява́ць, -р’ю́ю, -р’ю́еш, -р’ю́е; -р’ю́й; незак.

Раздражняць, злаваць, даводзіць да шаленства.

|| зак. узвар’ява́ць, -р’ю́ю, -р’ю́еш, -р’ю́е; -р’ю́й; -р’ява́ны.


вар’я́т, -а, М -р’я́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Псіхічна хворы чалавек.

2. Пра таго, хто дзейнічае безразважна; шалёны; дзівак (лаянк.).

|| ж. вар’я́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


вар’я́цкі, -ая, -ае.

1. Уласцівы вар’яту; такі, як у вар’ята. В. смех. Вар’яцкія вочы.

2. Прызначаны для вар’ята (разм.). В. дом.

3. Крайне безразважлівы, дзікі. Вар’яцкія ідэі, планы.

4. перан. Які характарызуецца крайняй ступенню праяўлення (па сіле, велічыні, напружанасці; разм.). Вар’яцкая сіла.


вар’я́цтва, -а, н.

1. Страта розуму, стан псіхічнага расстройства.

2. Безразважнасць, неразумны ўчынак. Дайсці да такога в.


васа́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Сярэдневяковы землеўладальнік-феадал, які залежаў ад сюзерэна.

2. перан. Пра падпарадкаваную або залежную асобу ці дзяржаву.

|| прым. васа́льны, -ая, -ае.


васілёк, -лька́, мн. -лькі́, -лько́ў, м.

Тое, што і валошка.

|| прым. васілько́вы, -ая, -ае. В. колер.


васілі́ск, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Жывёліна з роду яшчарак з доўгім хвастом і грэбенем на спіне, жыве ў трапічнай Амерыцы.

2. Казачная пачвара, змей, ад позірку якога гіне ўсё жывое.


васкава́ны, -ая, -ае.

Нацёрты або насычаны воскам. Васкаваная папера.


васкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., што.

Націраць або насычаць воскам; вашчыць. В. ніткі.

|| зак. наваскава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны.


васко́вы, -ая, -ае.

1. гл. воск.

2. Колеру, падобнага на воск; жаўтлявы. В. твар.

Васковая спеласць — спеласць, якая папярэднічае поўнаму паспяванню зерня.


васко́ўка, -і, ДМ -ко́ўцы, мн. -і, -ко́вак, ж. (спец.).

Васкаваная папера для чарцяжоў, адбіткаў з рататара і пад.


васпава́ты, -ая, -ае.

Які мае сляды воспы; рабы. В. твар.


ва́спа́н, -а, м. (уст.).

Форма ветлівага звароту да мужчыны ў шляхечым асяроддзі; ваша міласць.

|| ж. васпа́ні, нескл.


вастра... (гл. востра...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «востра...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: вастраверхі, вастраносы.


вастраве́рхі, -ая, -ае.

З вострым верхам. Вастраверхая вежа.


вастраво́кі, -ая, -ае.

Які добра бачыць, з вострым зрокам.


вастрагу́бцы, -аў.

Вострыя шчыпцы для перацінання дроту, цвікоў; кусачкі.


вастралі́ст, -а, М -сце, м.

Невялікае дрэва сямейства па́дубавых з калючымі вечназялёнымі лістамі і цёмна-чырвонымі ягадамі.


вастрано́сы, -ая, -ае.

З вострым вузкім носам (пра жывых істот і прадметы). В. хлапчук. Вастраносыя чаравікі.


вастрасло́віць, -сло́ўлю, -сло́віш, -сло́віць; незак. (разм.).

Суправаджаць гаворку дасціпнымі выразамі, вострымі жартамі; гаварыць дасціпна, трапна.


вастрасло́ў, -ло́ва, мн. -ло́вы, -ло́ваў, м.

Чалавек, які любіць і ўмее вастрасловіць; дасціпны, востры на язык.


вастрасло́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Здольнасць вастрасловіць.


вастрыё, -я́, н.

1. Тонкі завостраны канец якога-н. прадмета, якой-н. прылады. В. іголкі. В. штыка. В. шаблі.

2. перан., чаго. Самае істотнае ў чым-н., накіраванае супраць чаго-н. В. сатыры. В. крытыкі.


вастры́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для вастрэння інструментаў. Вастрыльныя прылады.


вастры́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст, які вострыць рэжучыя інструменты.


вастрыня́ гл. востры.


вастры́ць, вастру́, во́стрыш, во́стрыць; во́страны; незак., што.

1. Рабіць што-н. вострым. В. серп, нож, брытву. В. зброю (таксама перан.: рыхтавацца да ўзброенага нападу на каго-н.).

2. Рабіць завостраным (канец алоўка, пяра). В. аловак.

|| зак. навастры́ць, -вастру́, -во́стрыш, -во́стрыць; -во́страны.


вастрэ́ц, -рацу́, м.

Стэпавая травяністая расліна сямейства злакавых, блізкая да пырніку.


васьмёра, -мяры́х, -мяры́м, -мяры́мі, ліч. зб.

Восем.

Ужыв.:

а) з назоўнікамі мужчынскага або агульнага роду, якія абазначаюць асобу. В. мужчын. В. гуляк;

б) з асабовымі займеннікамі ў мн.л. Нас было в. Чакаем васьмярых;

в) з назоўнікамі мн.л., якія абазначаюць маладых істот. В. дзяцей. В. парасят;

г) з множналікавымі назоўнікамі. В. сутак. В. саней;

д) з некаторымі назоўнікамі, якія абазначаюць парныя прадметы. В. вачэй. В. рукавіц;

е) без назоўнікаў, калі абазначае асоб мужчынскага і жаночага полу. Іх было в.: тры хлопцы і пяць дзяўчат.


васьмёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Лічба

8.

2. Група з васьмі чалавек або васьмі аднародных прадметаў. В. самалётаў. Лодка-в. (з чатырма парамі вёсел).

3. Назва чаго-н., абазначанага лічбай 8 (разм.). Самалёт зрабіў васьмёрку. Ехаць на васьмёрцы (на трамваі, аўтобусе, тралейбусе пад №8).

4. Ігральная карта з васьмю ачкамі.

5. Школьная адзнака.

|| прым. васьмёрачны, -ая, -ае.


васьмі...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач.: які складаецца з васьмі якіх-н. адзінак, напр.: васьмікласны, васьмівугольны, васьмігадзінны, васьміграннік.


васьмівуго́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Геаметрычная фігура з васьмю вугламі, якія ўтвараюцца звёнамі замкнутай крывой лініі. Правільны в.

|| прым. васьмівуго́льны, -ая, -ае. Васьмівугольная вежа.


васьмігадзі́нны, -ая, -ае.

1. Працягласцю ў восем гадзін. В. рабочы дзень.

2. Прызначаны на восем гадзін (разм.). В. параход.


васьмігадо́вы, -ая, -ае.

1. Якому споўнілася восем гадоў. В. сын.

2. Тэрмінам у восем гадоў. В. стаж.


васьмідзяся́ты гл. восемдзесят.


васьмікла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучань восьмага класа.

|| ж. васьмікла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


васьмісотгадо́вы, -ая, -ае.

1. гл. васьмісотгоддзе.

2. Які праіснаваў 800 гадоў.


васьмісотго́ддзе, -я, н.

1. Тэрмін у 800 гадоў.

2. чаго. Гадавіна падзеі, што была 800 гадоў таму назад.

|| прым. васьмісотгадо́вы, -ая, -ае.


васьмісо́ты гл. восемсот.


васьміты́сячны, -ая, -ае.

1. Ліч. парадк. да восем тысяч.

2. Цаной у восем тысяч рублёў.

3. Які складаецца з васьмі тысяч адзінак. В. атрад.


васьму́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (разм., уст.).

Восьмая доля, частка якога-н. прадмета або якой-н. адзінкі вымярэння. В. махоркі (адна восьмая частка фунта).


васямна́ццаць, -і, ліч. кольк.

Лік і колькасць 18.

|| парадк. васямна́ццаты, -ая, -ае. В. год.


ват, -а, М ва́це, м.

Адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току.

|| прым. ва́тавы, -ая, -ае.


ва́та, -ы, ДМ ва́це, ж.

Валакністы матэрыял з бавоўны, шэрсці або сінтэтычны, прызначаны для медыцынскіх, бытавых і тэхнічных мэт. Стэрыльная в. Паліто на ваце.

Мінеральная вата — сінтэтычны валакністы цепла- і гукаізалюючы будаўнічы матэрыял.

|| прым. ва́тны, -ая, -ае.


вата́га, -і, ДМ -та́зе, мн. -і, -та́г, ж. (разм.).

Шумны натоўп, зборышча. В. дзяцей. Хлапчукі ходзяць ватагай (прысл.).


ва́тман, -у, м.

Высокагатунковая тоўстая папера для чарчэння і малявання.


вато́вы, -ая, -ае.

Зроблены з ваты, на ваце, падбіты ватай. Ватовае паліто.


вато́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Ватовая фастрыгаваная куртка або безрукаўка.


ватру́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Пірог, булка з загнутымі наверх краямі і тварагом пасярэдзіне.

|| прым. ватру́шачны, -ая, -ае.


ватэрлі́нія, -і, мн. -і, -ній, ж. (спец.).

Лінія на борце, да якой судна апускаецца ў ваду пры нармальнай асадцы.


ватэрпалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Ігрок у ватэрпола.

|| ж. ватэрпалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


ватэрпа́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для праверкі гарызантальных плоскасцей і вымярэння невялікіх вуглоў нахілу, выкарыстоўваецца ў будаўнічых і цяслярскіх работах.

|| прым. ватэрпа́сны, -ая, -ае.


ватэрпо́ла, нескл., н.

Воднае пола.

|| прым. ватэрпо́льны, -ая, -ае. Ватэрпольная каманда.


ваўкава́ты, -ая, -ае (разм.).

Нелюдзімы, хмуры, суровы. В. чалавек.

|| наз. ваўкава́тасць, -і, ж.


ваўкада́ў, -да́ва, мн. -да́вы, -да́ваў, м.

Вялікі паляўнічы сабака, з якім ходзяць на ваўкоў.


ваўкала́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Паводле паданняў — чалавек (часам мярцвяк), здольны абарочвацца ў ваўка; пярэварацень.


ваўкаўё гл. воўк.


ваўначо́ска, -і, ДМ -чо́сцы, мн. -і, -чо́сак, ж.

Машына для часання воўны.


ваўня́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Пласціністы грыб сямейства сыраежкавых, падобны на рыжык.


ваўня́ны гл. воўна.


ваўча́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адзін з відаў туберкулёзу скуры з язвамі, звычайна на твары.

|| прым. ваўча́начны, -ая, -ае.


ваўчаня́ і ваўчанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня ваўка.


ваўча́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Паляўнічы-прафесіянал, які займаецца паляваннем на ваўкоў.


ваўчкі́, -о́ў.

Травяністая расліна сямейства складанакветных з учэпістымі калючкамі.

|| прым. ваўчко́вы, -ая, -ае.


ваўчо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

1. гл. воўк.

2. Цацка ў выглядзе круга або шарыка на шпяні, якая пры хуткім вярчэнні доўга захоўвае вертыкальнае становішча. Пусціць в. Круціцца ваўчком (перан.).


ваўчы́ны гл. воўк.


ваўчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц, ж.

Самка ваўка.


ва́фельніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Металічная форма, у якой пякуць вафлі.


ва́фельны, -ая, -ае.

1. гл. вафля.

2. Падобны на вафлю сваім малюнкам (пра баваўняную тканіну). В. абрус.


ва́фля, -і, мн. -і, ва́фель і -яў, ж.

Сухое пячэнне з клятчастым адбіткам на паверхні.

|| прым. ва́фельны, -ая, -ае і ва́флевы, -ая, -ае.


вахла́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (пагард., разм.).

Нерастаропны, прастакаваты, а таксама неахайны з выгляду чалавек. Не вахлакі ж тут сядзяць.

|| прым. вахла́цкі, -ая, -ае.


ва́хмістр, -а, мн. -ы, -аў, м.

У царскай арміі: званне фельдфебеля ў кавалерыі, а таксама асоба, якая мае гэта званне.

|| прым. ва́хмістрскі, -ая, -ае.


ва́хта, -ы, ДМ -хце, мн. -ы, вахт і -аў, ж.

1. У флоце: неадлучнае дзяжурства, а таксама змена, якая нясе такое дзяжурства. Заступіць на вахту. Несці вахту. Начная в.

2. Месца, дзе знаходзіцца дзяжурны, вахцёр; памяшканне для вахцёраў (разм.). Ключы на вахце.

3. перан., чаго або якая. Самаадданая, поўная энтузіязму праца ў азнаменаванне чаго-н. (высок.). Працоўная в.

|| прым. ва́хтавы, -ая, -ае. В. журнал. Вахтавая служба.


вахцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзяжурны стораж на прадпрыемстве, ва ўстанове.

|| ж. вахцёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. вахцёрскі, -ая, -ае.


ваці́н, -у, м.

Рэдкая трыкатажная тканіна з густым начосам, якая падшываецца пад падкладку для ўцяплення вопраткі.

|| прым. ваці́навы, -ая, -ае.


вачні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Паглыбленне ў пярэдняй частцы чэрапа, у якім змяшчаецца вочны яблык.

|| прым. вачні́чны, -ая, -ае.


ваш, -ага, м., ва́ша, -ай, ж., ва́ша, -ага, н., мн. ва́шы, -ых; займ. прынал.

Які належыць вам, мае адносіны да вас. Ваш веласіпед. А вашага (наз.) няма? Як вашы (наз.: вашы родныя, блізкія) пажываюць? Што вы прысталі да мяне з вашым Уладзімірам Андрэевічам.

Па-вашаму

1) прысл. Па вашай волі, па вашым жаданні. Няхай будзе па-вашаму;

2) прысл. Так, як робіце вы. Я па-вашаму тут рабіць не збіраюся;

3) пабочн. сл. На вашу думку. Гэта я, па-вашаму, хлушу?


вашчы́на, -ы, ж.

Пустыя пчаліныя соты або неачышчаны воск.

|| прым. вашчы́нны, -ая, -ае.


вашчы́ць, вашчу́, во́шчыш, во́шчыць; во́шчаны; незак., што.

Тое, што і васкаваць. В. паркет.

|| зак. навашчы́ць, -вашчу́, -во́шчыш, -во́шчыць; -во́шчаны.


вашы́васць, -і, ж.

Заражанасць скуранога покрыва вошамі.


вашы́вець, -ею, -ееш, -ее; незак.

Станавіцца вашывым.

|| зак. завашы́вець, -ею, -ееш, -ее (разм.) і абвашы́вець, -ею, -ееш, -ее.


вашы́вы, -ая, -ае.

Які мае многа вошай, пакрыты вошамі.


ваява́ць, ваю́ю, ваю́еш, ваю́е; ваю́й; незак.

1. Весці вайну, удзельнічаць у вайне, змагацца. В. да перамогі. В. з недахопамі (перан.: змагацца).

2. перан. Сварыцца, буяніць. Напіўся, вось і ваюе.


ваяво́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -во́д, м.

1. У Старажытнай Русі: начальнік войска, кіраўнік горада ці акругі.

2. На тэрыторыі Заходняй Беларусі з 1920 да 1939 г. і ў Польшчы: кіраўнік ваяводства.

|| прым. ваяво́дскі, -ая, -ае.


ваяво́дства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Пасада ваяводы.

2. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Старажытнай Русі і ў Вялікім Княстве Літоўскім, якой кіраваў ваявода.

3. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў сучаснай Польшчы.

|| прым. ваяво́дскі, -ая, -ае.


вая́ка, -і, мн. -і, вая́к, м.

1. Вопытны і храбры воін (уст.). Праслаўлены в.

2. Той, хто няўдала ваюе (разм., іран., пагард.). Гэта быў мудры в.: на лодцы Байкал пераплываў.

3. перан. Задзіра, забіяка (іран., жарт.).


ваяўні́чы, -ая, -ае.

1. Схільны да вайны, храбры. Ваяўнічыя плямёны.

2. Уласцівы воіну, мужны, адважны, баявы (таксама іран.). В. выгляд. В. характар. Ваяўнічыя планы (агрэсіўныя).

|| наз. ваяўні́часць, -і, ж.


вегетарыя́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Прыхільнік вегетарыянства.

|| ж. вегетарыя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


вегетарыя́нства, -а, н.

Сістэма харчавання, якая дазваляе ўжываць толькі раслінныя і малочныя прадукты.

|| прым. вегетарыя́нскі, -ая, -ае. В. стол.


вегетаты́ўны, -ая, -ае (спец.).

Які служыць для жыўлення, росту жывёльных і раслінных арганізмаў.


вегета́цыя, -і, ж. (спец.).

Рост і развіццё раслін.

|| прым. вегетацы́йны, -ая, -ае. В. перыяд.


ве́дама,

У выразах: давесці да ведама — паведаміць, перадаць; прымаць да ведама — даведаўшыся пра што-н., улічваць, пагаджацца.


ве́дамасны, -ая, -ае.

1. гл. ведамства.

2. Абмежаваны вузкімі інтарэсамі толькі свайго ведамства. В. падыход да справы.

|| наз. ве́дамаснасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ве́дамасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Спіс, зводка якіх-н. фактычных даных. Разліковая в.

2. мн. Назва некаторых перыядычных выданняў. Ведамасці Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.


ве́дамства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Установа або сукупнасць устаноў, што абслугоўваюць якую-н. сферу дзяржаўнага кіравання. Ваеннае в. Таможнае в.

|| прым. ве́дамасны, -ая, -ае.


ве́данне, -я, н.

1. Знаёмства з чым-н., валоданне чым-н. В. жыцця. З веданнем справы. В. замежнай мовы.

2. Падпарадкаванне, распараджэнне, кіраванне (кніжн.). Інстытут знаходзіцца ў веданні міністэрства.


ве́даць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. пра каго-што, аб кім-чым і без дап. Мець звесткі пра каго-, што-н. В. жыццё вёскі.

2. каго-што. Валодаць пэўнымі ведамі, мець пра каго-, што-н. паняцце, уяўленне. В. урок. В. сваю справу. В. англійскую мову.

3. каго (што). Быць знаёмым з кім-н. Я гэтага чалавека не ведаю.

4. што. Адчуваць, перажываць. Не в. спакою.

5. што. Захоўваць, лічыцца з чым-н. В. меру (трымаць сябе ў пэўных рамках). В. сваё месца (весці сябе адпаведна свайму становішчу).

6. чым. Кіраваць, распараджацца. В. трэстам. В. перапіскай.

Хто яго ведае (разм.) — невядома, ніхто не ведае.


ве́дзьма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. У народных павер’ях: злая чараўніца.

2. перан. Пра злую, сварлівую жанчыну (разм.).


ве́ды, -аў.

1. Сукупнасць звестак, якія раскрываюць аб’ектыўныя заканамернасці жыцця. Грунтоўныя в. Свет асвятляецца сонцам, а чалавек — ведамі.

2. Дасведчанасць у якой-н. галіне. Вучні выявілі добрыя в. ў матэматыцы.


ве́ер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Ручное прыстасаванне з пласцінак у выглядзе складнога паўкруга, якім абмахваюцца ў духату.

2. у знач. прысл. ве́ерам. Паўкругам. Хвост в.

|| прым. ве́ерны, -ая, -ае.


ве́жа, -ы, мн. -ы, веж і -аў, ж.

1. Высокае і вузкае архітэктурнае збудаванне.

2. Ахоўная браніраваная вышка для гармат і кулямётаў на суднах, танках і пад.

|| прым. ве́жавы, -ая, -ае. В. кран.


ве́зці¹, вязу́, вязе́ш, вязе́; вязём, везяце́, вязу́ць; вёз, ве́зла; вязі́; незак., каго-што.

1. Перамяшчаць каго-, што-н. пры дапамозе якіх-н. сродкаў руху. В. пясок на тачцы.

2. Адпраўляючыся ў паездку, мець пры сабе, з сабой. В. дзяцей у вёску. В. многа навін.


ве́зці², вязе́; безас., каму ў чым (разм.).

Пра ўдачу ў чым-н.; шанцаваць. Яму вязе ва ўсім.

|| зак. паве́зці, -вязе́ і падве́зці, -вязе́.


ве́йка, -а, мн. ве́йкі, ве́ек, н.

Валасок на краі павека. Доўгія вейкі.

|| прым. ве́йкавы, -ая, -ае.


век, -у, мн. вякі, вяко́ў, м.

1. Стагоддзе. Дваццаты в. Мінулы в. Цэлы в. не бачыліся (вельмі доўга).

2. Гістарычны перыяд, эпоха, характэрныя чым-н. Каменны в. Касмічны в. З векам упоплеч (ісці, крочыць і пад., не адстаючы ад жыцця).

3. Жыццё, перыяд існавання каго-, чаго-н. або ўзрост каго-н. Многа пабачыць на сваім вяку. У хлусні кароткі в. (прыказка). Чалавек сярэдняга веку.

4. у знач. прысл. Заўсёды, вечна. В. дома яе няма. В. буду помніць вас.

На векі вечныя (разм.) — назаўсёды.

Праз вякі — бязмежна доўга, на працягу доўгага часу.

|| прым. векавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


ве́ка, -а, мн. -і, -аў, н.

Верхняя частка, якая служыць пакрыццём якой-н. пасудзіны, скрынкі, каробкі і пад. В. куфра.

|| памянш. ве́чка, -а, мн. -і, -чак, н.


векава́ць, вяку́ю, вяку́еш, вяку́е; вяку́й; незак.

Увесь час жыць дзе-н., знаходзіцца ў якім-н. стане, існаваць. Век в. у дзеўках.


векаве́чны, -ая, -ае.

Які існуе многа вякоў; спрадвечны. В. бор.


векавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. век.

2. Даўні, які існуе вякамі. В. дуб. Векавыя традыцыі.


ве́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Паказаная адрэзкам прамой матэматычная велічыня, якая характарызуецца лікавым значэннем і напрамкам.

|| прым. ве́ктарны, -ая, -ае. Вектарнае вылічэнне (матэматычная дысцыпліна).


векапо́мны, -ая, -ае.

Які будзе доўга помніцца, незабыўны. Векапомныя падзеі.

|| наз. векапо́мнасць, -і, ж.


вела...

Першая састаўная частка складаных і складанаскарочаных слоў, якая па знач. адпавядае слову «веласіпедны», напр.: веласпорт, велатрэк, велакамера.


велаго́нкі, -нак, адз. велаго́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Веласіпедныя гонкі.

|| прым. велаго́начны, -ая, -ае.


велаго́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца веласіпедным спортам.

|| ж. велаго́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. велаго́ншчыцкі, -ая, -ае.


веладро́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльна абсталяванае збудаванне для трэніровак і спаборніцтваў па веласіпедным спорце.

|| прым. веладро́мны, -ая, -ае.


веласіпе́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Двух- або трохколая машына для язды, якая прыводзіцца ў рух націскнымі педалямі.

|| прым. веласіпе́дны, -ая, -ае.


веласіпеды́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто едзе на веласіпедзе, а таксама той, хто займаецца веласіпедным спортам.

|| ж. веласіпеды́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. веласіпеды́сцкі, -ая, -ае.


веліза́рны, -ая, -ае.

Вельмі вялікі. Велізарная плошча. В. поспех.

|| наз. веліза́рнасць, -і, ж.


веліка... (гл. вяліка...).

Першая частка складаных слоў; ужыв. замест «вяліка...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: велікадушны, велікарослы, велікасвецкі.


велікава́ты, -ая, -ае.

Крыху большы, чым патрэбна, па памеры. Велікаватая шапка.


велікаду́шнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Выяўляць, паказваць велікадушнасць.

|| зак. звелікаду́шнічаць, -аю, -аеш, -ае.


велікаду́шны, -ая, -ае.

Які валодае высокімі душэўнымі якасцямі, паблажлівы да іншых, гатовы бескарысліва ахвяраваць сваімі інтарэсамі. В. характар. В. ўчынак. Велікадушна (прысл.) даруйце мне.

|| наз. велікаду́шнасць, -і, ж.


веліка́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек надзвычай высокага росту.

|| ж. веліка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. веліка́нскі, -ая, -ае.


велікару́сы, -аў, адз. -ру́с, -а, м. (кніжн.).

Тое, што і рускія.

|| ж. велікару́ска, -і, ДМ -ру́сцы, мн. -і, -сак.

|| прым. велікару́скі, -ая, -ае.


велікасве́цкі, -ая, -ае (уст.).

Які мае адносіны да арыстакратычных слаёў грамадства, да так званага вялікага свету. Велікасвецкія манеры. В. салон.


веліко́дны гл.

Вялікдзень.


ве́ліч, -ы, ж.

1. Што-н. надзвычай вялікіх памераў; гмах. В. дрэва. В. гор.

2. Грандыёзнасць, надзвычайная сіла праяўлення чаго-н., што выклікае вялікую павагу. В. подзвігу. В. таленту.

3. Вялікае значэнне каго-, чаго-н. В. перамогі.


веліча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго.

1. Называць па імені і па бацьку, па званні і пад.

2. Ушаноўваць віншавальнай песняй (у народных абрадах; уст.).

|| наз. веліча́нне, -я, н.


ве́лічны, -ая, -ае.

1. Поўны велічы (у 2 знач.), урачыстасці; грандыёзны. Велічная мэта. В. помнік.

2. Важны, горды, поўны ўласнай гордасці. Велічная поза. В. позірк.

|| наз. ве́лічнасць, -і, ж.


велічыня́, -і́; мн. велічы́ні і (з ліч. 2, 3, 4) велічыні́; -чы́нь, ж.

1. Памер, аб’ём, працягласць чаго-н. Стол сярэдняй велічыні. Змераць велічыню пакоя.

2. Колькасць чаго-н.; сума; лік. В. зарплаты. В. асігнаванняў.

3. Усё тое, што можна вымераць, злічыць (спец.). Пастаянная в. Бясконца малая в. Роўныя велічыні.

4. перан., толькі адз. Пра чалавека, выдатнага ў якой-н. галіне дзейнасці. Ён сусветная в. ў навуцы.


велічэ́зны, -ая, -ае.

Надзвычай вялікі, велізарны. В. завод.

|| наз. велічэ́знасць, -і, ж.


вельбо́т, -а, М -бо́це, мн. -ы, -аў, м.

Лёгкая быстраходная шлюпка з вострым носам і кармой, звычайна з невялікай мачтай.

|| прым. вельбо́тны, -ая, -ае.


вельве́т, -у, М -ве́це, м.

Баваўняная рубчастая тканіна з густым кароткім ворсам.

|| прым. вельве́тавы, -ая, -ае.


ве́льмі, прысл.

Надта, у вялікай ступені. В. цікавая кніга. Было в. горача. Не в. (што) (не зусім добры, так сабе; разм.). В. добра.


велю́р, -у, м.

Драп або фетр з мяккім густым кароткім ворсам, а таксама мяккая скура, вырабленая пад аксаміт.

|| прым. велю́равы, -ая, -ае.


ве́на, -ы, мн. -ы, вен, ж.

Крывяносны сасуд, па якім кроў рухаецца да сэрца.

|| прым. вяно́зны, -ая, -ае.


венге́рка¹, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Танец венгерскага паходжання, а таксама музыка да яго.

2. Куртка з нашытымі папярочнымі шнурамі (на ўзор формы венгерскіх гусар).


венге́рка² гл. венгры.


ве́нгры, -аў, адз. венгр, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Венгрыі.

|| ж. венге́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. венге́рскі, -ая, -ае.


венерало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем і лячэннем венерычных хвароб.

|| прым. венералагі́чны, -ая, -ае. В. дыспансер.


венеро́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач, спецыяліст па венерычных хваробах.


венеры́чны, -ая, -ае.

Які адносіцца да заразнага захворвання, што перадаецца пераважна палавым шляхам. Венерычныя хваробы.


ве́нзель, -я, мн. -і, -яў, м.

Пачатковыя літары імя і прозвішча або імя і імя па бацьку, звязаныя ў агульны малюнак.

|| прым. ве́нзелевы, -ая, -ае.


ве́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Звязаны пучок галінак для падмятання падлогі, парання ў лазні. Вязаць венікі. Бярозавы в.


ве́нтыль, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

1. Клапан для рэгулявання расходу вадкасці, пары, газу ў некаторых тэхнічных устройствах.

2. Клапан у музычных інструментах для рэгулявання вышыні гуку.

|| прым. ве́нтыльны, -ая, -ае.


вентылява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны і вентылі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., што.

Рабіць вентыляцыю (у 1 знач.).

|| зак. правентылява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й, -лява́ны і правентылі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


вентыля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для ўзмацнення перамяшчэння паветра пры праветрыванні закрытых памяшканняў.


вентыля́цыя, -і, ж.

1. Праветрыванне закрытага памяшкання. В. пакоя.

2. Сістэма ўстройстваў для праветрывання памяшкання. Пераманціраваць вентыляцыю.

|| прым. вентыляцы́йны, -ая, -ае.


ве́нцер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рыбалоўная сетка ў выглядзе нацягнутага на абручы звужанага ўнізе мяшка.

|| прым. ве́нцерны, -ая, -ае.


ве́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. вянец.

2. Частка кветкі, якая складаецца з асобных пялёсткаў або шэрагу зрослых пялёсткаў.

|| прым. ве́нчыкавы, -ая, -ае.


вепр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Самец дзікай свінні; дзік.

|| прым. вяпро́вы, -ая, -ае. Вяпровая шынка.


вепручо́к гл. вяпрук.


вепручы́на, -ы, ж.

Мяса дзікай свінні. Пакаштаваць вепручыны.


вепручы́ны гл. вяпрук.


ве́ра, -ы, ж.

1. Упэўненасць у кім-, чым-н. В. ў свае сілы. В. ў людзей.

2. Перакананне ў існаванні звышнатуральных сіл. В. ў Бога.

3. Тое, што і рэлігія. Хрысціянская в. Чалавек другой веры.

Браць (узяць) на веру (разм.) — верыць, давяраць (паверыць, даверыць) без доказаў.

Верай і праўдай (служыць) — аддана, чэсна.


верабе́й, -б’я́, мн. -б’і́, -б’ёў, м.

Невялікая птушка атрада вераб’іных з карычнева-шэрым апярэннем, якая жыве пераважна паблізу чалавека.

Стрэляны або стары верабей — вопытны, бывалы чалавек.

|| памянш. верабе́йка, -і, мн. -і, -аў, м.

|| прым. вераб’і́ны, -ая, -ае. Вераб’іная ноч (кароткая летняя ноч, а таксама ноч з бесперапыннай навальніцай і зарніцамі).


вераб’яня́ і вераб’янё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня вераб’я.


ве́раванне, -я, мн. -і, -яў, н.

Рэлігійныя погляды, уяўленні, вера (у 2 знач.). Вераванні старажытных славян.


ве́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., у каго-што.

Тое, што і верыць.


веравучэ́нне, -я, н.

Сукупнасць асноўных палажэнняў якой-н. рэлігіі. Хрысціянскае в.


веравызна́нне, -я, н.

Разнавіднасць якога-н. веравучэння ў спалучэнні з уласцівай яму абраднасцю. Свабода веравызнання.

|| прым. веравызна́льны, -ая, -ае.


вераго́дны, -ая, -ае.

1. Які не выклікае сумнення; надзейны. Верагодныя звесткі.

2. Дапушчальны, магчымы. В. вывад.

|| наз. вераго́днасць, -і, ж.


верадзі́цца, вераджу́ся, вярэ́дзішся, вярэ́дзіцца; незак. (разм.).

Натруджвацца, надрывацца, што-н. робячы.


верадзі́ць, вераджу́, вярэ́дзіш, вярэ́дзіць; вярэ́джаны; незак., што (разм.).

Шкодзіць што-н. сабе, натруджваючы, надрываючы, або раздражняць балючае. В. рукі, спіну. В. рану. В. сардэчныя раны (перан.: выклікаць цяжкія ўспаміны).

|| зак. зверадзі́ць, звераджу́, звярэ́дзіш, звярэ́дзіць; звярэ́джаны і разверадзі́ць, -вераджу́, -вярэ́дзіш, -вярэ́дзіць; -вярэ́джаны.


верало́мны, -ая, -ае.

Каварны, які дзейнічае шляхам абману, здрады. В. напад.

|| наз. верало́мства, -а, н.


верало́мства, -а, н.

1. гл. вераломны.

2. Парушэнне абавязацельстваў клятвы; здрада, вераломны ўчынак.


вера́нда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ра́нд і -аў, ж.

Адкрытая або зашклёная тэраса ўздоўж сцяны дома. Адкрытая в.

|| прым. вера́ндавы, -ая, -ае і вера́ндны, -ая, -ае.


ве́рас, -у, мн. верасы́, -о́ў, м.

Нізкая вечназялёная кустовая расліна сямейства верасовых з дробным лісцем і лілова-ружовымі кветкамі.

|| прым. верасо́вы, -ая, -ае. Сямейства верасовых (наз.).


ве́расень, -сня, н.

Дзявяты месяц каляндарнага года.

|| прым. вераснёвы, -ая, -ае і вераснёўскі, -ая, -ае (разм.).


вераўча́ны, -ая, -ае.

Зроблены з тонкіх вяровак. Вераўчаная аброць.


верацяно́, -а́, мн. верацёны і (з ліч. 2, 3, 4) верацяны́, верацён і -аў, н.

1. Прыстасаванне для ручнога прадзення ў выглядзе круглай драўлянай палачкі з патаўшчэннем унізе і завостранымі канцамі.

2. Шпень, які з’яўляецца воссю вярчэння ў некаторых механізмах.

|| памянш. вераце́нца, -а, мн. -ы, -аў, н.

|| прым. верацённы, -ая, -ае.


верацярпі́масць, -і, ж.

Цярпімасць да чужой рэлігіі, прызнанае яе права на свабоднае існаванне.


верашча́ка, -і, ДМ -шча́цы, ж.

Рэдкая мучная страва з мясам, каўбасой і рознымі прыправамі.


верашча́ць, -шчу́, -шчы́ш, -шчы́ць; -шчы́м, -шчыце́, -шча́ць; -шчы́; незак.

Віскліва з пералівамі пішчаць, гучаць.


вербава́ць, вярбу́ю, вярбу́еш, вярбу́е; вярбу́й; вербава́ны; незак., каго.

Набіраць, наймаць людзей на якую-н. працу, схіляць да ўступлення ў якую-н. арганізацыю. В. рабочых на лесараспрацоўкі. В. дабравольцаў.

|| зак. завербава́ць, -вярбу́ю, -вярбу́еш, -вярбу́е; -вярбу́й; -вербава́ны.

|| наз. вярбо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -бо́вак, ж.

|| прым. вярбо́вачны, -ая, -ае.


вербало́з, -у, м.

Куст ці дрэва сямейства вярбовых.

|| прым. вербало́завы, -ая, -ае.


верба́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Вусны. Вербальная заява.

Вербальная нота (спец.) — дыпламатычная нота без подпісу, якая прыраўноўваецца да вуснай заявы.

|| наз. верба́льнасць, -і, ж.


вербе́на, -ы, ж.

Травяністая ці кустовая дзікарастучая духмяная расліна.

|| прым. вербе́навы, -ая, -ае. Сямейства вербенавых (наз.).


верблюдзяня́ і верблюдзянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня вярблюда.


вербняко́вы гл. вярбняк.


верды́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Рашэнне прысяжных засядацеляў аб вінаватасці або невінаватасці абвінавачанага. Вынесці апраўдальны (абвінаваўчы) в.

|| прым. верды́ктны, -ая, -ае.


ве́рмахт, -а, М -хце, м.

Узброеныя сілы фашысцкай Германіі. Разгром вермахта.


вермішэ́ль, -і, ж.

Гатунак тонкай круглай локшыны фабрычнага вырабу.

|| прым. вермішэ́левы, -ая, -ае.


ве́рмут, -у, М -муце, м.

Род вінаграднага віна з настоямі з траў.

|| прым. ве́рмутавы, -ая, -ае.


вернападда́ны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. (уст.).

Чалавек, які захоўвае вернасць манарху.

|| ж. вернападда́ная, -ай, мн. -ыя, -ых.

|| прым. вернападда́нніцкі, -ая, -ае. Вернападданніцкія пачуцці (таксама ўвогуле пра адданасць уладзе, правячай вярхушцы; іран.).


ве́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які верыць у існаванне Бога; веруючы.

|| ж. ве́рніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. ве́рніцкі, -ая, -ае.


верніса́ж, -у, мн. -ы, -аў, м.

Урачыстае адкрыццё мастацкай выстаўкі.

|| прым. верніса́жны, -ая, -ае.


ве́рны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае ісціне; правільны, дакладны. Верная думка. В. шлях. Верна (прысл.) скалькаваць.

2. Несумненны, непазбежны. В. выйгрыш. Ісці на верную пагібель.

3. Надзейны, трывалы, стойкі. Верная апора. Верна (прысл.) служыць. В. сябар. В. ў каханні.

|| наз. ве́рнасць, -і, ж.


версіфіка́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Чалавек, які лёгка складае вершы, але не мае паэтычнага дару.

|| прым. версіфіка́тарскі, -ая, -ае.


ве́рсія, -і, мн. -і, -сій, ж.

Адзін з варыянтаў выкладу або тлумачэння якога-н. факта ці падзеі. Новая в.


верставы́ гл. вярста.


верталёт, -а, М -лёце, мн. -ы, -аў, м.

Лятальны апарат спецыяльнай канструкцыі, прыстасаваны для вертыкальнага ўзлёту і пасадкі.

|| прым. верталётны, -ая, -ае.


верталётчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па вырабе і ваджэнні верталётаў.

|| ж. верталётчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


вертыка́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Вертыкальная лінія. Па вертыкалі.

2. Сістэма арганізацыі органаў кіравання. Прэзідэнцкая в.


вертыка́льны, -ая, -ае.

Адвесны, перпендыкулярны ў адносінах да гарызонту; проціл. гарызантальны.

|| наз. вертыка́льнасць, -і, ж.


ве́руючы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Чалавек, які верыць у існаванне Бога.

|| ж. ве́руючая, -ай, мн. -ыя, -ых.


верф, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Прадпрыемства для будоўлі і рамонту суднаў. Карабельная в.

|| прым. ве́рфавы, -ая, -ае.


верх, -у, М на вёрсе, мн. вярхі́, вярхо́ў, м.

1. Найбольш высокая, размешчаная над іншымі частка чаго-н. В. дома. В. гары. Жыць на самым версе.

2. Пад’ёмны навес экіпажа, аўтамашыны. Грузавік з брызентавым верхам.

3. Добры бок адзення, пакрыты, абшыты матэрыяй, а таксама сама матэрыя; верхняя частка шапкі з другой матэрыі; верхняя частка абутку. Драпавы в. паліто. Скураны в. (абутку).

4. перан., адз. Перавага (разм.). Паглядзім, чый тут в. будзе. Браць в. (перамагаць).

5. перан., чаго, адз. Вышэйшая, крайняя ступень чаго-н. В. дасканаласці. В. майго жадання.

6. мн. Вышэйшыя кіруючыя колы грамадства. Кіруючыя вярхі. Сустрэча ў вярхах.

7. перан., мн. Неглыбокія, павярхоўныя веды; знешні бок з’явы (разм.). Нахапацца вярхоў. Слізгаць па вярхах.

8. мн. Высокія ноты (спец.). Браць вярхі.


верхаві́на, -ы, мн. -ы, -він, ж.

Верх, верхняя частка чаго-н. В. дрэва.

|| памянш. верхаві́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. верхаві́нны, -ая, -ае і верхаві́нкавы, -ая, -ае.


верхаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто верхаводзіць.

|| ж. верхаво́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.


верхавы́, -а́я, -о́е.

Які мае дачыненне да язды вярхом, прызначаны для такой язды. Верхавая язда. В. конь. Прыслаць верхавога (наз.).


верхагля́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Той, каму ўласціва верхаглядства, хто адрозніваецца верхаглядствам.

|| ж. верхагля́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.


верхагля́дства, -а, н. (разм.).

Павярхоўнае, неглыбокае знаёмства з чым-н.


верхала́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст па выкананні работ на вялікай вышыні.

2. Гарэза, свавольнік (разм.).

|| ж. верхала́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак (да 2 знач.; разм.).

|| прым. верхала́зны, -ая, -ае (да 1 знач.). Верхалазныя работы.


ве́рхам, прысл.

Зверху, па версе. Агонь пайшоў в.


верхату́ра, -ы, ж. (разм.).

Высока размешчаная частка чаго-н. Сядзець на верхатуры.


верхне... (а таксама верхня...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які размяшчаецца або ўзнікае ў верхняй частцы чаго-н., напр.: верхнедняпроўскі, верхнялужыцкі.


ве́рхні, -яя, -яе.

1. Які знаходзіцца, размешчаны на версе, вышэй за іншых. В. слой. Верхняя губа.

2. Блізкі да вытокаў. Верхняе цячэнне.

3. Які надзяваецца зверху на што-н. Верхняе адзенне.

4. Які адносіцца да вярхоў (у 8 знач.). В. рэгістр.


верхня... (гл. верхне...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «верхне...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: верхнядзвінскі, верхняволжскі.


верш, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікі мастацкі твор, напісаны рытмізаванай мовай. Зборнік вершаў. Вершы Максіма Багдановіча.

2. Адзінка рытмічна арганізаванай мовы, вершаваны радок. Памер верша. Раман у вершах.

3. Рытмізаваная мова. Гаварыць вершам.

Белы верш — верш без рыфмы.

Вольны верш — верш, які не мае рыфмы і характарызуецца няпэўнай колькасцю стоп у радку.

Верш у прозе — невялікі эмацыянальна насычаны твор у празаічнай форме.

|| прым. ве́ршавы, -ая, -ае.


вершава́ны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вершаў, вершаскладання, напісаны вершамі, не празаічны. Вершаваная форма. В. фельетон.


вершазна́ўства, -а, н.

Навука пра верш і вершаскладанне.

|| прым. вершазна́ўчы, -ая, -ае.


вершаплёт, -а, М -плёце, мн. -ы, -аў, м. (разм., пагард.).

Дрэнны, бяздарны паэт.

|| ж. вершаплётка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. вершаплёцкі, -ая, -ае.


вершасклада́нне, -я, н.

Будова вершаванай мовы. Сілабічнае в.


ве́рыцца, -рыцца; безас., незак.

Здавацца сапраўдным. У гэта цяжка в.


ве́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

1. у што. Быць перакананым, упэўненым у чым-н. В. у перамогу. В. у чалавека. Не в. сваім вушам або сваім вачам (гаварыць, калі гутарка ідзе пра што-н. малаверагоднае).

2. у што і чаму. Прымаць за праўду, лічыць верагодным. В. у сны і прыметы.

3. каму. Цалкам давяраць. Веру яго словам.


веслава́ць, вяслу́ю, вяслу́еш, вяслу́е; вяслу́й; незак.

Грэбці вёсламі.

|| наз. веслава́нне, -я, н.

|| прым. вясля́рны, -ая, -ае. В. спорт.


веславы́ гл. вясло¹.


веснавы́ гл. вясна.


ве́сніцы, -ніц.

1. Вароты ў двор або ў агарод, у поле.

2. Плот з варотамі ў канцы вёскі (уст.).

|| прым. ве́снічны, -ая, -ае.


ве́снічкі, -чак.

Вузкія дзверцы ў плоце, варотцы.

|| прым. ве́снічкавы, -ая, -ае.


веставы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м.

Ардынарац, пасыльны.


ве́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Паведамленне, звестка. В. аб прыездзе. Без вестак прапасці (бясследна знікнуць). Падаць пра сябе вестку (паведаміць).

|| памянш. ве́стачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


вестыбуля́рны, -ая, -ае.

У выразе: вестыбулярны апарат (спец.) — орган у хрыбетных жывёлін і чалавека, які з’яўляецца часткай унутранага вуха і служыць для каардынацыі рухаў і захавання раўнавагі.


вестыбю́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

Вялікае памяшканне перад уваходам ва ўнутраныя часткі якога-н., пераважна грамадскага, будынка. В. тэатра. В. метро.

|| прым. вестыбю́льны, -ая, -ае.


ве́стэрн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыгодніцкі фільм з жыцця першых пасяленцаў амерыканскага Захаду.


ве́сці, вяду́, вядзе́ш, вядзе́; вядзём, ведзяце́, вяду́ць; вёў, вяла́, вяло́; вядзі́; незак.

1. каго. Памагаць ісці, суправаджаць. В. хворага пад руку.

2. каго-што. Накіроўваць чый-н. рух; ісці на чале. В. войска ў бой. В. каня за повад. В. самалёт. Добра вядзе машыну.

3. што. Пракладваць у пэўным напрамку. В. шашу на Полацк. В. тэлеграфную лінію цераз раку.

4. чым па чым. Рухаць чым-н. па паверхні чаго-н. В. ўказкай па карце. В. смыкам па струнах.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Мець той або іншы напрамак, служыць шляхам куды-н. Дарога вяла ў лес.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., да чаго. Мець сваім вынікам, цягнуць за сабой. Гэта да дабра не вядзе.

7. што. Рабіць, выконваць, ажыццяўляць, падтрымліваць. В. падлікі. В. назіранне. В. агонь (страляць). В. размову.

8. што. Кіраваць, загадваць чым-н. В. хатнія справы. Гаспадарку в. — не барадой трэсці (прыказка). В. гурток. В. сход (старшынстваваць).

Весці (размову, гутарку) да чаго-н. — гаворачы (або робячы) што-н., мець на мэце што-н.

Весці рэй (разм.) — быць завадатарам, верхаводзіць.

|| наз. вядзе́нне, -я, н. (да 1—4 і 8 знач.). У парадку вядзення (сходу, пасяджэння: па ходу, у сувязі з правядзеннем).


ве́сціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., вядзе́цца; вёўся, вяла́ся, вяло́ся; вядзіся; незак.

1. Адбывацца, ажыццяўляцца, праводзіцца. Вядзецца барацьба за высокую якасць прадукцыі. Вядзецца шырокае жыллёвае будаўніцтва.

2. Гадавацца, даваць прыплод. У нас свінні добра вядуцца.

3. безас. Быць звычаем, падтрымлівацца. Так у нас здаўна вядзецца.


весяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Станавіцца вясёлым, весялейшым.

|| зак. павесяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


весялі́цца, -лю́ся, вясе́лішся, вясе́ліцца; незак.

Весела праводзіць час. Дзеці весяляцца ў садзе.


весялі́ць, -лю́, вясе́ліш, вясе́ліць; незак., каго-што.

Выклікаць вясёласць, радасць. В. дзяцей. Песня вяселіць душу.

|| зак. развесялі́ць, -лю́, развясе́ліш, развясе́ліць; развясе́лены.


весяло́сць гл. вясёлы.


весялу́н, веселуна́, мн. веселуны́, веселуно́ў, м. (разм.).

Вясёлы чалавек, забаўнік.

|| ж. весялу́ха, -і, ДМ -лу́се, мн. -і, -лу́х.


ве́та, нескл., н. (кніжн.).

Забарона, адмена (якіх-н. рашэнняў). Накласці в. на праект.


ве́тах, -а, м.

Месяц у апошняй квадры, на зыходзе.

|| памянш. веташо́к, -шка́, м.


ве́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Асобная лінія ў сістэме чыгунак, якая адыходзіць убок ад асноўнай чыгуначнай магістралі.


ве́тлівы, -ая, -ае.

Ласкавы, далікатны, поўны прыязнасці, добразычлівасці. В. чалавек. Ветлівае абыходжанне. Ветліва (прысл.) папрасіць.

|| наз. ве́тлівасць, -і, ж.


в’етна́мцы, -аў, адз. -мец, -мца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва В’етнама.

|| ж. в’етна́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак.

|| прым. в’етна́мскі, -ая, -ае.


ветра...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. слову «вецер», напр.: ветрасілавы, ветраўстойлівы.


ветравы́ гл. вецер.


ветраго́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., неадабр.).

Легкадумны, пусты чалавек.

|| ж. ветраго́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ветраго́нскі, -ая, -ае.


ве́тразь, -я, мн. -і, -яў, м.

Парус. Бялее рыбацкі в.


ве́траны, -ая, -ае.

1. Які суправаджаецца ветрам, з ветрам. В. дзень. Сягоння ветрана (безас.; у знач. вык.).

2. перан. Легкадумны, пусты. В. хлопец.

|| наз. ве́транасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ветраны́, -а́я, -о́е.

Які прыводзіцца ў рух ветрам. В. млын.

Ветраная воспа — часцей дзіцячая заразная хвароба, якая суправаджаецца буйным сыпам.


ветрасілавы́, -а́я, -о́е.

Які выкарыстоўвае энергію ветру. Ветрасілавая ўстаноўка.


ве́траць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

Прасушвацца, праветрывацца.


ве́трыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., што.

Ачышчаць ад смецця на ветры (збожжа). В. насенне.


ветэра́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Стары, бывалы воін. В. Грамадзянскай вайны.

2. перан., чаго. Стары, заслужаны працаўнік, дзеяч у якой-н. галіне. В. працы. В. навукі.

|| ж. ветэра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак (разм.).

|| прым. ветэра́нскі, -ая, -ае.


ветэрына́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па ветэрынарыі.

|| прым. ветэрына́рскі, -ая, -ае.


ветэрына́рыя, -і, ж.

Навука пра хваробы жывёл і іх лячэнне.

|| прым. ветэрына́рны, -ая, -ае.


ве́хаць, -хця, мн. -хці, -хцяў, м.

1. Мачалка з рагожы.

2. Жмут, жменя (саломы, сена і пад.).


ве́цер, ве́тру, мн. вятры́, вятро́ў, м.

Рух паветра ў гарызантальным напрамку. Моцны в. Спадарожны в. Паўднёвы в. Подых ветру. Стаяць на ветры (там, дзе дзьме моцны вецер).

Кідаць словы на вецер (разм.) — гаварыць упустую, дарэмна ці неабдумана.

Вецер у галаве ў каго (разм., неадабр.) — пра легкадумнага чалавека.

Ветрам падшыты або падбіты (разм.) — пра легкадумнага чалавека, а таксама пра адзенне без цёплай падкладкі.

Трымаць нос па ветры — прыстасоўвацца да абставін.

Шукаць ветру ў полі — пра дарэмныя пошукі.

Куды вецер дзьме — прыстасоўвацца да большасці думак, поглядаў, густаў.

|| памянш. ве́трык, -у, м. З ветрыкам (пра язду: вельмі хутка; разм.).

|| прым. ве́травы, -ая, -ае і ветравы́, -а́я, -о́е (спец.). Ве́травы подых. Ветравое шкло (у аўтамашынах).


ве́ча, -а, н.

Народны сход у Старажытнай Русі і Беларусі гараджан для вырашэння грамадскіх спраў, а таксама месца такога сходу. Полацкае в.

|| прым. вечавы́, -а́я, -о́е. В. звон.


ве́чар, -а, мн. вечары́ і (з ліч. 2, 3, 4) ве́чары, вечаро́ў, м.

1. Час сутак ад канца дня да надыходу ночы. Зімовы в. Прыйшлі дамоў пад в.

2. Грамадскі вячэрні сход, прысвечаны якой-н. даце. Урачысты в. В. сустрэчы з ветэранамі.

|| памянш. вечаро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. вячэ́рні, -яя, -яе (да 1 знач.). Вячэрняя школа.


ве́чарам, прысл.

У вячэрні час.

|| памянш. вечарко́м (разм.). В. забягу на хвіліну.


вечары́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Вячэрняя гулянка з музыкай і танцамі. Пайсці на вечарынку.


вечарэ́ць, -э́е; безас., незак.

Блізіцца к вечару, надыходзіць (пра вечар). Пачало в. Увосень рана вечарэе.

|| зак. звечарэ́ць, -э́е.


ве́чна, прысл.

1. Бясконца, спрадведку; на працягу вякоў. Матэрыя існуе в. Жыць в. ў памяці народа.

2. Пастаянна, заўсёды. Брат в. заняты.


вечназялёны, -ая, -ае.

Аб раслінах: круглы год з зялёным лісцем, ігліцай.


ве́чнасць, -і, ж.

Працяг часу без пачатку і канца; вельмі доўгі час. Не бачыліся цэлую в. (вельмі працяглы час; разм.). Кануць у в. (бясследна знікнуць).


ве́чны, -ая, -ае.

1. Які існуе заўсёды, спрадвеку; які не перастае існаваць. Вечная матэрыя. Вечныя снягі. Вечная слава героям.

2. Бестэрміновы. Перадаць баявы сцяг на вечнае захаванне.

3. Які пастаянна паўтараецца. Вечныя спрэчкі.

Заснуць вечным сном (кніжн.) — памерці.


ве́шалка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Дошка або стойка з кручкамі, на якія вешаюць адзенне.

2. Пятля, прышытая да адзення, за якую яго вешаюць. Прышыць вешалку.

3. Планка з кручком, на якую вешаецца адзенне ў распраўленым па плячах выглядзе.


ве́шальнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто вешае людзей.

2. Правіцель, які вызначаецца сваёй жорсткасцю і дэспатызмам.


ве́шацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Канчаць жыццё самагубствам, павесіўшыся на пятлі, што зашморгваецца.

Вешацца на шыю каму (разм.) — дамагацца ўзаемнасці.

|| зак. паве́сіцца, -ве́шуся, -ве́сішся, -ве́сіцца.


ве́шаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. што. Надаваць чаму-н. вісячае становішча. В. аброць на крук.

2. каго. Караць смерцю праз павешанне.

|| зак. паве́сіць, -ве́шу, -ве́сіш, -ве́сіць; -ве́шаны і паве́шаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| наз. ве́шанне, -я, н. (да 1 знач.) і паве́шанне, -я, н. (да 2 знач.). Смерць праз павешанне.


вешчава́ць, вяшчу́ю, вяшчу́еш, вяшчу́е; вяшчу́й; незак., што і без дап.

1. Гаварыць, абвяшчаць (высок.). В. аб надыходзе важнай падзеі.

2. Прадказваць, прадракаць. В. цёплую вясну.


ве́ялка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Сельскагаспадарчая машына, якой ачышчаюць збожжа ад мякіны пасля малацьбы.

2. Драўляны шуфлік для ручнога веяння збожжа пасля малацьбы.


ве́яльшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вее збожжа або працуе пры веялцы.

|| ж. ве́яльшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


ве́янне, -я, н.

1. гл. веяць.

2. перан. З’яўленне новых думак, ідэй у разумовым жыцці грамадства. Новае в. ў гісторыі.


ве́яны, -ая, -ае.

Ачышчаны веяннем. Веянае жыта.


ве́яць, ве́ю, ве́еш, ве́е; вей; ве́яны; незак.

1. што. Ачышчаць збожжа ад мякіны веялкай.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Дзьмуць, абдзімаць павевам. Вее вецер. Цёплай вільгаццю веяла (безас.) ад ракі. Ад яго слоў веяла (безас.) ласкай і клопатам (перан.).

|| зак. праве́яць, -е́ю, -е́еш, -е́е; -е́й; -е́яны (да 1 знач.) і зве́яць, -е́ю, -е́еш, -е́е; -е́й; -е́яны (да 1 знач.).

|| наз. ве́янне, -я, н.


вёрстка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (спец.).

1. гл. вярстаць.

2. Звярстаны набор, а таксама яго адбітак. Чытаць вёрстку.

|| прым. вёрстачны, -ая, -ае.


вёрткі, -ая, -ае.

Здольны да хуткіх і спрытных рухаў.

|| наз. вёрткасць, -і, ж.


вёсельны гл. вясло¹.


вёска, -і, ДМ вёсцы, мн. -і, -сак, ж.

1. Сельскае паселішча. Жыць у вёсцы.

2. адз. Сельская мясцовасць. Паехаў працаваць на вёску.

3. адз. Жыхары вёскі, вясковае насельніцтва. Культурны рост вёскі.

|| памянш. вёсачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. вяско́вы, -ая, -ае. Вясковыя ростані.


вёславы гл. вясло¹.


вібра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Частка прыбора, апарата, у якіх могуць узбуджацца рытмічныя ваганні.

|| прым. вібра́тарны, -ая, -ае.


вібра́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

1. Вагальны рух пругкага цела; дрыжанне.

2. Ваганне вышыні току якога-н. гуку.

|| прым. вібрацы́йны, -ая, -ае.


вібры́раваць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -руе; незак. (кніжн.).

Знаходзіцца ў стане вібрацыі. Станок вібрыруе. Голас вібрыруе (перан.).


вівісе́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

Разрэз цела жывых жывёл з навуковай мэтай.


віго́нь, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Паўднёваамерыканская млекакормячая жывёліна сямейства лам з тонкай і мяккай шэрсцю, а таксама шэрсць гэтай жывёліны і тканіна з яе.

2. Род пражы з сумесі бавоўны з грубай шэрсцю, а таксама тканіна з яе.

|| прым. віго́невы, -ая, -ае.


від¹, -у, М аб відзе, на віду́, м.

1. Тое, што адкрываецца перад вачамі, перспектыва, а таксама адлюстраванне яе. В. на мора. Альбом з відамі Каўказа.

2. Тое, што і выгляд (у 1 знач.). Спалоханы в. твару. Стрэльба страціла ўжо былы колер і в.

3. мн., перан. Меркаванні; намер. Віды на ўраджай. Віды на будучае.

Паставіць на від каму — зрабіць папераджальную заўвагу, вымову.

|| прым. відавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Відавыя паштоўкі.


від², -у, М аб відзе, мн. віды, -аў, м.

1. Падраздзяленне ў сістэматызацыі, якое ўваходзіць у састаў вышэйшага раздзела — роду. В. раслін.

2. Разнавіднасць, тып. В. паліва.

|| прым. відавы́, -а́я, -о́е.


відаво́чна.

1. пабочн. сл. Напэўна, відаць, мабыць. Ён, в., да нас сёння не прыедзе.

2. прысл. Яўна, прыметна; адкрыта. Яны робяць усё в.

3. безас., у знач. вык. Ясна, бясспрэчна. Было в., што чалавеку не хапае вопыту ў гэтай справе.


відаво́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Сведка якога-н. здарэння, падзеі.

|| ж. відаво́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


відаво́чны, -ая, -ае.

1. Яўны, прыметны. Відавочная мана.

2. Бясспрэчны. В. факт.

|| наз. відаво́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


відавы́ гл. від¹-².


відазмяне́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. відазмяніць.

2. Разнавіднасць чаго-н.


відазмяні́цца, -змяню́ся, -зме́нішся, -зме́ніцца; зак.

Набыць або страціць якія-н. прыватныя асаблівасці, прыметы.

|| незак. відазмяня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


відазмяні́ць, -змяню́, -зме́ніш, -зме́ніць; -зме́нены; зак., што.

Унесці якія-н. змены, часткова змяніць. В. план.

|| незак. відазмяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. відазмяне́нне, -я, н.


відары́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадмет, знак, сімвал і пад., якія ўвасабляюць пэўную ідэю. В. герба на сцягу. В. чайніка на шыльдзе.


віда́ць, у форме інф., у знач. вык.

1. Можна бачыць, разгледзець. Адсюль усё добра в. Блізка в., ды далёка дыбаць (прыказка).

2. Можна разумець. Сэнс байкі добра в.

3. Быць відавочным, вынікаць. З гэтага в., што работа скончана ў тэрмін.

4. у знач. пабочн. сл. Як здаецца, мабыць, напэўна. В., прыйдзецца ехаць аднаму.

Ад зямлі не відаць (разм.) — вельмі маленькага росту.

Відам не відаць (разм.) — ніякіх прымет, нідзе не відаць.

Па ўсім відаць або як відаць — напэўна, відавочна.


відашука́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне ў фота- і кінаапаратах для вызначэння межаў здымка.


віднава́та, безас., у знач. вык.

Не зусім цёмна, крыху відно.


віднава́ты, -ая, -ае.

Не зусім цёмны, крыху светлы. Віднаватая ноч.


відната́, -ы́, ДМ -наце́, ж.

Пра наяўнасць вялікай колькасці святла дзе-н. Такая в., хоць іголкі збірай.


відне́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́ецца; незак.

Быць відным, быць у полі зроку. Удалечыні віднелася возера.


відне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак.

1. безас. Світаць; святлець. На ўсходзе ўжо віднела. Пачынае в.

2. Віднецца, станавіцца відным, бачным. Уперадзе віднее жытнёвае поле.

|| зак. павідне́ць, -е́е (да 1 знач.).


відно́¹, безас., у знач. вык.

1. Пра наяўнасць дастатковага святла, асвятлення дзе-н. На вуліцы ўжо было в.

2. Тое, што і відаць (у 1 і 3 знач.). З-за пылу было не в. дарогі.


відно́², -а́, н.

Світанне, досвітак. Маці ўстала яшчэ да відна. Ад відна да цямна (з усходу да заходу сонца, з ранку да вечара).


ві́дны, -ая, -ае.

1. Значны, важны, прыметны або выдатны, вядомы. Віднае службовае становішча. В. вучоны.

2. Рослы, статны. В. хлопец.


відны́, -а́я, -о́е; відзён, відна́, відно́; мн. відны́.

1. толькі поўн. ф. Добра асветлены, не цёмны. Відная ноч.

2. пераважна кар. ф. Даступны зроку, бачны. Дом відзён здалёку.


відо́вішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

1. Тое, што паўстае перад вачамі, з’яўляецца прадметам агляду. Незвычайнае в.

2. Тэатральнае або тэатралізаванае прадстаўленне. Масавыя відовішчы.

|| прым. відо́вішчны, -ая, -ае (да 2 знач.).


віду́к, -у́, м.

Дзікарослы мак, мак-самасейка.


віду́шчы, -ая, -ае.

Які мае зрок, бачыць або здольны бачыць. В. чалавек. Адзінае відушчае вока.


відэа...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да электрычных сігналаў, што выклікаюць аддюстраванне (відэасігналаў), напр.: відэазапіс, відэамагнітафон, відэатэлефон;

2) які мае адносіны да відэазапісу, напр.: відэаплёнка, відэафільм, відэаінжынер.


відэаклі́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэлевізійны рэкламны ролік — эстрадная поп або рок-песня, якая суправаджаецца разнастайнымі адлюстраваннямі на экране.


відэ́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м.

Сталовы прыбор у выглядзе ручкі з доўгімі зубамі.

|| прым. відэ́лечны, -ая, -ае.


віёла¹, -ы, мн. -ы, -ёл, м.

Старадаўні смычковы музычны інструмент у выглядзе скрыпкі.


віёла², -ы, мн. -ы, -аў, м.

Род раслін сямейства фіялкавых.


віжава́ць, -жу́ю, -жу́еш, -жу́е; -жу́й; незак. (разм.).

Сачыць, дапільноўваць.

|| наз. віжава́нне, -я, н.


ві́за, -ы, мн. -ы, віз, ж.

1. Паметка службовай асобы на дакуменце. Паставіць сваю візу.

2. Дазвол на ўезд у краіну, выезд ці праезд цераз яе, а таксама паметка ў пашпарце ў знак такога дазволу.

|| прым. ві́завы, -ая, -ае.


візава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; незак., што.

Ставіць на чым-н. візу. В. пашпарт.

|| зак. завізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.

|| наз. візава́нне, -я, н.


візаві́ (кніжн.).

1. прысл. Твар у твар, адзін насупраць другога. Сядзець в.

2. наз. нескл., м. і ж. Той, хто знаходзіцца насупраць. Мой в.


візі́га, -і, ДМ -зі́зе, ж.

Прадукт, які вырабляецца са спінной струны (хорды) асятровых рыб. Пірагі з візігай.


візі́р¹, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Прыбор для візіравання; відашукальнік.

2. Частка прыцэльнага прыстасавання з вузкай шчылінай.

|| прым. візі́рны, -ая, -ае.


візі́р², -а, мн. -ы, -аў, м.

У некаторых краінах Блізкага Усходу: міністр, вышэйшы саноўнік.


візі́раваць¹, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Паставіць (ставіць) візу на чым-н. В. праект пастановы.

|| зак. завізі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. візі́раванне, -я, н.


візі́раваць², -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Навесці (наводзіць) аптычны ці вугламерны прыбор на які-н. пункт.

|| наз. візі́раванне, -я, н.


візі́т, -у, М -зі́це, мн. -ы, -аў, м.

Наведванне каго-н., пераважна афіцыйнае. Зрабіць в. Прыбыць з візітам. В. урача.

|| прым. візі́тны, -ая, -ае. Візітная картка. В. касцюм.


візі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Спецыяльна аддрукаваная картка з прозвішчам і пасадай каго-н. (разм.).

2. Аднабортны кароткі сурдут з закругленымі поламі.

3. Мужчынская ручная сумачка.


візіцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто прыходзіць з візітам.

|| прым. візіцёрскі, -ая, -ае (разм.).


візуа́льны, -ая, -ае (спец.).

Які адносіцца да непасрэднага зрокавага ўспрымання або назірання з дапамогай аптычных прылад. Візуальныя назіранні.

|| наз. візуа́льнасць, -і, ж.


ві́ка, -і, ДМ ві́цы, ж.

Аднагадовая кармавая расліна сямейства бабовых.

|| прым. ві́кавы, -ая, -ае.


віка́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

У праваслаўнай царкве: памочнік епіскапа, епіскап без епархіі; у пратэстанцкай царкве: памочнік святара.


ві́кінг, -а, мн. -і, -аў, м.

Старажытнаскандынаўскі марскі воін, удзельнік марскіх паходаў.


віко́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Дваранскі тытул у старой Францыі, у Англіі, сярэдні паміж тытуламі барона і графа, а таксама асоба з такім тытулам.

|| ж. вікантэ́са, -ы, мн. -ы, -тэ́с.


віктары́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж.

Гульня ў адказы на пытанні з розных галін ведаў, звычайна аб’яднаных агульнай тэмай. Літаратурная в. Музычная в.


ві́ла, -ы, мн. -ы, віл, ж.

Багаты дом з садам, паркам (звычайна загарадны).


ві́лачнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Куток каля печы, дзе стаяць вілкі, качарга і іншыя кухонныя прылады; качарэжнік.

2. Дзяржанне, ручка вілак, якімі дастаюць гаршкі з печы.


ві́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Назва розных дэталей, прыстасаванняў з раздвоеным канцом. Штэпсельная в.

2. Такое становішча пры стральбе, калі адзін снарад падае бліжэй, а другі далей ад цэлі (спец.). Узяць батарэю ў вілку.

|| прым. ві́лачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ві́лкі, -лак.

1. Доўгая драўляная ручка з двума металічнымі паўкруглымі рагамі на канцы, пры дапамозе якой ставяць у печ і вымаюць з печы гаршкі, чыгункі.

2. Тое, што і вілы.

|| прым. ві́лачны, -ая, -ае.


ві́лы, віл і -аў.

Сельскагаспадарчая прылада ў выглядзе некалькіх доўгіх зубоў на доўгім дзяржанні. Падхопліваць на в. сена.

Віламі па вадзе пісана — пра што-н. мала магчымае.

|| прым. ві́лавы, -ая, -ае.


вільгатне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак.

Рабіцца вільготным. Паветра пад вечар вільгатнее.

|| зак. звільгатне́ць, -е́е і павільгатне́ць, -е́е.


ві́льгаць, -і, ж.

Сырасць, вада, якая змяшчаецца ў чым-н. Паветра насычана вільгаццю.


вільго́тнасць, -і, ж.

Наяўнасць вільгаці. В. глебы, паветра.

|| прым. вільго́тнасны, -ая, -ае (спец.). В. рэжым.


вільго́тны, -ая, -ае.

Насычаны вільгаццю, мокры, сыры. Вільготная зямля.


ві́льчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Верхні стык двух бакоў страхі; канёк.

|| прым. ві́льчыкавы, -ая, -ае.


віля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. чым. Хістаць, паварочваць з боку ў бок. В. хвастом.

2. Рухацца па звілістай лініі або рабіць крутыя павароты. Дарога віляла паміж скал.

3. перан. Вагацца ў разважаннях, ухіляцца ад прамога адказу (разм.). Трэба гаварыць праўду, а не в.

|| аднакр. вільну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 і 2 знач.).

|| наз. віля́нне, -я, н.


віна́, -ы́, мн. ві́ны і (з ліч. 2, 3, 4) віны́, він, ж.

1. Нядобры ўчынак, правіннасць. Разумець сваю віну. Даказаць віну.

2. адз. Прычына, крыніца чаго-н. (неспрыяльнага). Па чыёй-н. віне (гэта значыць з-за каго-н.).


вінава́льны,

У выразе: вінавальны склон — склон, які адказвае на пытанні: каго? што?


вінава́ты, -ая, -ае; -ва́т, -а.

1. Які правініўся ў чым-н., зрабіў злачынства. Прызнаць вінаватым. В. ў крадзяжы. Я вінавата перад вамі.

2. поўн. ф. Які выяўляе ўсведамленне сваёй віны. В. голас. Вінавата (прысл.) паглядзець.

3. Які вінен каму-н., мае доўг. Я яму в. трыццаць рублёў.

|| наз. вінава́тасць, -і, ж.


вінава́ціцца, -ва́чуся, -ва́цішся, -ва́ціцца; незак.

Дакараць сябе, прызнаючы якую-н. віну, каяцца.

|| зак. павінава́ціцца, -ва́чуся, -ва́цішся, -ва́ціцца.


вінава́ціць, -ва́чу, -ва́ціш, -ва́ціць; незак., каго.

Абвінавачваць, лічыць вінаватым; асуджаць. Ва ўсім вінаваціў толькі іншых.


вінагра́д, -у, М -дзе, м.

Павойная паўднёвая кустовая расліна з салодкімі буйнымі ягадамі, а таксама ягады гэтай расліны, якія ідуць у ежу і на выраб віна.

|| прым. вінагра́дны, -ая, -ае. В. сок.


вінагра́дар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца вінаградарствам (у 1 знач.).

|| прым. вінагра́дарскі, -ая, -ае.


вінагра́дарства, -а, н.

1. Развядзенне вінаграду як галіна раслінаводства.

2. Раздзел сельскагаспадарчай навукі аб развядзенні вінаграду.


вінагра́дзіна, -ы, мн. -ы, -дзін, ж.

Ягада вінаграду.

|| памянш. вінагра́дзінка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


вінагра́днік, -у, мн. -і, -аў, м.

Участак, засаджаны вінаградам, вінаградная плантацыя.

|| прым. вінагра́днікавы, -ая, -ае.


вінаку́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца вінакурэннем.


вінакурэ́нне, -я, н.

Вытворчасць спірту і гарэлкі са збожжа, з бульбы, буракоў і інш.

|| прым. вінаку́рны, -ая, -ае. В. завод.


вінаро́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па вінаробстве.


вінаро́бства, -а, н.

Выраб віна з вінаграду ці іншых ягад і пладоў.

|| прым. вінаро́бны, -ая, -ае і вінаро́бчы, -ая, -ае.


вінатэ́ка, -і, ДМ -тэ́цы, мн. -і, -тэ́к, ж.

Збор калекцыйных він.

|| прым. вінатэ́чны, -ая, -ае.


віначэ́рп, -а, мн. -ы, -аў, м.

У старажытнасці: службовая асоба, якая загадвала віннымі склепамі, разлівала і разносіла пітво на банкетах.


вінегрэ́т, -у, М -грэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Халодная страва, звычайна прыгатаваная з дробна нарэзаных кавалачкаў агародніны з алеем і воцатам. Класічны в.

2. перан. Сумесь разнастайных думак і паняццяў. У галаве в. В. пачуццяў. На выставе в. колераў і гукаў.

|| прым. вінегрэ́тны, -ая, -ае.


ві́нны¹ гл. віно.


ві́нны², -ая, -ае; вінен, ві́нна (разм.).

Тое, што і вінаваты (у 1 і 3 знач.).


віно́, -а́, мн. ві́ны, він і -аў, н.

Алкагольны напітак, прыгатаваны з ягад, садавіны. Чырвонае в. Вінаградныя віны. Сталовае в.

|| памянш. вінцо́, -а́, н. (разм.).

|| прым. ві́нны, -ая, -ае. В. пах. В. склеп.

Вінныя ягады — сушаныя плады фігавага дрэва.


віно́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вінаваты ў чым-н., хто з’яўляецца прычынай, крыніцай чаго-н. В. бедства. В. урачыстасці (жарт.).

|| ж. віно́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


вінт¹, -а́, М -нце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Частка рухавіка парахода, самалёта і пад. ў выглядзе лопасцей, замацаваных на вале.

|| прым. вінтавы́, -а́я, -о́е.


вінт², -а, М -нце, м.

Род карцёжнай гульні.


вінтамато́рны, -ая, -ае.

Пра лятальны апарат, які рухаецца пры дапамозе матора і вінта (прапелера). В. самалёт. Вінтаматорная авіяцыя.


вінто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Ружжо са спіральнай нарэзкай у канале ствала. В. з аптычным прыцэлам.

|| прым. вінто́вачны, -ая, -ае.


вінчэ́стар, -а, мн. -ы, -аў, м.

У інфарматыцы: запамінальнае ўстройства камп’ютара, у якім магнітныя дыскі размешчаны ў герметычным кажуху.

|| прым. вінчэ́старны, -ая, -ае.


віншава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто віншуе каго-н., прыходзіць з віншаваннем.

|| ж. віншава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. віншава́льніцкі, -ая, -ае.


віншава́льны, -ая, -ае.

Які ўтрымлівае віншаванні. Віншавальная паштоўка.


віншава́ць, -шу́ю, -шу́еш, -шу́е; -шу́й; -шава́ны; незак., каго з чым.

Вітаць з выпадку чаго-н. прыемнага, радаснага. В. са святам, з юбілеем.

|| зак. павіншава́ць, -шу́ю, -шу́еш, -шу́е; -шу́й; -шава́ны.

|| наз. віншава́нне, -я, н.


ві́ны, -аў, адз. віна, -ы, ж.

Масць у ігральных картах, тое, што і пікі.

|| прым. віно́вы, -ая, -ае.


вінье́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Аздабленне ў выглядзе невялікага малюнка, арнамента на загаловачным лісце кнігі, у пачатку або канцы раздзела.

|| прым. вінье́тачны, -ая, -ае.


вір, -у, М у віры́, мн. віры́, -о́ў, м.

1. Кругавы, лейкападобны рух вады на рацэ, які ўзнікае ад сутыкнення сустрэчных плыней. В. бурліў і пераліваўся. В. падзей (перан.).

2. Глыбокае месца ў рацэ з ямай, дзе адбываецца завіхрэнне плыні.

У віру на калу (разм.) —

1) пра няўстойлівае, няпэўнае жыццё;

2) далёка, невядома дзе.

Хоць у вір галавой (разм.) — пра цяжкае, бязвыхаднае становішча.

|| памянш. віро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

|| прым. віравы́, -а́я, -о́е. Віравая вада.


ві́ра¹, -ы, ж.

У старажытныя часы: грашовы штраф за забойства ці калецтва вольнага чалавека.


ві́ра². выкл.

У мове будаўнікоў, партовых грузчыкаў і інш.: падымай уверх!; проціл. майна.


вірава́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Тое, што і чайнворд.

|| прым. вірава́начны, -ая, -ае.


вірава́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ру́е; незак.

Утвараць віры, круціць, бурліць. Вада віруе ля камянёў. Жыццё віруе вакол (перан.).

|| наз. вірава́нне, -я, н.


віра́ж¹, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м. (спец.).

1. Палёт самалёта з крэнам па крузе або паварот па крывой аўтамабіля, веласіпеда. Крутыя віражы.

2. У вела- і мотаспорце: нахілены паварот спартыўнай дарожкі.

|| прым. віра́жны, -ая, -ае.


віра́ж², -у, м. (спец.).

Хімічны раствор, у якім прамываюць аддрукаваны фатаграфічны здымак для надання яму пэўнага колеру.

|| прым. віра́жны, -ая, -ае.


вірлаво́кі, -ая, -ае.

З вялікімі лупатымі вачамі.

|| наз. вірлаво́касць, -і, ж.


вірлі́вы, -ая, -ае.

Бурлівы, бурны, неспакойны. В. паток. Вірлівая маладосць (перан.).

|| наз. вірлі́васць, -і, ж.


віро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

1. гл. вір.

2. Прылада для звівання нітак у клубок.


віртуо́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дасканала валодае тэхнікай свайго мастацтва, а таксама наогул сваёй справы.


віртуо́зны, -ая, -ае.

Уласцівы віртуозу, тэхнічна дасканалы. Віртуознае выкананне.

|| наз. віртуо́знасць, -і, ж.


ві́рус, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Найдрабнейшая няклетачная часціца, што размнажаецца ў жывых клетках і выклікае заразнае захворванне. В. шаленства. В. індывідуалізму (перан.).

2. У інфарматыцы: спецыяльная праграма, якая выклікае непаладкі ў рабоце камп’ютара.

|| прым. ві́русны, -ая, -ае. В. грып.


вірусало́гія, -і, ж.

Раздзел мікрабіялогіі, які вывучае вірусы.

|| прым. вірусалагі́чны, -ая, -ае.


віры́сты, -ая, -ае.

У якім многа віроў. Вірыстая рака.

|| наз. віры́стасць, -і, ж.


віры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́цца; незак.

1. Круціцца, утвараць віры (пра ваду). Вада вірылася вакол вярбы.

2. перан. Паяўляцца ў вялікай колькасці, бесперапыннай чарадой. Думкі вірацца ў галаве.


віры́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́ць; незак.

Тое, што і віраваць.


ві́сельнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, павешаны на вісельні.

Гу́мар вісельніка — вельмі змрочны гумар.


ві́сельня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

Два слупы (або слуп) з перакладзінай — прыстасаванне для пакарання смерцю праз павешанне; шыбеніца.

|| прым. ві́сельны, -ая, -ае.


вісе́ць, вішу́, вісі́ш, вісі́ць; вісі́м, вісіце́, вісяць; вісі́; незак.

1. Будучы прымацаваным да чаго-н., знаходзіцца ў вертыкальным становішчы без апоры. Люстра вісіць над сталом. Аб’ява вісіць на дзвярах. Капялюш вісіць на вешалцы. Самалёты вісяць над полем бою (перан.: лятаюць, кружачыся). Сукенка з аднаго боку вісіць (спадае, не аблягае фігуру). В. у паветры (перан.: знаходзіцца ў няпэўным становішчы). В. на тэлефоне (перан.: часта і доўга гаварыць па тэлефоне; разм.).

2. Выдавацца, выступаць уперад якой-н. сваёй часткай, навісаць. Скала вісела над дарогай. Бяда вісела над галавой (перан.).

Вісець над каркам (разм.) — дакучаць каму-н.

Вісець на валаску (разм.) — знаходзіцца ў небяспечным становішчы.

Вісець на карку (разм., неадабр.) — быць на ўтрыманні ў каго-н.


віск, -у, мн. -і, -аў, м.

Высокі пранізлівы крык, а таксама падобны гук, утвораны якім-н. прадметам. В. парасяці. В. пілы.


ві́скат, -у, М -каце, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Тое, што і віск.


віската́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -качы́; незак. (разм.).

Пранізліва крычаць, утвараць высокія пранізлівыя гукі.


ві́скі, нескл., н.

Моцная англійская і амерыканская гарэлка.


вісклі́вы, -ая, -ае.

1. Пранізлівы, з віскам. В. крык.

2. Які часта вішчыць. Вісклівае парася.

|| наз. вісклі́васць, -і, ж.


ві́скнуць гл. вішчаць.


віско́за, -ы, ж.

1. Студзяністая клейкая цэлюлозная маса, з якой вырабляецца штучны шоўк, цэлафан і пад.

2. Штучны шоўк.

|| прым. віско́зны, -ая, -ае. Віскознае валакно.


віславу́хі, -ая, -ае.

З абвіслымі вушамі. В. сабака.

|| наз. віславу́хасць, -і, ж.


ві́смут, -у, М -муце, м.

Хімічны элемент — крохкі серабрыста-белы метал.

|| прым. ві́смутавы, -ая, -ае.


ві́снуць, -ну, -неш, -не; віс, -сла і віснуў, -нула; -ні; незак.

1. Апускацца ўніз, прымаючы вісячае становішча, звісаць. Валасы віснуць на лоб. Туман вісне (перан.) над балотам.

2. перан., на кім, таксама віснуць на шыі ў каго. Ліпнуць да каго-н. (разм.). Дзеці так і віснуць на ім.

|| зак. паві́снуць, -ну, -неш, -не; -віс, -сла і -віснуў, -нула; -ні і заві́снуць, -ну, -неш, -не; -віс, -сла і -віснуў, -нула; -ні.


віст, -а, М -сце, м.

Род карцёжнай гульні.


ві́сус, -а, мн. -ы, -аў, м. (лаянк.).

Свавольнік, гарэза, распуснік.


віся́чы, -ая, -ае.

Прыстасаваны так, каб вісець. В. замок. В. мост.


віта́льны, -ая, -ае.

Звязаны з прывітаннем. В. паклон. В. жэст.


вітамі́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

Арганічнае рэчыва, неабходнае для нармальнай жыццядзейнасці жывых арганізмаў, а таксама прэпарат, які ўтрымлівае такія рэчывы.

|| прым. вітамі́нны, -ая, -ае, вітамі́навы, -ая, -ае і вітаміно́зны, -ая, -ае. Вітамінная (вітамінавая) лабараторыя. Вітамінозны тлушч.


віта́нне, -я, н.

1. гл. вітацца, вітаць.

2. мн. -і, -яў. Прывітанне. Слаць в.

|| прым. віта́льны, -ая, -ае. В. паклон.


віта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Вітаць адзін аднаго пры сустрэчы. В. за руку.

|| зак. павіта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і прывіта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. віта́нне, -я, н.


віта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

1. Звяртацца да каго-, чаго-н. з прывітаннем. В. знаёмага. В. дэлегатаў канферэнцыі. В. гасцей. Вітаю вас!

2. перан. Ухваляць, выказваць адабрэнне чаго-н. В. прапанову.

3. Віншаваць. В. з надыходзячым святам.

|| зак. павіта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і прывіта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. віта́нне, -я, н.


ві́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, м.

Скручаны лазовы ці бярозавы дубец, якім прывязваюць, прымацоўваюць што-н.

|| прым. ві́тачны, -ая, -ае.


вітко́вы¹, -ая, -ае.

Здольны абвівацца вакол чаго-н., павойны. Вітковыя расліны.


вітко́вы² гл. віток.


віто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. Адзін абарот спіралі. В. спружыны.

2. Тое, што навіта ў выглядзе спіралі. В. абмоткі.

3. Пры палёце: адзін абарот на арбіце. В. касмічнага карабля вакол Зямлі.

|| прым. вітко́вы, -ая, -ае.


вітра́ж, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Узор са шкла рознага колеру (у вокнах, дзвярах).

|| прым. вітра́жны, -ая, -ае.


вітры́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж.

Месца за акном магазіна, зашклёная шафа або скрынка для паказу розных тавараў. Вітрыны магазінаў.

|| прым. вітры́нны, -ая, -ае.


віту́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (спец.).

Прыстасаванне, на якое намотваюць пражу.


ві́хар гл. віхор¹.


віхля́вы, -ая, -ае (разм.).

Які хістаецца з боку ў бок у час руху. Віхлявая паходка.


віхля́сты, -ая, -ае (разм.).

1. Які хістаецца з боку ў бок (пра чалавека і яго рухі).

2. Звілісты, пакручасты. Віхлястыя сцежкі.


віхля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак. (разм.).

Рухацца, хістаючыся з боку ў бок. В. пад цяжарам ношы.


віхля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак. (разм.).

Рухацца няроўна, хістаючыся з боку ў бок. Кола віхляе. В. пры хадзьбе.


віхо́р¹, -хра́, мн. -хры́, -хро́ў і ві́хар, віхру, мн. віхры, віхраў, м.

Імклівая кругавая плынь ветру. Снежны в. В. падзей (перан.). Імчацца віхрам (прысл.).

|| прым. віхравы́, -а́я, -о́е.


віхо́р², -хра́, мн. -хры́, -хро́ў, м.

Узнятая ўверх пасма валасоў. Прыгладзіць віхры.


віхра́сты, -ая, -ае (разм.).

З віхрамі. В. хлапчук.


віхры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́цца; незак.

Узнімацца, кружыцца віхрам. Віхрыцца пыл.


віху́ра, -ы, мн. -ы, -ху́р, ж.

1. Бура, завіруха (разм.).

2. Імклівы віхравы рух (паэт.).

|| прым. віху́рны, -ая, -ае.


віці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж.

1. Прут, дубец.

2. зб. Скручаная лаза, якой вяжуць плыты.


віцмундзі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

У дарэвалюцыйнай Расіі: форменны сурдут цывільных чыноўнікаў.

|| прым. віцмундзі́рны, -ая, -ае.


ві́цца, ую́ся, уе́шся, уе́цца; уёмся, уяце́ся, ую́цца; ві́ўся, віла́ся, віло́ся; ві́ся; незак.

1. Расці завіткамі. Хмель уецца вакол дрэва. Валасы ўюцца.

2. Рабіць звілістыя рухі або мець звілісты напрамак. Паміж гор вілася рэчка.

3. Лятаючы, кружыцца. Пчолы ўюцца роем.


віць, ую́, уе́ш, уе́; уём, уяце́, ую́ць; віў, віла́, віло́; ві; ві́ты; незак., што.

Вырабляць, скручваючы, сплятаючы або плетучы. В. вяроўкі. В. вянкі. В. гняздо.

З ветру вяроўкі віць (разм., неадабр.) — гаварыць што-н. беспадстаўнае, выдумляць.

|| зак. звіць, саўю́, саўе́ш, саўе́; саўём, саўяце́, саўю́ць; звіў, звіла́, звіло́; зві; звіты.

|| наз. віццё, -я́, н.


віцэ-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. намеснік, напр.: віцэгубернатар, віцэ-консул, віцэ-прэзідэнт.


ві́цэ-адміра́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Другое адміральскае званне, а таксама асоба, што носіць гэтае званне.

|| прым. ві́цэ-адміра́льскі, -ая, -ае.


ві́цязь, -я, мн. -і, -яў, м.

У Старажытнай Русі: храбры воін, асілак. Слаўныя віцязі.


віча́нішча, -а, н.

Поле, з якога сабралі ўраджай вікі.


вішнёўка, -і, ДМ -нёўцы, мн. -і, -нёвак, ж.

Вішнёвая наліўка або настойка.


ві́шня, -і, мн. -і, -шань і -шняў, ж.

Садова-ягаднае дрэва з сакавітымі ядомымі цёмна-чырвонымі костачкавымі пладамі, а таксама плод гэтага дрэва.

|| памянш. ві́шанька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

|| прым. вішнёвы, -ая, -ае. Вішнёвае варэнне. В. колер.


вішня́к, -у́, м., зб.

Вішнёвыя дрэвы, вішнёвы зараснік.


вішча́ць, -шчу́, -шчы́ш, -шчы́ць; -шчы́м, -шчыце́, -шча́ць; -шчы́; незак.

Віскліва крычаць, утвараць віск. Парася вішчыць. Піла вішчыць.

|| аднакр. ві́скнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. вішча́нне, -я, н.


віяду́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Мост над ярам, цяснінай або цераз дарогу, чыгунку.

|| прым. віяду́чны, -ая, -ае.


віяланчэлі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на віяланчэлі.

|| ж. віяланчэлі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


віяланчэ́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Чатырохструнны смычковы музычны інструмент, сярэдні па рэгістру і памерах паміж скрыпкай і кантрабасам.

|| прым. віяланчэ́льны, -ая, -ае.


во, часц. ўказ. (разм.).

1. Ужыв., калі трэба паказаць што-н., звярнуць увагу на што-н. Во, рыбіна плёснула. Кладзі ўсё гэта во сюды.

2. Ужыв., калі трэба выказаць здзіўленне, задавальненне або незадавальненне, абурэнне. Во малайцы, што прыехалі. Во, што яны тут натварылі!

3. Ужыв. пры пытальных і адносных займенніках і прыслоўях, калі трэба акцэнтаваць на нечым увагу. Вы мне во што скажыце, даражэнькія.

4. Ужыв., калі трэба пацвердзіць сказанае некім. Во бачыш, і Аляксей табе тое самае кажа.

5. Ужыв., калі трэба падвесці вынік сказанаму. Во як бывае.

6. у знач. выкл. Ужыв. для ўзмацнення эмацыянальнай афарбоўкі сказа. Во мароз дык мароз!


во́бад, -а, М -дзе, мн. абады́, -о́ў, м.

1. Вонкавая частка кола, на якую нацягваецца шына.

2. Частка некаторых прадметаў, прыстасаванняў у выглядзе кольца, авала. В. блока. В. тэніснай ракеткі.

|| памянш. абадо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м.

|| прым. або́дны, -ая, -ае, абадо́вы, -ая, -ае і абадо́чны, -ая, -ае.


во́бземлю, прысл. (разм.).

Аб зямлю, на зямлю. Грымнуўся в.


во́бла, -ы, ж.

Невялікая марская прамысловая рыба сямейства карпавых. Вэнджаная в.

|| прым. во́блавы, -ая, -ае.


во́блака, -а, мн. во́блакі і абло́кі, -аў, н.

1. Вялікая маса згусцелай вадзяной пары ў атмасферы. Кучавыя воблакі.

2. перан., чаго. Суцэльная маса лёгкіх часцінак (пылу, дыму) у паветры. В. пылу.

|| памянш. во́блачка, -а, мн. -і, -аў, н. і аблачы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. во́блачны, -ая, -ае (да 1 знач.). В. слой.


во́бласць, -і, мн. -і, абласце́й, ж.

1. Частка якой-н. тэрыторыі, край. В. экватара.

2. Буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў былым СССР, а цяпер у краінах СНД. Віцебская в. Прыехаць з вобласці.

3. чаго або якая. Межы, у якіх распаўсюджана якая-н. з’ява, зона, пояс. В. вечнай мерзлаты. Азёрная в.

4. чаго або якая. Асобная частка арганізма, участак цела. В. сэрца. У грудной вобласці. Абследаваць в. ранення.

|| прым. абласны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.). А. цэнтр.


во́блачнасць, -і, ж.

1. гл. воблачны.

2. Наплыў воблакаў. Густая в. Пераменная в.


во́блачны, -ая, -ае.

1. гл. воблака.

2. Пакрыты воблакамі (пра неба). Воблачнае неба.

3. Хмурны (пра надвор’е). В. дзень. Сёння воблачназнач. вык.).

|| наз. во́блачнасць, -і, ж.


во́бмацкам, прысл.

Пры дапамозе дотыку, абмацваючы. В. ходзяць сляпыя. Ісці в. каля сцяны.


во́бмешка, -і, ДМ -шцы, ж.

Тое, чым абмешваюць корм жывёле (мука, вотруб’е). Пасыпаць сечку вобмешкай.


во́браз, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У філасофіі: вынік і ідэальная форма адлюстравання прадметаў і з’яў матэрыяльнага свету ў свядомасці чалавека.

2. Выгляд, аблічча, якія ўзнікаюць у памяці, ва ўяўленні. В. маці.

3. Жывое, нагляднае ўяўленне аб кім-, чым-н. Светлыя вобразы будучага.

4. У мастацтве: абагульненае мастацкае адлюстраванне рэчаіснасці, увасобленае ў форму канкрэтнай індывідуальнай з’явы. Паэт мысліць вобразамі.

5. У мастацкім творы: тып, характар, створаны пісьменнікам, мастаком, артыстам. Вобразы рамана. Артыст увайшоў у в. (ужыўся ў ролю). Стварыць в. рабочага.


во́бразны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе вобразы, паказвае што-н. у вобразах; яскравы, яркі, жывы. Вобразнае абагульненне ўбачанага. Гаварыць вобразна (прысл.).

|| наз. во́бразнасць, -і, ж. В. паэтычнай мовы.


во́быск, -у, мн. -і, -аў, м.

Афіцыйны агляд каго-, чаго-н. з мэтай знайсці што-н. забароненае, недазволенае і пад. Зрабіць в. Знайсці пры вобыску.

|| прым. абыскны́, -а́я, -о́е.


вогне...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач.: які мае адносіны да агню, напр.: вогнетрывалы, вогнеўстойлівы.


вогненебяспе́чны, -ая, -ае.

Які лёгка загараецца. Вогненебяспечная вадкасць.

|| наз. вогненебяспе́чнасць, -і, ж.


во́гненны, -ая, -ае.

1. гл. агонь.

2. Тое, што і агнявы (у 1—4 знач.).

|| наз. во́гненнасць, -і, ж.


вогнепакло́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які пакланяецца агню як бажаству.

|| ж. вогнепакло́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вогнепакло́нніцкі, -ая, -ае.


вогнепакло́нства, -а, н.

Культ агню як адна з форм першабытнага абагаўлення прыроды.

|| прым. вогнепакло́нніцкі, -ая, -ае.


вогнетушы́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Спецыяльны апарат для тушэння невялікага пажару.


во́гнік, -у, м. (разм.).

Хвароба, якая суправаджаецца высыпкай на губах, твары.


во́гнішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

1. Распаленая куча ламачча, дроў; агонь. Грэцца каля вогнішча.

2. Месца, дзе гарэў агонь.

|| прым. во́гнішчавы, -ая, -ае.


вода... (а таксама вада...).

Першая састаўная частка складаных слоў у знач.: які адносіцца да вады, да яе выкарыстання, да дзеянняў сілай вады; пішацца, калі націск у другой частцы слова падае не на першы склад, напр.: водаварот, водакарыстанне, воданепранікальны.


водаадво́дны, -ая, -ае.

Прызначаны для сцёку вады адкуль-н. В. канал.


водазабеспячэ́нне, -я, н.

Забеспячэнне вадой. В. горада.


водазмяшчэ́нне, -я, н.

Колькасць вады, якую выцясняе плаваючае судна. Судна водазмяшчэннем у дваццаць тысяч тон.


водалюбі́вы, -ая, -ае.

Пра расліны: які добра расце на вільготных, сырых глебах.


водалячэ́бніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Спецыяльная ўстанова для водалячэння.


водалячэ́нне, -я, н.

Сістэма лячэння хворых воднымі працэдурамі.

|| прым. водалячэ́бны, -ая, -ае.


воданапо́рны, -ая, -ае.

У выразе: воданапорная вежа — рэзервуар для вады, куды яна паступае пад напорам і адкуль расцякаецца па водаправодзе.


воданепраніка́льны, -ая, -ае.

Які не прапускае вады. Воданепранікальная тканіна.

|| наз. воданепраніка́льнасць, -і, ж.


водапад’ёмнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Гідратэхнічнае збудаванне для пад’ёму вады на вышыню.


водапад’ёмны, -ая, -ае.

Прызначаны для падачы вады ўверх. В. механізм.


водападзе́л, -у, м.

Узвышша, якое падзяляе басейны некалькіх рэк.

|| прым. водападзе́льны, -ая, -ае.


водаправо́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Сістэма збудаванняў, якая пастаўляе ваду ў месцы спажывання.

|| прым. водаправо́дны, -ая, -ае.


водаправо́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па водаправодных работах.


водапраніка́льны, -ая, -ае.

Які прапускае праз сябе ваду.

|| наз. водапраніка́льнасць, -і, ж.


во́дар, -у, м.

Прыемны пах, духмянасць. В. палёў.

|| прым. во́дарны, -ая, -ае.


водаразбо́рны, -ая, -ае.

У выразе: водаразборная калонка — водаправоднае ўстройства з кранам, размешчанае на дварэ.


во́дарасць, -і, мн. -і, -цей, ж.

Ніжэйшая вадзяная расліна, у якой адсутнічае падзел на сцябло, ліст і корань. Сажалка зарасла водарасцямі.

|| прым. во́дарасцевы, -ая, -ае.


во́дбліск, -у, мн. -і, -аў, м.

Ззянне адбітага святла, бляск. На вершалінах дрэў мігцелі водбліскі пажару. В. славы (перан.).


во́дгук, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Адбіццё гуку, водгулле, рэха.

2. Слабы гук, які даносіцца здалёку. В. страляніны.

3. перан. Спачувальныя адносіны, салідарнасць з чым-н. Знайсці в. у сэрцы. В. на чужое гора.

4. перан., чаго. Тое, што з’яўляецца вынікам чаго-н., адказам на якія-н. падзеі, з’явы. Водгукі мінулага.


во́дгулле, -я, н.

1. Адбіццё гуку, рэха.

2. перан., чаго. Тое, што і водгук (у 4 знач.). В. вайны.


во́ддаль.

1. прысл. На некаторай адлегласці. Хата стаяла в.

2. прыназ. з Р. Ужыв. пры абазначэнні прадмета, пункта і пад., у адносінах да якога вызначаецца месца знаходжання, становішча каго-, чаго-н. В. дарогі стаяла вёска.


во́дзыў, -зыву, мн. -зывы, -зываў, м.

1. Думка, меркаванне з ацэнкай каго-, чаго-н. В. на манаграфію.

2. Сакрэтнае ўмоўнае слова, якое з’яўляецца адказам на пароль.


во́дкуп, -у, мн. -ы, -аў, м.

У дарэвалюцыйнай Расіі: права на спагнанне дзяржаўных падаткаў, на манапольнае вядзенне гандлю, якое перадавалася казной прыватным асобам за грашовы ўзнос. Вінны в. Аддаць на в. што-н. (перан.: у поўнае распараджэнне).

|| прым. адкупны́, -а́я, -о́е. Адкупная сістэма.


во́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто працуе на водным транспарце.

2. Чалавек, які займаецца водным турызмам. Турысты-воднікі.


во́дны гл. вада.


во́дпаведзь, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Рэзкі адказ на беспадстаўнае абвінавачванне. Суровая в.


во́дпуск, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. адпусціць.

2. Часовае вызваленне ад працы для адпачынку, лячэння і пад. Узяць чарговы в. Знаходзіцца ў водпуску. Дэкрэтны в.


во́друб, -а, мн. адрубы́, адрубо́ў, м.

Участак зямлі, які атрымліваў селянін (у 1906—1916 гг.) у асабістую ўласнасць пры выхадзе з абшчыны.

|| прым. адрубны́, -а́я, -о́е. Адрубная гаспадарка.


во́дсвет, -у, М -свеце, мн. -ы, -аў, м.

Адбітак святла, водбліск. В. месяца.


во́дступ, -у, мн. -ы, -аў, м.

Свабоднае месца, якое пакідаецца перад пачаткам радка напісанага або надрукаванага тэксту. В. у пачатку радка.


военача́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вайсковы або флоцкі начальнік, камандзір (звычайна вышэйшы). Вопытны в.


во́жаг, -а, мн. ажагі́, ажаго́ў, м.

Дзяржальна вілак, качаргі.

|| прым. ажаго́вы, -ая, -ае.


во́жык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Невялікі звярок з доўгімі вострымі іголкамі на спіне і баках.

2. Мужчынская прычоска ў выглядзе коратка абстрыжаных стаячых валасоў. Стрыгчыся пад вожыка.

|| прым. во́жыкавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


воз, -а, мн. вазы́, вазо́ў, м.

1. Сродак гужавога транспарту, прызначаны для язды і перавозкі грузаў; калёсы. Класці сена на в.

2. Нагружаныя паклажай калёсы, сані і пад., а таксама колькасць таго, што можа змясціцца на павозцы. Везці в. сена. В. дроў. Што з воза ўпала, тое прапала (прыказка). Цэлы в. навін (перан.: вельмі многа). Вазамі вазіць (надта многа). Цягнуць в. (перан.: выконваць усю асноўную работу).

|| прым. вазавы́, -а́я, -о́е.


во́зера, -а, мн. азёры і (з ліч. 2, 3, 4) во́зеры, азёр і -аў, н.

Замкнуты ў берагах вялікі натуральны вадаём. Лясное в.

|| памянш. азярцо́, -а́, мн. азе́рцы і (з ліч. 2, 3, 4) азярцы́, азе́рцаў, н. і азярко́, -а́, мн. азяркі́, азярко́ў, н.

|| прым. азёрны, -ая, -ае. Полаччына — а. край.


во́зка гл. вазіць.


во́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто кіруе запрэжанымі коньмі; рамізнік, фурман.

2. Той, хто займаецца возніцтвам.

|| прым. во́зніцкі, -ая, -ае.


во́зніцтва, -а, н.

Промысел па перавозцы коньмі каго-, чаго-н. Займацца возніцтвам.

|| прым. во́зніцкі, -ая, -ае.


во́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто займаецца перавозам грузаў на калёсах; вазак.

2. Тое, што і вознік (у 1 знач.).

|| прым. во́зчыцкі, -ая, -ае.


во́ін, -а, мн. -ы, -аў, м. (высок.).

Той, хто змагаецца з ворагам, ваеннаслужачы, баец. Воін беларускай арміі. Адзін у полі не в. (прыказка).


во́інскі, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да ваеннай справы, ваеннай службы. Воінская павіннасць. Усеагульны в. абавязак.

2. Уласцівы воіну (высок.). Воінская доблесць.


во́інства, -а, н., зб. (высок.).

Войска, воіны. Беларускае в.


вой, выкл.

Выказвае пачуццё болю, страху, трывогі, здзіўлення, захаплення, радасці. Вой, уцякайма адсюль. Вой, якая ты шчаслівая.


во́йкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Вымаўляць, выкрыкваць «вой»

|| аднакр. во́йкнуць, -ну, -неш, -не; -ні. І в. не паспеў.

|| наз. во́йканне, -я, н.


во́йска, -а, мн. -і, войск і -аў, н.

Узброеныя сілы дзяржавы або частка іх. Сухапутныя войскі.

|| прым. вайско́вы, -ая, -ае. Вайсковыя злучэнні.


во́ка, -а, мн. во́чы і (з ліч. 2, 3, 4) во́кі, вок, вачэ́й, Д вача́м, Т вача́мі і вачы́ма, М на вача́х, н.

1. Орган зроку, а таксама сам зрок. Левае в. Блакітныя вочы. Хвароба вачэй. Вернае в. Вочы загарэліся на што-н. (вельмі захацелася мець што-н.). З завязанымі вачамі (неабачліва, не раздумваючы). Падняць вочы (паглядзець уверх або знізу ўверх). Рабіць вялікія вочы (здзіўляцца). Ісці куды вочы глядзяць (ісці абы-куды, без пэўнай мэты). Закрыць вочы каму (перан.: прысутнічаць пры чыёй-н. смерці). Паганае в. (у забабонах: позірк, які прыносіць няшчасце).

2. перан., толькі адз. Здольнасць бачыць, набытая ў працэсе жыццёвага вопыту. Бывалае в. Звыклае в. Гаспадарчае в.

Глядзець вачамі каго або чыімі на што — не мець уласнай думкі.

Кідацца ў вочы — прыцягваць увагу, быць асабліва прыметным.

Лезці ў вочы (разм., неадабр.) —

1) старацца быць увесь час на віду, назойліва маячыць перад вачамі;

2) быць асабліва прыметным.

Адвесці вочы каму (разм.) — адцягнуць увагу чыю-н. ад чаго-н.

Адкрыць вочы каму на каго-што — паказаць каго-н. у праўдзівым свеце.

Закрываць вочы на што — знарок не заўважаць чаго-н., пакідаць без увагі што-н.

Глядзець у вочы чаму (небяспецы, смерці і пад.) — быць блізкім да чаго-н.

Вочы б мае не бачылі (разм.) — пра што-н. непрыемнае, што не хочацца бачыць.

У вочы казаць (сказаць) — казаць (сказаць) адкрыта, прама.

Чортава вока (разм.) — вельмі глыбокае, бяздоннае месца на балоце.

Як вока схопіць або як вокам ахапіць (разм.) — колькі можна ўбачыць, як толькі далёка бачыць вока.

Як вокам маргнуць (разм.) — пра вельмі хуткае дзеянне.

У вочы не бачыў каго (разм.) — ніколі не бачыў каго-н.

За вочы (гаварыць; разм.) — завочна, у адсутнасць.

На вока (разм.) — прыблізна, без дапамогі вымяральных сродкаў.

З вока на вока або вока на вока — сам-насам.

З п’яных вачэй (разм.) — у стане ап’янення.

Упасці (укінуцца) у вока (разм.) — запомніцца, спадабацца.

Адбіраць вочы — асляпляць (пра веснавое сонца).

Берагчы як зрэнку вока — пільна сачыць, уважліва ахоўваць што-н.

Вачэй не зводзіць з каго-чаго (разм.) — вельмі захапляцца кім-, чым-н.

Вачэй не паказваць (разм.) — пазбягаць сустрэчы.

Глянуць адным вокам (разм.) — няўважліва, хутка прачытаць што-н.

Мець вока на каго (разм.) — таіць злосць на каго-н.

Хоць вока выкалі (разм.) — пра начную цемнату.

Хоць пальцам у вока (разм.) — пра густую цемру.

|| памянш. во́чка, -а, мн. -і, -чак, н. (да 1 знач.), мн. таксама вачаня́ты, -ня́т (да 1 знач.; разм.). Строіць вочкі каму-н. (какетнічаць з кім-н.).

|| прым. во́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


вокамгне́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Вельмі кароткі прамежак часу, імгненне.


вокамгне́нны, -ая, -ае.

Які адбываецца на працягу вельмі кароткага часу, у адзін момант. Вокамгненная ўспышка.

|| наз. вокамгне́ннасць, -і, ж.


во́кіс, -у, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

У хіміі: злучэнне элементаў сярэдняй ступені акіслення з кіслародам. В. вугляроду (чадны газ).

|| прым. во́кісны, -ая, -ае.


во́кісел, -слу, мн. -слы, -слаў, м. (спец.).

Рэчыва, якое ўяўляе сабой злучэнне хімічнага элемента з кіслародам. Прыродныя вокіслы.


во́кладка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Цвёрдая, звычайна з кардону папка, у якую ўстаўлена кніга. Каленкоравая в.

2. Папяровая абгортка кнігі, сшытка.

|| прым. во́кладачны, -ая, -ае. В. кардон.


во́клік, -у, мн. -і, -аў, м.

Выгук; словы, якімі аклікаюць. Радасны в.


во́кліч, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Слова ці выгук, вымаўленыя з моцным пачуццём.

2. Тое, што і воклік. З лесу даносіўся в.: — Сяргей!


во́кны гл. акно.


во́крык, -у, мн. -і, -аў, м.

Рэзкі гучны вокліч з загадам, пагрозай.


вол, вала́, мн. валы́, вало́ў, м.

Кастрыраваны бык, якога скарыстоўваюць на сельскагаспадарчых работах. Запрэглі дзве пары валоў. Працуе, як чорны в. (перан.: вельмі многа, без стомы).

|| прым. вало́вы, -ая, -ае. Валовая скура.


во́лава, -а, н.

Хімічны элемент, мяккі коўкі метал серабрыста-белага колеру.

|| прым. алавя́ны, -ая, -ае.


во́лак, -у, м.

Участак паміж дзвюма суднаходнымі рэкамі, цераз які ў даўнія часы перацягвалі волакам судна для працягу шляху.


во́лакам, прысл.

Цягнучы, валочачы па зямлі. Цягнуць лодку в.


во́лас, -а і -у, мн. валасы́, валасо́ў, м.

1. -а. Рагавое ніткападобнае ўтварэнне на скуры чалавека і жывёл (мн. ўжыв. таксама для абазначэння расліннасці ў чалавека). Вырваць сівы в. Кучаравыя валасы. Схапіцца за валасы (перан.: пра адлюстраванне жаху, крайняга здзіўлення і пад.). Валасы рваць на сабе (надта злаваць, крыўдаваць на сябе). Да сівых валасоў (да старасці). В. у в. (вельмі падобныя). І на в. не заснуў (ніколькі не заснуў).

2. -у, зб. Расліннасць на целе жывёлы (ужыв. для розных тэхнічных мэт). Конскі в.

|| памянш. валасо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м.

|| прым. валасяны́, -а́я, -о́е. Валасяное покрыва. В. матрац.


во́ласць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. У Старажытнай Русі: мясцовасць, падпарадкаваная адной уладзе.

2. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, падраздзяленне ўезда ў сельскай мясцовасці Расіі, у Вялікім Княстве Літоўскім і ў СССР да раяніравання.

|| прым. валасны́, -а́я, -о́е.


во́лат, -а, М -лаце, мн. -ы, -аў, м.

Асілак, велікан. Магутны в. В. літаратуры (перан.).


во́латаўскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да волата. Волатаўская сіла.


волевыяўле́нне, -я, н. (кніж.).

Выказванне сваёй волі, жадання. Свабоднае в. выбаршчыкаў.


во́лкі, -ая, -ае (разм.).

Вільготны, сыры. Волкая ноч.

|| наз. во́лкасць, -і, ж.


вольнаадпу́шчанік, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Раб ці прыгонны, адпушчаны на волю.


вольнаадпу́шчаны, -ая, -ае. (гіст).

Адпушчаны на свабоду (пра раба, прыгоннага).


вольналюбі́вы, -ая, -ае.

Які вызначаецца свабодалюбствам, імкнецца да волі. Вольналюбівыя народы.

|| наз. вальналю́бства, -а, н.


вольнанаёмны, -ая, -ае.

1. Які працуе або выконваецца па вольным найме. В. рабочы.

2. Які працуе ў ваенным ведамстве, але не з’яўляецца ваеннаслужачым. В. персанал.


во́льнасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. гл. вольны.

2. Свабода, незалежнасць. Барацьба за в.

3. Бесцырымоннасць, фамільярнасць у паводзінах, развязнасць. Залішняя в. у абыходжанні.

4. Адступленне ад агульных правіл, ад нормы ў чым-н. Паэтычная в.


во́льная, -ай, ж. (гіст.).

Дакумент, які выдаваўся прыгоннаму пры вызваленні ад прыгоннай залежнасці. Даць вольную.


во́льніца, -ы, ж.

1. Свабода, незалежнасць (разм.).

2. (гіст.). Беглае насельніцтва, пераважна прыгонныя сяляне, якія асядалі на ўскраінах Маскоўскай дзяржавы і дамагаліся сваёй незалежнасці. Казацкая в.


во́льны, -ая, -ае.

1. Свабодны, незалежны. Вольныя людзі. Вольная праца.

2. Свабодны, нічым не абмежаваны. Вольнае жыццё. В. вецер. Вольнаму воля (пра чалавека, які можа паступаць па сваім меркаванні).

3. Нікім, нічым не заняты. Вольнае месца ў вагоне. Вольная пасада (вакантная). Вольная хвіліна.

4. Не абмежаваны якімі-н. перашкодамі, прадметамі, бязмежны; які знаходзіцца на свабодзе. В. акіян. В. ход.

5. Не абмежаваны якімі-н. правіламі, законам. В. продаж сельскагаспадарчых прадуктаў.

6. Нястрыманы, які выходзіць за межы прынятых норм. Вольнае абыходжанне.

7. Свабодалюбны. Вольная думка, натура.

8. Не заціснуты, не замацаваны ў чым-н. В. канец вяроўкі.

Вольныя рухі або практыкаванні — гімнастычныя практыкаванні без прылад.

Вольны верш — від рыфмаванага сілаба-танічнага верша, у якім у адвольнай паслядоўнасці спалучаюцца радкі з рознай колькасцю стоп.

Вольны горад — самастойны горад-дзяржава ў Сярэднія вякі.

Вольны пераклад — не літаральны пераклад.

Вольны стыль — у спартыўных спаборніцтвах: стыль плавання, які выбірае сам плывец.

Па вольным найме — аб службе неваенных у ваеннай установе.

|| наз. во́льнасць, -і, ж. (да 2, 5 і 7 знач.).


вольт¹, -а, М -льце, м. (спец.).

1. У манежнай яздзе: круты кругавы паварот направа або налева, які выконваецца адным коннікам ці групай іх адначасова.

2. У фехтаванні: ухіленне ад удару праціўніка.


вольт², -а, М -льце, м. (спец.).

Адзінка электрычнага напружання і электрычнай сілы.


во́льха, -і, ДМ -льсе, мн. -і, -аў, ж.

Лісцевае дрэва сямейства бярозавых, якое расце ў сырых месцах.

|| прым. альхо́вы, -ая, -ае.


во́ля, -і, ж.

1. Здольнасць ажыццяўляць свае жаданні, пастаўленыя перад сабой мэты. Сіла волі. Выхаванне волі.

2. да чаго. Свядомае імкненне да ажыццяўлення чаго-н. В. да перамогі.

3. Жаданне, патрабаванне. Дыктаваць сваю волю. Апошняя в. (запавет).

4. Улада, права. Гэта ў тваёй волі. Ваша добрая в. або в. ваша (рабіце, як лічыце патрэбным). На волю лёсу (без падтрымкі, дапамогі, нагляду).

5. Свабода ў праяўленні чаго-н. Даць волю пачуццям. Рукам волі не давай (не біся).

6. Свабода, незалежнасць; проціл. няволя. Змагацца за волю і незалежнасць народа.

7. Становішча, пры якім жыццё чалавека, жывёл, птушак не абмежавана ўмовамі зняволення. Выйсці на волю. Выпусціць жураўля на волю.

8. Прастор, прыволле. Тут дзецям в.

|| прым. валявы́, -а́я, -о́е (да 1 і 4 знач.). Валявыя рашэнні.


во́ляй-няво́ляй, прысл.

Незалежна ад жадання, паняволі. В.-н. прыходзіцца згадзіцца.


вон, прысл. і часц.

1. прысл. Прэч, на двор. Выгнаць з хаты вон.

2. часц. Рашучае патрабаванне выбірацца адкуль-н., выходзіць. Вон адсюль!


во́нкавы, -ая, -ае.

1. Знешні, знадворны. В. выгляд. Вонкавае падабенства. Вонкавая паверхня.

2. Які праяўляецца толькі са знешняга боку, не закранаючы сутнасці чаго-н. Твар яго здаваўся вонкава (прысл.) спакойным.

3. перан. Паказны, паверхневы, пазбаўлены глыбіні. Пафас гэтых вершаў толькі в.

|| наз. во́нкавасць, -і, ж.


во́піс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. апісаць.

2. Спіс рэчаў, папер і пад., складзены для ўліку. Інвентарны в. В. архіўных спраў.


во́плескі, -аў.

Апладысменты ў знак прывітання, адабрэння. Вітаць юбіляра воплескамі.


во́пратка, -і, ДМ -тцы, ж.

Верхняе адзенне. Цёплая в. Святочная в.


во́пыт, -у, М -пыце, мн. -ы, -аў, м.

1. Адлюстраванне ў свядомасці людзей законаў аб’ектыўнага свету і грамадскай практыкі, атрыманае ў выніку іх актыўнага практычнага пазнання. Пачуццёвы в.

2. Сукупнасць ведаў і практычна засвоеных звычак. Жыццёвы в. В. будаўніцтва.

3. Узнаўленне якой-н. з’явы эксперыментальным шляхам, стварэнне чаго-н. новага ў пэўных умовах з мэтай даследавання, выпрабавання. Хімічныя вопыты. Вопыты калекцыянераў.

4. Спроба ажыццявіць што-н., пробнае ажыццяўленне чаго-н. Першы в. маладога пісьменніка.

|| прым. во́пытны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.).


во́пытны, -ая, -ае.

1. гл. вопыт.

2. Які мае вопыт (у 2 знач.). Вопытныя кадры. В. чалавек. Вопытнае вока (спрактыкаванае, натрэніраванае).

|| наз. во́пытнасць, -і, ж.


во́раг, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто знаходзіцца ў стане варожасці з кім-н.; непрыяцель. Закляты в.

2. Ваенны праціўнік, непрыяцель. В. разбіты.

3. чаго. Прынцыповы праціўнік чаго-н. В. алкаголю.

|| прым. варо́жы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). В. стан.


во́рны, -ая, -ае.

Прыгодны для ворыва. Ворная зямля.


ворс, -у, м.

Кароткі густы пушок на паверхні некаторых тканін, а таксама некаторых гатункаў скур. Сукно з ворсам.

|| прым. во́рсавы, -ая, -ае. Ворсавыя тканіны.


во́рчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне для прыпрэжкі каня ў дапамогу каранніку (сярэдняму каню). Хадзіць на ворчыку.

|| прым. во́рчыкавы, -ая, -ае.


во́рыва гл. араць.


во́сем, васьмі, Т васьмю́, ліч. кольк.

Лік, лічба і колькасць 8.

|| парадк. во́сьмы, -ая, -ае.


во́семдзесят, васьмідзесяці, Т васьмю́дзесяццю, ліч. кольк.

Лік і колькасць 80. Бабулі пад в. (хутка будзе 80 гадоў).

|| парадк. васьмідзяся́ты, -ая, -ае.


восемсо́т, васьмісо́т, Т васьмюста́мі, ліч. кольк.

Лік і колькасць 800.

|| парадк. васьмісо́ты, -ая, -ае.


во́сенню, прысл.

У асенні час.


во́сень, -і, ж.

Пара года паміж летам і зімой. Позняя в. В. жыцця (перан.).

|| прым. асе́нні, -яя, -яе і во́сеньскі, -ая, -ае.


воск, -у, м.

Мяккае пластычнае рэчыва, якое выпрацоўваюць пчолы для будовы сотаў. Тапіць в. Мяккі як в.

|| прым. васко́вы, -ая, -ае. Васковая свечка. В. твар (перан.: бледна-жоўты). Васковая спеласць зерня (фаза спеласці перад поўным паспяваннем).


во́спа, -ы, ж.

1. Востразаразная вірусная хвароба, якая суправаджаецца гнойным сыпам на скуры і слізістых абалонках. Прышчэпка воспы.

2. Шрамы і ямкі, якія застаюцца на скуры пасля гэтай хваробы або на месцы яе прышчэплівання (разм.). Пабіты воспай.

|| прым. во́спавы, -ая, -ае.


воспапрышчэ́пліванне, -я, н.

Прышчэпка супрацьвоспеннай вакцыны.

|| прым. воспапрышчэ́пны, -ая, -ае.


во́спіна, -ы, мн. -ы, -пін, ж.

Ямка або шрам на скуры пасля воспы або прышчэпкі воспы.


востра... (а таксама вастра...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая па знач. адпавядае:

1) слову «востры», напр.: востравугольны, востракантовы;

2) словам «вельмі», «надта», «надзвычай», напр.: вострадэфіцытны, востразаразны.


востравуго́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Геаметрычная фігура з вострымі вугламі.


востравуго́льны, -ая, -ае.

З вострымі канцамі (канцом). Востравугольная вяршыня.


во́страў, -рава, мн. астравы́ і (з ліч. 2, 3, 4) во́стравы, астраво́ў, м.

1. Частка сушы, акружаная з усіх бакоў вадой.

2. Участак, які вылучаецца чым-н. сярод навакольнай мясцовасці, напр., сухое месца сярод балота, невялікі лес сярод поля і пад.

|| памянш. астраво́к, -раўка́, мн. -раўкі́, -раўко́ў, м.

|| прым. астраўны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


во́стры, -ая, -ае.

1. Добра навостраны або з завостраным канцом ці краем. В. нож. В. канец палкі.

2. Які звужаецца пад канец. В. нос лодкі. Вострыя насы туфель. В. вугал (меншы за 90°).

3. перан. Праніклівы, які добра ўспрымае. В. розум. В. зрок.

4. перан. Які вызначаецца дасціпнасцю. В. жарт. В. на язык.

5. перан. Які выразна і моцна адчуваецца, праяўляецца. Вострая трывога.

6. перан. Які моцна дзейнічае на смак ці нюх. Вострыя прыправы. В. пах.

7. перан. Моцна, ясна выражаны; напружаны. В. боль. В. апендыцыт. В. недахоп чаго-н.

|| наз. вастрыня́, -і, ж. (да 1, 3—7 знач.).


во́сці, -яў.

Рыбалоўная прылада ў выглядзе вілаў. Біць рыбу восцямі.

|| прым. во́сцевы, -ая, -ае.


восць, -і, ж., зб.

Доўгія і больш рэдкія валасы ў шэрсці жывёлы. В. у футры бабра.


во́сып, -у, мн. -ы, -аў, м.

Абломкі горных парод, што асыпаюцца ў выніку выветрывання, а таксама скапленне гэтых абломкаў ля падножжа гор.


во́сыпка, -і, ДМ -пцы, ж.

Мука (звычайна з аўса ў сумесі з іншым збожжам), якой абмешваюць або пасыпаюць корм жывёле; вобмешка.


вось¹, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Шпень ці тонкі вал, на якім трымаюцца колы, часткі машын або механізмаў. Пярэдняя в.

2. Уяўная прамая лінія, якая праходзіць цераз геаметрычную фігуру або якое-н. цела і валодае толькі ёй характэрнымі ўласцівасцямі (спец.). В. сіметрыі. В. вярчэння. Зямная в.

3. перан. Стрыжань якіх-н. падзей. В. палітычнага жыцця.

|| прым. во́севы, -ая, -ае і асявы́, -а́я, -о́е.


вось², часц. указ.

1. Ужыв. для ўказання на ўсё, што знаходзіцца або адбываецца ў непасрэднай блізкасці, непасрэдна перад вачамі або нібы перад вачамі. Вось і наш аўтобус. Вось тут прысядзем. Вось гэтыя рэчы.

2. Ужыв. для ўказання на паслядоўную змену падзей, з’яў і пад., на раптоўнае і нечаканае іх паяўленне. Усё сціхла, але вось зноў пачуўся нейкі шум.

3. Ужыв. пры выкананні якіх-н. эмоцый у клічных сказах разам з указаннем на прадмет, з’яву. Ах, вось які ён чалавек! Вось здарэнне дык здарэнне!

4. У спалучэнні з пытальным займеннікам і прыслоўем надае ім сэнс указання на што-н. у адпаведнасці з іх знач. (з націскам на слове «вось»). Вось што я вам скажу. Вось у чым сутнасць. Вось якая справа. Вось куды трапіў.

5. Ужыв. для большай выразнасці, звычайна ўзмацняючы, падкрэсліваючы значэнне наступнага слова. Вось вы мне і патрэбны. Вось і я пра гэта кажу.

6. Ужыв. замест звязкі пры іменным выказніку. Добрасумленная і высокапрадукцыйная праца — вось гарантыя нашых поспехаў.

Вось-вось (разм.) —

1) вось іменна, менавіта так;

2) зараз, неўзабаве. Бацька вось-вось павінен прыйсці.

Вось вам! — атрымай(це) па заслугах.

Вось дык (разм., іран.) — ужыв. для выражэння агульнай ацэнкі чаго-н. Вось дык гулец! Вось дык сіла!

Вось...дык (разм.) — афармляе сказ са знач. ацэнкі або вялікай ступені праяўлення чаго-н. Вось спецыяліст дык спецыяліст! Вось стараецца дык стараецца!

Вось іужыв. пры ўказанні на завяршэнне чаго-н., наступленне чаго-н. жаданага, чаканага. Вось і прыйшлі. Вось і мы. Вось і ўсё (ужыв. пры заканчэнні гаворкі ў знач. больш няма чаго дадаць).

Вось табе і... (разм.) — пачынае гаворку пра тое, што аказалася не такім, як чакалася. Вось табе і адпачылі! Вось табе і свята!

Вось табе і на або вось табе і раз або вось табе і маеш (разм.) — вокліч з выпадку чаго-н. нечаканага, выказванне здзіўлення, расчаравання.

Вось такужыв. пры выказванні пагарды, знявагі.

Вось яно што! або вось яно як! — выражэнне здзіўлення або ўразумення.

Вось яшчэ! (разм.) — ужыв. пры адмаўленні чаго-н., пры нязгодзе з чым-н. або пры адмоўных адносінах да чаго-н.


во́сьмы, -ая, -ае.

1. гл. восем.

2. Які атрымліваецца пры дзяленні на восем. Восьмая частка. 3. у знач. наз. во́сьмая, -ай, ж. Восьмая частка чаго-н. Адна восьмая.


во́труб’е, -я, зб.

Рэшткі расцёртай абалонкі пасля размолу зерня, якія скарыстоўваюцца на корм жывёле.

|| прым. во́труб’евы, -ая, -ае.


во́тум, -у, м. (кніжн.).

У дзяржаўным праве: рашэнне, прынятае галасаваннем. В. давер’я (недавер’я) ураду.


во́тчына, -ы, мн. -ы, -чын, ж.

На Русі да 18 ст.: радавое спадчыннае зямельнае ўладанне.

|| прым. во́тчынны, -ая, -ае.


воўк, ваўка́ і во́ўка, мн. ваўкі́, ваўко́ў, м.

Драпежная жывёліна сямейства сабачых, звычайна шэрай масці. Колькі ваўка ні кармі, ён усё роўна ў лес глядзіць (прыказка). І ваўкі сыты і авечкі цэлы (прымаўка). Хоць воўкам вый (вельмі дрэнна, бязвыхаднае становішча). Воўкам глядзець (пазіраць) (глядзець панура, варожа).

Біты воўк (разм.) — пра бывалага, вопытнага чалавека.

Марскі воўк (разм., адабр.) — пра бывалага, вопытнага марака.

|| памянш. ваўчо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| зб. ваўкаўё, -я́, н.

|| прым. во́ўчы, -ая, -ае і ваўчы́ны, -ая, -ае (разм.). В. апетыт (вельмі моцны).

Воўчы білет (пашпарт) — у царскай Расіі: дакумент з адзнакай паліцыі аб палітычнай ненадзейнасці яго ўласніка.

Воўчы закон — беззаконне, якое падтрымліваецца грубым насіллем.

Воўчыя грыбы — агульная назва неядомых грыбоў.

Воўчыя ягады — чырвоныя або чорныя плады ядавітых лясных раслін.


во́ўна, -ы, ж.

1. Валасяное покрыва авечак.

2. Састрыжанае такое покрыва як матэрыял для вырабу сукна, валёнак і пад. Часаць воўну.

|| прым. ваўня́ны, -ая, -ае.


воўнапрадзе́нне, -я, н.

Выраб пражы з воўны.

|| прым. воўнапрадзі́льны, -ая, -ае. В. цэх.


воўначаса́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для часання воўны. Воўначасальная машына.


вох, выкл.

Вокліч пры здзіўленні, горы, болі і пад. пачуццях.


во́хаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і вохкаць.

|| наз. во́ханне, -я, н.


во́хкаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Усклікваць «вох», глыбока ўздыхаць, выказваючы пачуццё жалю, болю і пад.

|| аднакр. во́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. во́хканне, -я, н.


во́хра, -ы, ж.

Прыродная мінеральная фарба жоўтага або чырвонага колеру.

|| прым. во́хравы, -ая, -ае.


во́хрыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., што (спец.).

Фарбаваць, пакрываць вохрай.


во́цат, -цату, М -цаце, м.

Вадкасць з рэзкім кіслым смакам, якая ўжыв. як вострая прыправа ў ежу, для кансервавання прадуктаў.

|| прым. во́цатны, -ая, -ае. Воцатная кіслата (спец.). Воцатная эсенцыя.


во́чап, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шост, да якога прымацоўваецца калодзежнае вядро.


во́чапка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж. (разм.).

1. Прывязка ў цэпа.

2. Вешалка ў адзенні.

3. Ручка (пераважна вераўчаная) вядра.


во́чка, -а, мн. -і, -чак, н.

1. гл. вока.

2. Невялікая круглая адтуліна ў якім-н. прадмеце. Дзвярное в.

3. Пупышка, зрэзаная з дрэва для прышчэпкі.

4. Зародак парастка на бульбяным клубні.

5. Значок на ігральнай карце.

6. Пятля ў вязанні. Спусціла в.


во́чнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Урач, спецыяліст па вочных хваробах.


во́чны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вока (у 1 знач.). В. яблык.


во́чы гл. вока.


вош, -ы, мн. -ы, -ай, ж.

Дробнае бяскрылае насякомае, якое паразітуе на целе чалавека і жывёл.


во́шчаны, -ая, -ае.

Нацёрты воскам. Вошчаная нітка.


вуалі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., што.

Наўмысна рабіць што-н. не зусім ясным, зацяняць сутнасць чаго-н.

|| зак. завуалі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны. У завуаліраванай форме.


вуа́ль, -і, ж.

1. Тонкая празрыстая матэрыя.

2. Кавалак такой матэрыі або сеткі, які прымацаваны да жаночага капелюша і закрывае твар. Капялюш з вуаллю.

3. Налёт на негатыве, які зніжае кантраснасць фотаздымка (спец.).


ву́гал, -гла́, мн. -глы́, -гло́ў, м.

1. У геаметрыі: плоская фігура, утвораная дзвюма лініямі, якія выходзяць з аднаго пункта. Вяршыня вугла. Прамы в. (90°). Востры в. (меншы за 90°). Тупы в. (большы за 90°). Знешнія і ўнутраныя вуглы трохвугольніка. Сагнуць што-н. пад вуглом.

2. Месца, дзе сутыкаюцца, перасякаюцца два прадметы або два бакі чаго-н. В. дома. Пайсці за в. З-за вугла напасці (ударыць) (перан.: спадцішка).

3. Частка пакоя, які здаецца ў наймы, кут (у 2 знач.). Наймаць в.

4. Наогул прыстанак, месца, дзе жывуць. Мець свой в.

|| памянш. вугало́к, -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м. (да 2—4 знач.).

|| прым. вуглавы́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.).


ву́галь, -ю, мн. вуглі́, вуглёў і вугалі́, вугалёў, м.

1. (мн. вуглі́). Цвёрдае гаручае выкапнёвае рэчыва арганічнага паходжання. Каменны в. Буры в.

2. (мн. вуглі́ і вугалі́). Рэшткі няпоўнага згарання драўніны; кавалак абгарэлага дрэва. Драўнінны в. Выграбі вугалі з печы.

Белы вугаль — пра рухаючую сілу вады.

Блакітны вугаль — пра рухаючую сілу ветру.

|| памянш. вугалёк, -лька́, мн. -лькі́, -лько́ў, м. (да 1 і 2 знач.), вуге́льчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 2 знач.) і вуго́льчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 2 знач.).

|| зб. вуго́лле, -я, н. (да 2 знач.).

|| прым. ву́гальны, -ая, -ае.


ву́гальшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто здабывае вугаль, шахцёр.

2. Той, хто вырабляе драўнінны вугаль.

|| ж. ву́гальшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. ву́гальшчыцкі, -ая, -ае.


вуглава́ты, -ая, -ае.

1. З выступамі і вугламі, няроўны. Вуглаватыя камяні. Вуглаватая постаць (з востра выступаючымі абрысамі).

2. перан. Няўклюдны, нязграбны. Вуглаватыя рухі.

|| наз. вуглава́тасць, -і, ж.


вуглавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. вугал.

2. Які знаходзіцца на вугле або ў вугле. В. дом. В. пакой. В. ўдар (у спорце: удар з вугла поля).

3. Які мае адносіны да вымярэння вуглоў (спец.). В. градус.


вугламе́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэхнічная прылада для вымярэння вуглоў.

|| прым. вугламе́рны, -ая, -ае. Вугламерныя інструменты.


вугле...¹ (а таксама вугля...¹), Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. слову «вугаль», напр.: вуглездабыча, вуглеабпальванне; пішацца «вугле...», калі другая частка слова мае націск не на першым складзе.


вугле...² (а таксама вугля...²).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які адносіцца да вугляроду, утрымлівае вуглярод, напр.: вуглевадарод, вуглекіслотны; пішацца «вугле...», калі ў другой частцы слова націск падае не на першы склад.


вуглевадаро́д, -у, М -дзе, м.

Хімічнае злучэнне вугляроду і вадароду.

|| прым. вуглевадаро́дны, -ая, -ае.


вуглевыпа́льванне, -я, н. (спец.).

Выраб драўнянага вугалю шляхам спальвання драўніны.


вуглевыпа́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які займаецца вуглевыпальваннем.


вугледрабі́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для драблення каменнага вугалю.


вуглездабы́ча, -ы, ж.

Здабыча каменнага вугалю.


вуглекіслата́, -ы́, ДМ -лаце́, ж.

Абыходкавая назва двухвокісу вугляроду.

|| прым. вуглекісло́тны, -ая, -ае.


вуглепрамысло́васць, -і, ж.

Прамысловасць па здабычы каменнага вугалю.

|| прым. вуглепрамысло́вы, -ая, -ае.


вугля...¹ (гл. вугле...¹).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. вугаль; ужыв. замест «вугле...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: вугляносны, вуглякоп.


вугля...² (гл. вугле...²).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. вуглярод; ужыв. замест «вугле...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: вугляводы, вугляпластык.


вугляво́ды, -аў, адз. -во́д, -у, М -дзе, м.

Неабходныя для жыццядзейнасці арганічныя рэчывы, якія ўтрымліваюць у сабе вуглярод, кісларод і вадарод.

|| прым. вугляво́дны, -ая, -ае і вугляво́дзісты, -ая, -ае.


вуглякі́слы, -ая, -ае.

Які адносіцца да солей вугальнай кіслаты.


вугляро́д, -у, М -дзе, м.

Хімічны элемент, які з’яўляецца асновай усіх арганічных рэчываў у прыродзе.

|| прым. вугляро́дны, -ая, -ае.


вуго́лле гл. вугаль.


вуго́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чарцёжны інструмент у форме трохвугольніка для вычэрчвання вуглоў, правядзення перпендыкулярных ліній.

2. Металічная накладка, якая змацоўвае вуглы чаго-н. (рам і пад.).


вуго́льчык гл. вугаль.


вуго́р¹, -гра́, мн. -гры́, -гро́ў, м.

Рыба атрада касцістых, падобная на змяю.

|| прым. вугро́вы, -ая, -ае.


вуго́р², -гра́, мн. -гры́, -гро́ў, м.

Невялікі бугарок — тлушчавая пробка ў порах скуры. Твар у вуграх.

|| прым. вугры́сты, -ая, -ае.


вуграва́ты, -ая, -ае.

Пакрыты вуграмі². В. твар.


ву́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Рыбалоўная снасць — гнуткая доўгая палка, да якой прымацавана лёска з кручком. Закінуць вуду (таксама перан.: паспрабаваць папярэдне разведаць што-н.; разм.). Злавіць на вуду (таксама перан.: падманам, хітрасцю выведаць што-н.; разм.).

|| памянш. ву́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


вудзі́льна, -а, мн. -ы, -аў, н.

Частка вуды — доўгая гнуткая палка, да якой прымацоўваецца лёска. Арэхавае в.

|| прым. вудзі́льневы, -ая, -ае.


вудзі́льны, -ая, -ае.

Які служыць для вуджэння рыбы. В. рыштунак.


вудзі́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вудзіць рыбу.

|| ж. вудзі́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. вудзі́льшчыцкі, -ая, -ае.


ву́дзіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіцца; незак.

Лавіцца на вуду. З раніцы рыба добра вудзілася.


ву́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., каго.

Лавіць вудай (рыбу).

|| наз. вуджэ́нне, -я, н.


вуж, вужа́ і (радзей) ву́жа, мн. вужы́, -о́ў, м.

Адна з неядавітых змей сямейства паўзуноў. Выкручвацца вужом (таксама перан.:

1) падлізвацца, падлашчвацца, дабіваючыся чаго-н.;

2) падманам, хітрасцю старацца выйсці з цяжкага становішча).

|| прым. вужо́вы, -ая, -ае.


вужаві́нне, -я, н.

Скура змяі, скінутая ў час лінькі.


вужа́ка, -і, ДМ -жа́цы, мн. -і, -жа́к, ж.

1. Агульная назва паўзуноў з доўгім гнуткім целам без ног; змяя (разм.). Віцца вужакай (таксама перан.: падлізвацца, падлашчвацца, дабіваючыся чаго-н.).

2. перан. Пра ліхога, каварнага чалавека.

|| прым. вужа́чы, -ая, -ае. Вужачая скура.


вужаня́ і вужанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня вужа.


вужы́шча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Тоўстая кручаная вяроўка, якой уціскаюць вазы (з сенам, снапамі і пад.).


вуза́, -ы́, ж.

Клейкае рэчыва, якое выпрацоўваюць пчолы з гаючых смалістых выдзяленняў пупышак дрэў (бярозы, таполі, асіны); пропаліс.


вуздэ́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Частка вупражы — аброць з рамянёў з цуглямі, якая надзяваецца на галаву каню. Раменная в.

|| прым. вуздэ́чкавы, -ая, -ае.


ву́зел¹, -зла́, мн. -злы́, -зло́ў, м.

1. Месца, дзе звязаны канцы чаго-н. або зацягнута пятля на чым-н. Завязаць в. або вузлом. В. на канаце. Хусцінка на шыі завязана ў в. Марскі в. (асобы спосаб завязвання тросаў у маракоў).

2. Месца перакрыжавання, стыку чаго-н. і пад. (ліній, магістралей, валокнаў і пад.). Чыгуначны в. В. дарог. Тэлеграфны в. Нервовы в. В. супярэчнасцей (перан.).

3. Частка механізма або тэхнічнае ўстройства, якія ўяўляюць сабой складанае злучэнне дэталей, асобных частак (спец.). Зборка вузлоў. Санітарныя вузлы ў кватэрах (каналізацыя, водаправод і пад.).

4. Тое, што і клунак. Звязаць рэчы ў в.

Гордзіеў вузел (кніжн.) — пра заблытаныя абставіны, справы [па імені цара Гордзія, што завязаў вузел, які быў рассечаны Аляксандрам Македонскім]. Рассячы гордзіеў вузел (смела вырашыць цяжкае пытанне).

|| памянш. вузе́льчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 4 знач.).

|| прым. вузлавы́, -а́я, -о́е (да 1—3 знач.).


ву́зел², -зла́, мн. -злы́, -зло́ў, м. (спец.).

Адзінка скорасці судна, роўная адной марской мілі ў гадзіну.


вузе́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак.

Станавіцца вузейшым.

|| зак. павузе́ць, -е́е.


вузі́ць, ву́жу, ву́зіш, ву́зіць; ву́жаны; незак., што.

Рабіць вузейшым, звужваць. В. штаны.


вузка...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. ў знач. слова «вузкі», напр.: вузкалобы, вузкаплечы, вузкаспецыяльны.


вузкава́ты, -ая, -ае.

Недастатковы па шырыні. В. рукаў. В. праезд.


вузкакале́йка, -і, ДМ -ле́йцы, мн. -і, -ле́ек, ж. (разм.).

Вузкакалейная чыгунка.


вузкакале́йны, -ая, -ае.

З вузкай рэйкавай каляёй. Вузкакалейная чыгунка.


ву́зкі, -ая, -ае; вузе́йшы.

1. Невялікі ў шырыню, у папярочніку. Вузкая дарога. Вузкае месца (перан.: пра цяжкасці ў ажыццяўленні чаго-н.).

2. Вельмі цесны, недастаткова прасторны. В. рукаў. Кашуля вузкая ў грудзях.

3. Які ахоплівае нямногае, нямногіх, абмежаваны. Вузкая спецыяльнасць. Вузкае кола сяброў. Вузкая нарада.

4. перан. З абмежаванымі поглядамі, інтарэсамі, недалёкі. В. кругагляд.

|| наз. ву́зкасць, -і, ж. (да 1 і 4 знач.).


вузлава́ты, -ая, -ае.

1. Які мае вузлы, няроўны. Вузлаватая пража.

2. З патаўшчэннямі, ушчыльненнямі мышачнай тканкі. Вузлаватыя вены. Вузлаватыя пальцы.

|| наз. вузлава́тасць, -і, ж.


вузлавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. вузел¹.

2. перан. Асноўны, галоўны, самы істотны. Вузлавое пытанне.


ву́зы, -аў (высок.).

Тое, што аб’ядноўвае, звязвае, стварае ўнутраную сувязь, адзінства. В. братэрства, дружбы.


ву́лей, ву́лея і вулля́, мн. вуллі́ і вуллёў, м.

Спецыяльная скрынка або выдзеўбаная калода для пчол. Рамачны в. На пасецы было пятнаццаць вуллёў.

|| прым. вуллёвы, -ая, -ае.


ву́ліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

1. У населеных пунктах: два рады дамоў і прастора паміж імі для праходу і праезду, а таксама сама гэта прастора. Шырокая в. Галоўная в. горада. Апынуцца на вуліцы (таксама перан.: без жылля). Выкінуць на вуліцу (таксама перан.:

1) выселіўшы, пазбавіць жылля;

2) звольніць з работы, пазбавіць сродкаў існавання). На пажар збеглася ўся в. (перан.: усе жыхары вуліцы; разм.). Будзе і на нашай вуліцы свята (прыказка: і для нас наступіць радасць, урачыстасць).

2. Месца пад адкрытым небам у процілегласць памяшканню. На вуліцы такая відната.

3. перан. Асяроддзе, якое сваёй некультурнасцю, нявыхаванасцю дрэнна ўплывае на каго-н. Дрэнны ўплыў вуліцы.

|| памянш. ву́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ву́лічны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.). В. рух (на вуліцах).


вулка́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Канічная гара з кратарам на вяршыні, праз які час ад часу вывяргаюцца лава, агонь, попел. Патухлы в. Дзеючы в.

|| прым. вулкані́чны, -ая, -ае. Вулканічныя пароды.


вулканізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) вулканізацыю.


вулканіза́цыя, -і, ж.

Хімічная апрацоўка матэрыялаў для надання ім пругкасці, трываласці і іншых уласцівасцей.

|| прым. вулканізацы́йны, -ая, -ае.


вульга́рны, -ая, -ае.

1. Пошлы, непрыстойны, грубы. В. выраз.

2. Спрошчаны да крайнасці, да скажэння сэнсу. В. выклад вучэння.

|| наз. вульга́рнасць, -і, ж.


вульгарызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Пада́ць (падаваць) у груба спрошчаным, скажоным выглядзе. В. навуку.

|| наз. вульгарыза́цыя, -і, ж.


вульгарыза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які вульгарызуе што-н.

|| прым. вульгарыза́тарскі, -ая, -ае.


вульгары́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Грубае, вульгарнае (у 1 знач.) слова або выраз, ужыты ў літаратурнай мове.


вундэркі́нд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Дзіця з надзвычайнымі здольнасцямі.

|| прым. вундэркі́ндаўскі, -ая, -ае.


вунь, часц.

1. указ. Ужыв. для ўдакладнення месца ці месцазнаходжання каго-, чаго-н. Вунь там, каля лесу. А вунь, што гэта за дрэва?

2. вылуч. Вылучае або падкрэслівае значэнне таго ці іншага слова ў сказе. Вунь нядаўна мы іх бачылі тут.

3. узмацн. У спалучэнні з займеннікамі ўказвае на меру або ступень якасці чаго-н. Вунь колькі ягад вы набралі. Вунь якая глыбокая яма. 4. у знач. прысл. У тым месцы, не тут. Вунь відаць вёска.

Вунь (яно) што або вунь (яно) як (разм.) — вокліч для выказвання здзіўлення або ўсведамлення.


ву́праж, -ы, ж.

1. Рыштунак для запрэжкі (у 1 знач.). Конская в.

2. Счэпнае прыстасаванне ў вагонах (спец.).

|| прым. ву́пражны, -ая, -ае.


вурката́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ко́ча; незак. (разм.).

Утвараць аднастайныя пералівістыя гукі, глуха грукатаць. Вуркатаў гром. Машыны вуркочуць.

|| наз. вурката́нне, -я, н.


вуркатлі́вы, -ая, -ае.

1. Які раскаціста гучыць, глуха грукоча. В. гром.

2. Бурклівы. Вуркатлівая старая.

|| наз. вуркатлі́васць, -і, ж.


вурча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; незак.

Тое, што і бурчаць (у 1 знач.).

|| наз. вурча́нне, -я, н.


вус гл. вусы.


вуса́ты, -ая, -ае.

З вусамі; з доўгімі або густымі вусамі. В. мужчына. В. матыль.

|| наз. вуса́тасць, -і, ж.


вуса́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

1. Чалавек з вялікімі вусамі.

2. Рыба сямейства карпавых.

|| прым. вусачо́вы, -ая, -ае (да 2 знач.).


ву́сень, -я, мн. -і, -яў, м.

Лічынка матыля, падобная на чарвяка.

|| прым. ву́сеневы, -ая, -ае.


ву́сікі, -аў, адз. ву́сік, -а, м.

1. Маленькія вусы. У хлопца ўжо в. прабіваюцца.

2. У раслін: ніткападобныя атожылкі на лістах, сцёблах.

3. У членістаногіх: органы нюху і дотыку ў выглядзе прыдаткаў на галаве.

|| прым. ву́сікавы, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.; спец.).


ву́сны¹, -аў.

Губы, рот. Тонкія в. Чуць з трэціх вуснаў (не непасрэдна, ад каго-н.). З вуснаў у в. (ад аднаго да другога).


ву́сны², -ая, -ае.

Які вымаўляецца, не пісьмовы. Вусная заява. Вусная мова. Вусная народная творчасць.

|| наз. ву́снасць, -і, ж. (спец.). В. судовага разбору.


ву́стрыца, -ы, мн. -ы, -рыц, ж.

Ядомы марскі малюск.

|| прым. ву́стрычны, -ая, -ае.


ву́сце, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Месца ўпадзення ракі (у мора, возера ці ў іншую раку). В. Прыпяці.

2. Выхадная адтуліна чаго-н. В. ствала шахты. В. сеткі.

|| памянш. ву́сцейка, -а, мн. -і, -аў, н. (да 2 знач.; спец.).

|| прым. ву́сцевы, -ая, -ае (да 1 знач.).


ву́сцілка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Тонкая подсцілка на ўнутранай частцы падэшвы ў абутку.

|| прым. ву́сцілкавы, -ая, -ае.


ву́сцішны, -ая, -ае (разм.).

1. Ціхі, спакойны. В. лес.

2. Страшны, жудасны. Адной у хаце стала вусцішна (прысл.).

|| наз. ву́сцішнасць, -і, ж.


ву́сы, -о́ў, адз. вус, ву́са, м.

1. Валасы над верхняй губой у мужчын. Ён носіць в. Адгадаваць в.

2. У жывёл: шчаціністыя валасы па баках верхняй губы. Кот варушыць вусамі.

3. Тое, што і вусікі (у 2 і 3 знач.).

І ў вус (сабе) не дзьме (разм.) — не турбуецца, не клапоціцца ні пра што.

Матаць (сабе) на вус што (разм.) — запамінаць з якой-н. мэтай, прымячаць.

Самі з вусамі (разм., жарт.) — не горшыя за іншых.


ву́тка¹, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (разм.).

Фальшывая сенсацыйная чутка. Пусціць вутку. Газетная в.


ву́тка², -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Пасудзіна з доўгім носам для мачы, якая падаецца ляжачым хворым мужчынам.


вух, выкл.

1. Выражае пачуццё здзіўлення, захаплення і пад. перад сілай, незвычайнасцю чаго-н. Вух, якое высокае дрэва! Вух, як садзяць гарматы!

2. Ужыв. як гукапераймальнае для перадачы моцнага і глухога гуку ад удару, выстралу і пад.


ву́ха, -а, мн. ву́шы іліч. 2, 3, 4) ву́хі, вушэ́й, н.

1. Орган слыху, а таксама вонкавая частка яго ў форме ракавіны. Унутранае в. Адмарозіць вушы. Пачухаць за вухам. Праваліцца па самыя вушы (вельмі глыбока). Тугаваты (тугі) на в. (глухаваты). На в. гаварыць (ціха, каля самага вуха таго, хто слухае). Міма вушэй прапусціць што-н. (пакінуць без увагі). В. рэжа або дзярэ (пра непрыемныя спевы, музыку; разм.). Не бачыць каму-н. каго-, што-н. як сваіх вушэй (ніколі не ўбачыць, не атрымаць; разм.). За вушы не адцягнеш каго-н. (вельмі падабацца каму-н. што-н.; разм.). Адным вухам (або краем вуха) чуў (не поўнасцю, без падрабязнасцей; разм.). І сцены вушы маюць (тут могуць падслухваць). Вушы наставіць (натапырыць) (пачаць прыслухоўвацца). Трымаць вушы востра (не быць вельмі даверлівым, быць асцярожным, пільным; разм.). У вушы ўвесці каму (падказаць каму-н. неабходнасць якога-н. дзеяння). Як у вуху (зацішна, цёпла).

2. перан., звычайна адз. Здольнасць успрымаць гукі. Чуткае в. ў каго-н.

3. часцей мн. У цёплай шапцы-вушанцы — бакавыя адкідныя часткі. Шапка з вушамі.

4. У некаторых прадметаў: бакавая частка, прыстасаванне для падвешвання, пад’ёму. Вушы цэбра.

І вухам не вядзе (разм.) — не звяртае ніякай увагі.

Па вушы закахацца (разм.) — вельмі моцна.

Па (самыя) вушы (разм.) — вельмі глыбока, многа, моцна; поўнасцю. Па (самыя) вушы ўвайсці ў справу. Дома работы па вушы.

Ні вуха ні рыла (не разумее, не ведае і пад.; разм.) — зусім нічога (не разумее, не ведае і пад.).

|| памянш. ву́шка, -а, мн. -і, -шак, н. (да 1 знач.). За в. ды на сонейка (выкрыць, прыцягнуць да адказнасці каго-н.).

|| прым. вушны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Вушныя хваробы. В. урач (па лячэнні вуха; разм.). Вушная ракавіна.


вухавёртка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Прамакрылае насякомае з плоскім доўгім цельцам.


ву́хаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і вухкаць.

|| наз. ву́ханне, -я, н.


ву́хкаць гл. вухнуць.


ву́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

1. Усклікнуць «вух». Вухнуўшы, ударыў ломам па лёдзе. Вухнула сава.

2. Тое, што і бухнуць¹ (у 1 знач.). Глуха вухнуў гром.

|| незак. ву́хкаць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. ву́хканне, -я, н.


ву́чань, -чня, мн. -чні, -чняў, м.

1. Той, хто вучыцца ў школе ці ў прафесійна-тэхнічным вучылішчы. В. сярэдняй школы. В. рамеснага вучылішча.

2. Той, хто вучыцца чаму-н. у каго-н. В. шаўца. В. слесара.

3. Паслядоўнік чыйго-н. вучэння (да 2 знач.); той, хто вывучыў што-н. пад кіраўніцтвам каго-н. В. славутага генетыка Вавілава. Дастойны в. свайго настаўніка.

|| ж. вучані́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вучнёўскі, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


вучнёўскі, -ая, -ае.

1. гл. вучань.

2. перан. Несамастойны, без творчай думкі. В. артыкул.


вучнёўства, -а, н.

Прабыванне ў становішчы вучня (у 1 і 2 знач.). Гады вучнёўства.


вучо́ба гл. вучыцца.


вучо́насць, -і, ж.

Валоданне вялікімі ведамі; высокая адукаванасць. Вызначацца сваёй вучонасцю.


вучо́ны, -ая, -ае.

1. Вывучаны, навучаны чаму-н. Не вучы вучонага (прыказка). В. мядзведзь (дрэсіраваны).

2. Высокаадукаваны, які многа ведае ў галіне якой-н. навукі. В. чалавек. В. садавод.

3. Які мае адносіны да навукі, навуковы. Вучонае званне. Вучоная ступень.

4. у знач. наз. вучо́ны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Спецыяліст у якой-н. галіне навукі. Выдатны в.


вучы́лішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Назва некаторых ніжэйшых і сярэдніх спецыяльных, а таксама некаторых вышэйшых навучальных устаноў. Прафесійна-тэхнічнае в. Медыцынскае в. Вышэйшае тэхнічнае в.

|| прым. вучы́лішчны, -ая, -ае.


вучы́цца, вучу́ся, ву́чышся, ву́чыцца; незак.

1. чаму і з інф. Засвойваць якія-н. веды, навыкі, звычкі. В. грамаце. В. майстэрству. В. быць самастойным.

2. Атрымліваць адукацыю, спецыяльнасць. В. ў школе. В. на настаўніка. В. за слесара.

|| зак. вы́вучыцца, -вучуся, -вучышся, -вучыцца і навучы́цца, -вучу́ся, -ву́чышся, -ву́чыцца.

|| наз. вучо́ба, -ы, ж. (да 2 знач.) і вучэ́нне, -я, н. Палітычная вучоба. Паслаць на вучобу каго-н.


вучы́ць, вучу́, ву́чыш, ву́чыць; ву́чаны; незак.

1. каго чаму і з інф. Перадаваць каму-н. якія-н. веды, навыкі, звычкі. В. англійскай мове. В. сына плаваць. В. гаспадарыць.

2. перан., каго чаму і з інф. Настаўляць чаму-н., пабуджаць да чаго-н. В. паважаць старэйшых. В. дзяцей толькі добраму.

3. з дадан. Абгрунтоўваць, развіваць якую-н. тэорыю, думку, погляд. Тэорыя вучыць, што свядомасць чалавека ёсць прадукт яго грамадскага жыцця.

4. што. Займаючыся, засвойваць, запамінаць. В. урок. В. верш. В. ролю.

5. каго. Караць, біць (разм.). Мала вас вучылі дубцом!

|| зак. вы́вучыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны і навучы́ць, -вучу́, -ву́чыш, -ву́чыць; -ву́чаны; наз. вы́вучка, -і, ДМ -чцы, ж. (паводле 1 знач.) і навуча́нне, -я, н. (паводле 1 знач.). Аддаць на вывучку. Усеагульнае абавязковае навучанне.

|| наз. вучэ́нне, -я, н. (да 1, 4 і 5 знач.).


вучэ́бны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да вучобы, навучання. В. год. В. працэс. В. дапаможнік. В. патрон (у адрозненне ад баявога).

2. Такі, дзе ажыццяўляецца падрыхтоўка, трэніроўка для якога-н. роду службы. Вучэбнае судна. В. збор.


вучэ́нне, -я, н.

1. гл. вучыць, вучыцца.

2. Сукупнасць тэарэтычных палажэнняў аб якой-н. галіне ведаў, сістэма поглядаў на што-н. В. аб прыродзе.


вуша́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Бакавы брус у дзвярной асадзе.

|| прым. вуша́чны, -ая, -ае.


вуша́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Цёплая шапка з вушамі (гл. вуха ў 3 знач.).


вуша́сты, -ая, -ае (разм.).

З вялікімі вушамі. В. кажан.

|| наз. вуша́стасць, -і, ж.


ву́шка, -а, мн. -і, -шак, н.

1. гл. вуха.

2. Тое, што і вуха (у 4 знач.). В. звона. В. бота.

3. Дзірачка ў іголцы для ўцягвання ніткі.

Іголкавае в.

4. пераважна мн. Макаронны выраб у выглядзе фігурных кавалачкаў цеста. Булён з вушкамі.

|| прым. ву́шкавы, -ая, -ае.


вушні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Урач, спецыяліст па хваробах вуха.


вушны́ гл. вуха.


ву́шы гл. вуха.


вы, вас, вам, вас, ва́мі, аб вас, адз. ты; займ. асаб. 2 ас. мн.

Ужыв. пры звароце да некалькіх асоб, а таксама як форма ветлівага звароту да адной асобы.

На вы (гаварыць, быць з кім-н. і пад.) — пра адносіны паміж людзьмі, калі гавораць адзін другому «вы», а не «ты».


вы... дзеяслоўная прыстаўка.

Азначае:

1) вычарпальнасць дзеяння, дасягненне чаго-н., напр.: вывучыць, вызначыць;

2) рух знутры, сярэдзіны чаго-н., напр.: выбегчы, выехаць;

3) з часціцай -цца — поўную вычарпальнасць дзеяння, задаволенасць дзеяннем, напр.: вылежацца, выспацца.


вы́бавіць, -баўлю, -бавіш, -бавіць; -баўлены; зак. (разм.).

1. каго-што. Выцягнуць, дастаць тое, што засела, загрузла. В. воз з гразі. В. з бяды (перан.).

2. каго. Пераканаць, прымусіць выйсці, выехаць адкуль-н. В. дзяцей з хаты на вуліцу.

|| незак. выбаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́балбатаць, -бачу, -бачаш, -бача; -бачы; -батаны; зак. (разм.).

Расказаць пра тое, што неабходна было трымаць у сакрэце.


вы́бар, -у, м.

1. гл. выбраць.

2. Тое, з чаго можна выбраць. Вялікі в. тавараў.

3. Аб тым, хто выбраны, што выбрана. Адобрыць чый-н. выбар.

Без выбару — без разбору, не выбіраючы. Чытаць усё без выбару.

На выбар — выбраць паводле меркавання. Даць на выбар.


вы́барачны, -ая, -ае.

Не суцэльны, частковы. В. кантроль.


вы́барка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. звычайна мн. Матэрыялы (загатоўкі, вытрымкі і пад.), падабраныя на якую-н. тэму, падборка (у 2 знач.). Выбаркі з твораў пісьменнікаў.

2. Паглыбленне, выструганае рубанкам. Глыбокая в.


вы́барнасць, -і, ж.

Замяшчэнне пасад шляхам выбараў. Прынцып выбарнасці. В. органаў кіравання і кантролю.


вы́барны, -ая, -ае.

Які займае пасаду шляхам выбараў. Выбарная пасада.


вы́барчы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да выбараў. В. закон. В. ўчастак. В. бюлетэнь.


вы́баршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто ўдзельнічае ў выбарах або мае на гэта права. Сустрэча дэпутата з выбаршчыкамі.

2. Пры двухступенных або многаступенных выбарах — асоба, упаўнаважаная для ўдзелу ў выбарах.

|| ж. вы́баршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. вы́баршчыцкі, -ая, -ае.


вы́бары, -аў.

Выбранне шляхам галасавання дэпутатаў, службовых асоб, членаў арганізацыі. В. ў Нацыянальны сход.


выбача́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Які заслугоўвае выбачэння; даравальны. В. ўчынак. В. тон.

|| наз. выбача́льнасць, -і, ж.


выбача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каму, каму за што, на што і без дап.

1. Не караць за што-н., дараваць. Выбачай мне за спазненне.

2. выбача́й(це). Ужыв. пры звароце да каго-н. (часам як пабочнае), калі просяць прабачэння за турботы, непрыемнасць і пад. Выбачайце, тут я пагарачыўся.

|| зак. вы́бачыць, -чу, -чыш, -чыць.


выба́члівы, -ая, -ае (кніжн.).

Які выказвае выбачэнне. В. тон.

|| наз. выба́члівасць, -і, ж.


выбачэ́нне, -я, н.

Дараванне віны; тое, што і прабачэнне.


вы́бегчы, -бегу, -бежыш, -бежыць; -бежым, -бежыце, -бегуць; -бег, -гла; -бежы; зак.

1. Выйсці адкуль-н., накіравацца адкуль-н., куды-н., рухаючыся бягом. В. з хаты. З лесу выбег лось.

2. Выцечы адкуль-н. цераз край. Выбегла малако з каструлі.

|| незак. выбяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́беліць гл. бяліць.


выбіра́цца гл. выбрацца.


выбіра́ць гл. выбраць.


выбі́тны, -ая, -ае.

Выдатны, выключны. В. вучоны.


вы́біцца, -б’юся, -б’ешся, -б’ецца; зак.

1. з чаго. З цяжкасцямі выйсці адкуль-н., вызваліцца. В. з натоўпу. В. з галечы. В. з даўгоў.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прабіцца, вылезці з-пад чаго-н. на паверхню. Агонь выбіўся з-пад страхі. Валасы выбіліся з-пад хусткі.

3. Разбіцца (пра шкло акна). Выбілася шыба.

Выбіцца з сіл — вельмі стаміцца, знемагчы.

Выбіцца з графіка — парушыць графік работ.

Выбіцца са сну (разм.) — доўга не засынаць, часта прачынацца ноччу.

Выбіцца (або выйсці) у людзі (разм.) — пасля доўгіх намаганняў дасягнуць добрага грамадскага становішча.

|| незак. выбіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́біць, -б’ю, -б’еш, -б’е; -біты; зак.

1. каго-што. Ударам выдаліць; з боем выгнаць, адцясніць. В. акно. В. ворага з горада. В. з каляіны (перан.: парушыць прывычны спосаб жыцця).

2. што. Ударамі ачысціць ад пылу. В. дыван.

3. што. Ударамі зрабіць паглыбленне ў чым-н.; вычаканіць. В. медаль.

4. што. Знішчыць градам, вытаптаць і пад. (пасевы, поле і г.д.). Град выбіў жыта. В. сцежку ў жыце.

5. што. З цяжкасцю дамагчыся атрымання чаго-н. (разм.). В. дадатковыя сродкі.

|| незак. выбіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́бліск, -у, мн. -і, -аў, м.

Успышка чаго-н. В. агню.


вы́бліснуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; зак.

Паказацца, ярка засвяціўшыся, заззяўшы. Сонца выбліснула з-за хмары.

|| незак. выблі́скваць, -ае.


вы́блытацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Вызваліцца з чаго-н., што аблытвае ногі, рукі. В. з дроту.

2. перан. Выйсці з цяжкага, складанага становішча (разм.). В. з даўгоў. В. з непрыемнай гісторыі.


вы́блытаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. каго-што. Разблытаўшы, выняць, вызваліць. В. птушку з сіла.

2. перан., каго. Памагчы выйсці з цяжкага становішча (разм.). В. з небяспечнай справы.

|| незак. выблы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


выбо́іна, -ы, мн. -ы, -бо́ін, ж.

1. Паглыбленне на паверхні чаго-н., выбітае ўдарам.

2. Яма на дарозе ад язды. Дарога ў выбоінах.


выбо́істы, -ая, -ае.

З выбоінамі; калдобісты. Выбоістая дарога.

|| наз. выбо́істасць, -і, ж.


выбра́ннік, -а, мн. -і, -аў, м. (высок.).

Той, хто выбраны кім-н. Дэпутаты Нацыянальнага сходу. В. лёсу (перан.).

|| ж. выбра́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. выбра́нніцкі, -ая, -ае.


вы́браны, -ая, -ае.

1. Адабраны для масавага выдання. Выбраныя творы Якуба Коласа.

2. Лепшы, які выдзяляецца чым-н. сярод іншых, прывілеяваны. Выбранае кола людзей.


вы́брацца, -беруся, -берашся, -берацца; -берыся; зак.

1. З цяжкасцямі выйсці, выехаць адкуль-н. В. з натоўпу. В. з бяды (перан.).

2. Выселіцца, перабрацца. В. на другую кватэру.

3. Знайсці час, магчымасць адправіцца куды-н. (разм.). В. ў кіно.

|| незак. выбіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́браць, -беру, -бераш, -бера; -беры; -браны; зак.

1. што. Адабраць, выняць. В. смецце з зерня. В. цытаты з класікаў.

2. каго-што. Узяць патрэбнае, аддаць перавагу каму-, чаму-н. В. кнігу для чытання. В. прафесію. В. спадарожніка.

3. каго (што). Абраць галасаваннем. В. новы склад прафкама.

4. што. Выняць, дастаць адкуль-н. усё да апошняга; зрасходаваць. В. ваду са студні. В. ліміты.

5. што. Сабраць ураджай бульбы, агуркоў і пад. В. цыбулю ў агародзе.

6. што. Знайсці, вызваліць для якой-н. мэты (пра час). В. вольную часіну.

|| незак. выбіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́бар, -у, м. (да 1 і 2 знач.).


вы́брукаваць гл. брукаваць.


вы́брык, -у, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. гл. выбрыкваць.

2. Учынак, які супярэчыць агульнапрынятым нормам паводзін. Гэта ўсё яго выбрыкі.


выбры́кваць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Бегаючы, ускідваць заднімі нагамі (пра жывёл).

2. перан. Гарэзіць, дурэць.

|| аднакр. вы́брыкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. вы́брык, -у, мн. -і, -аў, м.


вы́брысці, -брыду, -брыдзеш, -брыдзе; -брыдзі; зак.

Брыдучы, выйсці адкуль-н. В. з вады. В. з зачараванага кола (перан.).


вы́брыць, -брыю, -брыеш, -брые; -брыты; зак., каго-што.

Зрэзаць брытвай валасы на чым-н., выгаліць. В. твар.

|| незак. выбрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. вы́брыцца, -брыюся, -брыешся, -брыецца; незак. выбрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́будаваць гл. будаваць.


выбудо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і будаваць (у 1 знач.).


вы́бух, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Імгненнае вызваленне энергіі, якое суправаджаецца ўтварэннем моцна нагрэтых, з высокім ціскам газаў; гук, які суправаджае такое вызваленне. Ядзерны в. В. газаў.

2. перан., чаго. Раптоўнае праяўленне чаго-н. В. смеху. В. абурэння.


вы́бухнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; зак.

1. Узарвацца. Снарад выбухнуў.

2. З сілай вырвацца адкуль-н. Полымя з дымам выбухнула з печы.

3. перан. Нечакана пачацца, раптоўна ўзнікнуць (пра пачуцці, грамадскія ўзрушэнні). Выбухнуў гнеў. Выбухнула забастоўка.

|| незак. выбуха́ць, -а́е.


выбухны́, -а́я, -о́е.

1. Які служыць для ўтварэння выбуху (у 1 знач.). Выбухная камера.

2. Такі, вымаўленне якога суправаджаецца выбухам (пра гукі мовы). Выбухныя зычныя.


выбухо́вы, -ая, -ае.

Які мае дачыненне да выбуху (у 1 знач.), з’яўляецца вынікам выбуху або здольны ўтварыць выбух ці здольны ўзрывацца. Выбуховая хваля. Выбуховыя рэчывы.


вы́быць, -буду, -будзеш, -будзе; вы́будзь; зак. (афіц.).

Перастаць знаходзіцца або лічыцца дзе-н. В. з горада. В. у камандзіроўку. В. са строю.

|| незак. выбыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выбыццё, -я́, н.


выбяга́ць гл. выбегчы.


вы́вад, -у і -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. вывесці¹.

2. -у. Суджэнне, якое лагічна вынікае з меркаванняў. Тэарэтычныя, практычныя вывады.

3. -а. Провад або прыстасаванне, прызначанае для сувязі са знешнім асяроддзем (спец.).

|| прым. вывадны́, -а́я, -о́е (да 3 знач.).


вы́вадак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

Птушаняты або дзеці млекакормячых, якія жывуць яшчэ разам. Вераб’іны в. Воўчы в.

|| прым. вы́вадкавы, -ая, -ае.


вы́вадка, -і, ДМ -дцы, ж.

1. гл. вывесці¹.

2. Вывад коней для агляду ці размінкі (спец.).

|| прым. вы́вадкавы, -ая, -ае.


вы́важыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., што.

1. Узважваючы, вызначыць вагу (спец.). В. тару.

2. Вывернуць рычагом. Насілу пень выважылі.

|| незак. выва́жваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́ваз гл. вывезці.


вы́вазіць, -важу, -вазіш, -вазіць; -важаны; зак., што.

Перавозячы часткамі, вывезці поўнасцю. В. увесь гной на поле.


вы́вазка гл. вывезці.


вывазны́ гл. вывезці.


вы́валачы, -лаку, -лачаш, -лача; -лачам, -лачаце, -лакуць; вы́валак, -кла; -лачы; -лачаны; зак., каго-што.

Выцягнуць волакам. В. лодку з вады на бераг.

|| незак. вывалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і вывала́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́валіцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

Выпасці, упасці адкуль-н. В. з воза. Кніга вывалілася з рук.

|| незак. выва́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́валіць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Выкульваючы, выдаліць адкуль-н. В. седакоў з саней.

|| незак. выва́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́варат, -у, М -раце, м.

1. Унутраны, левы бок тканіны, адзення. В. аднабаковага трыкатажу.

2. Становішча, пры якім орган ці яго частка вывернуты ўнутраным бокам наверх (спец.). В. павек.

3. Тое, што і выварацень.

|| прым. вы́варатны, -ая, -ае (да 2 знач.).


вы́варацень, -ратня, мн. -ратні, -ратняў, м.

Вывернутае з коранем дрэва. У лесе часцяком трапляліся вываратні.


вываро́чвацца гл. вывернуцца.


вываро́чваць гл. вывернуць.


вы́варыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

1. Здабыць што-н. пры дапамозе кіпячэння, выварвання. В. соль з марской вады.

2. Варкай давесці да патрэбнай ступені гатоўнасці або пераварыць (у 2 знач.). В. мяса.

3. Кіпячэннем ачысціць ад чаго-н. В. бялізну.


вы́вастрыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Добра навастрыць, зрабіць вострым. В. нож.

|| незак. выво́стрываць, -аю, -аеш, -ае.


вы́ведаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Разведаць што-н. такое, што трымаецца ў тайне. В. тайны. В. чые-н. намеры.

|| незак. выве́дваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́везці, -зу, -зеш, -зе; -вез, -зла; -зі; зак., каго-што.

1. Везучы, аддаліць, адправіць куды-н., за межы чаго-н. В. бярвенне з лесу. В. дзяцей за горад.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выручыць, дапамагчы выбрацца з цяжкага становішча (разм.). Вывез шчаслівы выпадак.

|| незак. выво́зіць, -во́жу, -во́зіш, -во́зіць.

|| наз. вы́ваз, -у, м. (да 1 знач.) і вы́вазка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1 знач.).

|| прым. вывазны́, -а́я, -о́е (паводле 1 знач.).


вы́вергнуты, -ая, -ае.

Пра горныя пароды: якія ўтварыліся ў выніку дзеяння вулканічных сіл. Вывергнутыя горныя пароды.


вы́вергнуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак. (кніжн.).

Вырвацца, выйсці знутры чаго-н. Вывергнуўся агонь з вулкана.

|| незак. вывярга́цца, -а́ецца.

|| наз. вывяржэ́нне, -я, н.


вы́вергнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што (кніжн.).

Выштурхнуць з сябе. Вулкан вывергнуў лаву.

|| незак. вывярга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вывяржэ́нне, -я, н.


вы́вернуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Раскалываўшыся, выпасці, упасці. Ад моцнага ветру вывернулася дрэва.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вывіхнуцца (разм.). Рука вывернулася ў плячы.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Перавярнуцца ўнутраным бокам наверх. Вывернуліся рукавы кашулі.

4. Спрытным рухам, паваротам выслізнуць, вызваліцца, абмінуць перашкоду. В. з рук праціўніка.

5. перан. Выйсці з цяжкага становішча (разм.). В. з бяды.

|| незак. вываро́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́вернуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак.

1. што з чаго. Варочаючы, выняць, выцягнуць. В. пень з коранем.

2. што. Надаць неўласцівы паварот, вывіхнуць (разм.). В. нагу.

3. каго-што з чаго. Валячы, перакульваючы, выдаліць адкуль-н. (разм.). В. вядро вады. В. седака з калёс.

4. што. Перавярнуць унутраным бокам наверх. В. кішэні. В. навалачку.

|| незак. вываро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́верцець, -рчу, -рціш, -рціць; -рці; -рчаны; зак., што (разм.).

Разгарнуўшы, раскруціўшы, выняць. В. харчы з хустачкі.


вы́верыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Дасканала праверыць. В. рукапіс.

|| незак. вывяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́верка, -і, ДМ -рцы, ж.


вы́весіць, -вешу, -весіш, -весіць; -вешаны; зак., што.

1. Павесіць для агульнага агляду, азнаямлення. В. аб’яву.

2. Павесіць на вольным паветры або ў памяшканні для прасушвання, праветрывання. В. бялізну на дварэ.

|| незак. выве́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́веславаць, -лую, -луеш, -луе; -луй; зак.

Грабучы вёсламі, выплысці. В. на сярэдзіну ракі.


вы́весці¹, -веду, -ведзеш, -ведзе; вы́веў, -вела; вы́ведзі; -ведзены; зак.

1. каго-што. Ведучы, накіраваць куды-н., выдаліць адкуль-н. В. войскі на парад. В. дзяцей на двор. В. каня з канюшні. В. з бяды (перан.).

2. каго-што з чаго. Выключыць, прымусіць выйсці са складу чаго-н. В. з гульні. В. з саставу прэзідыума.

3. перан., каго (што), з чаго. Уздзейнічаючы якім-н. чынам, прывесці ў які-н. стан, становішча. В. з раўнавагі (пазбавіць раўнавагі, спакою). В. з цярпення (раздражніць). В. з сябе (давесці да страты самавалодання).

4. каго-што. Знішчыць, вынішчыць. В. прусакоў. В. плямы на паліто.

5. што і без дап. Зрабіць вывад, прыйсці да чаго-н. разважаннем. В. формулу.

|| незак. выво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць.

|| наз. вывядзе́нне, -я, н. (да 2, 4 і 5 знач.), вы́вад, -у, М -дзе, м. (да 1 і 2 знач.) і вы́вадка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 4 знач.).


вы́весці², -веду, -ведзеш, -ведзе; вы́веў, -вела; вы́ведзі; -ведзены; зак.

1. каго. Распладзіць, выседзець з яйца (птушанят). В. куранят.

2. што. Вырасціць, стварыць (сорт раслін, пароду жывёл, птушак). В. новы сорт яблыкаў.

3. што. Збудаваць, паставіць. В. комін.

4. што. Старанна адлюстраваць, а таксама старанна вымавіць ці праспяваць. В. літару. В. трэль.

5. каго-што. Апісаць у мастацкім творы. В. вобраз сучасніка.

|| незак. выво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць.


вы́весціся¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ведзецца; вы́веўся, -велася; зак.

1. Перастаць існаваць; выйсці з ужытку. Вывелася рыба ў сажалцы. Такія звычаі ўжо даўно вывеліся.

2. Знікнуць, знішчыцца, аказацца выведзеным (гл. вывесці¹ ў 4 знач.). Плямы вывеліся.

|| незак. выво́дзіцца, -во́дзіцца.


вы́весціся², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ведзецца; вы́веўся, -велася; зак.

Пра птушанят, насякомых: паявіцца на свет.

|| незак. выво́дзіцца, -во́дзіцца.


вы́ветраць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; зак.

1. Пазбавіцца вільгаці, высахнуць. Гной выветраў.

2. Тое, што і выветрыцца (у 1 знач.).


вы́ветрыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -рыцца; зак.

1. Разбурыцца пад уплывам атмасферных ваганняў (пра горныя пароды).

2. Знікнуць пад уздзеяннем свежага паветра або ветру. Чад выветрыўся. В. з памяці (перан.).

|| незак. выве́трывацца, -аецца.

|| наз. выве́трыванне, -я, н. В. горных парод.


вы́ветрыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

1. Разбурыць пад уздзеяннем ветру, пад уплывам атмасферных ваганняў. Вецер выветрыў торф.

2. Прымусіць што-н. знікнуць праветрываннем або пад уздзеяннем ветру. В. смурод.

|| незак. выве́трываць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выве́трыванне, -я, н.


выве́шваць гл. вывесіць.


вы́віх, -у, мн. -і, -аў, м.

Зрушэнне косці ў суставе, а таксама месца, дзе адбылося такое зрушэнне. В. рукі. Фармалістычныя вывіхі ў творчасці (перан.).


вы́віхнуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак.

Зрушыцца ў суставе. Палец вывіхнуўся.


вы́віхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

Пашкодзіць, зрушыўшы косці ў суставе. В. нагу.

|| незак. выві́хваць, -аю, -аеш, -ае.


выво́дзіцца¹ гл. вывесціся¹.


выво́дзіцца² гл. вывесціся².


выво́дзіць¹ гл. вывесці¹.


выво́дзіць² гл. вывесці².


выво́зіць гл. вывезці.


выво́стрываць гл. вывастрыць.


вы́вудзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

1. Вылавіць вудай. В. шчупака.

2. перан. Выведаць, здабыць што-н. хітрыкамі, падманам (разм.). В. сакрэты. В. грошы ў каго-н.

|| незак. выву́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́вучка, -і, ДМ -чцы, ж.

1. гл. вывучыць.

2. Набытыя ў працэсе вучобы ўменне, навыкі, практычны вопыт. Добрая в. Ваенная в.


вы́вучыцца гл. вучыцца.


вы́вучыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. гл. вучыць.

2. што. Вучачы, засвоіць; развучыць. В. замежную мову. В. песню.

3. што. Навукова даследаваць, пазнаць. В. прычыны засухі. В. старажытную архітэктуру.

4. што. Уважліва назіраючы, азнаёміцца, зразумець. В. абстаноўку.

|| незак. вывуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выву́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́вучка, -і, ДМ -чцы, ж.


вы́вязаць, -вяжу, -вяжаш, -вяжа; -вяжы; -вязаны; зак., што.

Сплесці пры дапамозе кручка, спіц. В. узор.

|| незак. вывя́зваць, -аю, -аеш, -ае.


вывярга́цца гл. вывергнуцца.


вывярга́ць гл. вывергнуць.


вывяржэ́нне гл. вывергнуцца, вывергнуць.


вы́габлеваць гл. габляваць.


вы́гаварыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

Выказаць усё да канца. Дайце яму в.


вы́гаварыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. што. Вымавіць, сказаць. Гэта слова цяжка в.

2. што. Дамагчыся абяцання чаго-н. (разм.). В. тыдзень адтэрміноўкі.

3. каму. Прабраць (разм.). Маці выгаварыла хлапчуку за свавольства.

|| незак. выгаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гада, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -гад, ж.

1. Карысць, прыбытак; разлік. Атрымаць выгаду. Няма выгады ехаць туды.

2. Тое, што і выгода (у 1 і 2 знач.).


вы́гадавацца, -дуюся, -дуешся, -дуецца; -дуйся; зак.

Дасягнуць сталага ўзросту; вырасці. Дзяўчынка выгадавалася ў дзіцячым доме.


вы́гадаваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны; зак., каго-што.

Даглядаючы, вырасціць. В. дзяцей. В. сад.

|| незак. выгадо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гадаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Зберагчы, набыць, знайсці (пра час, сродкі, матэрыял). В. час. В. кавалак тканіны пры раскроі.

|| незак. выга́дваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гадны, -ая, -ае.

1. Які прыносіць выгаду, карысць. Выгаднае пагадненне.

2. Які мае перавагу; спрыяльны, добры. Выгаднае становішча. Выгаднае месца для будаўніцтва.

|| наз. вы́гаднасць, -і, ж.


вы́галадацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Тое, што і прагаладацца.


вы́галець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Стаць пустым, голым. Усё навокал выгалела.


вы́галіць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Зрэзаць брытвай валасы на чым-н.; выбрыць.

|| незак. выго́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| зак., звар. вы́галіцца, -люся, -лішся, -ліцца; незак. выго́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́ган, -у, мн. -ы, -аў, м.

Месца каля вёскі, дзе пасецца жывёла.

|| прым. вы́ганны, -ая, -ае.


вы́ганка гл. выгнаць.


выганя́ць гл. выгнаць.


вы́гар, -у, мн. -ы, -аў, м.

Участак лесу, балота, сенажаці, выпалены агнём, пажарам.


вы́гарадзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. што. Выдзеліць, аддзяліць агароджай. В. прагон для жывёлы.

2. перан., каго (што). Узяць пад абарону, пазбавіць ад адказнасці, абвінавачання каго-н. з вінаватых (разм.). В. сябра.

|| незак. выгаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гаралы, -ая, -ае.

1. Выпалены; які пасох, загінуў ад спёкі. Выгаралая трава.

2. Які страціў афарбоўку ад уздзеяння сонца. Выгаралыя валасы. Выгаралая хусцінка.


вы́гараць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -рыць; зак.

1. Згарэць поўнасцю. Выгаралі дровы ў печы. Вёска выгарала.

2. Выліняць, страціць натуральны колер. Матэрыял выгараў на сонцы.

|| незак. выгара́ць, -а́е і выга́рваць, -ае.


вы́гараць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -рыць; зак. (разм.).

Станоўча вырашыцца, удацца. Справа яго не выгарала.

|| незак. выгара́ць, -а́е.


вы́гарнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

Выграбці адкуль-н. В. жар з печы.

|| незак. выго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.


выгаро́джваць гл. выгарадзіць.


выга́рына, -ы, мн. -ы, -рын, ж.

Тое, што і выгар.


вы́гафтаваць гл. гафтаваць.


вы́гаціць, -гачу, -гаціш, -гаціць; -гачаны; зак., што.

Зрабіць гаць на чым-н. В. дарогу бярвеннем.

|| незак. выга́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гіб, -у, мн. -ы, -аў, м.

Выпукласць, выпуклая лінія згібу. В. дугі. В. ракі.


выгіба́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Тое, што і выгінацца.


выгіба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Тое, што і выгінаць.


вы́гін, -у, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і выгіб.


выгіна́сты, -ая, -ае (разм.).

Выгнуты, звілісты. Выгінастая шабля. Выгінастая сцежка.

|| наз. выгіна́стасць, -і, ж.


выгіна́цца гл. выгнуцца.


выгіна́ць гл. выгнуць.


вы́гладзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак.

1. Стаць роўным, гладкім. Выгладзіўся тронак рыдлёўкі.

2. Стаць адпрасаваным. Сукенка добра выгладзілася.

3. Стаць сытым, гладкім (разм.).

|| незак. выгла́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́гладзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. што. Зрабіць роўным, гладкім. В. дарогу.

2. што. Адпрасаваць, расправіць складкі. В. кашулю прасам.

3. каго (што). Адкарміць, зрабіць сытым (разм.). В. кабанчыка.

|| незак. выгла́джваць, -аю, -аеш, -ае.


выгле́джваць гл. выглядзець.


вы́гляд, -у, М -дзе, м.

1. Знешнасць, вонкавае аблічча; стан. Здаровы в. Шарападобны в. З вучоным выглядам.

2. У спалучэнні з прыназоўнікамі «з», «на», «пад» утварае прыслоўныя словазлучэнні ў знач. знешне. На в. або з выгляду ён яшчэ маладжавы.

Для выгляду — каб толькі здавалася.

Не падаць (або не паказаць) выгляду — не даць заўважыць, зразумець што-н.

Пад выглядам каго-чаго (разм.) — пад маркай каго-, чаго-н., выдаючы за каго-, што-н.

Рабіць выгляд — прыкідвацца, прытварацца.

У выглядзе чаго — у форме чаго-н. Выклаў даклад у выглядзе тэзісаў.


выгляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. выглядзець.

2. Мець які-н. выгляд або здавацца каму-н. кім-, чым-н. Добра в. В. героем.

3. Высоўваючыся з укрыцця, глядзець, пазіраць (разм.). В. з-за вугла.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Віднецца, быць відным. Насоўка выглядала з кішэні.


выгля́дваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і выглядаць (у 3 і 4 знач.).


вы́глядзець, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Уважліва назіраючы, заўважыць, знайсці. В. сябра ў натоўпе.

|| незак. выгляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е, выгля́дваць, -аю, -аеш, -ае і выгле́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́глянуць, -ну, -неш, -не; -глянь; зак.

1. Высунуўшыся з укрыцця, глянуць, паглядзець. В. з-за вугла на вуліцу.

2. Стаць відным, паказацца. З-за хмар выглянула сонца.

|| незак. выгля́дваць, -аю, -аеш, -ае і выгляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (разм.).


вы́глянцаваць, -цую, -цуеш, -цуе; -цуй; -цаваны; зак., што.

Навесці глянец на што-н. В. стол лакам. Выглянцаваныя манеры (перан.).

|| незак. выглянцо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


выгна́нне, -я, н.

1. гл. выгнаць (у 2 знач.).

2. Вымушанае знаходжанне дзе-н. у якасці выгнанага. Жыць у выгнанні.


выгна́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто знаходзіцца ў выгнанні.

|| ж. выгна́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. выгна́нніцкі, -ая, -ае.


вы́гнаць, -ганю, -ганіш, -ганіць; -гані; -гнаны; зак.

1. каго-што. Гонячы, прымусіць выйсці, выехаць; выдаліць. В. жывёлу з хлява. В. з работы (перан.).

2. каго-што. Выдаліць сілай, прагнаць. В. акупантаў. В. дрэнныя думкі з галавы (перан.).

3. што. Здабыць шляхам перагонкі (спец.). В. бочку шкіпінару.

|| незак. выганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. вы́ганка, -і, ДМ -нцы, ж. (да 3 знач.).


вы́гнісці і вы́гніць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -гніе; зак.

Згнісці ў адным месцы, у сярэдзіне або поўнасцю. Выгніў яблык. Падлога выгніла.

|| незак. выгніва́ць, -а́е.


вы́гнуцца, -гнуся, -гнешся, -гнецца; -ніся; зак.

Прыняць дугападобную форму, утварыць выгіб.

|| незак. выгіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і выгіба́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́гнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

1. Сагнуць дугой, надаць сагнутую форму. В. шыю.

2. Выпрастаць, разгарнуць (разм.). В. бляху.

|| незак. выгіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выгіба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выго́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. пераважна мн. (выго́ды, -аў). Усё, што задавальняе максімальныя запатрабаванні, чым зручна карыстацца. Кватэра з усімі выгодамі.

2. Прыволле. Гусям тут в.


выго́дны, -ая, -ае.

1. Добра прыстасаваны для зручнага карыстання, цалкам прыдатны. Выгодная канапа. Мне тут выгодна (безас.; у знач. вык.). Выгодна (прысл.) будзе ехаць.

2. Прывольны. Выгодныя мясціны.

|| наз. выго́днасць, -і, ж.


выго́львацца гл. выгаліць.


выго́льваць гл. выгаліць.


выграбны́, -а́я, -о́е.

Прызначаны для выграбання. Выграбная лапата.

Выграбная яма — памыйная яма для звальвання смецця, розных нечыстот.


вы́грабці, -грабу, -грабеш, -грабе; вы́граб, -бла; вы́грабі; -бены; зак., што.

1. Грабучы, выдаліць. В. попел з печы.

2. Грабучы, рыючы, утварыць паглыбленне. В. ямку, нару.

|| незак. выграба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́гравіраваць гл. гравіраваць.


вы́грузіцца, -ружуся, -рузішся, -рузіцца; зак.

Высадзіцца адкуль-н. з грузам. Вайсковая часць выгрузілася з поезда.

|| незак. выгружа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́грузіць, -ружу, -рузіш, -рузіць; -ружаны; зак., што.

Дастаць і вынесці груз з чаго-н. В. багаж.

|| незак. выгружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́грузка, -і, ДМ -зцы, ж.


вы́гук, -у, мн. -і, -аў, м.

Гучны вокліч, вокрык. В. адабрэння.


вы́гукнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. і аднакр., што.

Гучна прамовіць, сказаць што-н., выкрыкнуць.

|| незак. выгу́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́гуляцца, -яюся, -яешся, -яецца; зак.

1. Уволю нагуляцца, адпачыць. В. за дзень дома.

2. Набрацца сілы, адкарміцца на волі. Выгулялася жывёла за лета.

|| незак. выгу́львацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца.


выдава́цца гл. выдацца.


выдава́ць гл. выдаць.


выдаве́ц, -даўца́, мн. -даўцы́, -даўцо́ў, м.

Той, хто займаецца выдавецкай справай.

|| прым. выдаве́цкі, -ая, -ае.


выдаве́цтва, -а, мн. -ы, -аў, н.

Установа, якая займаецца выданнем кніг, часопісаў і пад.

|| прым. выдаве́цкі, -ая, -ае.


вы́даіць, -даю, -даіш, -даіць; -даены; зак.

1. каго (што). Тое, што і падаіць. В. кароў.

2. што. Атрымаць даеннем. В. малако.

|| незак. выдо́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́даліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. каго-што. Прымусіць выйсці, знікнуць; перамясціць. В. пабочных асоб. В. прымесі.

2. што. Выразаць, выняць шляхам аперацыі. В. пухліну. В. нырку.

|| незак. выдаля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. выдале́нне, -я, н.


выда́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. выдаць.

2. Выдадзены твор. Акадэмічнае в. Дваццацітомнае в. збору твораў Якуба Коласа.

На выданні — у тым узросце, калі пара выдаваць замуж (пра дзяўчыну).


вы́дасканаліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць больш успрыімлівым, тонкім, вострым.

2. Дасягнуць поспеху, дайсці да дасканаласці ў выкананні чаго-н.

|| незак. выдаскана́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́дасканаліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Развіваючы што-н., дасягнуць дасканаласці, зрабіць больш тонкім, вострым, успрымальным. В. стыль.

|| незак. выдаскана́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́даткавацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -куецца; зак.

Зрасходавацца, зрасходаваць свае грошы. В. ў дарозе.

|| незак. выдатко́ўвацца, -аецца; наз. выдатко́ўванне, -я, н.

|| наз. выдаткава́нне, -я, н.


вы́даткаваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны; зак., што.

Зрасходаваць, патраціць. В. грошы на будаўніцтва. В. усе сродкі.

|| незак. выдатко́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. выдатко́ўванне, -я, н.

|| наз. выдаткава́нне, -я, н.


выда́ткі, -аў, адз. выда́так, -тку, м.

Затраты на што-н., расходная сума. В. вытворчасці. Прыбытак і в. бюджэту.


выда́тнасць, -і, ж.

1. гл. выдатны.

2. Што-н. славутае. Архітэктурныя выдатнасці Полацка.

3. Выдатны ў нейкай справе спецыяліст. Сусветныя выдатнасці навукі.


выда́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Навучэнец, які мае выдатныя адзнакі па ўсіх вучэбных прадметах. Круглы в.

2. Работнік, які выдатна выконвае свае абавязкі. В. вытворчасці.

|| ж. выда́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц (да 1 знач.).


выда́тны, -ая, -ае.

1. Які вылучаецца сярод іншых, славуты; які карыстаецца вялікай вядомасцю. В. вучоны.

2. Незвычайны, выключны. В. розум. Выдатныя здольнасці.

3. Вельмі добры. Прадукцыя выдатнай якасці. Ты ж выдатна (прысл.) спяваеш.

4. у знач. наз. выда́тна, нескл., н. Самая высокая адзнака (у 4 знач.). Атрымаць выдатна па хіміі.

|| наз. выда́тнасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


вы́дахнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; вы́дах, -хла; зак. (разм.).

Здохнуць, падохнуць; перавесціся (пра жывёлу).


вы́дацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дасца; -дадуцца; зак.

1. Утварыць выступ, выступіць за мяжу чаго-н. Дом выдаўся вуглом на плошчу.

2. Здарыцца, выпасці; удацца. Дзень выдаўся цёплы, сонечны. Ураджай выдаўся добры.

|| незак. выдава́цца, -дае́цца.


вы́даць, -дам, -дасі, -дасць; -дадзім, -дасце, -дадуць; вы́дай; -дадзены; зак.

1. што. Даць што-н., забяспечыць чым-н. В. грашовы аванс. В. даведку.

2. што. Вырабіць, выпусціць (якую-н. прадукцыю), падаць як вынік работы (спец.). Мартэн выдаў першую плаўку. Машына выдала інфармацыю.

3. (са словам «замуж» або без яго; разм.), каго за каго. Паспрыяць замужжу, аддаць замуж. В. дачку за афіцэра. Удала выдалі дзяўчыну.

4. што. Выпусціць з друку, надрукаваць. В. кнігу.

5. што. Апублікаваць, абвясціць. В. пастанову.

6. каго-што. Раскрыць, зрабіць вядомым; удаць. В. змоўшчыкаў. В. сакрэт. В. сябе неабдуманым словам.

7. каго-што за каго-што. Прадставіць, назваць каго-, што-н. не тым, кім, чым яны з’яўляюцца. В. сябра за брата. В. чутае за бачанае.

|| незак. выдава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́; -даём, -даяце́, -даю́ць; -дава́й.

|| наз. вы́дача, -ы, ж. (да 1—3 і 6 знач.) і выда́нне, -я, н. (да 4 і 5 знач.).


вы́дзел, -у, м. (спец.).

Частка маёмасці, атрыманая ў карыстанне кім-н.


вы́дзеліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. Выйшаўшы з саставу чаго-н., адасобіцца, стаць самастойным. Старэйшы сын выдзеліўся з сям’і.

2. Вылучыцца якім-н. чынам сярод іншых. В. смеласцю.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выйсці з арганізма. Выдзелілася макрота.

|| незак. выдзяля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. выдзяле́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.)

|| прым. выдзяля́льны, -ая, -ае (паводле 3 знач.). В. працэс.


вы́дзеліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. каго-што. Расчляніўшы або аддзяліўшы, прызначыць для якой-н. мэты. В. частку маёмасці. В. асноўную думку. В. кватэру ў новым доме. В. звеннявых.

2. каго-што. Вылучыць, адзначыць чым-н. В. радок асаблівым шрыфтам. В. выдатнага работніка.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Вывесці з арганізма, з саставу чаго-н. В. пот. В. цяпло.

|| незак. выдзяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. выдзяле́нне, -я, н.


вы́дзерці, -дзеру, -дзераш, -дзера; -дзер, -рла; -дзеры; -дзерты; зак.

Тое, што і выдраць.

|| незак. выдзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́дзеўбаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Тое, што і выдзеўбці.


вы́дзеўбці гл. дзяўбці.


выдзёўбваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і дзяўбці (у 1, 2 і 4 знач.).


выдзіма́нне, -я, н.

1. гл. выдзьмуць.

2. Выраб пустацелых прадметаў з расплаўленага шкла пры дапамозе моцнага струменя паветра (спец.).


выдзіра́ць гл. выдраць, выдзерці.


вы́дзьмухаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Дзьмухаючы, выдаліць адкуль-н. (пыл, парушыны і пад.). В. попел з люлькі.

2. Дзьмухаючы на вуголле, выклікаць з’яўленне полымя. В. агонь.

|| незак. выдзьму́хваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́дзьмуць, -му, -меш, -ме; -мі; -муты; зак., што.

1. Выдаліць моцным струменем паветра.

2. Вырабіць шляхам выдзімання (у 2 знач.; спец.). В. бутэльку.

|| незак. выдзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выдзіма́нне, -я, н.


выдзяле́нне, -я, н.

1. гл. выдзеліць, выдзеліцца.

2. звычайна мн. (выдзяле́нні, -яў). Рэчывы, выдзеленыя арганізмам.


выдзяля́цца гл. выдзеліцца.


выдзяля́ць гл. выдзеліць.


вы́дма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Наносны пясчаны пагорак.


выдо́йваць гл. выдаіць.


вы́дра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Млекакормячая драпежная вадаплаўная жывёліна сямейства куніцавых, а таксама яе футра.

2. Пра злую няўжыўчывую жанчыну (разм., груб.).

|| прым. вы́дравы, -ая, -ае (да 1 знач.) і вы́дрын, -а (да 1 знач.).


выдраня́ і выдранё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня выдры.


вы́драць, -дзеру, -дзераш, -дзера; вы́драў, -рала; вы́дзеры; -драны; зак., што.

1. З сілай выцягнуць, вырваць што-н. моцна ўбітае, прымацаванае і пад. В. цвік са сцяны. В. ліст з кнігі.

2. Драпаючы, выдаліць, вырваць. В. вочы.

3. перан. Атрымаць, узяць з вялікай цяжкасцю (разм.).

|| незак. выдзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́дрэсіраваць гл. дрэсіраваць.


вы́дубіць гл. дубіць.


вы́думаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Прыдумаць тое, чаго не было, сфантазіраваць.

2. Прыдумаць, вынайсці, стварыць. В. новы апарат.

|| незак. выдумля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е, выду́мваць, -аю, -аеш, -ае і выду́мліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́думка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

1. Хлусня, тое, што выдумана. Не трэба слухаць, усё гэта выдумкі.

2. Тое, што прыдумана, вынайдзена; вымысел, фантазія. Нас здзіўляюць яго выдумкі і прапановы.

3. Здольнасць выдумляць. Чалавек з выдумкай.


вы́думшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Той, хто выдумвае што-н.; жартаўнік. В. забаў.

2. Хлус, пляткар.

|| ж. вы́думшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


вы́дурыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што і чаго (разм.) Набыць што-н. падманам, хітрыкамі. В. грошы або грошай у сястры.

|| незак. выду́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́душыць¹, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак.

1. што. Ціснучы, націскаючы, выламаць. В. шыбу з рамы.

2. каго. Перадушыць, знішчыць усіх, многіх.

|| незак. выду́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́душыць², -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., што (разм.).

Зрасходаваць духі і пад. В. флакон адэкалону.

|| незак. выду́шваць, -аю, -аеш, -ае.


выдыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., перад кім-чым (разм.).

Дагаджаць каму-н., выказваць сваю адданасць. В. перад начальствам.


вы́дых, -у, мн. -і, -аў, м.

Разавае выштурхванне паветра з лёгкіх пры выдыханні; проціл. ўдых.


вы́дыхнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

Патраціць усе сілы, знясілець. Атака выдыхнулася (перан.: аслабла).

|| незак. выдыха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́дыхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

Дыханнем выштурхнуць з лёгкіх. В. паветра.

|| незак. выдыха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. выдыха́нне, -я, н.; прым. выдыха́льны, -ая, -ае.


вы́езд, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. выехаць.

2. Месца, праз якое выязджаюць. В. на шашу.

3. Коні з экіпажам і вупражжу (уст.).

|| прым. выязны́, -а́я, -о́е. Выязная сесія суда (па-за месцам работы). Выязныя вароты. В. конь (не рабочы; уст.).


вы́ездзіць¹, -езджу, -ездзіш, -ездзіць; -езджаны; зак., што.

1. Ездзячы, пабываць у многіх месцах, аб’ездзіць. Выездзіў паўсотні кіламетраў за дзень.

2. Утрамбаваць яздой, уездзіць. Добра выезджаная дарога.

3. Ездзячы, дасягнуць якой-н. мэты (разм.). Нічога мы сёння не выездзім.

|| незак. вые́зджваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́ездзіць², -зджу, -здзіш, -здзіць; -зджаны; зак., каго.

Прывучыць да язды. В. каня.


вы́емка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

1. гл. выняць.

2. Паглыбленне, упадзіна. В. ў сцяне.


вы́енчыць гл. енчыць.


вы́есці, -ем, -есі, -есць; -едзім, -есце, -едуць; вы́еў, -ела; вы́еш; -едзены; зак., што.

1. З’есці ўнутраную частку чаго-н. В. начынку. Не варты выедзенага яйца (не мае ніякага значэння; разм.).

2. З’есці ўсё, што знаходзіцца ў чым-н. В. міску крупніку.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пашкодзіць, разбурыць чым-н. едкім. Кіслата выела дзірку ў тканіне. Дым выеў вочы (стала балюча глядзець ад дыму).

|| незак. выяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́ехаць, -еду, -едзеш, -едзе; -едзем, -едзеце, -едуць; -едзь; зак.

1. Паехаць, адправіцца з аднаго месца ў другое. В. з горада. В. з варот.

2. Едучы, з’явіцца дзе-н. В. на лясную паляну. З-за вугла выехала машына.

3. Пакінуць адно месца жыхарства, пераехаўшы на другое. Жыхары выехалі.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Плаўна вываліцца, выпасці (разм.). Пакет выехаў з рук.

5. перан., на кім-чым. Выкарыстаць для сваёй выгады чыю-н. працу, якія-н. акалічнасці (разм., неадабр.). В. на памочніку. В. на акалічнасцях.

|| незак. выязджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́езд, -у, М -дзе, м. (да 1—3 знач.).


вы́жабраваць гл. жабраваць.


вы́жал, -жла, мн. -жлы, -жлаў, м.

Гончы сабака.


выжа́рына, -ы, мн. -ы, -рын і выжа́ра, -ы, мн. -ы, выжа́р, ж.

Выгаралы ўчастак балота, лесу.


выжа́рышча, -а, мн. -ы, -рышч і -аў, н.

Выпаленае месца ў лесе, на балоце.


вы́жаўціць гл. жаўціць.


вы́жаць¹, -жну, -жнеш, -жне; вы́жаў, -жала; вы́жні; -жаты; зак., што.

Правесці жніво на якой-н. прасторы. В. гектар жыта.

|| незак. выжына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́жаць², -жму, -жмеш, -жме; вы́жаў, -жала; вы́жмі; зак., што.

У спорце: паступова падняць штангу, гіру і пад. ад грудзей уверх да поўнага выпроствання рук. В. гіру ў пяцьдзясят кілаграмаў.

|| незак. выжыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́жым, -у, м.


вы́жла, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Гончая сука.


выжля́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто загадвае гончымі сабакамі на паляванні.


выжыва́ць¹ гл. выжыць¹.


выжыва́ць² гл. выжыць².


вы́жым гл. выжаць².


выжыма́ць гл. выжаць².


выжына́ць гл. выжаць¹.


вы́жыць¹, -жыву, -жывеш, -жыве; зак.

Застацца жывым пасля цяжкай хваробы, ранення і пад. Ранены выжыў.

Выжыць з розуму (разм.) — страціць памяць, здольнасць усведамляць.

|| незак. выжыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выжыва́нне, -я, н. Барацьба за в. чалавецтва.


вы́жыць², -жыву, -жывеш, -жыве; -жыты; зак., каго (што) (разм.).

Прымусіць пакінуць свой дом, вымусіць пайсці адкуль-н. В. жыльца. В. са службы.

|| незак. выжыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выжыва́нне, -я, н.


вы́залаціць гл. залаціць.


вызвале́нчы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да палітычнага, сацыяльнага вызвалення. Вызваленчая барацьба. Нацыянальны в. рух.


вызвалі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто вызваліў ці вызваляе каго-, што-н. ад прыгнёту, уціску. В. прыгнечаных.

|| ж. вызвалі́цельніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вызвалі́цельскі, -ая, -ае.


вы́зваліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. Атрымаць свабоду, стаць свабодным. В. з палону. В. ад прыгнёту.

2. Пазбавіцца ад чаго-н., што сціскае, абмяжоўвае, ад непажаданага, шкоднага. В. ад ношы. В. з абдымкаў. В. ад думак.

3. Стаць свабодным ад якіх-н. абавязкаў, спраў і пад. В. ад работы. В. ад загадвання.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ачысціцца, стаць пустым, незанятым. Кватэра вызвалілася. Месца вызвалілася.

|| незак. вызваля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. вызвале́нне, -я, н.


вы́зваліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. каго-што. Зрабіць свабодным. В. арыштаваных.

2. што. Вярнуць назад (захопленае ворагам). В. горад ад захопнікаў.

3. каго (што). Даць каму-н. магчымасць не рабіць чаго-н., пазбавіць ад чаго-н.; выратаваць ад чаго-н. В. ад дзяжурства. Вызвалены работнік (які выконвае грамадскія абавязкі з вызваленнем ад вытворчай работы). В. ад пакарання.

4. каго (што). Звольніць, зняць з работы. В. ад займаемай пасады.

5. каго-што. Выслабаніць ад чаго-н. грувасткага, цяжкага і пад. В. рукі.

6. што. Апаражніць, ачысціць. В. месца для шафы. В. кніжную паліцу. В. нумар у гасцініцы (выехаць з яго).

|| незак. вызваля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. вызвале́нне, -я, н.


вы́звацца, -завуся, -завешся, -завецца; -завіся; зак.

Добраахвотна згадзіцца выканаць што-н. В. ісці ў разведку. В. дапамагчы каму-н.

|| незак. вызыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́зваць, -заву, -завеш, -заве; -заві; -званы; зак.

Тое, што і выклікаць.

|| незак. вызыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́зверыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

Моцна, пераходзячы на крык, накінуцца на каго-н. (з папрокамі, лаянкай і пад.) або паглядзець са злосцю на каго-н.

|| незак. вызвяра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вызво́ньваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Званіць, звонам выконваць што-н. Куранты вызвоньвалі поўнач.

|| зак. вы́званіць, -ню, -ніш, -ніць.


вы́здаравець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць зноў здаровым, паправіцца пасля хваробы.

|| незак. выздара́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выздараўле́нне, -я, н.


выздараўле́нне, -я, н.

1. гл. выздаравець.

2. Узнаўленне нармальнай дзейнасці арганізма пасля хваробы.


вызнава́ць, -наю́, -нае́ш, -нае́; -наём, -наяце́, -наю́ць; незак.

1. гл. вызнаць.

2. што. Адкрыта трымацца якой-н. веры, вучэння, поглядаў і пад. В. праваслаўе. В. строгія маральныя правілы.


вы́знаць, -аю, -аеш, -ае; зак., што і з дадан. (разм.).

1. Тое, што і выведаць.

2. Тое, што і спазнаць. В. тайну прыроды.

|| незак. вызнава́ць, -наю́, -нае́ш, -нае́; -наём, -наяце́, -наю́ць.


вызнача́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Тое, што вызначае, выражае сабой што-н. (кніжн.). Рытмічны в.

2. Кніга для даведак пры вызначэнні чаго-н. (спец.). В. раслін.


вызнача́льны, -ая, -ае.

1. Які служыць для вызначэння чаго-н. Вызначальныя рысы, адзнакі.

2. Які вызначае, абумоўлівае сабой што-н. В. момант.

|| наз. вызнача́льнасць, -і, ж.


вы́значыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Набыць выразны характар, раскрыцца, акрэсліцца. Спецыфіка прадмета вызначылася не адразу.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Поўнасцю скласціся. Нашы адносіны цалкам вызначыліся.

3. Вылучыцца з ліку іншых чым-н. В. ў баі. В. сваёй храбрасцю.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), чым. Стаць знамянальным, паказальным дзякуючы чаму-н. Дваццатае стагоддзе вызначылася выкарыстаннем атамнай энергіі.

|| незак. вызнача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́значыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. што і з дадан. Распазнаць, высветліць, разабрацца ў чым-н., дакладна ўстанавіць. В. прычыну. В. адлегласць. В. вугал (вылічыць).

2. што. Выявіць сутнасць, раскрыць змест чаго-н. В. творчы метад пісьменніка. В. новае навуковае паняцце.

3. каго-што. Загадзя прызначыць або намеціць наперад. В. дзяжурных. В. далейшыя планы.

4. што. Устанавіць, назначыць. В. сродкі на будаўніцтва. В. меру пакарання.

5. што. Абумовіць сабой, з’явіцца прычынай чаго-н. Добрая падрыхтоўка вызначыла поспех.

6. што. Абазначыць якім-н. чынам. В. мяжу тычкамі.

|| незак. вызнача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вызначэ́нне, -я, н. (да 1—4 і 6 знач.).


вы́зубіць гл. зубіць.


вы́зубрыць гл. зубрыць.


вызыва́цца гл. вызвацца.


вызыва́ць гл. вызваць.


выі́грываць, -аю, -аеш, -ае; незак., што (разм.).

Іграць на чым-н. звычайна ціха, прыглушана якую-н. мелодыю. В. мелодыю вальса.


вы́йграць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. што і без дап. Набыць у выніку розыгрышу латарэі, перамагчы ў азартнай гульні. В. мільён рублёў па аблігацыі.

2. што. Дамагчыся перамогі, узяць верх. В. бой. В. партыю ў шахматы. В. справу.

3. што і без дап. Атрымаць выгаду, карысць, перавагу; выгадаць. В. ад зніжэння цэн. В. час.

4. перан., у чым. Атрымаць, заслужыць адабральную ацэнку. В. у чыіх-н. вачах.

|| незак. выйграва́ць, -раю́, -рае́ш, -рае́; -раём, -раяце́, -раю́ць.

|| наз. вы́йгрыш, -у, м. (да 1—3 знач.).


вы́йгрыш, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. выйграць.

2. Тое, што выйграна. Вялікі в. па пазыцы. Быць у выйгрышы (выйграць; таксама перан.: аказацца ў больш выгадным становішчы).

|| прым. вы́йгрышны, -ая, -ае. Выйгрышная пазіцыя (якая абяцае выйгрыш або ўдачу, поспех; перан.).


вы́йсце, -я, н.

1. Месца для выхаду куды-н. В. на перон.

2. перан. Спосаб вырашэння чаго-н. Знайсці в. з якога-н. становішча.


вы́йсці, вы́йду, вы́йдзеш, вы́йдзе; вы́йшаў, -шла; вы́йдзі; зак.

1. Пайсці адкуль-н., пакінуць межы чаго-н. В. з хаты. В. з акружэння. В. са складу камісіі.

2. З’явіцца, апынуцца дзе-н. (пайшоўшы адкуль-н.). В. на дарогу. Сонца выйшла з-за хмар. В. з адстаючых (перан.).

3. перан., з чаго, з-пад чаго. Перастаць быць у якім-н. стане, становішчы. В. з цярпення. В. з сябе (раззлавацца). В. з ужытку. В. з-пад улады.

4. Быць выдадзеным, надрукаваным, выпушчаным, падрыхтаваным. Кніга выйшла з друку. Фільм выйшаў на экраны.

5. безас. Прыйсціся, дастацца, выпасці. На кожнага выйшла па мільёну рублёў.

6. Зрасходавацца, кончыцца. Выйшлі ўсе запасы. Выйшаў тэрмін.

7. (са словам «замуж» або без яго; разм.), за каго. Стаць чыёй-н. жонкай. В. замуж за інжынера. В. за ўрача.

8. Атрымацца, утварыцца ў выніку якой-н. апрацоўкі, падрыхтоўкі, якіх-н. дзеянняў. Выйшла добрая рэч. З такога куска выйдзе дзве кашулі. З яго выйшаў добры майстар.

9. Здарыцца, адбыцца ў выніку чаго-н. Выйшла непрыемнасць. Выйшла, што я праў.

10. кім-чым. Зрабіцца, стаць кім-н. В. пераможцам.

11. з каго-чаго. Пра паходжанне каго-н. В. з асяроддзя людзей працы.

|| незак. выхо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць (да 1—10 знач.).

|| наз. вы́хад, -у, М -дзе, м. (да 1, 2, 4 і 7 знач.). На в. (каманда выходзіць).

|| прым. выхадны́, -а́я, -о́е (да 4 знач. і ў некаторых спалучэннях да 1 знач.). Выхадныя даныя (у друкаваным выданні: звесткі пра месца, год выпуску, выдавецтва). Выхадная адтуліна. В. комін.


вы́каваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны; зак.

1. што. Куючы, зрабіць што-н. В. серп.

2. перан., каго-што. Цярпліва стварыць, выхаваць (высок.). В. непераможную армію. В. новыя кадры.

|| незак. выко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выко́ўванне, -я, н. (да 1 знач.).


вы́казацца, -кажуся, -кажашся, -кажацца; -кажыся; зак.

1. Выказаць сваю думку пра што-н. Сусветная грамадскасць выказалася супраць вайны. В. па дакладзе. В. за рэзалюцыю.

2. Закончыць выказванне, выказаць усё, выгаварыцца. Дайце жанчыне в.

3. Сказаць, у тых ці іншых словах перадаць сваю думку. В. дакладна і коратка.

|| незак. выка́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́казаць, -кажу, -кажаш, -кажа; -кажы; -казаны; зак., што.

1. Перадаць словамі. В. сваю думку. В. пажаданне.

2. Выявіць, выкрыць тое, што павінна было ўтойвацца ад іншых. В. сваё хваляванне.

3. Перадаць словамі свае адносіны да каго-, чаго-н. В. падзяку. В. спачуванне.

|| незак. выка́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выка́званне, -я, н. (да 1 і 3 знач.).


выка́знік, -а, м.

1. У граматыцы: галоўны член сказа, які абазначае дзеянне ці стан прадмета, выражанага дзейнікам.

2. Тое, што і выразнік. Францішак Багушэвіч — в. думак і спадзяванняў простага народа.

|| прым. выка́знікавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


вы́каласаваць гл. каласаваць.


вы́калаціць, -лачу, -лаціш, -лаціць; -лачаны; зак., што.

1. Уручную збольшага абмалаціць, абабіць. В. жыта.

2. Спагнаць сілай, прымусам або з цяжкасцю атрымаць (разм.). В. нядоімкі.

|| незак. выкало́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́калаць, -лю, -леш, -ле; -лі; -латы і -ланы; зак., што.

1. Праткнуць чым-н. вострым. В. вока.

2. Зрабіць узор, малюнак і пад., праколваючы чым-н. вострым. В. татуіроўку.

3. Высечы з сярэдзіны чаго-н. вострым. В. кусок лёду.

Хоць вока выкалі — вельмі цёмна.

|| незак. выко́лваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́калупаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Калупаючы, выняць. В. разынку з булкі.

2. Калупаючы, зрабіць паглыбленне (разм.). В. ямку.

|| незак. выкалу́пваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. вы́калупнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты (да 1 знач.).


вы́калупіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак., што.

Калупнуўшы, выняць.

|| незак. выкалу́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. вы́калупнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты.


выкана́льніцкі, -ая, -ае.

Тое, што і выканаўчы (у 2 знач.). Выканальніцкае майстэрства.


выкана́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Які можа быць выкананы.

|| наз. выкана́льнасць, -і, ж.


выкана́ўца, -ы, мн. -ы, -аў, м. і ж.

Той, хто выконвае што-н. В. работ. В. ролі Паўлінкі. Судовы в. (службовая асоба, якая ажыццяўляе рашэнні суда па выканаўчых лістах).


выкана́ўчы, -ая, -ае.

1. Які ажыццяўляе выкананне рашэнняў, пастаноў заканадаўчых органаў, практычна кіруе чым-н. Выканаўчая ўлада. В. камітэт. В. ліст (дакумент, па якім ажыццяўляецца судовае рашэнне).

2. Які мае адносіны да выканаўцы — да таго, хто выступае з выкананнем якога-н. мастацкага твора. Індывідуальная выканаўчая манера.

|| наз. выкана́ўчасць, -і, ж.


вы́канаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Ажыццявіць, здзейсніць (наказ, заданне, задуму і пад.). В. план. В. абяцанне. В. загад.

2. Праспяваць, сыграць, станцаваць. В. песню, танец.

|| незак. выко́нваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выкана́нне, -я, н. Праверка выканання. Прывесці ў выкананне. Культура выканання.


выканка́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скарачэнне: выканаўчы камітэт. В. гарадскога Савета дэпутатаў.

|| прым. выканка́маўскі, -ая, -ае (разм.).


вы́капаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. гл. капаць.

2. перан., каго-што. Знайсці, дастаць (разм.). Дзе вы выкапалі такую кнігу?

|| незак. выко́пваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́капень, -пня, м.

1. звычайна мн. (вы́капні, -яў). Мінералы, руда і пад., здабытыя з нетраў зямлі. Карысныя выкапні.

2. Арганізм, які існаваў у далёкія геалагічныя эпохі і захаваўся ў адкладах зямной кары. Рэшткі выкапня.

|| прым. выкапнёвы, -ая, -ае. В. мамант.


вы́карабкацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Карабкаючыся, вылезці, выбрацца. В. з ямы. В. з бяды (перан., разм.).

|| незак. выкара́бквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́караніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніцца; зак.

Канчаткова знішчыцца, зжыцца. Выкараніліся старыя прымхі.

|| незак. выкараня́цца, -я́ецца.

|| наз. выкаране́нне, -я, н.


вы́караніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Канчаткова знішчыць, зжыць. В. недахопы.

|| незак. выкараня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. выкаране́нне, -я, н.


вы́караскацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Тое, што і выкарабкацца.

|| незак. выкара́сквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́кармак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

1. Дзіцяня жывёліны, выкармленае ў хатніх умовах, без маці.

2. перан. Пра нікчэмнага, подлага чалавека, выхаванага дрэнным асяроддзем (пагард.). Фашысцкі в.


вы́карміць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., каго (што).

1. Кормячы, выгадаваць, узгадаваць. В. грудзямі.

2. Зрабіць сытым; адкарміць. В. кабана.

|| незак. выко́рмліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выко́рмліванне, -я, н.

|| прым. вы́кармачны, -ая, -ае (спец.).


вы́карчаваць, -чую, -чуеш, -чуе; -чуй; -чаваны; зак., што.

Карчуючы, выдаліць. В. пні. В. бюракратызм (перан.).

|| незак. выкарчо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выкарчо́ўванне, -я, н. і выкарчо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


вы́карыстаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Скарыстаць, ужыць з карысцю. В. спецыяліста. В. матэрыял. В. зручны момант. В. вопыт перадавікоў.

|| незак. выкарысто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выкарыста́нне, -я, н. і выкарысто́ўванне, -я, н.


вы́касаваць, -сую, -суеш, -суе; -суй; -саваны; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і выкрасліць. В. прозвішча са спіса. В. цытату.

|| незак. выкасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́касіць, -кашу, -касіш, -касіць; -кашаны; зак.

1. што. Скасіць дзе-н. траву і пад. В. сенажаць.

2. перан., каго-што. Знішчыць у вялікай колькасці (агнём, пошасцю і пад.; разм.). Некалі тут халера выкасіла многа людзей. Пажарам выкасіла (безас.) паўвёскі. В. кулямётам рады ворага.

|| незак. выко́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выко́шванне, -я, н.

|| прым. выкасны́, -а́я, -о́е (спец.).


вы́каціцца, -качуся, -кацішся, -каціцца; зак.

1. Коцячыся, выйсці, выпасці адкуль-н. Мяч выкаціўся на дарогу.

2. Тое, што і выкаціць (у 2 знач.; разм.). З-за павароту выкацілася машына.

|| незак. выко́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́каціць, -качу, -каціш, -каціць; -качаны; зак.

1. што. Коцячы, перамясціць, выдаліць. В. бочку з падвала. В. калёсы на двор.

2. Хутка выехаць адкуль-н. (разм.). На плошчу выкаціў аўтобус.

3. перан., асаб. і безас. Знішчыць агнём (разм.). Пажар выкаціў палавіну вёскі.

Выкаціць бельмы (разм., груб.) — вытарашчыць вочы.

|| незак. выко́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́качацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Разгладзіцца, расправіцца пры качанні.

2. у што. Качаючыся, абляпіцца, запэцкацца. В. ў снег.

3. у чым. Пакачацца. В. ў траве.

4. Паправіцца, выжыць (разм.). Доўга хварэла, а потым выкачалася.

|| незак. выка́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́качаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. гл. качаць.

2. што. Качаючыся, прымяць, утрамбаваць. Конь выкачаў пасевы.

3. каго-што. Качаючы, укачаць, абляпіць у што-н., запэцкаць у што-н. В. цеста ў муку.

|| незак. выка́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́кашляцца, -яюся, -яешся, -яецца; зак. (разм.).

Кашляючы, ачысціць горла ад чаго-н.; адкашляцца.

|| незак. выка́шлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́кашляць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., што (разм.).

Кашляючы, выплюнуць.

|| незак. выка́шліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́кідацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Выжыць, выгадавацца ў беднасці, у неспрыяльных умовах.


выкіда́цца гл. выкінуцца.


вы́кідаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Выкінуць у некалькі прыёмаў (усё, многае). В. рэчы праз акно.

2. перан. З цяжкасцю выгадаваць (разм.). В. дзяцей.

|| незак. выкіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выкі́дваць, -аю, -аеш, -ае.


выкіда́ць¹ гл. выкінуць.


выкіда́ць² гл. вы́кідаць.


выкі́двацца гл. выкінуцца.


выкі́дваць¹ гл. выкінуць.


выкі́дваць² гл. вы́кідаць.


вы́кідыш, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Дачаснае спыненне цяжарнасці.

2. Неданошаны і не здольны выжыць плод.


вы́кінуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Кінуцца ўніз адкуль-н. В. з акна.

2. Вываліцца, выпасці адкуль-н. Кош выкінуўся з воза.

|| незак. выкіда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і выкі́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́кінуць, -ну, -неш, -не; -кінь; -нуты; зак.

1. каго-што. Кідаючы, выдаліць, пазбавіцца ад чаго-н. непатрэбнага, лішняга. В. ілюстрацыю. В. грошы на вецер (перан.). В. прагульшчыка з завода (перан.).

2. перан., што. Абвясціць, аб’явіць (разм.). В. лозунг.

3. перан., што. Пусціць, накіраваць. В. тавар на рынак (пусціць у продаж; разм.).

4. што. Падняць, вывесіць. В. сцяг.

5. што. У спартыўных практыкаваннях: выставіць, высунуць рэзкім рухам. В. руку ўперад.

6. што. Учыніць, устроіць (разм.). В. жарт. В. штуку.

|| незак. выкіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выкі́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́кід, -у, М -дзе, м. (да 5 знач.).

|| прым. выкідны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.; спец.).


вы́кіпець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -піць; зак.

Выпарыцца ў працэсе кіпення. Вада выкіпела.

|| незак. выкіпа́ць, -а́е.


выклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

1. гл. выкласці.

2. Навучаючы, паведамляць, перадаваць звесткі пра што-н. В. родную мову. В. ва ўніверсітэце.

|| наз. выклада́нне, -я, н.


выкла́дваць гл. выкласці.


вы́кладка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. выкласці.

2. звычайна мн. Разлік, вылічэнне. Матэматычныя выкладкі.

3. Паходная амуніцыя салдата. Баявая в.


выкла́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто выкладае які-н. вучэбны прадмет у навучальнай установе. В. матэматыкі. Вопытны в.

|| ж. выкла́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. выкла́дчыцкі, -ая, -ае.


вы́клапатаць, -пачу, -пачаш, -пача; вы́клапачы; -патаны; зак., што.

Дабіцца клопатамі. В. дазвол.


вы́класці, -кладу, -кладзеш, -кладзе; -кладзі; -кладзены; зак.

1. каго-што. Выняўшы адкуль-н., пакласці. В. пакупкі з сумкі.

2. што чым. Пакрыць, аздобіць, вымасціць (паверхню чаго-н.). В. сцены кафляй.

3. што. Збудаваць, вывесці. В. фундамент.

4. перан., што. Адкрыта выказаць, паведаміць. В. прэтэнзіі, меркаванні. В. просьбу.

|| незак. выкла́дваць, -аю, -аеш, -ае і выклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 4 знач.).

|| наз. выкла́дванне, -я, н., выклада́нне, -я, н. (да 4 знач.), вы́клад, -у, М -дзе, м. (да 4 знач.) і вы́кладка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 2 знач.; спец.).

|| прым. выкладны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.; спец.).


вы́клеваць, -клюю, -клюеш, -клюе; -клюй; -клеваны; зак., што.

Вышчыпаць, выдраць дзюбай, выдзеўбці. В. вока.

|| незак. выклёўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́кленчыць гл. кленчыць.


вы́клік, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. выклікаць.

2. Патрабаванне, запрашэнне з’явіцца куды-н. З’явіцца па выкліку. В. у суд.

3. Запрашэнне, прапанова ўдзельнічаць у чым-н. В. на спаборніцтвы. В. на дуэль.

4. каму-чаму. Выражанае позіркам, словамі, учынкамі і пад. жаданне ўступіць у барацьбу. Кінуць в. грамадству (звычайна пра ўчынак, што ідзе ўразрэз з чым-н. агульнапрынятым). У яго словах прагучаў в.


вы́клікаць, -клічу, -клічаш, -кліча; вы́кліч; -кліканы; зак.

1. каго (што). Паклікаць адкуль-н., запрасіць, прапанаваць з’явіцца. В. да начальства. В. спевака апладысментамі. В. вучня (прапанаваць адказаць).

2. каго на што або з інф. Прапанаваць прыняць удзел у чым-н., схіліць на ўзаемнае дзеянне, пачуццё і пад. В. на спаборніцтва. В. бароцца (мерацца сіламі ў спартыўнай барацьбе). В. на шчырую размову.

3. што. З’явіцца прычынай узнікнення чаго-н., парадзіць. В. апетыт. Гэта не выкліча цяжкасцей. Чым быў выкліканы пажар?

|| незак. выкліка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́клік, -у, м. (у 1 і 2 знач.).


вы́клікнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак. і аднакр., што і без дап.

Гучна выкрыкнуць, вымавіць. В. лозунг.

|| незак. выкліка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выклі́чнік, -а, м.

У граматыцы: нязменнае слова, што непасрэдна выражае пачуццё, адчуванне, эмацыянальную рэакцыю, валявое пабуджэнне і пад., напр.: ах, ой, ох, гэй.

|| прым. выклі́чнікавы, -ая, -ае.


выключа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне для выключэння і ўключэння электрычнага току.


выклю́чна.

1. часц. Толькі. Ён есць в. раслінную ежу.

2. прысл. Асабліва, незвычайна. В. здольны чалавек.


выклю́чны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца выключэннем з агульных правіл, са звычайных норм (кніжн.). Выключныя правы.

2. Асаблівы, незвычайны. В. выпадак.

3. Які з’яўляецца асаблівасцю толькі дадзенай асобы, калектыву, рэчы. Выключная заслуга вучонага. Вырабы выключнай якасці.

|| наз. выклю́чнасць, -і, ж.


вы́ключыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

1. Перастаць удзельнічаць у чым-н. В. з гульні.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Перастаць дзейнічаць, адключыўшыся. Матор выключыўся.

|| незак. выключа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́ключыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго (што). Вывесці са складу чаго-н. В. з брыгады. В. са спісаў.

2. што. Спыніць дзеянне чаго-н. шляхам адключэння ці выключэння. В. радыёпрыёмнік. В. ток.

|| незак. выключа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выключэ́нне, -я, н.


выключэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. выключыць.

2. Адступленне ад агульнага правіла, рэдкі выпадак. Няма правіла без выключэння.

За выключэннем, прыназ. з Р — акрамя, апрача каго-, чаго-н. Сабраліся ўсе, за выключэннем хворых.


выко́лваць гл. выкалаць.


выко́нваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

1. гл. выканаць.

2. Строга прытрымлівацца чаго-н. В. санаторны рэжым.

3. Здзяйсняць, несці грамадзянскія абавязкі. В. службу.


выко́пваць гл. выкапаць.


выко́рмліванне гл. выкарміць.


выко́рмліваць гл. выкарміць.


выко́ўванне гл. выкаваць.


выко́ўваць гл. выкаваць.


выко́чвацца гл. выкаціцца.


выко́чваць гл. выкаціць.


выко́шванне гл. выкасіць.


выко́шваць гл. выкасіць.


выкрада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто выкрадае. В. дакументаў.

|| ж. выкрада́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


вы́краіць, -краю, -краіш, -краіць; -краены; зак., што.

1. гл. кроіць.

2. перан. Удзяліць, з цяжкасцю выдзеліць для чаго-н. В. вольную часіну. В. сродкі на пакупку лесу.

|| незак. выкро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́крайка, -і, ДМ -крайцы, мн. -і, -краек, ж.

Узор для кройкі. В. каўняра.


вы́красаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Выбіць, высечы крэсівам (іскру, агонь).

|| незак. выкраса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выкрэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́красіць, -рашу, -расіш, -расіць; -расаны; зак., што.

Тое, што і выкрасаць.


вы́красліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Закрэсліўшы, апусціць, выключыць. В. каго-н. са спісаў. В. радок. В. з памяці каго-н. (перан.: забыць).

|| незак. выкрэ́сліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́красці, -краду, -крадзеш, -крадзе; вы́краў, -крала; вы́крадзі; вы́крадзены; зак., каго-што.

Украсці тое, што ахоўваецца. В. сакрэтныя паперы.

|| незак. выкрада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выкра́дваць, -аю, -аеш, -ае.


выкро́йваць гл. выкраіць.


вы́крут, -у, М -круце, мн. -ы, -аў, м.

1. Незвычайны паварот. Сцежка з выкрутам. Скокі з выкрутамі.

2. перан. Прыём з хітрыкамі, які прымяняецца з мэтай дасягнуць чаго-н. або ўхіліцца ад чаго-н. Гавары без выкрутаў.


выкрута́сы, -аў (разм.).

1. Мудрагелістыя, вычварныя рухі, лініі. Язда з выкрутасамі. Вырабляць нагамі в.

2. Мудрагелістыя моўныя звароты. Слоўныя в.

3. перан. Хітрыкі, дзівацтвы. Прызнаўся ва ўсім без выкрутасаў.


вы́крутка, -і, ДМ -тцы, ж. (разм.).

Выхад (з цяжкага становішча). Няма ніякай выкруткі.


выкру́тлівы, -ая, -ае (разм.).

Знаходлівы, скрытны. В. гаспадарнік.

|| наз. выкру́тлівасць, -і, ж.


вы́круціцца, -кручуся, -круцішся, -круціцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.), з чаго. Адкруціўшыся, выпасці. Шруба выкруцілася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і вывіхнуцца (разм.). Выкруцілася рука ў плячы.

3. Спрытна выслізнуць, вызваліцца. В. з рук праціўніка.

4. перан. Выйсці з цяжкага становішча. В. з бяды.

|| незак. выкру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́круціць, -кручу, -круціш, -круціць; -кручаны; зак., што.

1. з чаго. Выняць круцячы. В. лямпачку.

2. Сціскаючы кручэннем, выдаліць ваду. В. выпаласканую сарочку.

3. Тое, што і высвідраваць. В. дрылём дзірку.

4. Вывіхнуць, вывернуць (разм.). В. руку.

|| незак. выкру́чваць, -аю, -аеш, -ае.


выкрыва́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто выкрывае каго-, што-н. В. агрэсараў. В. недахопаў.

|| ж. выкрыва́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. выкрыва́льніцкі, -ая, -ае.


выкрыва́льны, -ая, -ае.

Які выкрывае каго-, што-н.; уласцівы выкрыванню. В. фельетон. Выкрывальная сіла.

|| наз. выкрыва́льнасць, -і, ж.


вы́крык, -у, мн. -і, -аў, м.

Гучны, адрывісты вокліч, крык. Знадворку даносіліся выкрыкі.


вы́крыкнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак. і аднакр., што і без дап.

Голасна вымавіць, крыкнуць. В. чыё-н. прозвішча. — Стаяць! — выкрыкнуў Фёдар.

|| незак. выкры́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́крыць, -крыю, -крыеш, -крые; -крыты; зак.

1. каго-што. Знайсці, выявіць; раскрыць, зрабіць вядомым невядомае, сакрэтнае. В. патайное сховішча. В. злачынствы.

2. што. Растлумачыць скрыты сэнс, сутнасць чаго-н. В. хлусню. В. антынародны характар самаўладства.

|| незак. выкрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выкрыва́нне, -я, н.


вы́крышталізавацца гл. крышталізавацца.


вы́крышыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -шыцца; зак.

Паступова распадаючыся на дробныя кавалачкі, разбурыцца. Зуб выкрышыўся.

|| незак. выкры́швацца, -аецца.


выкрэ́сваць гл. выкрасаць.


выкрэ́сліваць гл. выкрасліць.


вы́куліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак. (разм.).

Вываліцца, выпасці. В. з саней.

|| незак. выку́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́куліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што (разм.).

Выкінуць, вывернуць. В. з лодкі.

|| незак. выку́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́куп, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. выкупіць.

2. Плата, грошы, якімі выкупліваюць. Даць багаты в.


вы́купацца гл. купаць.


вы́купаць гл. купаць.


вы́купіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак.

1. каго-што. Вызваліць, атрымаць назад за грошы. В. палоннага. В. закладзеную рэч.

2. перан., што. Заслужыць дараванне. В. сваю віну чым-н.

|| незак. выкупля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і выку́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. вы́купіцца, -плюся, -пішся, -піцца; незак. выкупля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца і выку́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. вы́куп, -у, м. (да 1 знач.) і выкупле́нне, -я, н. (да 2 знач.); прым. выкупны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


вы́курыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. што. Дакурыць да канца, зрасходаваць курэннем. В. папяросу. В. усе цыгарэты.

2. каго (што). Абкурваючы, выгнаць. В. лісу з нары.

3. перан., каго (што). Выгнаць, прымусіць пайсці, выйсці (разм.). В. няпрошаных гасцей.

|| незак. выку́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́кусіць, -кушу, -кусіш, -кусіць; -кушаны; зак., што.

Укусіўшы зубамі, выесці, выгрызці кавалак чаго-н. В. мякіш.

|| незак. выку́сваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лавіць, -лаўлю, -лавіш, -лавіць; -лаўлены; зак., каго-што.

1. з чаго. Ловячы, здабыць, выцягнуць. В. бервяно з вады. В. многа рыбы.

2. Пералавіць усіх. В. карасёў у сажалцы.

|| незак. выло́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́лаў, -лаву, м. (да 1 знач.; спец.).


вы́лажыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак.

Тое, што і выкласці.


вы́лазка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

1. Выхад часткі войск з асаджанага ўмацавання для нападу на тых, хто акружае. Зрабіць вылазку на ворага.

2. перан. Нечаканы варожы напад, выпад (неадабр.).

3. Фізкультурная прагулка. Лыжная в.


вы́ламаць, -млю, -міш, -міць; -маны; зак., што.

1. Адламаўшы, аддзяліць. В. палку, дубец.

2. Зламаўшы, выбіць, высадзіць. В. дзверы.

|| незак. выло́мліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лаў гл. вылавіць.


вы́лаяцца, -лаюся, -лаешся, -лаецца; зак.

Сказаць брыдкае, зняважлівае слова.


вы́лаяць гл. лаяць.


вы́легчаць гл. лягчаць.


вы́легчы, 1 і 2 ас. не ўжыв., -лежа; зак.

Прыпасці сцяблом да зямлі, палегчы (пра збажыну, травы). Жыта вылегла.


вы́лежалы, -ая, -ае.

Які набыў патрэбныя якасці, праляжаўшы пэўны тэрмін у адпаведных умовах. В. лён.


вы́лежацца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак.

1. Аднавіць свае сілы доўгім ляжаннем, добра адпачыць; паляжаць удосталь. В. ў пасцелі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Набыць патрэбныя якасці, праляжаўшы пэўны тэрмін у адпаведных умовах. Лён ужо вылежаўся.

|| незак. выле́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́лежаць, -жу, -жыш, -жыць; зак.

1. Пралежаць дастаткова часу пасля хваробы. Не вылежаў хваробы да канца.

2. Прабыць у ляжачым становішчы пэўны час. В. дзве гадзіны ў акопе.

3. Тое, што і вылежацца (у 2 знач.).

|| незак. выле́жваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лезці, -зу, -зеш, -зе; -лез, -зла; -лезь; зак.

1. Выйсці адкуль-н., чапляючыся за што-н. рукамі і нагамі. В. з глыбокага рова.

2. Выйсці адкуль-н., прыклаўшы намаганні. В. з вагона. В. з даўгоў (перан., разм.).

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выступіць, паказацца адкуль-н., выбіцца; прабіцца. Косы вылезлі з-пад хусткі. Вылезла маладая траўка.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выпасці (пра валасы, шэрсць); выліняць. Вылезла шэрсць.

|| незак. выла́зіць, -ла́жу, -ла́зіш, -ла́зіць.


вы́лепіць гл. ляпіць.


вы́лецець, -лечу, -леціш, -леціць; -леці; зак.

1. Летучы, накіравацца, адправіцца куды-н. Птушка вылецела з гнязда. Пасажыр вылецеў у Маскву. Вылецела з галавы (перан.: знікла, забылася).

2. Летучы, з’явіцца адкуль-н. Самалёты вылецелі з-за хмары.

3. перан. Аказацца звольненым, выключаным адкуль-н. (разм.). В. са службы.

|| незак. вылята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́лет, -у, М -леце, м. (да 1 і 2 знач.).


выле́чны, -ая, -ае.

Які паддаецца лячэнню. Вылечная хвароба.

|| наз. выле́чнасць, -і, ж.


вы́лечыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

Стаць здаровым у выніку лячэння. В. пасля ранення.

|| незак. выле́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́лечыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Лечачы, зрабіць здаровым.

|| незак. выле́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лівак, -ліўка, мн. -ліўкі, -ліўкаў, м.

Яйцо, знесенае без шкарлупіны.


вы́лізаць, -ліжу, -ліжаш, -ліжа; -ліжы; -лізаны; зак., каго-што.

Ачысціць лізаннем. В. талерку. Кошка вылізала кацяня.

|| незак. вылі́зваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лік, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. вылічыць.

2. Утрыманая сума грошай. Невялікі в.

За вылікам каго-чаго, у знач. прыназ. — за выключэннем, акрамя каго-, чаго-н.


вы́лінялы, -ая, -ае.

1. Які страціў першапачатковы колер. Вылінялая майка.

2. Які скончыў ліняць (пра жывёл, птушак).


вы́ліняць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -яе; зак.

1. гл. ліняць.

2. Канчаткова паліняць. Матэрыял выліняў.


вы́літы, -ая, -ае.

Вельмі падобны на каго-н. Вадзік — в. бацька.


вы́ліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -льецца; зак.

1. з чаго. Выцечы, выйсці вон (пра вадкасць). Вада вылілася з бочкі.

2. перан., у што. Прыняць той або іншы выгляд; ператварыцца. Раздражненне вылілася ў форму пратэсту.

|| незак. выліва́цца, -а́ецца.


вы́ліць¹, -лью, -льеш, -лье і -лію, -ліеш, -ліе; вы́лі; -літы; зак., што.

1. з чаго. Выдаліць, прымусіць выцечы адкуль-н. (вадкасць). В. ваду з вядра.

2. перан. Даць выхад якім-н. пачуццям, выказаць. В. гнеў на каго-н. В. усё, што было на душы.

3. Зрабіць шляхам ліцця, адліць. В. звон з медзі.

|| незак. выліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́ліць² гл. ліць².


выліча́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Спецыяліст па вылічальнай тэхніцы.

2. Прыбор, які робіць вылічэнні.

|| прым. выліча́льніцкі, -ая, -ае.


выліча́льны, -ая, -ае.

Які служыць для вылічэння, звязаны з вылічэннем. Вылічальныя машыны. В. цэнтр.


вы́лічыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

1. Падлічыўшы, вызначыць. В. памер даходаў. В. кошт будоўлі.

2. Утрымаць пры расплаце. В. запазычанасць.

|| незак. выліча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і вылі́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вылічэ́нне, -я, н. і вы́лік, -у, м. (да 2 знач.).


выло́мліваць гл. выламаць.


выло́ўліваць гл. вылавіць.


вы́лудзіць гл. лудзіць.


вы́лузаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Выняць, лузаючы. В. боб са струкоў.

|| незак. вылу́зваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лупіцца, -плюся, -пішся, -піцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выйсці з яйца (пра птушанят).

2. Утаропіцца шырока расплюшчанымі вачамі (разм.). Што ты на мяне вылупіўся?

|| незак. вылу́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́лупіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак. (разм.).

1. што. З сілай выдраць. В. ліст з кнігі. В. прабой з вушака.

2. каго. Набіць, адлупцаваць.

Вылупіць вочы (разм., неадабр.) — пільна паглядзець шырока расплюшчанымі вачамі.

|| незак. вылу́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́лупцаваць гл. лупцаваць.


вы́лучыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

1. Вызначыцца чым-н. сярод іншых. В. сваімі здольнасцямі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выйсці, выступіць з чаго-н. у выніку пэўных працэсаў. У працэсе рэакцыі вылучылася соль.

|| незак. вылуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. вылучэ́нне, -я, н.


вы́лучыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго-што. Адабраўшы, адасобіць ад агульнай масы; выдзеліць. В. сваіх авечак з чарады. В. галоўнае ў творы. Яго вылучылі як лепшага вучня.

2. каго (што). Прапанаваць, выставіць для абмеркавання, паставіць на больш адказную работу. В. кандыдата на пасаду старшыні.

3. што. Аддаць, выдзеліць каму-н. на карыстанне. На будаўніцтва вылучылі сродкі і тэхніку.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Выпусціць, выдзеліць. В. пах.

|| незак. вылуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вылучэ́нне, -я, н. В. кандыдата ў дэпутаты.


вылучэ́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Перадавы супрацоўнік, вылучаны на якую-н. адказную работу.

|| ж. вылучэ́нка, -і, мн. -і, -нак.

|| прым. вылучэ́нскі, -ая, -ае.


вы́лушчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; -шчаны; зак., што.

1. Выняць, лушчачы; вылузаць. Вавёрка вылушчыла зярняты з яловай шышкі.

2. Выдаліць хірургічным спосабам (спец.). В. костку.

|| незак. вылу́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́людак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

Найгоршы сярод людзей; вырадак. В. роду чалавечага.


вылята́ць гл. вылецець.


вылячэ́нне, -я, н.

1. Тое, што і лячэнне (афіц.). Быць на вылячэнні ў шпіталі.

2. Тое, што і выздараўленне. Поўнае в.


вы́мавіць, -маўлю, -мавіш, -мавіць; -маўлены; зак., што.

Выгаварыць, сказаць. В. слова.

|| незак. вымаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вымага́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца вымаганнем.

|| ж. вымага́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. вымага́льніцкі, -ая, -ае.


вымага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што. Дамагацца чаго-н. шантажом, прымусам, сілай. В. грошы.

2. чаго, са злуч. «каб» і без дап. Патрабаваць. В. да сябе ўвагі. В., каб усё было дакладна выканана.

|| наз. вымага́нне, -я, н.


вы́мазацца гл. мазацца.


вы́мазаць, -мажу, -мажаш, -мажа; -маж; -мазаны; зак., што.

1. Намазаць, нацерці чым-н., што фарбуе. В. печ глінай.

2. у што. Запэцкаць, замазаць (разм.). В. адзенне ў дзёгаць.

|| незак. выма́зваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́майстраваць гл. майстраваць.


вы́маклы, -ая, -ае.

1. Прамоклы, мокры. Вымаклае адзенне.

2. Які загінуў ад празмернай вільгаці. Вымаклыя пасевы.

|| наз. вы́макласць, -і, ж. (да 2 знач.).


вы́макнуць, -ну, -неш, -не; вы́мак, -кла; -ні; зак.

1. Стаць зусім мокрым. В. на дажджы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Набыць якія-н. уласцівасці, выгляд, паляжаўшы ў вадзе, вадкасці. Селядзец вымак (стаў менш салёным). Лён вымак.

|| незак. вымака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 знач.).


вы́малеваць, -люю, -люеш, -люе; -люй; -леваны; зак., што.

1. Малюючы, старанна і акуратна перадаць кожную дэталь; старанна намаляваць. В. партрэт.

2. Пакрыць слоем фарбы; пафарбаваць (разм.). В. машыну ў зялёны колер.

3. Расходаваць на афарбоўку (разм.). В. усю фарбу.

|| незак. вымалёўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́маліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Выпрасіць, дабіцца мальбамі. В. прабачэнне.

|| незак. вымо́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́маніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак.

1. каго (што). Вабячы, прымусіць выйсці адкуль-н. В. драпежніка з нары.

2. што. Набыць хітрыкамі, падманам. В. грошы.

|| незак. выма́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́мантачыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што (разм.).

Тое, што і выманіць (у 2 знач.).


вы́маразіць, -ражу, -разіш, -разіць; -ражаны; зак.

1. што. Выстудзіць халодным паветрам, марозам. В. хату.

2. каго-што. Знішчыць марозам. В. пасевы.

3. што. Вытрымліваючы на марозе, высушыць або выдаліць часцінкі вады. В. бялізну.

|| незак. вымаро́жваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́марыць, -ру, -рыш, -рыць; -аны; зак., каго (што).

Знішчыць атрутай і пад. В. прусакоў.


вы́масціць гл. масціць.


вы́матацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Знясіліцца, змардавацца. Выматаўся за дзень ушчэнт.

|| незак. вымо́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́матаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак. (разм.).

1. каго-што. Знясіліць, змардаваць, змучыць. В. усе сілы. Дарога мяне выматала. В. душу.

2. што. Прымусіць паступова выдаткаваць; выцягнуць, забраць па частках усё. В. усе грошы.

|| незак. вымо́тваць, -аю, -аеш, -ае.


вымаўле́нне, -я, н.

Перадача голасам гукаў мовы. Выразнае в. Беларускае літаратурнае в.


вымаўле́нчы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вымаўлення. Вымаўленчыя нормы.


вымаўля́ць гл. вымавіць.


вы́махаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Вырасці, стаць высокім. Ну і вымахаў жа хлопец!

|| незак. выма́хваць, -аю, -аеш, -ае.


выма́хваць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. гл. вымахаць.

2. чым. Махаць то ў адзін, то ў другі бок; размахваць. В. рукой у паветры.


выма́ць гл. выняць.


вы́мачыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак. (разм.).

Стаць зусім мокрым.

|| незак. вымо́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́мачыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць зусім мокрым. Дождж нас вымачыў да ніткі.

2. што. Пратрымаць у вадзе, вадкасці для надання якіх-н. патрэбных уласцівасцей. В. селядцы.

|| незак. вымо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́меняць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., каго-што на каго-што.

Набыць абменам. В. старую рэч на новую.

|| незак. выме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́мераць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Дакладна вызначыць велічыню, памеры чаго-н. В. плошчу пакоя.

|| незак. вымяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вымярэ́нне, -я, н.

|| прым. вымяра́льны, -ая, -ае. Вымяральныя прыборы.


вы́мерзлы, -ая, -ае.

Які загінуў ад марозу, вымерз. Вымерзлыя пладовыя дрэвы.

|| наз. вы́мерзласць, -і, ж.


вы́мерзнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; -мерз, -зла; зак.

Загінуць ад марозу, холаду (пра расліннасць, насякомых). Рунь вымерзла.

|| незак. вымярза́ць, -а́е.


вы́меркаваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны; зак., што.

1. Знайсці, адшукаць шляхам дакладнага разліку, выгадаць. В. грошы на рамонт кватэры. В. свабодную гадзіну.

2. Выбраць зручны момант.

3. Правільна разлічыць, загадзя вызначыць. Усё вымеркавалі, дзе што будзем садзіць і сеяць.

|| незак. вымярко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́мерлы, -ая, -ае.

Які вымер, не пакінуўшы патомства (пра род, сямейства і пад.), або які знік, перавёўся (пра расліны). Мамант — вымерлая жывёліна.


выме́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Паказчык, які вызначае аб’ём або якасць работы.


выме́рны, -ая, -ае.

1. Такі, які можа быць вымераны. Вымерная велічыня.

2. Які служыць для вымярэння. Вымерная рулетка.


вы́мерці, 1 і 2 ас. не ўжыв., -мра; -мер, -рла; зак.

1. Поўнасцю знікнуць у выніку гібелі, смерці. Племя вымерла.

2. Абязлюдзець, апусцець у выніку масавай смерці жыхароў ад голаду, эпідэміі. Вёска вымерла ад эпідэміі.

|| незак. выміра́ць, -а́е.

|| наз. выміра́нне, -я, н.


вы́месіць, -мешу, -месіш, -месіць; -мешаны; зак., што.

Месячы, размінаючы, канчаткова прыгатаваць. В. цеста, гліну.

|| незак. выме́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́месці, -мету, -мецеш, -меце; -мецем, -мецеце, -метуць; -меў, -мела; вы́меці; -мецены; зак., што.

1. Падмесці. В. падлогу.

2. з чаго. Метучы, выдаліць, выкінуць. В. смецце з хаты.

|| незак. вымята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́мешаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Добра перамяшаць.

|| незак. выме́шваць, -аю, -аеш, -ае.


выміра́нне гл. вымерці.


выміра́ць гл. вымерці.


вымо́ва, -ы, мн. -ы, -мо́ў, ж.

Дысцыплінарнае спагнанне, якое даецца за якую-н. правіннасць. Аб’явіць вымову. Суровая в.


вымо́іна, -ы, мн. -ы, -мо́ін, ж.

Паглыбленне ў грунце, размытае бягучай вадой.


вымо́льваць гл. вымаліць.


вымо́твацца гл. выматацца.


вымо́тваць гл. выматаць.


вымо́чвацца гл. вымачыцца.


вымо́чваць гл. вымачыць.


вы́мпел, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Вузкі доўгі флаг на мачце ваеннага судна.

2. Вузкі трохвугольны флажок, які служыць прыметай чаго-н. Пераходны в.

3. Забяспечаны доўгім флажком або стужкай футляр, у якім змешчаны прадмет, які скідаецца з лятальнага апарата. В. на Месяцы.


вы́мураваць гл. мураваць.


вы́мусіць, -мушу, -мусіш, -мусіць; -мушаны; зак., каго і з інф.

Прымусіць зрабіць, выканаць што-н. В. ворага здацца. Вымушаны адказ (не добраахвотны).

|| незак. вымуша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́мучыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак. (разм.).

1. што. З цяжкасцю, з намаганнем зрабіць, стварыць. В. згоду. В. верш.

2. каго. Знясіліць, змардаваць. В. каня далёкай дарогай.

|| незак. выму́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́мушаны, -ая, -ае.

1. гл. вымусіць.

2. Ненатуральны, не свабодны. Вымушана (прысл.) усміхнуцца.

|| наз. вы́мушанасць, -і, ж.


вы́муштраваць гл. муштраваць.


вы́мысел, -слу, мн. -слы, -слаў, м.

1. Тое, што створана фантазіяй, уяўленнем. Казачны в.

2. Выдумка, хлусня. Не верыць вымыслам.


вы́мыцца гл. мыць.


вы́мыць гл. мыць.


вы́мя, -мя, -мю, -мя, -мем, -мі; мн. вы́мі, -мяў, -мям, вы́мі, -мямі, -мях; н.

Орган з малочнымі залозамі і саскамі ў самак млекакормячых. Каровіна в.


вымяра́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Прылада, прызначаная для вымярэння.

2. Тое, што і вымернік.


вымяра́льны гл. вымераць.


вымяра́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; незак.

Вызначацца якой-н. мерай. Запасы цукру вымяраюцца сотнямі тон.


вымяра́ць гл. вымераць.


вымярза́ць гл. вымерзнуць.


вымярко́ўваць гл. вымеркаваць.


вымярэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. вымераць.

2. Працяжнасць вымяральнай велічыні ў якім-н. напрамку. Геаметрычная фігура ў трох вымярэннях.


вымята́ць гл. вымесці.


вы́найсці, -найду, -найдзеш, -найдзе; -найшаў, -шла; -найдзі; -найдзены; зак., што.

Працуючы творча, стварыць што-н. новае, невядомае раней. В. новую машыну. В. прыстасаванне да механізма.

|| незак. вынахо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. вынахо́дства, -а, н.


вы́нас гл. вынесці.


вы́насіць, -нашу, -насіш, -насіць; -нашаны; зак.

1. што. Перанесці за некалькі прыёмаў усё, поўнасцю. В. сена з балота.

2. каго. Пра маці: пранасіць у сабе да родаў. В. дзіця.

3. перан., што. Абдумаць да поўнай яснасці, закончанасці. В. новы замысел.

4. што. Выцерці, працерці ў выніку доўгага нашэння. Вынашаны касцюм.

|| незак. выно́шваць, -аю, -аеш, -ае (да 2—4 знач.).


вынасны́, -а́я, -о́е.

Звязаны з вынасам, знаходжаннем па-за чым-н., вынесены куды-н. Вынасная графа. Вынасное судна.


вынахо́длівы, -ая, -ае.

Знаходлівы, здольны ствараць, вынаходзіць. В. чалавек. В. розум.

|| наз. вынахо́длівасць, -і, ж.


вынахо́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вынайшаў што-н. Нарада вынаходнікаў і рацыяналізатараў.

|| ж. вынахо́дніца, -ы, -ніц.

|| прым. вынахо́дніцкі, -ая, -ае.


вынахо́дства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. гл. вынайсці.

2. Тое, што вынайдзена, створана вынаходнікам. Атрымаць аўтарскае пасведчанне на в.


вы́несці, -несу, -несеш, -несе; -нес, -несла; -несі; -несены; зак.

1. каго-што. Несучы, выдаліць адкуль-н., аднесці за межы чаго-н. В. мэблю з кватэры.

2. каго-што. Перамясціць куды-н., высунуць. Плынь вынесла лодку на сярэдзіну ракі. В. пытанне на сход (перан.). В. дробавы лік за дужкі.

3. перан., што. Атрымаць, набыць у выніку знаёмства з чым-н. В. ўражанне.

4. перан., што. Прыняўшы рашэнне, аб’явіць (афіц.). В. падзяку. В. пастанову. В. прысуд.

5. што. Вытрымаць, выцерпець. Цяжка было в. гэта гора. Не мог в. грубасці.

Ледзь вынесці ногі (разм.) — з цяжкасцю пазбегнуць небяспекі, выратавацца.

|| незак. выно́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.

|| наз. вы́нас, -у, м. (да 1 і 2 знач.) і вынясе́нне, -я, н. (да 2 і 4 знач.).


вы́несціся, -несуся, -несешся, -несецца; вы́несся, -неслася; -несіся; зак.

Імкліва выехаць, выбегчы адкуль-н. На ўзлесак вынесліся коннікі.

|| незак. выно́сіцца, -но́шуся, -но́сішся, -но́сіцца.


вы́нік, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Канчатковы паказчык якіх-н. дзеянняў, намаганняў і пад. Падвесці вынікі работы за дзень. Вынікі конкурсу.

2. Паказчык майстэрства (звычайна спартыўнага). В. плаўца. В. забегу на сто метраў. Лепшы в. дня.

3. Тое, што вынікае з чаго-н., з’яўляецца лагічным вывадам. Поспехі з’яўляюцца вынікам напружанай штодзённай працы. Пажар быў вынікам нядбайнага абыходжання з агнём.


выніка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. З’яўляцца, паўставаць. Слупы вынікалі з-за ўзгоркаў і зноў знікалі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). З’яўляцца лагічным вынікам, узнікаць з чаго-н. Як вынікае са сказанага.

|| зак. вы́нікнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


выніко́вы, -ая, -ае.

1. З падагульненымі вынікамі, паказчыкамі. В. рахунак.

2. Які даў або дае добрыя вынікі; рэзультатыўны. Выніковая сустрэча.


вы́нішчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; -шчаны; зак., каго-што.

Поўнасцю знішчыць. В. ваўкоў.

|| незак. вынішча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вынішчэ́нне, -я, н.


выно́сіцца гл. вынесціся.


выно́сіць гл. вынесці.


выно́слівы, -ая, -ае.

Фізічна моцны, трывалы, здольны многа вынесці (у 5 знач.). В. конь. В. спартсмен.

|| наз. выно́слівасць, -і, ж.


выно́шваць гл. вынасіць.


вы́нырнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

1. Нырнуўшы, усплысці, паказацца з вады.

2. перан. Раптоўна з’явіцца. Месяц вынырнуў з туману.

|| незак. выныра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выны́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́няньчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго (што).

Рупліва даглядаючы, выгадаваць. В. дзіця.

|| незак. выня́ньчваць, -аю, -аеш, -ае.


вынясе́нне гл. вынесці.


вы́няць, вы́му, вы́меш, вы́ме; вы́мі; вы́няты; зак., што.

Узяць знутры або перамясціць знутры наверх. В. газеты з паштовай скрынкі. В. рукі з кішэняў.

|| незак. выма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́пагадзіцца, -дзіцца; безас., зак.

Аб надыходзе яснага сонечнага надвор’я. К вечару выпагадзілася.

|| незак. выпаго́джвацца, -аецца.


вы́пад, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. У фехтаванні, гімнастыцы: выстаўленне сагнутай нагі ў якім-н. напрамку з упорам тулава на гэту нагу. В. наперад.

2. перан. Варожае выступленне, нядобразычлівая выхадка супраць каго-, чаго-н. Злосны в.


вы́падак, -дку, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. Тое, што здарылася, здарэнне. В. з жыцця. Няшчасны в. У такім выпадку (пры такой умове, пры дадзеных абставінах). На ўсякі в. (у прадбачанні чаго-н. нечаканага). У крайнім выпадку (пры крайняй неабходнасці). У асобных выпадках (калі-нікалі). Ні ў якім выпадку (ніколі, ні пры якіх умовах, ні за што). У тым выпадку, калі... (калі здарыцца так, што...). У адваротным выпадку (калі будзе наадварот, не так). У лепшым выпадку (пры самых спрыяльных абставінах).

2. Зручны момант. Падвярнуўся в. Упусціць в.

3. Тое, што і выпадковасць (у 2 знач.). Поспех работы не можа залежаць ад выпадку.

Ад выпадку да выпадку — калі-нікалі, не пастаянна.

Ва ўсякім выпадку — пры любых абставінах, незалежна ні ад чаго.

З выпадку — з-за, з прычыны чаго-н.

Пры выпадку (разм.) — калі будзе магчымасць. Пры выпадку перадам усё яму.

У выпадку чаго — калі адбудзецца, надыдзе што-н. Забеспячэнне ў выпадку хваробы.

У выпадку чаго (разм.) — калі будзе патрэба. У выпадку чаго, паведамі мне.


выпада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. выпасці.

2. У выразе: не выпадае

1) няма магчымасці. Узяцца за гэту работу ўсё не выпадае;

2) няма зручнага моманту. Усё былі незнаёмыя людзі, і падыходзіць да іх не выпадала;

3) нельга, непрыстойна. Ён — інтэлігент, і яму, як ён лічыць, не выпадае займацца такой работай.


вы́падкам, прысл.

1. Тое, што і выпадкова (у 1 знач.). Сустрэча в.

2. у знач. пабочн. сл. Дарэчы, між іншым. Ты, в., не ў магазін ідзеш?


выпадко́ва, прысл.

1. Нечакана, непрадбачна. В. сустрэцца.

2. у знач. пабоч. сл. Тое, што і выпадкам (у 2 знач.).


выпадко́васць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. гл. выпадковы.

2. Выпадковая акалічнасць. Перашкодзіла в. Па шчаслівай выпадковасці.


выпадко́вы, -ая, -ае.

1. Які паявіўся, узнік непрадугледжана. Выпадковая памылка. В. госць. Выпадковае знаёмства.

2. Які бывае не заўсёды, ад выпадку да выпадку. Выпадковыя заработкі.

|| наз. выпадко́васць, -і, мн. -і, -ей, ж.


вы́паіць, -паю, -паіш, -паіць; -паены; зак., каго (што).

Выкарміць пойлам. В. цяля.

|| незак. выпо́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пакладаць гл. пакладаць.


вы́пакутаваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; -таваны; зак.

1. Перанесці многа пакут. Колькі прыйшлося в.

2. што. Дамагчыся пакутамі. В. сваё шчасце.


вы́паласкаць гл. паласкаць.


вы́палаць гл. палоць.


выпа́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Тое, што і выгар.


вы́паліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліцца; безас., зак.

Кончыць паліцца. Выпалілася ў печы.

|| незак. выпа́львацца, -аецца.


вы́паліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

1. Спаліць да канца, цалкам. Пажар выпаліў увесь лес. Сонца выпаліла пасевы.

2. Ачысціць апальваннем. В. бляху.

3. Зрабіць знак, рысунак на чым-н. распаленым прадметам. В. узор. В. кляймо.

4. што і ў чым. Кончыць паліць, прапаліць. В. у печы.

5. Вырабіць абпальваннем. В. цэглу.

6. Сказаць адным дыхам (разм.). В. навіну.

|| незак. выпа́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпа́льванне, -я, н. (да 1—5 знач.).


вы́пампаваць, -пую, -пуеш, -пуе; -пуй; -паваны; зак., што.

Пампуючы, выдаліць. В. ваду.

|| незак. выпампо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́паражніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Зрабіць парожнім, апаражніць. В. пасудзіну.

|| незак. выпаражня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


выпара́льнасць, -і, ж.

Здольнасць да выпарэння. В. эфіру.


вы́паратак, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м. (спец.).

Шкурка неданошанай жывёліны, вынятай з жывата самкі. Авечы в.

|| прым. вы́параткавы, -ая, -ае.


вы́параць, -ру, -раш, -ра; -раны; зак.

1. што. Разрэзаўшы па швах, выняць. В. рукаў.

2. што. Выкалаць чым-н. вострым. В. вочы.

3. каго. Поручы, прымусіць вылезці адкуль-н. В. лісу з нары.

4. што. Знайсці, адшукаць (разм.). В. рэдкую кніжку.

|| незак. выпо́рваць, -аю, -аеш, -ае.


выпа́рына, -ы, ж.

Пот, які выступае на целе (звычайна ў хворага пасля гарачкі). Пакрыцца выпарынай.


вы́парыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ператварыцца ў пару. Вада выпарылася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Знікнуць, прапасці (разм.). Радасць умомант выпарылася.

3. Папарыцца. В. ў лазні.

|| незак. выпара́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і выпа́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. выпарэ́нне, -я, н. (да 1 знач.).


вы́парыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. што. Ператварыць у пару. В. вадкасць.

2. што. Згусціць, ачысціць, ператвараючы лішнюю вільгаць у пару. В. соль (здабыць з салёнай вады).

3. каго (што). Добра папарыць венікам у лазні.

4. каго-што. Парай знішчыць або ачысціць. В. дзежку. В. прусакоў.

|| незак. выпара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпа́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпарэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і выпа́рванне, -я, н.


выпарэ́нне, -я, н.

1. гл. выпарыцца, выпарыць.

2. звычайна мн. (выпарэ́нні, -яў). Рэчыва, якое выпараецца. Шкодныя выпарэнні.


вы́пас, -у, мн. -ы, -аў, м.

Месца, дзе пасуць жывёлу; паша. Лугавы в.

|| прым. выпасны́, -а́я, -о́е.


вы́пасвіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; зак.

Адкарміцца на пашы. Цяляты выпасвіліся.

|| незак. выпа́свацца, -аецца.


вы́пасвіць, -су, -сеш і -свіш, -се і -свіць; -сем і -свім, -сеце і -свіце, -суць і -свяць; вы́пасі; -сены і -свены; зак.

1. каго. Адкарміць на пашы. В. авечак.

2. што. Патравіць выпасам. В. сенажаць.

3. што. Зарабіць пасьбой (разм.). Выпасвіў шмат грошай.

|| незак. выпа́сваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пасці, -паду, -падзеш, -падзе; вы́падзі; зак.

1. Вываліцца, упасці адкуль-н. Пісьмо выпала з кнігі. Люлька выпала з зубоў. В. з воза.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Знікнуць, страціцца; застацца незаўважаным. Выпала з памяці тая назва. Яго збянтэжанасць не выпала з-пад маёй увагі.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра ападкі: упасці на зямлю. Уначы выпала раса. Выпаў ранні снег.

4. безас. Давесціся. Аднойчы мне выпала схадзіць у музей. Як выпадзе (як удасца).

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Удацца, атрымацца. Выпаў добры ўраджай.

|| незак. выпада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́пат, -у, М -паце, м. (спец.).

Збіранне вадкасці з крывяносных сасудаў у якой-н. поласці цела пры запаленні.


вы́патрабаваць, -бую, -буеш, -буе; -буй; -баваны; зак.

1. што. Патрабаваннем дабіцца, атрымаць. В. даведку.

2. каго. Прымусіць з’явіцца куды-н. па выкліку. В. сведак у суд.


вы́патрашыць гл. патрашыць.


вы́паўзак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м.

1. Адзін з відаў дажджавога чарвяка.

2. Тое, што і выпоўзіны.

|| прым. вы́паўзкавы, -ая, -ае.


вы́паўзень, -зня, мн. -зні, -зняў, м.

Тое, што і выпоўзіны.


вы́паўзці, -зу, -зеш, -зе; вы́паўз, -зла; -зі; зак.

1. Выйсці паўзком, паўзучы. В. праз шчыліну.

2. Павольна рухаючыся, з’явіцца. З травы выпаўзла вужака. З-за гары выпаўз аўтобус (перан.).

|| незак. выпаўза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпо́ўзваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пацкацца гл. пэцкацца.


вы́пацкаць гл. пэцкаць.


вы́перадзіць, -раджу, -радзіш, -радзіць; -раджаны; зак., каго-што.

Тое, што і апярэдзіць. В. у бегу. В. у вучобе (перан.).

|| незак. выпераджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпярэ́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпераджэ́нне, -я, н. і выпярэ́джванне, -я, н. В. тэрмінаў (перан.).


вы́перці, -пру, -праш, -пра; вы́пер, -рла; -пры; -перты; зак.

1. каго-што. Выцесніць напорам, выдавіць сілай. В. дно ў бочцы.

2. каго. Выгнаць, выключыць, звольніць (разм.). В. з хаты. В. з работы.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выдацца, высунуцца за межы чаго-н. (разм.). В. наперад.

|| незак. выпіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́песціць гл. песціць.


вы́петраць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. Высахшы, страціць свае якасці, колер і пад. Пад гарачым сонцам і ветрам выпетрала трава.

2. Зрабіцца худым, сухім (перан., разм.). Во выпетраў чалавек.


вы́печы, -пеку, -печаш, -печа; -печам, -печаце, -пекуць; вы́пек, -пекла; -печы; -печаны; зак., што.

1. Прыгатаваць пячэннем. Пякарня выпекла тону хлеба.

2. Добра прапячы. Хлеб не выпечаны.

3. Расходаваць у працэсе пячэння. В. ўсё цеста.

4. Знішчыць агнём, жарам, кіслатой. В. бародаўку.

5. Выпаліць на чым-н. (знак, кляймо). В. кляймо.

|| незак. выпяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выпяка́нне, -я, н. і вы́печка, -і, ДМ -чцы, ж.

|| прым. выпячны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Выпячныя вырабы.


выпіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што. Піць (у якой-н. колькасці). Нашча выпівае паўшклянкі мінеральнай вады.

2. Часта ўжываць спіртное (разм.). Муж пачаў в.


вы́пілаваць, -лую, -луеш, -луе; -луй; -лаваны; зак., што.

Выразаць пілой, вырабіць пілаваннем. В. дзірку ў дзвярах. В. рамку.

|| незак. выпіло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


выпіна́ць гл. выпнуць.


выпіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. выперці.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выдавацца на паверхню, выпінацца. Востры кадык выпірае на шыі.


вы́пісацца, -пішуся, -пішашся, -пішацца; -пішыся; зак.

Выбыць са спісаў, са складу чаго-н. В. з бальніцы. В. з дамавой кнігі.

|| незак. выпі́свацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́пісаць, -ішу, -ішаш, -іша; -ішы; -ісаны; зак.

1. што. Знайшоўшы, спісаць, запісаць. В. цытату з кнігі.

2. што. Напісаць для выдачы каму-н. В. ордар. В. рахунак.

3. каго-што. Старанна апісаць сродкамі мовы або намаляваць. В. вобразы дзеючых асоб. В. узор.

4. што. Заказаць дастаўку чаго-н. В. газету.

5. каго (што). Выклікаць пісьмова. В. да сябе сям’ю.

6. каго (што). Выключыць са спісаў, са складу чаго-н. В. хворага з бальніцы.

7. што. Зрасходаваць пісаннем (разм.). В. чарніла з аўтаручкі.

|| незак. выпі́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпі́сванне, -я, н. і вы́піска, -і, ДМ вы́пісцы, ж. (да 1, 2, 4—6 знач.).

|| прым. выпісны́, -а́я, -о́е (да 3 і 5 знач.).


вы́піска, -і, ДМ вы́пісцы, мн. -і, -сак, ж.

1. гл. выпісаць.

2. Тое, што выпісана з якога-н. тэксту, дакумента. В. з пратакола.


вы́піўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -півак, ж. (разм.).

1. Выпіванне спіртных напіткаў. Абед з выпіўкай.

2. Бяседа, пачастунак са спіртным. Наладзіць выпіўку.

3. Спіртныя напіткі. На стале было многа выпіўкі і закускі.


вы́піхаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Тое, што і выпхаць.

|| незак. выпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


выпіха́ць гл. выпіхнуць, выпхнуць, выпхаць.


выпі́хваць гл. выпіхнуць, выпхнуць, вы́піхаць, выпхаць.


вы́піхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак.

Тое, што і выпхнуць.

|| незак. выпіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́піць, -п’ю, -п’еш, -п’е; -піты; зак.

1. гл. піць.

2. перан., што і чаго. Вынесці, выцерпець. В. чашу пакут.


вы́плавіць, -плаўлю, -плавіш, -плавіць; -плаўлены; зак., што.

Плавячы, здабыць. В. жалеза з руды.

|| незак. выплаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. вы́плаўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


вы́плакацца, -плачуся, -плачашся, -плачацца; вы́плачыся; зак.

Аблягчыць сваё гора плачам.

|| незак. выпла́квацца, -ваюся, -ваешся, -ваецца.


вы́плакаць, -лачу, -лачаш, -лача; -лач; -лаканы; зак., што.

1. Выліць, выказаць сваю тугу слязамі. В. гора.

2. Выпрасіць плачам. В. дапамогу.

Выплакаць (усе) вочы (разм.) — у горы плакаць доўга, многа.

|| незак. выпла́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́плаціць, -плачу, -плаціш, -плаціць; -плачаны; зак., што.

Выдаць плату, поўнасцю заплаціць. В. доўг.

|| незак. выпла́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́плата, -ы, ДМ -плаце, ж.; прым. выплатны́, -а́я, -о́е. Выплатная ведамасць.


вы́плесці, -плету, -плецеш, -плеце; -плеў, -плела; -плеці; -плецены; зак.

Расплёўшы, выняць. В. стужку з касы.

|| незак. выплята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́плесціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -плецецца; зак.

Расплёўшыся, выпасці. Стужка выплелася з касы.

|| незак. выплята́цца, -а́ецца.


выплёўваць гл. выплюнуць.


вы́плысці¹, -ыву, -ывеш, -ыве; -ыві; зак.

1. Плывучы, выйсці куды-н. В. ў адкрытае мора.

2. Плывучы, з’явіцца адкуль-н. В. з-за павароту.

3. Падняцца з глыбіні, усплыць. Выплыла бервяно.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Нечакана выявіцца, стаць відавочным. Выплыла недастача.

|| незак. выплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́плысці², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыве; зак.

Выкаласаваць, пусціць колас. Ячмень выплыў буйным коласам.


вы́плюнуць, -ну, -неш, -не; -люнь; -нуты; зак., што.

Выкінуць з рота пляўком. В. сліну.

|| незак. выплёўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́плюхаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Плюхаючы, выліць. В. ваду з начовак.

|| незак. выплю́хваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. вы́плюхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты.


выплята́цца гл. выплесціся.


выплята́ць гл. выплесці.


вы́пнуць, -пну, -пнеш, -пне; -пні; -пнуты; зак., што.

Выставіць, высунуць уперад. В. грудзі.

|| незак. выпіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выпо́йваць гл. выпаіць.


выпо́рваць гл. выпараць.


выпо́ўзваць гл. выпаўзці.


выпо́ўзіны, -зін.

Верхняе покрыва насякомых або скура змяі, скінутая ў час лінькі.


выпрабава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца выпрабаваннем чаго-н. Лётчык-в.

|| ж. выпрабава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. выпрабава́льніцкі, -ая, -ае.


выпрабава́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для выпрабавання, праверкі. В. палігон. В. тэрмін. Выпрабавальная камісія.


выпрабава́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. выпрабаваць.

2. Цяжкае перажыванне, няшчасце. Прайсці праз цяжкія выпрабаванні. Суровыя выпрабаванні вайны.


вы́прабаваны, -ая, -ае.

Правераны практыкай, які апраўдаў сябе. В. барацьбіт. В. метад.

|| наз. вы́прабаванасць, -і, ж.


вы́прабаваць, -бую, -буеш, -буе; -буй; -баваны; зак., каго-што.

Праверыць на практыцы, вопыце. В. матор. В. сваю сілу.

|| незак. выпрабо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпрабава́нне, -я, н.


вы́правадзіць, -ваджу, -вадзіш, -вадзіць; -ваджаны; зак., каго (што).

Прымусіць пайсці, выгнаць. В. няпрошаных гасцей.

|| незак. выправа́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́правіцца¹, -праўлюся, -правішся, -правіцца; зак.

1. Стаць прамым, выпраміцца.

2. Пазбавіўшыся ад недахопаў, стаць лепшым. Характар выправіўся.

|| незак. выпраўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


вы́правіцца², -праўлюся, -правішся, -правіцца; зак.

Накіравацца, адправіцца куды-н. Куды вы выправіліся?

|| незак. выпраўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


вы́правіць¹, -праўлю, -правіш, -правіць; вы́праві; -праўлены; зак., што.

1. Зрабіць прамым; выпраміць. В. рэчышча.

2. Унесці неабходныя праўкі ў што-н. В. рукапіс. В. карэктуру.

3. Ліквідаваць недахопы, заганы. В. становішча. В. памылку.

|| незак. выпраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. выпраўле́нне, -я, н.


вы́правіць², -праўлю, -правіш, -правіць; вы́праві; -праўлены; зак.

1. каго-што. Сабраць і правесці; адправіць. В. дзяцей у школу. В. экспедыцыю.

2. каго. Выправадзіць. В. свавольнікаў з хаты.

3. каго-што. Паслаць, адправіць куды-н. з якой-н. мэтай. В. да доктара. В. камбайны ў поле.

|| незак. выпраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́прагчы, -прагу, -пражаш, -пража; -пражам, -пражаце, -прагуць; вы́праг, -прагла; -пражы; -пражаны; зак., каго (што).

Распрэгчы, вызваліць з запрэжкі. В. каня з воза.

|| незак. выпрага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́прагчыся, -прагуся, -пражашся, -пражацца; -пражамся, -пражацеся, -прагуцца; вы́прагся, -праглася; -пражыся; зак.

Вызваліцца з запрэжкі. Конь выпрагся.

|| незак. выпрага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


выпраме́ньвацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца; незак.

Ісці, распаўсюджвацца адкуль-н. прамянямі.

|| наз. выпрамяне́нне, -я, н.


выпраме́ньваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Вылучаць прамяні, прамянёвую энергію. В. святло.

|| наз. выпрамяне́нне, -я, н. Цеплавое в.


вы́праміць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., каго-што.

Зрабіць прамым. В. дрот. В. дарогу.

|| незак. выпрамля́ць, -я́ю, -яе́ш, -я́е.

|| прым. выпрамля́льны, -ая, -ае (спец.).


выпрамні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (спец.).

Прыстасаванне для ператварэння пераменнага электрычнага току ў пастаянны. Ртутны в.


вы́прасаваць гл. прасаваць¹.


вы́прасіць, -прашу, -прасіш, -прасіць; -прашаны; зак., што і чаго.

Просьбамі дамагчыся чаго-н. В. прабачэнне. В. грошай.

|| незак. выпро́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́прастацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Прыняць прамое становішча; выпраміцца. Вудзільна выпрасталася.

2. Легчы, выцягнуўшыся на ўвесь рост (разм.). В. на канапе.

|| незак. выпро́ствацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́прастаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Зрабіць простым, прамым; разагнуць. В. цвік. В. нагу.

2. Выраўнаваць пагнутае, памятае. В. умяціну.

|| незак. выпро́стваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́праўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -вак, ж.

Пастава, манера трымацца прама, падцягнута. Вайсковая в. Маладзецкая в.


выпраўля́цца¹ гл. выправіцца¹.


выпраўля́цца² гл. выправіцца².


выпраўля́ць¹ гл. выправіць¹.


выпраўля́ць² гл. выправіць².


вы́працавацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цуецца; зак.

Устанавіцца, утварыцца ў выніку вопыту, працы. Выпрацавалася вынослівасць.

|| незак. выпрацо́ўвацца, -аецца.


вы́працаваць, -цую, -цуеш, -цуе; -цуй; -цаваны; зак., што.

1. Зрабіць пэўную колькасць работы; вырабіць. В. норму.

2. Стварыць, развіць, адпрацаваць. В. план сумесных дзеянняў. В. стойкі характар. В. добры стыль.

|| незак. выпрацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выпрацо́ўванне, -я, н. і выпрацо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


выпрацо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -цо́вак, ж.

1. гл. выпрацаваць.

2. Тое, што выпрацавана, выраблена. Дзённая в.


выпро́ствацца гл. выпрастацца.


выпро́стваць гл. выпрастаць.


выпро́шваць гл. выпрасіць.


вы́пукласць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. гл. выпуклы.

2. Выпуклае месца, пукатасць. В. на сцяне.


вы́пуклы, -ая, -ае.

1. Які мае сферычную вонкавую паверхню; проціл. увагнуты. Выпуклае шкло.

2. Які выдаецца наперад, выступае над паверхняй; рэльефны. В. лоб. Выпуклыя літары.

|| наз. вы́пукласць, -і, ж.


вы́пуск, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. выпусціць.

2. Група навучэнцаў, якія заканчваюць навучальную ўстанову адначасова. Мінулагодні в.

3. Частка твора, выдадзеная асобна. Раман у двух выпусках.


выпускні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто заканчвае навучальную ўстанову, навучэнец апошняга класа, курса.

|| ж. выпускні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.


выпускны́ гл. выпусціць.


вы́пусташыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак. (разм.).

1. што. Зрабіць пустым; апаражніць. В. торбу сухароў.

2. перан., каго-што. Пазбавіць маральнай, творчай сілы. В. душу. Бязмэтнае жыццё выпусташыла гэтага чалавека.

3. перан., што. Пазбавіць жывога зместу, галоўнага, істотнага (у вучэнні, тэорыі і пад.). В. ідэю.

|| незак. выпусто́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пусціць, -пушчу, -пусціш, -пусціць; -пушчаны; зак.

1. каго-што. Даць выйсці. В. дзіця пагуляць. В. птушку на волю. В. цяпло з хаты. В. снарад (выстраліць).

2. каго-што. Выпадкова не ўтрымаць, упусціць. В. талерку з рук.

3. каго-што. Давесці да канца чыё-н. навучанне ў навучальнай установе і пад. з наданнем пэўнай кваліфікацыі. В. студэнта. В. адзінаццаты клас.

4. што. Вырабіўшы, падрыхтаваўшы, пусціць у абарачэнне для якога-н. скарыстання. В. прадукцыю. В. раман.

5. што. Высунуць, выставіць. В. кіпцюры.

6. што. Павялічыць у даўжыню, шырыню. В. рукавы.

|| незак. выпуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выпуска́нне, -я, н. і вы́пуск, -у, м. (да 3 і 4 знач.).

|| прым. выпускны́, -а́я, -о́е (да 1, 3, 5 і 6 знач.). В. клапан. Выпускная адтуліна доменнай печы. В. клас. Выпускныя экзамены. В. каўнер.


вы́пучыцца гл. пучыцца.


вы́пучыць гл. пучыць.


вы́пушка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Абшыўка, аблямоўка з футра па краях адзення, абутку; апуха. Футровая в.

|| прым. вы́пушачны, -ая, -ае.


вы́пхаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Выпіхнуць у некалькі прыёмаў.

|| незак. выпіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., каго-што.

Штуршком выкінуць, выдаліць. В. за дзверы.

|| незак. выпіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выпі́хваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пыліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Ачысціць ад пылу, трасучы, выбіваючы. В. палавікі.

|| незак. выпы́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пырхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

Вылецець, пырхнуўшы. Птушка выпырхнула з клеткі.

|| незак. выпы́рхваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́пытаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што ў каго.

Выведаць у працэсе гутаркі. В. сакрэт.

|| незак. выпы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


выпяка́нне гл. выпечы.


выпяка́ць гл. выпечы.


выпярэ́джвацца гл. выперадзіць.


выпярэ́джваць гл. выперадзіць.


выпячны́ гл. выпечы.


вы́раб, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. вырабіць.

2. Якасны бок апрацоўкі чаго-н. Медная ручка адмысловага вырабу.

3. Спосаб, від вытворчасці прадукцыі. Ручны в. скур. Рэчы хатняга вырабу.

4. пераважна мн. Вырабленыя рэчы, прадукт працы. Металічныя вырабы.

Аўчынка вырабу не варта (прымаўка) — справа, не вартая турбот.


вы́рабатак, -тку, м.

Тое, што і выпрацоўка (у 2 знач.).


вы́рабатка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Месца, дзе здабываюцца карысныя выкапні.


вы́рабіцца, -блюся, -бішся, -біцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Набыць пэўныя асаблівасці ў працэсе вытворчасці, работы. Шкура добра вырабілася.

2. Запэцкацца (разм.). В. ў сажу.

3. Выбрацца са складанага становішча, выкруціцца (разм.). Як нам тут в.?

|| незак. вырабля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


вы́рабіць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., што.

1. Зрабіць, выпрацаваць з чаго-н.; выпусціць. Завод вырабіў многа станкоў.

2. Апрацаваць дубленнем. В. авечую шкуру.

3. Выканаць пэўную колькасць работы; выпрацаваць. В. норму.

4. Добра падрыхтаваць для пасеву, пасадкі (глебу). В. поле.

5. Дасканала зрабіць; змайстраваць. В. ліштвы.

6. Запэцкаць, сапсаваць што-н. неахайным абыходжаннем (разм.). В. паліто ў смалу.

|| незак. вырабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. вы́раб, -у, м. (да 1 і 2 знач.).


вырабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., што.

1. гл. вырабіць.

2. Рабіць што-н. незвычайнае; вычвараць (разм.). Што ты тут вырабляеш?


вы́радак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

Той, хто выдзяляецца ў якім-н. асяроддзі сваімі крайне адмоўнымі, агіднымі якасцямі. В. у сям’і.


вы́радзіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіцца; зак.

Пагоршыцца ў пародзе, страціць каштоўныя ўласцівасці продкаў. Расліна вырадзілася.

|| незак. выраджа́цца, -а́ецца.

|| наз. выраджэ́нне, -я, н.


выража́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і выразнік.

|| ж. выража́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


выража́ць гл. выразіць.


выражэ́нне гл. выразіць.


вы́раз¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Выразная адтуліна; выемка. В. для рукавоў.


вы́раз², -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Знешні выгляд (твару), які адлюстроўвае ўнутраны стан. В. вачэй.

2. Той або іншы моўны зварот. Вобразны, метафарычны в.

3. Сукупнасць знакаў, формула, якія адлюстроўваюць пэўныя матэматычныя адносіны. Алгебраічны в.


вы́разаць, -ражу, -ражаш, -ража; вы́ражы і вы́раж; -разаны; зак.

1. што. Выняць, выдаліць або зрабіць што-н. рэзаннем. В. пухліну. В. што-н. з паперы.

2. што. Зрабіць, начарціць чым-н. рэжучым, вострым. В. літару на дошцы.

3. што. Вырабіць разьбой. В. лыжку.

4. што. Зрэзаць, адрэзаць для якой-н. патрэбы. В. лазіну.

5. каго-што. Вынішчыць разнёй або загрызці ўсіх, многіх (пра ваўкоў). Ваўкі выразалі статак авечак. Бандыты выразалі ўсю сям’ю.

|| незак. выраза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і вырэ́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выраза́нне, -я, н., вырэ́званне, -я, н. (да 1—4 знач.) і вы́разка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1—4 знач.).


вы́разіць, -ражу, -разіш, -разіць; -ражаны; зак., што.

Вызначыць у якіх-н. адзінках. В. план у лічбах.

|| незак. выража́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выражэ́нне, -я, н.


вы́разка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

1. гл. выразаць.

2. Тое, што выразана, выразаная частка чаго-н. Газетная в.

3. Мяса з сярэдняй часткі тушы; філе. Свіная в.


выра́злівы, -ая, -ае.

Які выражае ўнутраныя перажыванні або якасці. В. позірк.

|| наз. выра́злівасць, -і, ж.


выра́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто (або тое, што) выражае якую-н. ідэю, думку, пачуццё. В. ідэй рабочага класа.

|| ж. выра́зніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


выра́зны, -ая, -ае.

1. Такі, у якім кожная дэталь, момант яскрава вылучаюцца. Выразныя абрысы гор. В. почырк. Выразнае вымаўленне.

2. Яскравы, пераканаўчы. Выразная перавага.

3. Дакладна і ясна сфармуляваны. В. адказ.

|| наз. выра́знасць, -і, ж.


выразны́, -а́я, -о́е.

Выраблены выразаннем, разны. Вокны з выразнымі ліштвамі.


вы́рай, -ю, мн. -і, -яў, м.

1. Цёплы край, куды вылятаюць на зіму пералётныя птушкі. Час адлёту птушак у в.

2. Чарада пералётных птушак. Жураўліны в.


вырака́цца гл. вырачыся.


вы́раніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Даць магчымасць скаціцца, упасці (пра слязу). Колькі слёз выраніла.


вы́расці, -сту, -сцеш, -сце; -сцем, -сцеце, -стуць; вы́рас, -сла; зак.

1. гл. расці.

2. з чаго. Стаць большым ростам настолькі, што адзенне стала малое. В. з касцюма.

3. перан. Удасканальваючыся, дасягнуць больш высокай ступені. Кампазітар вырас за апошнія гады.

4. Паказацца нечакана, паўстаць перад вачамі. На парозе вырас сувязны. Як з-пад зямлі вырас (нечакана паявіўся). Перад падарожнікамі вырас горад.

|| незак. выраста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́расціць, -рашчу, -расціш, -расціць; -рашчаны; зак., каго-што.

Даць вырасці, даглядаючы, выхоўваючы. В. сад. В. дзяцей.

|| незак. выро́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


выратава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто ратуе каго-, што-н.; збавіцель.

|| ж. выратава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


выратава́льны, -ая, -ае.

Які служыць для выратавання, садзейнічае яму. В. круг. Выратавальныя прыёмы.

|| наз. выратава́льнасць, -і, ж.


вы́ратавацца, -туюся, -туешся, -туецца; -туйся; зак.

Уберагчыся, збавіцца ад чаго-н. небяспечнага, пагражальнага. В. ад смерці.

|| незак. вырато́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́ратаваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; -таваны; зак., каго-што.

1. Пазбавіць ад чаго-н. (страшнага, небяспечнага і пад.). В. тапельца.

2. Захаваць у цэласці, зберагчы. В. рукапіс ад знішчэння.

|| незак. вырато́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выратава́нне, -я, н.


вы́раўнавацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нуецца; зак.

Стаць роўным. Шарэнга выраўнавалася. Характар выраўнаваўся.

|| незак. выраўно́ўвацца, -аецца.


вы́раўнаваць, -ную, -нуеш, -нуе; -нуй; -наваны; зак., што.

Зрабіць роўным. В. пляцоўку.

|| незак. выраўно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́раўняцца, -яюся, -яешся, -яецца; зак.

1. Тое, што і выраўнавацца.

2. Разагнуцца, выпрастацца. Жанчына, убачыўшы нас, выраўнялася, прывіталася.

3. Размясціцца па прамой лініі, параўняцца. Калона выраўнялася. В. ў рабоце з кім-н. (перан.).

4. Стаць лепшым (у фізічных або духоўных адносінах). Хлапец выраўняўся і пастрайнеў.

|| незак. выро́ўнівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́раўняць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., што.

1. Тое, што і выраўнаваць.

2. Разагнуць, выпрастаць. В. плечы.

3. Зрабіць прамым. В. шарэнгу. В. рэчышча.

|| незак. выро́ўніваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́рачыся, -ракуся, -рачашся, -рачацца; -рачамся, -рачацеся, -ракуцца; вы́ракся, -клася; зак., каго-чаго.

Адмовіцца, не прызнаць сваім. В. родных. В. свайго сына.

|| незак. вырака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. вырачэ́нне, -я, н.


выраша́льны, -ая, -ае.

1. Такі, які можна вырашыць (у 2 і 3 знач.). Вырашальная праблема.

2. Рашаючы, галоўны, найбольш важны. В. перыяд у жыцці народа.

|| наз. выраша́льнасць, -і, ж.


вы́рашыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -шыцца; зак.

Атрымаць вырашэнне, стаць вырашаным. Справа вырашылася добра.

|| незак. выраша́цца, -а́ецца.


вы́рашыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак.

1. з інф. або з дадан. Абдумаўшы, прыйсці да якога-н. вываду, заключэння. Ён вырашыў застацца тут.

2. што. Рашыць, знайсці адказ на што-н. В. пытанне, праблему.

3. што і з інф. Прыняць рашэнне. Вырашылі стварыць камісію.

4. што. Рассудзіць. В. спрэчку.

Вырашыць чый-н. лёс — прадвызначыць чыю-н. будучыню, зыход чаго-н.

|| незак. выраша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вырашэ́нне, -я, н. (да 2 і 4 знач.).


вы́рвацца, -рвуся, -рвешся, -рвецца; -рвіся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адарвацца, аддзяліцца. Вырваўся гузік у паліто.

2. Сілай вызваліцца, выйсці адкуль-н. В. з палону. Нарэшце мы вырваліся ў тэатр (перан.: знайшлі час).

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выйсці на паверхню адкуль-н. (пра што-н., што паказваецца, прарываецца адразу). Полымя вырвалася з коміна. Вырвалася прызнанне.

4. Аддзяліўшыся ад іншых, пераадольваючы перашкоды, выйсці куды-н. Гоншчык вырваўся наперад.

|| незак. вырыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́рваць, -рву, -рвеш, -рве; -рві; -рваны; зак., каго-што.

Рэзкім рухам, рыўком выдаліць, дастаць, узяць. В. пустазелле. В. хворы зуб. В. ліст са сшытка. В. карандаш з рук. В. прызнанне ў каго-н. (перан.: прымусіць прызнацца). В. перамогу (перан.).

|| незак. вырыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выро́ўнівацца гл. выраўняцца.


выро́ўніваць гл. выраўняць.


выро́шчваць гл. вырасціць.


вы́рубіць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., што.

1. Зрубіць, пабудаваць што-н. Чаго і з сцяны не вырубіш? (загадка).

2. Здабыць руду, вугаль. Вырубіў 102 тоны вугалю.

|| незак. выруба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́рубка, -і, ДМ -бцы, ж. (да 2 знач.).


вы́руліць гл. руліць.


вы́руляваць гл. руляваць.


вы́ручка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. выручыць.

2. Утаргаваныя грошы. Здаць выручку ў банк.


вы́ручыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго (што). Памагчы каму-н. у цяжкіх абставінах. В. з бяды. В. сябра.

2. што. Утаргаваць. В. грошы за тавар.

|| незак. выруча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́ручка, -і, ДМ -чцы, ж. (да 1 знач.).


вырыва́цца гл. вырвацца.


вырыва́ць гл. вырваць.


вы́рысавацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -суецца; зак.

Пра бачнае: абазначыцца, стаць выяўным, выразным. Удалечыні вырысаваліся горы.

|| незак. вырысо́ўвацца, -аецца.


вы́рысаваць, -сую, -суеш, -суе; -суй; -саваны; зак., што.

Старанна і акуратна нарысаваць пяром, алоўкам.

|| незак. вырысо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́рыць гл. рыць.


вырэ́зваць гл. выразаць.


вы́садзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак.

Выйсці з экіпажа, вагона, судна і пад., прыбыўшы куды-н. В. з карабля на бераг.

|| незак. выса́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. вы́садка, -і, ДМ -дцы, ж.


вы́садзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. каго (што). Даць магчымасць або прымусіць выйсці з вагона, судна і пад. В. пасажыраў. В. дэсант.

2. што. Перасадзіць у глебу (пра расаду, саджанцы). В. памідоры з парнікоў. В. кветкі ў грунт.

3. што чым. Пасадзіць вакол чаго-н. В. пляцоўку кустамі.

4. што. Выбіць, выламаць моцным ударам (разм.). В. дзверы.

|| незак. выса́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выса́джванне, -я, н. і вы́садка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 1—3 знач.).


высака... (гл. высока...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «высока...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: высакаякасны, высакаствольны, высакародны, высакарослы.


высакаго́рны, -ая, -ае.

Размешчаны ў гарах, у высокай горнай мясцовасці. В. раён.


высакаме́рны, -ая, -ае.

Пагардліва-фанабэрысты. В. выгляд.

|| наз. высакаме́рнасць, -і, ж. і высакаме́р’е, -я, н.


высакаро́ддзе, -я, н.

У царскай Расіі: у спалучэнні з займеннікамі «ваша», «яго», «яе», «іх» — тытулаванне цывільных чыноўнікаў пятага класа (стацкіх саветнікаў).


высакаро́дны, -ая, -ае.

1. З высокімі маральнымі якасцямі, крыштальна чысты, велікадушны. В. чалавек.

2. Узвышаны, асвячоны высокай мэтай. В. ўчынак. Высакародныя мэты.

3. Выключны па сваіх якасцях, прыгажосці. Высакародная прастата ліній. Высакародныя манеры.

4. Ужыв. ў складзе розных тэрмінаў для абазначэння парод, разрадаў, якія чым-н. выдзяляюцца. В. алень. Высакародныя металы (золата, серабро, плаціна).

|| наз. высакаро́днасць, -і, ж. (да 1—3 знач.) і высакаро́дства, -а, н. (да 1—3 знач.).


высако́сны,

У выразе: высакосны год — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым 29, а не 28 дзён.


вы́салапіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак., што (разм.).

Высунуць з рота (язык).

|| незак. высало́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́сахлы, -ая, -ае.

1. Такі, з якога выпарылася вільгаць. Высахлая рэчка.

2. Які ссох, перастаў жыць. Высахлае дрэва.

3. перан. Схуднелы. В. твар.


вы́сахнуць гл. сохнуць.


вы́сачыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

Сочачы, адшукаць, раскрыць. В. шпіёна.

|| незак. высо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


высачэ́зны, -ая, -ае (разм.).

Вельмі высокі (у 1 знач.). В. пад’ёмны кран.


вы́сватаць гл. сватаць.


вы́светліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліцца; зак.

Стаць ясным, зразумелым. Справа высветлілася.

|| незак. высвятля́цца, -я́ецца.


вы́светліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Зрабіць ясным, зразумелым; выясніць. В. становішча.

|| незак. высвятля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́свеціць, -ечу, -еціш, -еціць; -ечаны; зак., каго-што.

Ярка вылучыць святлом што-н. В. фарамі дарогу.


вы́свідраваць, -рую, -руеш, -руе, -руй; -раваны; зак., што.

Свідруючы, зрабіць дзірку, паглыбленне. В. дзірку.

|| незак. высвідро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


высві́стваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Свішчучы, выконваць. В. мелодыю.


вы́седзець, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. без дап. Прасядзець, прабыць дзе-н. пэўны час. В. пры хворым цэлыя суткі.

2. каго. Вывесці птушанят, седзячы на яйках. В. куранят.

3. перан., што. Дасягнуць чаго-н. доўгім сядзеннем (разм., жарт.). В. дысертацыю.

|| незак. высе́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́селіцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

Пакінуць месца свайго жыхарства. В. са старога дома.

|| незак. высяля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


вы́селіць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго (што).

Прымусіць пакінуць месца свайго жыхарства. В. у суседнюю вёску.

|| незак. высяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́селкі, -лкаў.

Невялікае паселішча на новым месцы, якое вылучылася з іншага населенага пункта. Жыць на выселках.

|| прым. вы́селкавы, -ая, -ае.


вы́серабрыць гл. серабрыць.


вы́сербаць гл. сёрбаць.


вы́сеў гл. высеяць.


вы́сеўкі, -севак.

Астаткі ад прасеянага. Аўсяныя в.

|| прым. вы́севачны, -ая, -ае.


вы́сечка, -і, ДМ -чцы, ж.

1. гл. высечы.

2. мн. -і, -чак. Месца, дзе высеклі лес. Раскарчаваць высечку.


вы́сечы, -секу, -сечаш, -сеча; -сечам, -сечаце, -секуць; вы́сек, -кла; -сечы; -сечаны; зак., што.

1. Ссячы ўсё, знішчыць. В. лес.

2. Выбраўшы, ссячы. В. жардзіну.

3. Секучы, дастаць, выняць або вырабіць. В. кавалак лёду.

4. Выразаць з каменя ці на камені. В. надпіс. В. бюст.

5. Здабыць ударам па крэмені, выкрасаць. В. іскру.

|| незак. высяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вы́сечка, -і, ДМ -чцы, ж. (да 1—4 знач.).


вы́сеяць, -сею, -сееш, -сее; -сей; -сеяны; зак.

Пасеяць (якую-н. колькасць). В. сто пудоў жыта.

|| незак. высява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. высява́нне, -я, н. і вы́сеў, -севу, м. (спец.). Нормы высеву. Высеў траў.

|| прым. высяўны́, -а́я, -о́е.


вы́сіліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. Дайсці да страты сіл; знясіліцца. В. на цяжкай рабоце.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць неўрадлівым, спустошыцца (пра глебу; разм.). Зямля высілілася.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Страціць моц (пра віно, хрэн і пад.; разм.).

|| незак. высі́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. высі́льванне, -я, н. і высіле́нне, -я, н.


вы́сіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сіцца; незак.

Узвышацца, стаяць высока. Удалечыні высіцца вежа.


вы́скал, -у, мн. -ы, -аў, м.

Сціснутыя зубы, якія відаць з-за расцягнутых губ. Драпежны в.


вы́скаліцца гл. скаліцца.


вы́скаліць гл. скаліць.


выскаля́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ля́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ля́к (разм.).

Той, хто любіць пасмяяцца, пажартаваць. Выскалякі не давалі праходу.


вы́скачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, м. і ж. (разм.).

Чалавек, які, жадаючы выслужыцца, паказаць сябе, ва ўсё ўмешваецца, які заняў прыметнае грамадскае становішча не па заслугах.


вы́скачыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

1. Скочыўшы, пакінуць якое-н. месца. В. з лодкі. Выскачыла з галавы (перан.: забылася; разм.). В. замуж (перан.: паспешна або нечакана выйсці замуж; разм.).

2. Скачучы або таропка выбегшы, выехаўшы, з’явіцца адкуль-н. Заяц выскачыў з кустоў. В. насустрач.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Нечакана выпасці, выскачыць. Нітка выскачыла з іголкі.

4. Недарэчна, не да месца сказаць, зрабіць што-н. (разм.). В. са сваёй прапановай. Выскачыў як Піліп з канапель (прымаўка).

|| незак. выска́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́скварыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Сквараннем вылучыць, здабыць. В. тлушч з сала.

|| незак. высква́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́скрабці, -бу, -беш, -бе; -бі; -бены; зак., што.

Скрабучы, ачысціць або выдаліць. В. патэльню. В. рэшткі кашы з каструлі.

|| незак. выскраба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выскрэ́бваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́скубці, -бу, -беш, -бе; вы́скуб, -бла; -бі; -бены; зак., што.

Скубучы, выцягнуць адкуль-н. або зрабіць паглыбленне, выемку ў чым-н. В. жменю воўны. В. ў стозе нару.

|| незак. выскуба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выску́бваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. вы́скубнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


вы́слабаніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што (разм.).

Выняць, вызваліць з чаго-н. цеснага. В. нагу са стрэмені.

|| незак. выслабаня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́слаць¹, вы́шлю, вы́шлеш, вы́шле; вы́шлі; вы́сланы; зак., каго-што.

1. Паслаць адкуль-н. В. ліст. В. каго-н. насустрач госцю.

2. У пакаранне выдаліць за межы чаго-н. В. са сталіцы.

|| незак. высыла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. высыла́нне, -я, н. і вы́сылка, -і, ДМ -лцы, ж. (да 2 знач.).

|| прым. вы́сылачны, -ая, -ае і высыльны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.; разм.).


вы́слаць², -сцелю, -сцелеш, -сцеле; вы́сцелі; -сланы; зак., што.

Пакрыць усюды, услаць. В. скрынку паперай.

|| незак. высціла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́слізгацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца; зак.

Стаць слізкім, коўзкім, выгладжаным да бляску. Пас выслізгаўся.

|| незак. выслі́згвацца, -аецца.


вы́слізгаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Зрабіць слізкім, коўзкім. В. сцежку.

|| незак. выслі́згваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́слізнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

Слізгануўшыся, выпасці, вырвацца. Шост выслізнуўся з рук.

|| незак. выслі́згвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́слізнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак.

1. Слізгануўшы, выпасці, вырвацца. Рыба выслізнула з рук.

2. перан. Непрыметна выйсці (разм.). В. з хаты.

|| незак. выслі́згваць, -аю, -аеш, -ае.


высло́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Коратка выказаная глыбокая па змесце думка. Выслоўі вялікіх людзей.


вы́слуга, -і, ДМ -слузе, ж.

Пэўны тэрмін знаходжання на службе. За выслугу гадоў.


выслуго́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Дагаджаць, прыслужваць. Не хачу ёй в.


вы́служыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак.

Прыслужваючы, дабіцца чыёй-н. прыхільнасці. В. перад начальствам.

|| незак. выслу́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́служыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак.

1. што. Атрымаць за службу. В. узнагароду.

2. Праслужыць, прабыць на службе. В. у арміі паўтара года.

|| незак. выслу́жваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́слухаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

1. Праслухаць да канца. В. скаргу. В. сімфонію.

2. Даследаваць на слых. В. работу сэрца.

|| незак. выслу́хваць, -аю, -аеш, -ае і выслухо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


выслу́хваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. выслухаць.

2. што. Збіраць чуткі, падслухваць. Ходзіць і выслухвае, што гавораць.


выслухо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і выслухваць.


вы́смаглы, -ая, -ае.

Які страціў вільгаць, высах ад гарачыні. Высмаглыя губы.


вы́смагнуць гл. смагнуць.


вы́смажыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -жыцца; зак.

Добра ўсмажыцца. Мяса высмажылася.

|| незак. высма́жвацца, -аецца.


вы́смажыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., што.

Добра ўсмажыць. В. сала.

|| незак. высма́жваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́смактаць, -кчу, -кчаш, -кча; -кчы; -ктаны; зак., што з каго-чаго.

Смокчучы, выцягнуць. В. кроў з ранкі. В. усе сокі з каго-н. (перан.).

|| незак. высмо́ктваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́смаліць¹ гл. смаліць¹.


вы́смаліць², -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што (разм.).

Знішчыць агнём, сонцам і пад.; выпаліць. Пажар высмаліў лес. Спёка высмаліла траву на паплавах.

|| незак. высма́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́смаркацца гл. смаркацца.


вы́смаркаць гл. смаркаць.


вы́смеяць, -ею, -ееш, -ее; -ей; -еяны; зак., каго-што.

Насмешкай паказаць адмоўныя адносіны да каго-, чаго-н. В. мяшчанства.

|| незак. высме́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́смяглы, -ая, -ае.

Тое, што і высмаглы.


вы́смягнуць гл. смягнуць.


высока... (а таксама высака...).

Першая састаўная частка складаных слоў; пішацца з «о», калі націск у другой частцы падае не на першы склад:

1) адпавядае па знач. словам «вельмі», «у вышэйшай ступені», напр.: высокаадукаваны, высокаарганізаваны, высокачуллівы, высокаэфектыўны;

2) адпавядае слову «высокі» (у 1 знач.), напр. высокабартовы;

3) у складзе дарэвалюцыйных і царкоўных тытулаванняў асоб, высокіх чыноў, а таксама ў зваротах паважанасці азначае высокую ступень пачцівасці, напр.: высокаблагароддзе, высокаправасхадзіцельства, высокапрападобнасць, высокашаноўны.


высокапаста́ўлены, -ая, -ае.

Які займае высокае грамадскае або службовае становішча. Высокапастаўленая асоба.


высокапрадукцы́йны, -ая, -ае.

Які вызначаецца вялікай, высокай прадукцыйнасцю. Высокапрадукцыйная праца.


высо́касць, -і, ж.

У дарэвалюцыйнай Расіі: тытулаванне членаў царскага дому (у спалучэнні з займеннікамі «ваша», «іх», «яго», «яе»). Яго в.


высокатава́рны, -ая, -ае.

Які выпускае, дае вялікую колькасць таварнай прадукцыі. Высокатаварная гаспадарка.


высо́кі, -ая, -ае; вышэ́йшы; найвышэ́йшы.

1. Вялікі па працягласці знізу ўверх або далёка размешчаны ў напрамку знізу ўверх; проціл. нізкі. В. рост. В. дом. Высокія горы. Жыць высока (прысл.). В. лоб (вялікі).

2. Значна большы за сярэднюю норму, за сярэдні ўзровень. В. ціск крыві. В. ўраджай. Высокія тэмпы развіцця. В. працэнт. Высокая вада (на высокім узроўні).

3. Выдатны па сваім значэнні, вельмі важны, пачэсны (кніжн.). Высокая адказнасць. В. гонар. Высокая ўзнагарода. В. госць.

4. Поўны глыбокага значэння, незвычайны па сваім змесце (кніжн.). Высокая ідэйнасць. В. стыль.

5. Вельмі добры. Высокае майстэрства. Кніга высокай вартасці. Быць высокай думкі пра каго-н.

6. Тонкі, гучны, які ўтвараецца ваганнямі вялікай частаты (пра гукі). В. голас. Высокая нота.

|| наз. вышыня́, -і, мн. вышы́ні, вышы́нь, ж. (да 1, 2 і 6 знач.).


высо́ўвацца гл. высунуцца.


высо́ўваць гл. высунуць.


высо́ўны, -ая, -ае.

Прыстасаваны для высоўвання. Высоўная скрынка.


высо́чваць гл. высачыць.


вы́спа, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Невялікі востраў, часцей пясчаны.

|| прым. вы́спенны, -ая, -ае.


вы́спаведацца гл. спавядацца.


вы́спаведаць гл. спавядаць.


вы́спацца, -плюся, -пішся, -піцца; зак.

Праспаўшы доўга, добра адпачыць.

|| незак. высыпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́спеліць гл. спяліць.


вы́спелы, -ая, -ае.

Які добра выспеў. В. гарбуз.

|| наз. вы́спеласць, -і, ж.


вы́спець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -пее; зак.

Паспець, стаць спелым. Садавіна выспела. Выспеў план (перан.).

|| незак. выспява́ць, -а́е.


вы́ссаць, -ссу, -ссеш, -ссе; -ссі; -ссаны; зак., што з каго-чаго.

Ссаннем выцягнуць. В. кроў з раны.

|| незак. высыса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выста́ва, -ы, мн. -ы, -та́ў, ж.

Тое, што і выстаўка.


вы́ставіцца, -таўлюся, -тавішся, -тавіцца; зак.

Выдацца ўперад; высунуцца. В. з акна.

|| незак. выстаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


вы́ставіць, -таўлю, -тавіш, -тавіць; -таўлены; зак.

1. што. Паставіць, вынесці за межы чаго-н. В. вазоны з пакоя на балкон.

2. што. Выняць устаўленае. В. падвойныя рамы з акон.

3. каго (што). Выгнаць (разм.). В. за дзверы свавольніка.

4. каго-што. Змясціць для агляду. В. карціны на прагляд. В. напаказ.

5. каго-што. Паставіць, размясціць (варту і пад.). В. вартавых.

6. каго-што. Прапанаваць, вылучыць. В. кандыдата.

7. перан., што. Выказаць прапанову, патрабаванне. В. ультыматум.

8. перан., каго-што. Паказаць у тым або іншым выглядзе. В. на пасмешышча.

9. каго-што. Знайшоўшы, сабраўшы, даць для пэўнай мэты. В. вялікую армію. В. пачастунак.

10. што. Напісаць, паставіць, вывесці. В. вучням гадавыя адзнакі.

|| незак. выстаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. выстаўле́нне, -я, н.


вы́старацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак., што (разм.).

Тое, што і расстарацца.


вы́стаўка, -і, ДМ -таўцы, мн. -і, -тавак, ж.

Сукупнасць прадметаў, размешчаных дзе-н. для агляду, а таксама месца, дзе яны сабраны. Сельскагаспадарчая в. В. карцін. В.-продаж (з прадажай экспанатаў).

|| прым. вы́ставачны, -ая, -ае. Выставачная зала.


выстаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. гл. выставіцца.

2. перан. Весці сябе манерна, стараючыся паказаць сябе з выгаднага боку; рысавацца (разм.). В. на людзях.


вы́стаяцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -стаіцца; зак.

Набыць пэўныя якасці ў выніку працяглага стаяння. Наліўка выстаялася.


вы́стаяць, -таю, -таіш, -таіць; -тай; зак.

1. што. Прастаяць доўга або з цяжкасцю. В. чаргу за білетам. В. на нагах цэлую змену.

2. перан. Не паддацца, вытрымаць, устаяць. В. супраць ворага. В. у барацьбе.

|| незак. высто́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́страіцца¹, -раюся, -раішся, -раіцца; зак.

Стаць строем ці размясціцца ў пэўным напрамку. В. калонай. Каля касы выстраілася чарга.

|| незак. выстро́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́страіцца², -раюся, -раішся, -раіцца; зак. (разм.).

Адзецца па-святочнаму; прыбрацца. В. як на баль.

|| незак. выстро́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́страіць¹, -раю, -раіш, -раіць; -раены; зак., каго-што.

Паставіць строем або размясціць у пэўным парадку. В. полк.

|| незак. выстро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́страіць², -раю, -раіш, -раіць; -раены; зак., каго (разм.).

Адзець па-святочнаму; убраць.

|| незак. выстро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́страл, -у, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і стрэл.


вы́страліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

Тое, што і стрэліць.

|| незак. выстрэ́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́страляць, -яю, -яеш, -яе; -яны; зак., што.

Страляючы, расходаваць. В. усе патроны.

|| незак. выстрэ́льваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́страчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Прашыць на швейнай машыне. В. каўнер.

|| незак. выстро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́стругаць гл. стругаць.


вы́стрыгчы, -рыгу, -рыжаш, -рыжа; -рыг, -гла; -рыжы; -рыжаны; зак., што.

Стрыжкай выдаліць. В. пасму валасоў.

|| незак. выстрыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выстрэ́льваць гл. выстраліць, выстраляць.


вы́студзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Выпусціўшы цяпло, моцна ахаладзіць. В. хату.

|| незак. высту́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́стукаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. што. Умоўнымі стукамі перадаць, узнавіць (разм.). В. тэлеграму.

2. каго-што. Лёгкім пастукваннем пальцамі ці малаточкам па целе абследаваць стан унутраных органаў. В. лёгкія. Доктар выстукаў хворага.

|| незак. высту́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́ступ, -у, мн. -ы, -аў, м.

Частка якога-н. прадмета, якая выступае, выдаецца ўперад. В. скалы.


вы́ступіць, -плю, -піш, -піць; зак.

1. Выйсці наперад адкуль-н. з-за чаго-н. ці стаць бачным, праявіцца. З натоўпу выступіла жанчына.

2. Адправіцца ў іншае месца, выйшаўшы з месца стаянкі. В. у паход.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прасачыўшыся знутры, паказацца на паверхні. На целе выступілі кроплі поту.

4. Зрабіць, выканаць што-н. публічна. В. з канцэртам, з дакладам. В. у друку супраць каго-н., у абарону каго-н. В. на сходзе. В. супраць несправядлівасці.

|| незак. выступа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. выступле́нне, -я, н. (да 2 і 4 знач.).


выступле́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. выступіць.

2. Прамова, выказванне на сходзе, а таксама ігра артыста перад публікай. Справаздачнае в. Публічнае в.


выступо́вец, -по́ўца, мн. -по́ўцы, -по́ўцаў, м.

Той, хто дзе-н. выступае, робіць выступленне.


вы́судзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што (разм.).

Атрымаць па суду. В. спадчыну.

|| незак. высу́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́сунуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Паказацца адкуль-н.; выставіцца. В. з акна.

2. Прасунуцца наперад. Рота высунулася на паўкіламетра.

|| незак. высо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́сунуць, -ну, -неш, -не; -сунь; -нуты; зак., што.

1. Выставіць вонкі, паказаць. В. галаву ў акно.

2. Сунучы, перамясціць, выставіць наперад. В. шуфляду са стала. В. стол на сярэдзіну пакоя.

3. перан. Прапанаваць для абмеркавання. В. план-праект.

|| незак. высо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́сушыцца гл. сушыцца.


вы́сушыць, -сушу, -сушыш, -сушыць; -сушаны; зак.

1. гл. сушыць.

2. што. Асушыць. В. балота. В. слёзы (перастаць плакаць).

|| незак. высу́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́сцебаць гл. сцябаць.


высціла́ць гл. выслаць².


высыла́нне гл. выслаць¹.


высыла́ць гл. выслаць¹.


вы́сылачны гл. выслаць¹.


вы́сылка гл. выслаць¹.


высыльны́ гл. выслаць¹.


вы́сыпацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -плецца; зак.

1. Сыплючыся, вываліцца. Бульба высыпалася з мяшка.

2. З’явіцца на паверхні ў вялікай колькасці (пра атмасферныя ападкі, сып). Раніцай высыпаўся іней. Адзёр высыпаўся.

|| незак. высыпа́цца, -а́ецца.


высыпа́цца¹ гл. вы́сыпацца.


высыпа́цца² гл. выспацца.


вы́сыпаць, -плю, -плеш, -пле; вы́сып; -паны; зак.

1. што. Сыплючы, выдаліць. В. збожжа з мяшка.

2. што. Услаць чым-н. сыпкім. В. сцежку пяском.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выйсці, выбегчы ў мностве (разм.). На вуліцу высыпаў народ.

|| незак. высыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


высыса́ць гл. выссаць.


высыха́ць гл. высахнуць.


высь, -і, ж.

Прастора, якая знаходзіцца высока над зямлёй. У завоблачную в. Горныя высі.


высява́нне гл. высеяць.


высява́ць гл. высеяць.


высяда́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

Прабівацца на паверхню (пра валасы). Вусы высядаюць.


высяка́ць гл. высечы.


высяля́цца гл. выселіцца.


высяля́ць гл. выселіць.


высяўны́ гл. высеяць.


вы́танцавацца, -цуюся, -цуешся, -цуецца; -цуйся; зак.

1. Натанцавацца ўдосталь.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Удацца, атрымацца (разм.). Справа не вытанцавалася.

|| незак. вытанцо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́танчаны, -ая, -ае.

Тонкі, надзвычай далікатны. В. густ. Вытанчаная ветлівасць.

|| наз. вы́танчанасць, -і, ж.


вы́танчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Зрабіць тонкім; станчыць.

|| незак. вытанча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́тапіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак., што.

Тапленнем здабыць, вырабіць. В. сала.

|| незак. выто́пліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выто́пліванне, -я, н. і вы́тапка, -і, ДМ -пцы, ж.

|| прым. вытапны́, -а́я, -о́е.


вы́таптаць, -пчу, -пчаш, -пча; -пчы; -птаны; зак., што.

Топчучы, сапсаваць, знішчыць. В. пасевы.

|| незак. выто́птваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́тарашчыцца, -шчуся, -шчышся, -шчыцца; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра вочы: шырока раскрыцца ад здзіўлення.

2. на каго-што. Уставіцца, шырока раскрыўшы вочы. Чаго ты вытарашчыўся?

|| незак. вытарэ́шчвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́тарашчыць гл. тарашчыць.


вы́таргаваць, -гую, -гуеш, -гуе; -гуй; -гаваны; зак., што.

1. Атрымаць у выніку продажу. В. за яблыкі добрыя грошы.

2. Таргуючыся, выгадаць, заплаціць менш на колькі-н. В. восемсот тысяч рублёў.

|| незак. вытарго́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́татуіраваць гл. татуіраваць.


вы́тачыць гл. тачыць¹.


вытвара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што (разм.).

Вырабляць, тварыць, вычвараць. В. розныя штукі.

|| зак. вы́тварыць, -ру, -рыш, -рыць.


вытво́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Самец, пакінуты для разводу патомства. Жарабец-в.


вытво́рны, -ая, -ае.

Утвораны ад іншага. Вытворная велічыня. Вытворнае слова. В. тэрмін.


вытво́рца, -ы, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто вырабляе, стварае матэрыяльныя каштоўнасці. Вытворцы прамысловых тавараў. Завод-в.


вытво́рчасць, -і, ж.

1. Грамадскі працэс стварэння матэрыяльных даброт, які ахоплівае як прадукцыйныя сілы грамадства, так і вытворчыя адносіны людзей. Таварная в.

2. Выраб, выпрацоўка, стварэнне якой-н. прадукцыі. В. сталі. Фабрычная в.

3. Галіна, від народнай гаспадаркі. Прамысловая, сельскагаспадарчая в.

4. Праца па непасрэдным вырабе прадукцыі. Працаваць на вытворчасці. Вучыцца без адрыву ад вытворчасці.

Сродкі вытворчасці — сукупнасць прадметаў і сродкаў працы: зямля, лясы, вада, нетры, сыравіна, прылады вытворчасці, вытворчыя будынкі, сродкі зносін і сувязі і пад.

|| прым. вытво́рчы, -ая, -ае. В. план. В. працэс. Вытворчая брыгада.


вы́ткаць, -тку, -тчаш, -тча; -тчам, -тчаце, -ткуць; вы́тчы; -тканы; зак., што.

Саткаць што-н., зрабіць тканнем. В. палатно, узор.

|| незак. вытыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вытлумача́льны, -ая, -ае.

Даступны для разумення.


вы́тлумачыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Даступна растлумачыць, даць тлумачэнне чаму-н. Чым в. яго адсутнасць?

|| незак. вытлума́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вытлумачэ́нне, -я, н.


выто́к, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Месца, адкуль выцякае рака, ручай. Ад вытоку да вусця.

2. перан., чаго. Пачатак, першакрыніца чаго-н. Вытокі культуры.


выто́пліванне гл. вытапіць.


выто́пліваць гл. вытапіць.


выто́птваць гл. вытаптаць.


вы́травіць гл. травіць¹.


вы́трасці гл. трэсці.


вытраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., што.

1. гл. вытравіць.

2. Тое, што і травіць¹.


вы́трусіць, -ушу, -усіш, -усіць; вы́трусі; -ушаны; зак., што (разм.).

Трусячы, выкінуць, вытрасці. В. попел з люлькі.

|| незак. вытру́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́труціць гл. труціць.


вы́трыбушыць гл. трыбушыць.


вы́трываць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. што. Цярпліва перанесці (боль, пакуты і пад.); выцерпець.

2. без дап. Праявіць вытрымку, сцярпець. Не в. і ўмяшацца ў размову.


вы́трыманы, -ая, -ае.

1. Строга паслядоўны, устойлівы. В. стыль дэкарацый.

2. Які ўмее валодаць сабой. В. чалавек.

|| наз. вы́трыманасць, -і, ж.


вы́трымаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. што. Устаяць, стойка перанесці, не паддаўшыся ўздзеянню цяжару, ціску і пад. Плаціна вытрымала напор паводкі. В. асаду.

2. што. Падвяргаючыся праверцы, аказацца годным. В. прыёмныя экзамены.

3. перан., што. Праявіць цвёрдасць, не ўступіць. В. сваё слова да канца (не адступіць ад сказанага).

4. каго-што. Пратрымаць дзе-н. на працягу якога-н. часу. В. хворага дома.

5. што. Доўгім захоўваннем давесці да высокай якасці. В. віно.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра тыражы кніг, спектаклі: ажыццявіцца, адбыцца ў якой-н. колькасці. Падручнік вытрымаў многа выданняў. П’еса вытрымала некалькі пастановак.

|| незак. вытры́мліваць, -аю, -аеш, -ае. Не вытрымлівае ніякай крытыкі (перан.: нікуды не варта).


вы́трымка¹, -і, ДМ -мцы, ж.

1. Уменне валодаць сабой; стойкасць, цярплівасць. Праявіць вытрымку.

2. Час, на працягу якога адкрыты аб’ектыў фатаграфічнага апарата. Зняць з вялікай вытрымкай.


вы́трымка², -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Цытата, выпіска. В. з даклада.


вы́тупіцца гл. тупіцца.


вы́тупіць гл. тупіць.


вы́турыць гл. турыць.


вы́тхнуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак.

Страціць моц, пах. Хрэн вытхнуўся.

|| незак. вытыха́цца, -а́ецца.


вытыка́ць гл. выткаць.


вы́тынкаваць гл. тынкаваць.


вы́тыркнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Высунуцца, паказацца адкуль-н. знутры. В. з акопа.

|| незак. вытырка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́тыркнуць, -ну, -неш, -не; вы́тыркнуў; -ні; -нуты; зак., каго-што (разм.).

Выставіць, высунуць за межы чаго-н.; утварыць выступ. В. ногі ў праход. В. галаву.

|| незак. вытырка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


вы́фарбавацца гл. фарбавацца.


вы́фарбаваць гл. фарбаваць.


выхава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто выхоўвае або выхаваў каго-н. Школьны в.

|| ж. выхава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. выхава́льніцкі, -ая, -ае.


выхава́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м., каго-чаго або чый.

Той, хто выхоўваецца ці навучаецца дзе-н. В. Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. В. сувораўскага вучылішча.

|| ж. выхава́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


выхава́нне, -я, н.

1. гл. выхаваць.

2. Навыкі паводзін, прывітыя сям’ёй, школай, асяроддзем, якія праяўляюцца ў грамадскім і асабістым жыцці. Добрае в.


вы́хаваны, -ая, -ае.

Які вызначаецца добрым выхаваннем, умее добра паводзіць сябе. Выхаваныя дзеці. В. чалавек.

|| наз. вы́хаванасць, -і, ж.


выхава́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Тое, што і выхавальнік.

|| ж. выхава́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.


вы́хаваць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. каго (што). Вырасціць, даўшы адукацыю, навучыўшы паводзіць сябе. В. дзяцей. В. кадры інтэлігенцыі.

2. каго (што). Шляхам сістэматычнага ўздзеяння, уплыву сфарміраваць чый-н. характар. В. мужнага барацьбіта.

3. што ў кім. Прывіць што-н. каму-н., усяліць што-н. у каго-н. В. у дзецях любоў да радзімы.

|| незак. выхо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. выхава́нне, -я, н. В. дзяцей. В. волі. Узяць на в.; прым. выхава́ўчы, -ая, -ае. Выхаваўчая работа. В. працэс. В. сродак.


вы́хад, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. выйсці.

2. З’яўленне на сцэне дзеючай асобы.

3. Месца, праз якое выходзяць. Нара мае два выхады. Запасны в.

4. перан. Спосаб выйсця з якога-н. становішча.

5. Колькасць вырабленага прадукту (спец.). В. круп першым гатункам.

|| прым. выхадны́, -а́я, -о́е (да 2, 3 і 5 знач.). Выхадная роля (нязначная, другарадная роля ў тэатральным прадстаўленні). В. прадукт.


вы́хадзец, -дца, мн. -дцы, -дцаў, м.

1. Прышэлец, перасяленец з іншай краіны. В. з Іспаніі.

2. Той, хто перайшоў з аднаго сацыяльнага асяроддзя ў другое. В. з сялян.


вы́хадзіць¹, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак. (разм.).

1. што. Абысці пехатой многія мясціны. В. усе навакольныя лясы.

2. без дап. Прахадзіць які-н. час. Выхадзіў палавіну дня.

3. што. Дабіцца чаго-н., доўга або неаднаразова ходзячы. Нічога мы там не выхадзілі.

|| незак. выхо́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́хадзіць², -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што (разм.).

Клопатамі дапамагчы выгадаваць, выспець, выздаравець. В. раненага. В. малады сад.

|| незак. выхо́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́хадка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Учынак, які парушае агульныя нормы паводзін. Непрыстойная в.


выхадны́, -а́я, -о́е.

1. гл. выйсці, выхад.

2. Які надзяваецца не для працы; святочны, парадны. В. касцюм.

3. Які выдаецца пры звальненні з работы. Выхадная дапамога.

4. у знач. наз. выхадны́, -о́га, м., выхадна́я, -о́й, ж., мн. -ы́я, -ы́х. Той, хто выкарыстоўвае свой выхадны дзень (разм.). Ён сёння в.

5. у знач. наз. выхадны́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м. Тое, што і дзень адпачынку (разм.). Паедзем у в. па грыбы.

Выхадныя даныя — звесткі пра месца і час выхаду кнігі, часопіса і пад.


вы́хапіць, -плю, -піш, -піць; -плены; зак., каго-што.

Схапіўшы, вырваць, выняць. В. пакет з рук. В. шаблю з ножнаў.

|| незак. выхо́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


выхваля́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ля́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ля́к (разм.).

Той (тая), хто любіць выхваляцца; хвалько.


выхваля́нне, -я, н.

1. гл. выхваляцца.

2. Саманадзейная хвальба, самахвальства.


выхваля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак. (разм.).

Расхвальваць самога сябе; хваліцца.


вы́хвастаць гл. хвастаць.


вы́хлап, -у, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Выхад адпрацаваных газаў з цыліндра рухавіка ўнутранага згарання праз выхлапную трубу.

|| прым. выхлапны́, -а́я, -о́е. В. газ. В. клапан.


вы́хлебтаць гл. хлябтаць.


выхо́джваць гл. выхадзіць¹-2.


выхо́дзіць гл. выйсці.


выхо́дны, -ая, -ае (афіц.).

Пра карэспандэнцыю: адпраўлены з установы; проціл. уваходны. Выходная пошта.


вы́цадзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Цэдзячы, выліць. В. піва з бочкі.

|| незак. выцэ́джваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́цверазіць, -ражу, -разіш, -разіць; -ражаны; зак., каго (што).

Зрабіць цвярозым.

|| незак. выцвеража́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і выцвярэ́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. вы́цверазіцца, -ражуся, -разішся, -разіцца; незак. выцвеража́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і выцвярэ́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. выцверажэ́нне, -я, н.


вы́цвілы, -ая, -ае.

Які страціў першапачатковы колер; вылінялы. В. пінжак.


вы́цвісці, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цвіце; зак.

Пазбавіцца яркасці афарбоўкі (ад часу, сонца і пад.). Выцвілі шпалеры на сценах.

|| незак. выцвіта́ць, -а́е.


выцвярэ́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяльны пункт для выцверажэння. П’яны трапіў у в.


вы́церабіць гл. церабіць.


вы́церпець, -плю, -піш, -піць; зак., што.

Цярпліва перанесці (боль, пакуты і пад.).


вы́церушыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., што (разм.).

Трасучы, высыпаць (што-н. дробнае, сыпкае). В. зерне з коласа.

|| незак. выцяру́шваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́церці, вы́тру, вы́траш, вы́тра; вы́цер, -церла; вы́тры; -церты; зак.

1. каго-што. Выціраючы, зрабіць сухім, чыстым. В. стол. В. пот з ілба.

2. што. Вынасіць, вышмуляць. В. локці ў касцюме.

|| незак. выціра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. вы́церціся, вы́труся, вы́трашся, вы́трацца; вы́церся, -церлася; вы́трыся; незак. выціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́церціся, вы́труся, вы́трашся, вы́трацца; вы́церся, -церлася; вы́трыся; зак.

1. гл. выцерці.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вынасіцца, знасіцца ад трэння. Паліто выцерлася.

|| незак. выціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


вы́цесніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Замяніць сабой, вывеўшы з ужытку што-н. Тэхніка выцесніла ручную працу.

|| незак. выцясня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


вы́цечы, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цеча, -цекуць; вы́цек, -цекла; зак.

Выліцца праз якую-н. адтуліну. Вада выцекла з бочкі.

|| незак. выцяка́ць, -а́е.


вы́ціснуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

1. Ціскам дастаць або, ціскаючы, выпусціць вадкасць з чаго-н. В. сок з лімона. В. слёзы (перан.: вымушана заплакаць; разм.). Слова не выціснеш з каго-н. (перан.: не прымусіш слова сказаць; разм.).

2. Ціскам выламаць. В. шыбу.

3. перан. 3 цяжкасцю атрымаць што-н. В. з гаспадаркі ўсё.

4. Тое, што і выцесніць.

5. Зрабіць пры дапамозе ціснення. В. надпіс залатымі літарамі.

|| незак. выціска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


выццё, -я́, н.

1. гл. выць.

2. Працяжны крык некаторых жывёл (ваўка, сабакі і інш.). Чулася в. сабакі.


вы́цыганіць гл. цыганіць.


выць, вы́ю, вы́еш, вы́е; незак.

Працяжна і тужліва скуголіць; утвараць гукі, падобныя на выццё. Воўк вые. Вые вецер. В. ад болю (перан.: плакаць уголас).

|| наз. выццё, -я́, н.


выцэ́джваць гл. выцадзіць.


вы́цягаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Выцягнуць у некалькі прыёмаў. В. бярвенне з вады.

2. Пакрасці (разм.).


выця́гвацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. выцягнуцца.

2. Везці, цягнуць з вялікім напружаннем. Конь аж выцягваўся ў аглоблях.


вы́цягнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выпасці з чаго-н. ад штуршка, неасцярожнага руху; вышмаргнуцца. Выцягнулася нітка з іголкі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зрабіцца даўжэйшым, падоўжыцца. Агонь выцягнуўся доўгай паласой.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Размясціцца на вялікай адлегласці ў адну лінію. Вёска выцягнулася ўздоўж ракі.

4. Вырасці, стаць высокім. Хлопчык за лета выцягнуўся.

5. Легчы, расцягнуўшыся, выпрастаўшыся. В. на канапе.

6. Стаць прама, выпраміцца. В. перад камандзірам.

|| незак. выця́гвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вы́цягнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак.

1. што. Прыклаўшы сілу, выняць умацаванае, завязлае і пад. або выдаліць што-н. уцягнутае. В. кій з плота. В. воз з гразі. В. стрэмку.

2. каго-што. Дастаць, выняць, цягнучы адкуль-н. В. шуфляду са стала. В. шчупака. В. усе жылы (перан.: змучыць якімі-н. непрыемнасцямі). З яго слова не выцягнеш (перан.).

3. што. Цягай, усмоктваннем выдаліць. Пластыр выцягнуў увесь гной.

4. што. Нацягнуўшы, павялічыць у даўжыню. В. скуру. В. дрот.

5. што. Выпрастаць, распасцерці. В. рукі. Легчы, выцягнуўшы ногі.

6. перан., каго. Дапамагчы выйсці з цяжкага становішча, выбавіць (разм.). В. з бяды.

7. каго. Прымусіць, пераканаць выйсці куды-н., пайсці адкуль-н. (разм.). В. з дому.

8. каго-што і без дап. 3 цяжкасцю, з напружаннем выканаць, зрабіць што-н. ці дапамагчы каму-н. (разм.). В. план. В. экзамен на чацвёрку. В. слабага вучня.

9. што. Потайкам забраць чужое; украсці (разм.). В. грошы з кішэні.

|| незак. выця́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́цяжка, -і, ДМ -жцы, ж. (да 3 і 4 знач.; спец.) і выцяжэ́нне, -я, н. (да 3 і 4 знач.; спец.).


вы́цяжка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. гл. выцягнуць.

2. Рэчыва, хімічна здабытае з арганічнай тканкі. В. слабай канцэнтрацыі.

|| прым. вы́цяжачны, -ая, -ае.


выцяжны́, -а́я, -о́е.

Прызначаны для выцяжкі (гл. выцягнуць у 3 знач.). В. пластыр.


выцяка́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

1. гл. выцечы.

2. Пра раку: браць пачатак адкуль-н. Рака выцякае з возера.


выцяру́шваць гл. выцерушыць.


выцясня́ць гл. выцесніць.


вы́цяцца, вы́тнуся, вы́тнешся, вы́тнецца; вы́цяўся, вы́цялася; вы́тніся; зак., аб каго-што і чым.

Ударыцца, стукнуцца. В. аб вушак. Балюча в. галавой.


вы́цяць, вы́тну, вы́тнеш, вы́тне; вы́цяў, -цяла; вы́тні; вы́цяты; зак., каго-што чым, па чым або аб што.

Нанесці ўдар, стукнуць. В. бізуном. В. калена аб лаўку.


вы́чаканіць гл. чаканіць.


вы́чакаць, -аю, -аеш, -ае; зак., што.

Наўмысна прамарудзіўшы, дачакацца чаго-н. В. зручны момант.


вычарпа́льны, -ая, -ае.

Усебаковы, поўны, закончаны. В. адказ. Вычарпальна (прысл.) вывучыць пытанне.

|| наз. вычарпа́льнасць, -і, ж.


вы́чарпаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Чэрпаючы, выдаліць, выбраць усё, да канца. В. ваду з вядра.

2. перан. Зрасходаваць поўнасцю, давесці да канца. В. усе запасы. В. праграму.

3. перан. Уладзіўшы, вырашыўшы, пакласці канец чаму-н. (кніжн.). Інцыдэнт вычарпаны.

|| незак. вычэ́рпваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́чарціць, -рчу, -рціш, -рціць; -рчаны; зак., што.

Зрабіць чарцёж чаго-н., вырабіць чарчэннем. В. план дома. В. схему.

|| незак. вычэ́рчваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́часаць¹, -чашу, -чашаш, -чаша; -чашы; -часаны; зак., што.

Часаннем выдаліць, ачысціць, апрацаваць. В. галаву. В. лён.

|| незак. вычэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́часаць², -чашу, -чашаш, -чаша; -чашы; -часаны; зак., што.

Вырабіць часаннем сякерай, склюдам або зрабіць гладкім пры дапамозе часання сякерай, склюдам. В. дошку.

|| незак. вычэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́часкі, -аў.

Тое, што і пачаскі. В. з лёну.


вычвара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што і без дап. (разм.).

Рабіць што-н. незвычайнае, непрыстойнае. Што вы тут вычвараеце? В. штукі.


вы́чварны, -ая, -ае.

1. Мудрагелісты, напышлівы. В. ўбор.

2. Тое, што і пачварны. Вычварныя прывіды.

|| наз. вы́чварнасць, -і, ж.


вы́чухацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Справіцца з цяжкімі абставінамі, хваробай; акрыяць. Так адхварэла на грып, што ледзь вычухалася.


вы́чысціцца гл. чысціцца.


вы́чысціць гл. чысціць.


вы́чытаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Даведацца пра што-н. з прачытанага. В. навіну.

2. Выверыць, чытаючы (спец.). В. рукапіс.

|| незак. вычы́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. вы́чытка, -і, ДМ -тцы, ж. (да 2 знач.).


вычэ́рпвацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца; незак., чым (кніжн.).

Мець у чым-н. свой канец, мяжу. Гэтым справа не вычэрпваецца.


вычэ́рпваць гл. вычарпаць.


вычэ́рчваць гл. вычарціць.


вычэ́сваць¹ гл. вычасаць¹.


вычэ́сваць² гл. вычасаць².


вы́шараваць гл. шараваць.


вы́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Высокая, пераважна конусападобная, пабудова спецыяльнага прызначэння; вежа. Тэлевізійная в. Буравая в.

|| прым. вы́шачны, -ая, -ае.


вы́шкі, -шак.

Насціл пад страхой у хляве або ў канюшні для сена, розных гаспадарчых прылад. Класці сена на в.


вы́шмальцаваць гл. шмальцаваць.


вы́шмаргнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што.

Выцягнуць рыўком з чаго-н. В. нітку з іголкі.

|| незак. вышмо́ргваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́шмуляць гл. шмуляць.


вы́шпурнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што (разм.).

Выкінуць вон. В. венік за дзверы.

|| незак. вышпу́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́штукаваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны; зак., што (разм.).

Змайстраваць што-н., разумна камбінуючы, эканомна выкарыстоўваючы матэрыял. В. цацку.

|| незак. выштуко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́штурхаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго.

Штурхаючы, прымусіць выйсці. В. за парог.

|| незак. вышту́рхваць, -аю, -аеш, -ае і выштурхо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́штурхнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., каго-што.

Штуршком, напорам прымусіць выйсці; выкінуць, выдаліць. В. з пакоя каго-н.

|| незак. вышту́рхваць, -аю, -аеш, -ае і выштурхо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́шук, -у, мн. -і, -аў, м.

Дазнанне, якое папярэднічае суду, збор доказаў. Крымінальны в. (аддзел міліцыі, які займаецца раскрыццём і спыненнем крымінальных злачынстваў).

|| прым. вышуко́вы, -ая, -ае.


вышука́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Той, хто займаецца вышуканнем. Інжынер-в.

|| прым. вышука́льны, -ая, -ае. В. атрад.


вышука́нне, -я, н.

Даследаванне, звязанае з пошукамі. Геалагічныя вышуканні. В. новых крыніц вітамінаў.


вы́шукаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Старанна шукаючы, знайсці, выявіць, адшукаць. В. унутраныя рэзервы. В. прычыну для адлучкі.

|| незак. вышу́кваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́шчарбіць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., што.

Нарабіць шчарбін на чым-н., вызубіць. В. лязо сякеры.

|| незак. вышчарбля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і вышчэ́рбліваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́шчарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, м. і ж. (разм.).

Той, хто часта насміхаецца, любіць пасмяяцца, пажартаваць; выскаляка.


вы́шчарыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

1. Засмяяцца, паказаўшы зубы.

2. Узлаваўшыся, злосна крыкнуць на каго-н. В. на каго-н.

|| незак. вышчара́цца, -а́ецца і вышчэ́рвацца, -аецца.


вы́шчарыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Прыадкрыўшы рот, паказаць, выскаліць зубы. Сабака вышчарыў зубы.

|| незак. вышчара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і вышчэ́рваць, -аю, -аеш, -ае.


вы́шчыпаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Шчыпкамі вырваць. В. цыбулі.

|| незак. вышчы́пваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. вы́шчыпнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


вышыва́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для вышывання. Вышывальныя ніткі.


вышыва́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц, ж.

Жанчына, якая займаецца вышываннем.


вышыва́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Кашуля, аздобленая вышыўкай.


вышыва́нне, -я, н.

1. гл. вышыць.

2. Тое, што вышыта або вышываецца. Прыгожае в. на падушках.


вышы́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Будаўнік вышынных будынкаў.

2. Спецыяліст па вышынных палётах, пад’ёмах. Лётчык-в. Альпініст-в.


вышы́нны, -ая, -ае.

1. Які праводзіцца, ажыццяўляецца на вялікай вышыні (у 2 знач.). В. палёт.

2. Пра архітэктурныя збудаванні: вельмі высокі, шматпавярховы. В. будынак. Вышыннае будаўніцтва.


вышыня́, -і́, мн. вышы́ні, вышы́нь, ж.

1. гл. высокі.

2. Прастора і адлегласць ад якога-н. пункта або зямлі ўверх. Глядзець у вышыню. Ляцець на вялікай вышыні. Узняць на вялікую вышыню што-н. (таксама перан.)

3. Узвышша, пагорак. Заняць вышыню. Авалодаць вышынямі ваеннага майстэрства (перан.).

4. У матэматыцы: адрэзак прамой, які злучае вяршыню геаметрычнай фігуры з яе асновай (або прадаўжэннем асновы) і перпендыкулярны ёй. В. трохвугольніка.

Быць на вышыні (разм.) — адпавядаць самым строгім патрабаванням.


вы́шыўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -вак, ж.

Вышыты ўзор на тканіне. Ручнік з вышыўкай.

|| прым. вы́шывачны, -ая, -ае.


вы́шыць, -шыю, -шыеш, -шые; -шыты; зак., што.

1. Вышываннем зрабіць на чым-н. узор, малюнак, адлюстраванне і пад. В. партрэт. В. узор на рукаве.

2. Аздобіць вышыўкай (тканіну, скуру і пад.). В. сукенку.

|| незак. вышыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. вышыва́нне, -я, н.


вышэ́й.

1. прыназ. з Р. За межамі, звыш чаго-н., па-за чым-н. Гэта в. майго разумення.

2. прыназ. з Р. Больш за які-н. узровень або ўверх ад якога-н. месца. Тэмпература в. нуля. Пабіць руку в. локця.

3. прысл. У папярэднім месцы прамовы, тэксту. Як было сказана в.


вышэй...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая мае знач.:

1) раней (пра сказанае, напісанае), напр.: вышэйназваны, вышэйнапісаны;

2) размешчаны ў напрамку ўверх ад чаго-н., напр.: вышэйразмешчаны, вышэйляжачы;

3) галоўны, кіруючы, напр., вышэйстаячы (пра арганізацыі, інстанцыі).


вышэйстая́чы, -ая, -ае.

Больш высокі ў адміністрацыйных адносінах. Вышэйстаячая арганізацыя.


вышэ́йшы, -ая, -ае.

1. Больш высокі (у 1—3 знач.). Гэты дом в. за той. Сёлетні ўраджай бульбы в. за леташні.

2. Самы галоўны, кіруючы. В. орган дзяржаўнай улады. Вышэйшае камандаванне.

3. Пра самую высокую ступень у развіцці, навуцы, у сістэме адукацыі. В. жывёльны свет. Вышэйшая нервовая дзейнасць (спец.). Вышэйшая матэматыка. Вышэйшая навучальная ўстанова.

Вышэйшая мера пакарання — расстрэл, пазбаўленне жыцця.


выя́ва, -ы, мн. -ы, выя́ў, ж.

1. Тое, што і праява (у 2 знач.).

2. Узнаўленне сродкамі мастацтва вонкавага, пачуццёва-канкрэтнага выгляду з’яў рэчаіснасці.


вы́явіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; зак.

Наглядна праявіцца, стаць яўным. Выявіліся недахопы. Выявіліся арганізатарскія здольнасці.

|| незак. выяўля́цца, -я́ецца.


вы́явіць, -яўлю, -явіш, -явіць; -яўлены; зак., каго-што.

Зрабіць уяўным, выкрыць. В. талент. В. злачынства.

|| незак. выяўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


выяда́ць гл. выесці.


выязджа́ць гл. выехаць.


выязны́ гл. выезд.


вы́ясніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніцца; зак.

1. Стаць ясным, бясхмарным; распагодзіцца. Неба выяснілася. К вечару выяснілася (стала пагода; безас.).

2. Тое, што і высветліцца.

|| незак. выясня́цца, -я́ецца і выя́снівацца, -аецца.


вы́ясніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Тое, што і высветліць.

|| незак. выясня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


выяўле́нчы, -ая, -ае (кніжн.).

Які дае магчымасць наглядна паказаць, адлюстраваць што-н. Выяўленчыя сродкі.

Выяўленчае мастацтва — назва мастацтва, у творах якога вобраз увасоблены на плоскасці ці ў прасторы (жывапіс, графіка, скульптура, а таксама архітэктура).

|| наз. выяўле́нчасць, -і, ж.


выя́ўны, -ая, -ае (разм.).

1. Відавочны для ўсіх; бясспрэчны. На твары быў в. смутак.

2. Выразны. В. малюнак.

|| наз. выя́ўнасць, -і, ж.


вэб-...

Першая частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да сеткі Інтэрнэт, напр.: вэб-выданне, вэб-камера, вэб-старонка і пад.


вэб-са́йт, -а, М -йце, м.

Месца ў сістэме сеткі Інтэрнэт для размяшчэння матэрыялу пра каго-, што-н.


вэ́дзгаць, -аю, -аеш, -ае; незак., што (разм.).

Брудзіць, пэцкаць.

|| зак. завэ́дзгаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| наз. вэ́дзганне, -я, н.


вэ́ксаль, -я, мн. -і, -яў, м.

Грашовы дакумент — пісьмовае абавязацельства заплаціць каму-н. пэўную суму грошай ва ўстаноўлены тэрмін. Прад’явіць в.

|| прым. вэ́ксальны, -ая, -ае.


вэ́люм, -у, мн. -ы, -аў, м.

Кавалак тонкай празрыстай тканіны, прымацаваны да вянка або жаночага капелюша (з’яўляецца часткай жаночага шлюбнага ўбору). Беласнежны в.

|| прым. вэ́люмны, -ая, -ае.


вэ́ндзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; незак., што.

Правяльваць у дыме, рыхтуючы ежу. В. кумпяк.

|| наз. вэ́нджанне, -я, н.

|| прым. вяндля́рны, -ая, -ае.


вэ́рхал, -у, м. (разм.).

Вялікі беспарадак, неразбярыха; крык, шум. У хаце стаяў в.


вядзе́нне гл. весці.


вядзёрны гл. вядро.


вядзьма́к, ведзьмака́, мн. ведзьмакі́, ведзьмако́ў, м.

Тое, што і вядзьмар.


вядзьма́р, ведзьмара́, мн. ведзьмары́, ведзьмаро́ў, м.

Той, хто займаецца вядзьмарствам.

|| ж. вядзьма́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


вядзьма́рства, -а, н.

Заклінанні, якімі, на думку забабонных людзей, можна ўздзейнічаць на сілы прыроды, на людзей, вылечваць іх або наклікаць хваробы.

|| прым. вядзьма́рскі, -ая, -ае.


вядзьма́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

Займацца вядзьмарствам.


вядо́ма.

1. пабочн. сл. Зразумела, канечне, несумненна. Нам хацелася, в., пачуць ад яго нешта незвычайнае.

2. часц. Бясспрэчна, так. Ты напішаш мне? — В. напішу.


вядо́мы¹, -ая, -ае.

1. Такі, пра якога ведаюць, маюць звесткі. Вядомыя ўсім падзеі. Вядомая справа (рэч) (канечне, зразумела; разм.). Як вядома (пабочн. сл.).

2. Такі, пра дзейнасць якога ўсе добра ведаюць, які карыстаецца славай. В. пісьменнік.

3. Агульнапрызнаны (у спалучэнні з назоўнікамі ацэначнага, харакгарызуючага значэння; разм.). В. гуляка. В. махляр.

|| наз. вядо́масць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.). Набыць в. (стаць вядомым у 2 знач.).


вядо́мы², -ая, -ае (спец.).

Такі, які ідзе пад чыёй-н. камандай. В. самалёт.


вядро́, -а, мн. вёдры і ліч. 2, 3, 4) вядры́, вёдзер, вёдраў і вядзёр, н.

1. Пасудзіна з ручкай у выглядзе дужкі для вадкасцей, сыпкіх рэчываў і пад.

2. Мера вадкасцей, роўная 12,3 літра.

|| памянш. вядзёрца, -а, мн. -ы, -рцаў, н. (да 1 знач.).

|| прым. вядзёрны, -ая, -ае. В. бачок (ёмістасцю ў адно вядро).


вяду́чы, -ая, -ае.

1. Які прыводзіцца ў рух рухавіком (спец.). Вядучыя колы аўтамабіля.

2. Які ідзе наперадзе; галоўны. В. самалёт.

3. Які з’яўляецца галоўным; кіруючы. В. інстытут. В. спецыяліст.


вя́жучы, -ая, -ае.

Які мае ўласцівасць змацоўваць цвёрдыя рэчывы. Вяжучыя матэрыялы.


вяз, -а і (пра драўніну і зб.) -у, м.

1. мн. вя́зы, -аў. Вялікае лісцевае дрэва сямейства вязавых з моцнай драўнінай.

2. -а, мн. вязы́, -о́ў. Драўляная перакладзіна ў санях.

|| прым. вя́завы, -ая, -ае (да 1 знач.).


вяза́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для вязання. Вязальная машына. Вязальныя пруткі.


вяза́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вяжа або звязвае што-н. Вязальшчыкі снапоў. Вязальшчыкі сетак.

|| ж. вяза́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


вя́занка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Вязаная рэч (кофта, світар і пад.).


вяза́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Тое, што і вязка (у 2 знач.).

|| прым. вяза́начны, -ая, -ае.


вяза́нне, -я, н.

1. гл. вязаць.

2. Тое, што звязана або вяжацца (пруткамі, кручком і пад.). Адкласці ўбок в.


вя́заны, -ая, -ае.

Зроблены вязаннем. Вязаныя рукавіцы.


вяза́цца, вяжу́ся, вя́жашся, вя́жацца; вяжы́ся; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.), з чым. Знаходзіцца ў адпаведнасці з чым-н.; узгадняцца. Версія не вяжацца з фактамі.

2. да каго. Прыставаць, чапляцца. Не вяжыся да чалавека.

Не вяжацца гаворка (разм.) — не атрымліваецца.


вяза́ць, вяжу́, вя́жаш, вя́жа; вяжы́; вя́заны; незак.

1. што. Закручваючы жгутом, вяроўкай, сцягваць. В. снапы.

2. каго. Сцягваць каму-н. вяроўкай, рэменем рукі, ногі, пазбаўляючы магчымасці рухацца. В. разбойніка.

3. што і без дап. Плесці кручком, пруткамі або на машыне з якога-н. матэрыялу. В. карункі. В. панчохі.

4. што. Змацоўваць чым-н. (спец.). В. цагліны цэментам. В. бярвенне.

5. звычайна безас. Выклікаць вяжучае адчуванне. Вяжа ў роце ад кіслага. Танін вяжа.

|| зак. звяза́ць, звяжу́, звя́жаш, звя́жа; звяжы́; звя́заны (да 1—4 знач.).

|| наз. вя́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1, 3 і 4 знач.) і вяза́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.).


вя́зень, -зня, мн. -зні, -зняў, м.

Той, хто знаходзіцца пад стражай; зняволены. Вязні фашысцкіх засценкаў.


вя́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. вязаць.

2. мн. -і, -зак. Звязак аднародных прадметаў, звязаны ахапак чаго-н. В. абаранкаў. В. дроў.


вя́зкі, -ая, -ае.

1. Цягучы, клейкі. Вязкае рэчыва.

2. Ліпкі, які засмоктвае, гразкі. Вязкае балота.

|| наз. вя́зкасць, -і, ж.


вя́знуць, -ну, -неш, -не; вяз, -зла; -ні; незак.

Засядаць у чым-н. вязкім; грузнуць. Ногі вязнуць у дрыгве. В. у снезе.

|| зак. завя́знуць, -ну, -неш, -не; завя́з, -зла; -ні і увя́знуць, -ну, -неш, -не; увя́з, -зла; -ні.


вязь, -і, ж.

Старажытнае дэкаратыўнае пісьмо, у якім літары звязаны ў непарыўны арнамент, а таксама злучэнне, спляценне сумежных літар у адзін складаны знак. Напісаць славянскай вяззю.


вя́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Падаваць час ад часу слабы голас.

2. Гаварыць пустое, не вартае ўвагі.

|| аднакр. вя́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. вя́канне, -я, н.


вя́ласць гл. вялы.


вя́лены, -ая, -ае.

Прыгатаваны вяленнем. Вяленая рыба.


вялі́зны, -ая, -ае.

Вельмі значны па велічыні; надта вялікі. Вялізнае дрэва.


вяліка... (а таксама веліка...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. слову «вялікі» (у 1 і 2 знач.), напр.: вялікагаловы, вялікадзяржаўны.


вялікадзяржа́ўны, -ая, -ае.

Уласцівы вялікай дзяржаве, прасякнуты непавагай да малых нацый і народнасцей.

Вялікадзяржаўны шавінізм — ідэалогія і палітыка прадстаўнікоў пануючай нацыі, якія аб’яўляюць сваю нацыю вышэйшай сярод іншых.


вялі́касны, -ая, -ае (высок.).

1. Важны, велічны. В. позірк.

2. Урачыста ўзняты, поўны велічы. В. гімн.

|| наз. вялі́каснасць, -і, ж.


вялі́касць, -і, ж.

1. Тое, што і веліч (у 2 знач.).

2. Тытулаванне манархаў і іх жонак (у спалучэнні з займеннікамі «ваша», «іх», «яго», «яе»). Яго імператарская в.


Вялі́кдзень, -кадня, м. (з вялікай літары).

Веснавое хрысціянскае свята, прысвечанае ўваскрэсенню Хрыста.

|| прым. веліко́дны, -ая, -ае.


вялі́кі, -ая, -ае; бо́льшы; найвялі́кшы, найбо́льшы.

1. Значны па велічыні, памерах, сіле; проціл. малы. В. горад. В. будынак. Вялікая радасць. Вялікія беды пачынаюцца з малых (прыказка). Вялікая зямля (мацярык). Вялікая літара (якая выступае над радком).

2. Выдатны па сваім значэнні; які валодае ў высокай ступені той якасцю, якая знаходзіцца ў значэнні вызначаемага назоўніка. Вялікая перамога. В. вучоны.

3. Большы, чым патрэбна, прасторны. Гэтыя боты мне вялікія.

4. Дарослы (з пункту гледжання дзіцяці), а таксама (пра дзіця) такі, які выйшаў з дзіцячага ўзросту, падрослы. Сын ужо в., пойдзе ў школу.

5. Значны па колькасці. Вялікая сям’я. Вялікія грошы.

Ад (з) вялікага розуму (разм., іран.) — па дурасці.

Вялікае мноства — вельмі многа.

Вялікія дзяржавы — найбольш магутныя дзяржавы, якія адыгрываюць вядучую ролю ў сусветнай палітыцы і ў міжнародных адносінах.


вя́ліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліцца; незак.

Падсушвацца на сонцы, на адкрытым паветры (пра тое, што нарыхтоўваецца ў запас).

|| зак. правя́ліцца, -ліцца.

|| наз. вя́ленне, -я, н.


вя́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; незак., што.

Падсушваць на сонцы, на адкрытым паветры для нарыхтоўкі ў запас. В. рыбу.

|| зак. правя́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены.

|| наз. вя́ленне, -я, н.


вя́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў свежасць, звяў (пра расліны). Вялая трава.

2. перан. Пазбаўлены бадзёрасці, энергіі. В. працаўнік. В. настрой.

|| наз. вя́ласць, -і, ж. (да 2 знач.).


вяльмо́жа, -ы, мн. -ы, -аў, м.

1. Знатны і багаты саноўнік (уст.). Царскія вяльможы.

2. Пра чалавека, які зазнаўся (іран.). Вельмі рана адчуў сябе вяльможам.


вяльмо́жны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца вяльможам; знатны (уст.). В. пан.

2. Уласцівы вяльможы, зняважліва-паблажлівы (іран., неадабр.). В. тон.


вяндлі́на, -ы, ж.

Вэнджанае прасоленае мяса.

|| прым. вяндлі́нны, -ая, -ае.


вяндля́рны гл. вэндзіць.


вяне́ц, -нца́, мн. -нцы́, -нцо́ў, м.

1. Тое, што і вянок (у 1 знач.).

2. Карона, якую трымаюць над галовамі маладых у час вянчання (уст.). Пайсці пад в. (уступіць у шлюб).

3. перан., чаго. Апошняя найвышэйшая ступень, паспяховае завяршэнне чаго-н. як узнагарода за працу, старанні (высок.). В. дасягненняў.

4. Арэол, радужны круг вакол нябеснага свяціла, вакол галавы на іконе.

5. У драўляным зрубе: чатыры бервяны як узаемазвязанае звяно.

|| памянш. ве́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 4 знач.).

|| прым. вяне́чны, -ая, -ае (да 1, 2, 4 і 5 знач.) і вянцо́вы, -ая, -ае (да 1, 2, 4 і 5 знач.).


вяне́чны, -ая, -ае.

1. гл. вянец.

2. Які мае адносіны да сардэчных сасудаў (спец.). Вянечнае шво. Вянечныя артэрыі.


вяно́зны гл. вена.


вяно́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

1. Сплеценыя ў кружок лісты, кветкі. В. з валошак. Лаўровы в.

2. Тое, што і вянец (у 5 знач.).

3. Тое, што і нізка¹, вязка (у 2 знач.). В. грыбоў.

|| памянш. вяно́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (да 1 знач.).

|| прым. вяно́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


вяно́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

1. гл. вянок.

2. Частка кветкі, якая складаецца з пялёсткаў; венчык (спец.).


вя́нуць, -ну, -неш, -не; вя́нуў і вяў, вя́нула і вя́ла; вянь; незак.

Страчваць свежасць, сохнуць. Лісце вяне.

Вушы вянуць (разм.) — нельга, не хочацца слухаць (што-н. бязглуздае, хлуслівае, непрыстойнае).

|| зак. звя́нуць, -ну, -неш, -не; звянь і завя́нуць, -ну, -неш, -не; завя́нь.


вянча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Уступаць у шлюб паводле царкоўнага абраду.

|| зак. павянча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і звянча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. вянча́нне, -я, н.

|| прым. вянча́льны, -ая, -ае.


вянча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак.

1. каго. Аб’ядноўваць шлюбам па царкоўным абрадзе. В. маладых.

2. перан., што. Завяршаць сабой, знаходзячыся зверху чаго-н. Вежу вянчала рубінавая зорка.

|| зак. павянча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 1 знач.), звянча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 1 знач.) і увянча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 2 знач.).

|| наз. вянча́нне, -я, н. (да 1 знач.).

|| прым. вянча́льны, -ая, -ае.


вяпро́вы гл. вепр.


вяпру́к, вепрука́, мн. вепрукі́, вепруко́ў, м.

Самец свойскай свінні.

|| памянш. вепручо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| прым. вепручы́ны, -ая, -ае.


вярба́, -ы́, мн. ве́рбы іліч. 2, 3, 4) вярбы́, ве́рбаў, ж.

Дрэвавая і кустовая расліна сямейства вярбовых з разложыстымі галінамі і вузкім лісцем.

|| памянш. вярбі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. вярбо́вы, -ая, -ае.


вярбі́на, -ы, мн. -ы, -бін, ж.

Адно дрэва вярбы.

|| памянш. вярбі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


вярблю́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Буйная жвачная аднагорбая або двухгорбая жывёліна пустынь і сухіх стэпаў.

|| прым. вярблю́джы, -ая, -ае.


вярблю́дзіца, -ы, мн. -ы, -дзіц, ж.

Самка вярблюда.


вярбня́к, вербняку́, мн. вербнякі́, вербняко́ў, м., зб.

Зараснік вярбы; маладыя вербы.

|| прым. вербняко́вы, -ая, -ае.


вярбо́вачны гл. вербаваць.


вярбо́ўка гл. вербаваць.


вярбо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вярбуе куды-н.

|| ж. вярбо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. вярбо́ўшчыцкі, -ая, -ае.


вяргі́ня, -і, мн. -і, -гінь, ж.

Травяністая дэкаратыўная расліна сямейства складанакветных з вялікімі яркімі кветкамі рознага колеру і клубнепадобным карэннем.

|| прым. вяргі́невы, -ая, -ае.


вярзці́, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, верзяце́, -зу́ць; вёрз, вярзла́; вярзі́; незак., што (разм.).

Гаварыць недарэчнасці, бязглуздзіцу. В. лухту.

|| зак. звярзці́, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, зверзяце́; -зу́ць; звярзла́, -ло́; -зі.

|| наз. вярзе́нне, -я, н.


вярзці́ся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зе́цца; вёрзся, вярзла́ся, -ло́ся; незак. (разм.).

Бязладна ўзнікаць, здавацца ва ўяўленні; блюзніцца.

|| зак. прывярзці́ся, -зе́цца і звярзці́ся, -зе́цца.


вярну́цца¹, -ну́ся, ве́рнешся, ве́рнецца; -ніся; зак.

Прыйсці, прыехаць назад; звярнуцца да чаго-н. зноў. В. да сваёй пастаяннай работы.

|| незак. вярта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і варо́чацца, -аюся, -аешся, -аецца.


вярну́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., ве́рнецца; незак. (разм.).

Нахіляцца на бок. Човен вернецца.


вярну́ць¹, -ну́, ве́рнеш, ве́рне; -ні́; ве́рнуты; зак., каго-што.

1. Аддаць узятае назад. В. доўг.

2. Прымусіць або даць магчымасць вярнуцца назад. В. дамоў. В. бацьку дзецям. В. да жыцця (вылечыць).

|| незак. вярта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і варо́чаць, -аю, -аеш, -ае.


вярну́ць², -ну́, ве́рнеш, ве́рне; -ні́; незак., што.

1. Мяняць напрамак руху, паварочваць. В. машыну ўправа. В. нос ад чаго-н. (адносіцца да каго-, чаго-н. з пагардай, грэбаваць кім-, чым-н.). Здушы верне (брыдка думаць пра што-н., глядзець на што-н.).

2. Валіць на бок, пераварочваць. В. воз.

3. перан. Схіляць да чаго-н., даваць пэўны кірунак (думкам, размовам і пад.; разм.). Мне вядома, куды ён верне.

4. перан., на каго-што. Перакладваць віну на іншага (разм.). Сам вінаваты, а на другіх верне.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.), з чаго. Рухацца, падаць, узнімацца суцэльнай плынню. Дым верне з коміна.

6. 3 цяжкасцю ўзнімаць пласты зямлі. Трактар верне дзёран.


вяро́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

Выраб з кручаных або вітых у некалькі столак доўгіх пасмаў пянькі ці іншых матэрыялаў, які ўжыв. для звязвання і іншых патрэб. Увязаць воз вяроўкай.

Вяроўка плача па кім (разм.) — пра таго, хто заслугоўвае пакарання.

|| памянш. вяро́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. вяро́вачны, -ая, -ае.


вярста́, -ы́, ДМ -сце́, мн. вёрсты і (з ліч. 2, 3, 4) вярсты́, вёрст і -аў, ж.

1. Мера даўжыні, роўная 1,06 км. Прайшоў з вярсту. Вёска за дзесяць вёрст. За вярсту ўбачыць што-н. (здалёк).

2. Дарожны слуп, які адзначае гэту меру (уст.).

|| прым. верставы́, -а́я, -о́е. В. слуп.


вярста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак., што (спец.).

Размяшчаць друкарскі набор па старонках. В. кнігу.

|| зак. звярста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны.

|| наз. вярста́нне, -я, н. і вёрстка, -і, ДМ -тцы, ж.


вярта́цца гл. вярнуцца¹.


вярта́ць гл. вярнуць¹.


вяртлю́г, вертлюга́, мн. вертлюгі́, вертлюго́ў, м. (спец.).

1. Рухомы канец сцегнавой косці, які ўваходзіць у чашку таза.

2. Злучальнае звяно дзвюх частак механізма, якое дазваляе адной з іх вярцецца вакол сваёй восі.

|| прым. вяртлю́жны, -ая, -ае.


вяртля́вы, -ая, -ае (разм.).

Вельмі рухавы, непаседлівы. Вяртлявае дзіця.

|| наз. вяртля́васць, -і, ж.


вярхі́ гл. верх.


вярхо́вы, -ая, -ае.

Размешчаны ў верхнім цячэнні ракі.


вярхо́м, прысл.

1. Пра язду: на спіне жывёлы. В. на кані.

2. перан. Седзячы на кім-, чым-н., як на спіне каня. В. на крэсле. Скакаць в. на кійку.


вярхо́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Верхняе цячэнне ракі і мясцовасць, якая прылягае да яе. У вярхоўях Бярэзіны.


вярхо́ўны, -ая, -ае.

Галоўны, найвышэйшы. В. Галоўнакамандуючы. В. Суд Рэспублікі Беларусь.


вярце́цца, вярчу́ся, ве́рцішся, ве́рціцца; вярці́ся; незак.

Тое, што і круціцца.

|| наз. вярчэ́нне, -я, н.; прым. вярча́льны, -ая, -ае. В. рух.


вярце́ць, вярчу́, ве́рціш, ве́рціць; вярці́; незак.

Тое, што і круціць.

|| наз. вярчэ́нне, -я, н.


вяршо́к¹, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

Старая мера даўжыні, роўная 4,4 см. У аршыне шаснаццаць вяршкоў.

|| прым. вяршко́вы, -ая, -ае.


вяршо́к², -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

1. Верхняя частка чаго-н.; верх, верхавіна. На самым вяршку. В. дрэва. Вяршкі і карэньчыкі.

2. мн. Густы тлусты верхні слой на малацэ, якое адстоялася. Збіраць вяршкі (таксама перан.: браць самае лепшае).

3. мн. Тое, што і верх (у 7 знач.).

|| прым. вяршко́вы, -ая, -ае.


вяршы́ня, -і, мн. -і, -шы́нь, ж.

Самы верх, верхняя частка (гары, дрэва і пад.). В. Гімалаяў. Вяршыні дубоў. На вяршыні славы (перан.). В. вугла (пункт перасячэння дзвюх прамых, што ўтвараюць вугал).

|| прым. вяршы́нны, -ая, -ае.


вяршы́цель, -я, мн. -і, -яў, м. (кніжн.).

Той, хто вяршыць што-н., распараджаецца чым-н. В. лёсу.

|| ж. вяршы́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.


вяршы́ць, вяршу́, вяршы́ш, вяршы́ць; вяршы́м, вершыце́, вярша́ць; незак.

1. што. Рабіць верх, верхнюю частку чаго-н., завяршаць. В. страху. В. стог.

2. што і чым. Вырашаць, распараджацца (кніжн.). В. справы.


вяры́гі, -ры́г і -аў.

Жалезныя ланцугі, якія носяць на целе рэлігійныя фанатыкі.

|| прым. вяры́жны, -ая, -ае.


вяры́цельны, -ая, -ае.

У выразе: вярыцельная грамата — урадавы дакумент, які сведчыць аб назначэнні каго-н. дыпламатычным прадстаўніком.


вярэ́дзіцца, вярэ́джуся, вярэ́дзішся, вярэ́дзіцца; незак. (разм.).

Тое, што і верадзіцца.


вярэ́дзіць, вярэ́джу, вярэ́дзіш, вярэ́дзіць; незак., што (разм.).

Тое, што і верадзіць.

|| зак. звярэ́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны і развярэ́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны.


вясе́лле, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Абрад шлюбу і ўрачыстасць, святкаванне, звязанае з гэтым. Спраўляць в.

2. Шлюбны поезд. Дзеці крычалі: «Вяселле едзе!»

3. Бесклапотна-радасны настрой, які выражаецца ў схільнасці да забаў, вясёлых гульняў (разм.). Праводзіць час у вяселлі.

|| памянш. вясе́лейка, -а, мн. -і, -аў, н. (да 1 знач.).

|| прым. вясе́льны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


вясе́нні, -яя, -яе.

Тое, што і веснавы.


вясёлка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Шматкаляровая дугападобная паласа на небе, якая ўзнікае ад праламлення сонечных прамянёў у дажджавых кроплях. Колеры вясёлкі (колеры сонечнага спектра).

|| прым. вясёлкавы, -ая, -ае.


вясёлы, -ая, -ае.

1. Поўны радасці, весялосці, які выражае радасць, весялосць. В. настрой. В. твор. Весела (прысл.) смяяцца.

2. Які выклікае, нараджае весялосць. В. спектакль.

3. Прыемны для вока, не змрочны. Вясёлая расфарбоўка. В. ранак.

|| памянш. вясёленькі, -ая, -ае.

|| наз. весяло́сць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.).


вяско́вец, -ко́ўца, мн. -ко́ўцы, -ко́ўцаў, м.

Жыхар вёскі; селянін.

|| ж. вяско́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -ко́вак.


вяско́вы, -ая, -ае.

1. гл. вёска.

2. Які мае адносіны да жыцця і дзейнасці вёскі; сельскі. В. клуб. В. хлопец. Вясковая інтэлігенцыя.


вясло́¹, -а́, мн. вёслы і (з ліч. 2, 3, 4) вяслы́, вёсел і вёслаў, н.

Лопасць з доўгім дзяржаннем, прызначаная для веславання.

|| прым. вёславы, -ая, -ае, веславы́, -а́я, -о́е і вёсельны, -ая, -ае.


вясло́², -а́, мн. вёслы іліч. 2, 3, 4) вяслы́, вёсел і вёслаў, н.

Нізка аднародных прадметаў. В. абаранкаў.


вясля́р, весляра́, мн. весляры́, весляро́ў, м.

Той, хто вяслуе. Натрэніраваны в.


вясля́рны гл. веславаць.


вясна́, -ы́, мн. вёсны іліч. 2, 3, 4) вясны́, вёсен і вёснаў, ж.

Пара года, якая ідзе за зімой. Ранняя в. В. жыцця (перан.: пра маладосць).

|| прым. веснавы́, -а́я, -о́е, вясно́вы, -ая, -ае і вясе́нні, -яя, -яе.


вясно́й і вясно́ю, прысл.

У час вясны.


вясну́шкаваты, -ая, -ае.

Пакрыты вяснушкамі, з вяснушкамі. В. твар.


вясну́шкі, -шак, адз. -шка, -і, ДМ -шцы, ж.

Пігментныя плямкі карычневага або жоўтага колеру на скуры, якія паяўляюцца ў некаторых людзей вясной. Увесь у вяснушках.

|| прым. вясну́шачны, -ая, -ае.


вясня́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Абрадавая веснавая песня. Дзяўчаты спявалі вяснянкі.

|| прым. вясня́нкавы, -ая, -ае.


вясту́н, вестуна́, мн. вестуны́, вестуно́ў, м. (кніжн.).

Той, хто сваім з’яўленнем нагадвае пра набліжэнне чаго-н. Гракі — першыя вестуны вясны.

|| ж. вясту́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


вятра́к, ветрака́, мн. ветракі́, ветрако́ў, м.

Ветраны млын.


вятро́ўнік, -у, м.

Шматгадовая лугавая травяністая расліна сямейства ружакветных з ружовым або жаўтавата-белым суквеццем.

|| прым. вятро́ўнікавы, -ая, -ае.


вятры́шча, -шча, м. (разм.).

Моцны, пранізлівы вецер.


вяха́, -і́, мн. вёхі і (з ліч. 2, 3, 4) вяхі́, вех, ж.

1. Шост, тычка, звычайна з пучком травы ці галінак на версе для абазначэння мяжы, напрамку, руху.

2. перан., чаго; звычайна мн. Важны момант, этап у развіцці чаго-н. Асноўныя вехі творчасці пісьменніка.


вяхі́р, вехіра́, мн. вехіры́, вехіро́ў, м.

Буйны лясны голуб.


вяхо́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Тое, што і мачалка.

|| прым. вяхо́тачны, -ая, -ае і вяхо́ткавы, -ая, -ае.


вячо́ркі, -рак.

Зборы вясковай моладзі зімовымі або асеннімі вечарамі для сумеснай работы, забавы.


вячы́сты, -ая, -ае (паэт.).

Векавечны, векавы.


вячэ́ра, -ы, ж.

1. Вячэрняя яда. Позняя в.

2. Страва, прыгатаваная для вячэрняй яды. В. стыне.


вячэ́раць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Есці вячэру. Час в.

|| зак. павячэ́раць, -аю, -аеш, -ае. Прынесці в.


вячэ́рні гл. вечар.


вячэ́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Навучэнец вячэрняй навучальнай установы.

|| ж. вячэ́рніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


вячэ́рня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Вячэрняя царкоўная служба.


вяшча́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Асоба, якая ўсенародна апавяшчала што-н. (гіст.).

2. перан., чаго. Той, хто абвяшчае, сцвярджае што-н. (высок.). В. вызваленчых ідэй.


вяшча́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

1. што. Прадказваць, прарочыць. В. бяду.

2. Пра радыёстанцыі: перадаваць для слухання.

|| наз. вяшча́нне, -я, н.; прым. вяшча́льны, -ая, -ае.


вяшчу́н, вешчуна́, мн. вешчуны́, вешчуно́ў, м.

1. Прадказальнік, прадракальнік. В. буры.

2. Тое, што і вяшчальнік (у 2 знач.).

|| ж. вяшчу́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак і вяшчу́ння, -і, мн. -і, -яў.


вяшчу́нства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Прадказанне. В. збылося.


га¹, нескл., м.

Скарочанае абазначэнне слова гектар; ужыв. звычайна пры лічэбніку. Засеяна 180 га лёну.


га², часц.

1. Ужыв. як пытальны водгук на зварот. Га? Што?

2. Ужыв. пры паўторным звароце з мэтай прыцягнуць увагу. Тата, га, тата!


га³, выкл. (з працяжным вымаўленнем — га-а-а!).

Выражае здзіўленне, радасць пры сустрэчы з кім-н. Га! І ты тут!


гааля́н, -у, м.

Аднагадовая расліна сямейства злакавых з высокім сцяблом, пакрытым лісцем; род сорга.

|| прым. гааля́навы, -ая, -ае.


габаі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на габоі.

|| ж. габаі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


габардзі́н, -у, м.

Шарсцяная тканіна для паліто і касцюмаў.

|| прым. габардзі́навы, -ая, -ае.


габары́т, -у, М -ры́це, мн. -ы, -аў, м.

Гранічныя знешнія абрысы прадметаў (збудаванняў, машын, станкоў і пад.), а таксама аб’ём, велічыня прадметаў. Габарыты вагонаў. Г. прыбліжэння.

|| прым. габары́тны, -ая, -ае.


габеле́н, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Насценны дыван з вытканымі ўзорамі, малюнкам, а таксама вытканая карціна.

2. -у. Шчыльная дэкаратыўная абівачная тканіна.

|| прым. габеле́навы, -ая, -ае.


габлю́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Стружка з-пад рубанка.

|| прым. габлю́шачны, -ая, -ае і габлю́шкавы, -ая, -ае.


габлява́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які займаецца апрацоўкай драўніны гэблем.

|| ж. габлява́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


габлява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; незак., што і без дап.

Зразаць тонкі слой з паверхні драўніны пры апрацоўцы яе гэблем, рубанкам. Г. дошку.

|| зак. вы́габлеваць, -люю, -люеш, -люе; -люй; -леваны.

|| наз. габлява́нне, -я, н. і габлёўка, -і, ДМ -лёўцы, ж.

|| прым. габлява́льны, -ая, -ае. Г. інструмент.


габо́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Драўляны духавы музычны інструмент, па вышыні гуку сярэдні паміж кларнетам і флейтай.

|| прым. габо́йны, -ая, -ае.


га́вань, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Прыбярэжная частка воднай прасторы, укрытая ад ветру, хваляў і цячэнняў месца стаянкі суднаў. Ціхая г.

|| прым. га́ванскі, -ая, -ае.


гаваркі́, -а́я, -о́е.

Схільны да размоў, ахвочы пагаварыць. Г. сусед.


гаварлі́вы, -ая, -ае.

Тое, што і гаваркі.

|| наз. гаварлі́васць, -і, ж.


ГАВАРУ́Н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек, які любіць многа гаварыць.

|| ж. гавару́ха, -і, ДМ -ру́се, мн. -і, -ру́х.


гавары́льня, -і, ж. (разм., неадабр.).

Пасяджэнне ці сход, дзе замест справы займаюцца пустымі размовамі.


гавары́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -во́рыцца; незак.

Выказвацца, расказвацца, паведамляцца, вымаўляцца, выгаворвацца. На сходзе многа гаварылася пра дысцыпліну. Сёння дрэнна гаварылася.

Як гаворыцца — як прынята гаварыць.


гавары́ць, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; незак.

1. Валодаць вуснай мовай, валодаць якой-н. мовай, вымаўляць словы. Дзіця яшчэ мала гаворыць. Г. па-іспанску. Манера г.

2. што і без дап. Выражаць думкі, паведамляць. Г. праўду. Г. павольна. Газета гаворыць пра дасягненні беларускіх ільнаводаў.

3. аб кім-чым. Выказваць думку, меркаванне, абмяркоўваць што-н. Аб поспехах айчыннай касманаўтыкі гаворыць уся краіна.

4. з кім. Весці гутарку, размаўляць. Г. з табою немагчыма.

5. перан., пра што, аб чым і за што. Сведчыць, паказваць на што-н. Гэты выпадак гаворыць пра многае. Гэта гаворыць само за сябе.

6. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан., у кім. Праяўляцца ў чыіх-н. паводзінах, словах і пад. У ім гаворыць сумленне.

Гаварыць на розных мовах — не разумець адзін аднаго.

|| зак. сказа́ць, скажу́, ска́жаш, ска́жа; скажы́; ска́заны (да 2 і 3 знач.).

|| наз. гаварэ́нне, -я, н. (да 1—4 знач.).


гаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

У веруючых: пасціць і хадзіць у царкву, рыхтуючыся да споведзі і прычасця.

|| наз. гаве́нне, -я, н.


гаво́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Дзелавая ці сардэчная размова; словы, выказванне аднаго з суразмоўцаў. Г. ў іх не ладзілася. Пра што ідзе г.?

2. Чуткі, пагалоска. Пайшла нядобрая г. па вёсцы.

3. Мясцовая разнавіднасць тэрытарыяльнага дыялекту. Чэрвеньская г. Гаворкі Маладзечаншчыны.

4. Мова як сродак зносін паміж людзьмі (звычайна пра вусную гутарковую мову). Госці з Кіева добра разумелі беларускую гаворку.

Пустая гаворка — непатрэбная, бескарысная размова; балбатня.


гаво́т, -а, М -во́це, м.

Старадаўні французскі танец, а таксама музыка да гэтага танца.


га́га, -і, ДМ га́зе, мн. -і, гаг, ж.

Палярная нырцовая качка з каштоўным мяккім цёплым пухам.

|| прым. гага́чы, -ая, -ае.


гагалі́ны гл. гогаль.


гага́ра, -ы, мн. -ы, -га́р, ж.

Вялікая паўночная вадаплаўная птушка з густым пер’ем.

|| прым. гага́равы, -ая, -ае і гагары́ны, -ая, -ае. Атрад гагаравых (наз.). Гагарынае пер’е.


гага́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Паўночная марская птушка велічынёй з невялікую качку.


гагата́ць, -гачу́, -го́чаш, -го́ча; -гачы́; незак.

1. Пра гусей: абзывацца крыкам, падобным на гукі «га-га-га».

2. Моцна, нястрымана смяяцца (разм.).

|| наз. гагата́нне, -я, н.


гагау́зы, -аў, адз. -у́з, -а, м.

Цюркскі народ, які жыве ў Малдове, Украіне і Балгарыі.

|| ж. гагау́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак.

|| прым. гагау́зскі, -ая, -ае. Гагаузская мова.


гад, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. звычайна мн. Жывёла сямейства паўзуноў (змяя, гадзюка і пад.).

2. перан. Агідны чалавек, гадзіна (у 2 знач.; пагард.). Фашысцкія гады.

|| прым. га́дскі, -ая, -ае (да 2 знач.).


гадава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Месца для развядзення і вырошчвання раслін або жывёл. Г. фруктовых дрэў.

|| прым. гадава́льніцкі, -ая, -ае. Гадавальніцкая гаспадарка.


гадава́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м., каго-чаго або чый.

Той, хто выхаваны, вывучаны кім-, чым-н. Г. кансерваторыі.

|| ж. гадава́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


гадава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; незак., каго-што.

1. Даглядаючы, выхоўваючы, забяспечыць рост, развіццё каго-н. Г. дзяцей. Г. цяля.

2. Адрошчваць (валасы, ногці і пад.). Г. бараду.

|| наз. гадава́нне, -я, н. і гадо́ўля, -і, ж. (да 1 знач.). Конь сваёй гадоўлі.


гадаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Каляндарная дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой-н. падзеі. Г. перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне.


гадавы́ гл. год.


га́дасць, -і, мн. -і, -ей, ж. (разм.).

1. Прадмет, які выклікае непрыемнае, агіднае пачуццё. Выкінь гэту г.

2. Агідны, нізкі ўчынак; брыдкія словы. Рабіць гадасці. Гаварыць гадасці.


гадаўё, -я́, н., зб.

1. Гадзюкі, гады (у 1 знач.). У балоце многа гадаўя.

2. Пра людзей, дзеянні і ўчынкі якіх выклікаюць агіду, асуджэнне (разм., лаянк.).


га́даўка, -і, ДМ -даўцы, мн. -і, -давак, ж. (разм., пагард.).

Пра жанчыну, учынкі якой выклікаюць агіду, асуджэнне.


гада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Варажыць, даведвацца пра будучае або мінулае па картах ці па якіх-н. прыметах. Г. на картах.

2. Меркаваць, выказваць здагадкі. Г. пра твой намер. Не думала, не гадала (зусім не дапускала думкі).

|| зак. пагада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1 знач.).

|| наз. гада́нне, -я, н.


га́дзіна, -ы, мн. -ы, -дзін, ж.

1. Тое, што і гадзюка (у 1 знач.).

2. Той, хто выклікае да сябе агіду (пагард.). Фашысцкая г.


гадзі́на, -ы, мн. -ы, -дзі́н, ж.

1. Адзінка вымярэння часу, роўная 60 мінутам. Прыйсці раней на гадзіну.

2. Адзінка часу ў 60 мінут, якую адлічваюць ад паўдня ці ад паўночы. Г. ночы. Трэцяя г. дня.

3. Прамежак часу, што адводзіцца на ўрок, лекцыю і пад. Акадэмічная г.

4. толькі мн. Педагагічныя заняткі, лекцыі (пра нагрузку выкладчыкаў). Мець гадзіны ва ўніверсітэце.

5. Пара́, час (высок.). Суровая г. вайны.

6. Час, адведзены для чаго-н. Прыёмныя гадзіны. Вольная г.

Гадзіна пік — час найвышэйшага напружання ў рабоце транспарту, электрастанцыі і пад.

Апошняя (смяротная) гадзіна — смерць.

Гадзіна ў гадзіну — дакладна, у вызначаны тэрмін.

З гадзіны на гадзіну — вось-вось, у кожны момант.

Чорная (ліхая) гадзіна — цяжкі час.

Шэрая гадзіна (разм.) — змрок вечарам пасля заходу сонца.

|| ласк. гадзі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. гадзі́нны, -ая, -ае (да 1—3 знач.). Г. перапынак. Гадзінная норма. Паехаць гадзінным цягніком (які адпраўляецца ў гадзіну дня, ночы).


гадзі́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыбор для вызначэння часу ў межах сутак. Ручны г. Насценны г. Сонечны г.

|| памянш. гадзі́ннічак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. гадзі́ннікавы, -ая, -ае.


гадзі́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар, які вырабляе ці рамантуе гадзіннікі.

|| ж. гадзі́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. гадзі́ншчыцкі, -ая, -ае.


га́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак. (разм.).

1. Адчуваць агіду да каго-, чаго-н.; брыдзіцца. Г. жаб.

2. Рабіцца брудным, забруджвацца.


га́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак. (разм.).

1. што і без дап. Пра жывёл: забруджваць спаражненнямі.

2. што. Рабіць брудным. Не трэба г. адзенне.

3. каму. Рабіць (звычайна тайна) подласць, непрыемнасці; шкодзіць.

4. перан. Выклікаць пачуццё агіды.

|| зак. нага́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць (да 1 і 3 знач.).


гадзі́ць, гаджу́, го́дзіш, го́дзіць; гадзі́; незак.

1. каму. Старацца задаволіць каго-н.; дагаджаць. Госцю гадзі, ды і сябе глядзі (прыказка).

2. каму-чаму. Садзейнічаць, спрыяць каму-, чаму-н. Дажджы гадзілі ярыне.

Гадзіць як благой (ліхой) скуле (разм.) — вельмі дагаджаць каму-н.


гадзю́ка, -і, ДМ -дзю́цы, мн. -і, -дзю́к, ж.

1. Ядавітая змяя з чорнай зігзагападобнай паласой уздоўж спіны.

2. перан. Пра небяспечнага, шкоднага чалавека (разм., лаянк.). Не жанчына, а г.

|| прым. гадзю́чы, -ая, -ае. Гадзючая скура.


гадзяня́ і гадзянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

1. Дзіцяня гадзюкі.

2. Ужыв. як лаянк. слова ў дачыненні да дзіцяці, маладога чалавека (разм.). Вот жа, г., усюды ўлезе.


га́дкі, -ая, -ае (разм.).

Вельмі непрыемны, брыдкі; які выклікае агіду. Г. ўчынак. Гадкае надвор’е. Г. чалавек.


гадлі́вы, -ая, -ае.

Які не можа пераносіць гадкага; грэблівы. Г. чалавек. Г. жэст (поўны агіды, грэблівасці).

|| наз. гадлі́васць, -і, ж.


гадо́ўля гл. гадаваць.


га́ечны гл. гайка.


гаёвы гл. гай.


газ¹, -у, мн. га́зы, -аў, м.

1. Рэчыва, малекулы якога не звязаны паміж сабой і якое здольна распаўсюджвацца па ўсёй даступнай яму прасторы, раўнамерна яе запаўняючы. Кісларод — гэта г.

2. Газападобнае паліва, а таксама абагравальныя, асвятляльныя прыборы, якія працуюць на такім паліве. Кватэра з газам. Выключыць г.

3. мн. Газападобныя страўнікавыя выдзяленні.

4. звычайна мн. Баявыя атрутныя газападобныя рэчывы.

Даць газ(у) (разм.) — паскорыць рух, павялічыць паступленне гаручага.

На поўным газе — на самай вялікай скорасці.

|| прым. га́завы, -ая, -ае (да 1, 2 і 4 знач.). Газавая пліта. Газавая атака (з прымяненнем атрутных газаў). Г. рухавік.


газ², -у, м.

Шаўковая празрыстая тканіна.

|| прым. га́завы, -ая, -ае. Газавая хустачка.


га́за, -ы, ж.

Гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перапрацоўцы нафты.

|| прым. га́завы, -ая, -ае. Газавая бочка. Газавая лямпа.


газа...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. газ¹, газавы, напр.: газаабмен, газаасвятленне, газаапаратура, газапаглынальнік, газасховішча, газаўтварэнне.


газава́т, -у, М -ва́це, м.

У мусульман: завешчаная Каранам свяшчэнная вайна супраць іншаверцаў для пашырэння ісламу.


газава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; незак. (разм.).

Павялічваць скорасць машыны, самалёта і пад.

|| аднакр. газану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


ГАЗАВІ́К, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Работнік па газіфікацыі і абслугоўванні газавых установак.


газагенера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для ператварэння цвёрдага паліва ў гаручы газ.

|| прым. газагенера́тарны, -ая, -ае.


газалі́н, -у, м.

Вадкі прадукт перагонкі нафты; недаачышчаны бензін.

|| прым. газалі́навы, -ая, -ае.


газаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбор для вызначэння колькасці зрасходаванага газу¹, які праходзіць цераз газапраходную трубу.

|| прым. газаме́рны, -ая, -ае.


газано́сны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе прыродны газ¹ (у 1 знач.). Г. пласт.

|| наз. газано́снасць, -і, ж.


газападо́бны, -ая, -ае.

Які мае фізічныя ўласцівасці газу¹ (у 1 знач.); падобны на газ¹ (у 1 знач.). Газападобнае паліва.

|| наз. газападо́бнасць, -і, ж.


газаправо́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Трубаправод для перадачы газу¹ (у 1 і 2 знач.) на адлегласць.

|| прым. газаправо́дны, -ая, -ае.


газасхо́вішча¹, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Спецыяльнае памяшканне, дзе людзям можна схавацца ад атрутных газаў у час іх прымянення.


газасхо́вішча², -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Збудаванне для захавання газу¹ (у 1 і 2 знач.) і рэгулявання яго падачы.


ГАЗАЎШЧЫ́К, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тое, што і газавік.

|| прым. газаўшчы́цкі, -ая, -ае.


газе́ль¹, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Парнакапытная жывёліна падсямейства сапраўдных антылоп з доўгімі нагамі і рагамі лірападобнай формы.

|| прым. газе́лін, -а.


газе́ль², -і, ж.

Запазычаны з усходняй паэзіі від лірычнага верша, у якім рыфма першых двух радкоў паўтараецца ў кожным цотным радку, а няцотныя застаюцца без рыфмы.

|| прым. газе́льны, -ая, -ае.


газе́та, -ы, ДМ -зе́це, мн. -ы, -зе́т, ж.

Перыядычнае друкаванае выданне інфармацыйнага характару звычайна на вялікіх лістах. Купіць газету. Працаваць у газеце (перан.).

|| прым. газе́тны, -ая, -ае.


газе́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Супрацоўнік газеты (разм.).

2. Вулічны прадавец газет.

|| ж. газе́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


га́зік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Назва легкавога аўтамабіля [ад назвы Горкаўскага аўтамабільнага завода].


газірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Насычаць што-н. газам¹ (у 1 знач.). Г. ваду.

|| наз. газірава́нне, -я, н. і газіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. Г. вады.


газіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

1. гл. газіраваць.

2. Газіраваная вада (разм.). Г. з сіропам.


газіфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што.

1. Забяспечыць (забяспечваць) прадпрыемствы, кватэры і пад. газам для асвятлення і ацяплення. Г. жылы раён.

2. Ператварыць (ператвараць) цвёрдае ці вадкае паліва ў гаручы газ. Г. торф.

|| наз. газіфіка́цыя, -і, ж.


газні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Тое, што і газоўка.

|| памянш. газні́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. газні́чны, -ая, -ае.


газо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пляцоўка ў садзе, скверы, перад домам і пад., засеяная травой, а таксама трава, пасеяная на гэтай пляцоўцы.

|| прым. газо́нны, -ая, -ае.


газо́ўка, -і, ДМ -зо́ўцы, мн. -і, -зо́вак, ж. (разм.).

Самаробная газавая лямпа без шкла.

|| памянш. газо́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. газо́вачны, -ая, -ае.


гаі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., го́іцца; незак.

Зажываць, залечвацца (пра рану, нарыў і пад.). Крыло гоіцца.


гаі́ць, гаю́, го́іш, го́іць; незак., што.

Залечваць, даваць магчымасць зажываць (аб ране). Г. руку. Травы гояць раны. Час гоіць душэўныя раны (перан.).


гай, -ю, М аб га́і і у гаі, мн. гаі́, гаёў, м.

Невялікі часцей лісцевы лес. Бярозавы г.

|| памянш. гаёк, гайка́, мн. гайкі́, гайко́ў, м.

|| прым. гаёвы, -ая, -ае.


гайда́, выкл., у знач. вык. (разм.).

1. Ужыв. як загад або заклік ісці куды-н. Г. ў поле! Г. ў лес па ягады!

2. Ужыв. для абазначэння хуткага адыходу, ад’езду куды-н. Садзіся ў машыну і г. ў вёску.


гайдама́к, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Украінскі казак 17 і 18 стст., удзельнік народнавызваленчай барацьбы супраць польскіх памешчыкаў.

2. Салдат нацыяналістычных атрадаў у час грамадзянскай вайны ва Украіне ў 1918—1920 гг.

|| прым. гайдама́цкі, -ая, -ае.


гайда́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Няроўны рух самалёта, вагальны ход судна і пад.


гайда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і го́йдацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Рытмічна хістацца з боку ў бок або зверху ўніз. Г. на хвалях.

|| аднакр. гайдану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.


гайда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і го́йдаць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што.

Рытмічна хістаць з боку ў бок або зверху ўніз. Лодку гайдала (безас.).

|| аднакр. гайдану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём; -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. гайда́нне, -я, н. і го́йданне, -я, н.


ГАЙДУ́К, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.).

1. Слуга, выязны лакей часоў прыгоннага права. Панскі г.

2. Паўстанец-партызан на Балканах і ў Венгрыі ў эпоху турэцкага ўладарніцтва.

|| прым. гайду́цкі, -ая, -ае.


га́йка, -і, ДМ га́йцы, мн. -і, га́ек, ж.

Металічная дэталь з адтулінай, што мае вінтавую разьбу для накручвання на штон.

Аслаблі гайкі ў каго (разм., іран.) — пра таго, хто не мае волі, не здольны дзейнічаць.

Падкруціць (закруціць) гайку (гайкі) (разм.) — павялічыць патрабаванні, зрабіць іх больш строгімі.

|| прым. га́ечны, -ая, -ае. Гаечная разьба. Г. ключ.


га́ймараў, -ава.

У выразе: гаймарава поласць — парная поласць, што знаходзіцца ў верхняй сківіцы чалавека.


гаймары́т, -у, М -ры́це, м.

Запаленне слізістай абалонкі гаймаравай поласці.

|| прым. гаймары́тны, -ая, -ае.


гайса́нне гл. гойсаць.


гайса́ць гл. гойсаць.


гак¹, -а, мн. га́кі, -аў, м.

1. Металічны крук. Гакам зачапіць за бервяно.

2. Востры шып у падкове. Гэты г. не кавальскай работы.

З гакам (разм.) — з лішкам. Тры кіламетры з гакам.

|| прым. га́кавы, -ая, -ае.


гак², выкл., у знач. вык. (разм.).

Ужыв. са знач. дзеяслова гакнуць (гакнуцца). Мядзведзю гак у лоб! Паслізнуўся і гак аб камень.


га́кнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Моцна ўдарыцца. Г. аб шафу.


га́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. і аднакр. (разм.).

1. Стукнуць з вялікай сілай. Г. абухом па бервяне.

2. Ужыв. замест некаторых дзеясловаў для абазначэння дзеяння, якое адбываецца з вялікай сілай, запалам, азартам (з захаваннем кіравання гэтых дзеясловаў). Гакнулі па тры кружкі піва.

|| незак. га́каць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. га́канне, -я, н.


га́ла, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

1. Голае месца, чыстая прастора.

2. Цвёрды круглы камяк зямлі, гліны.

|| прым. га́лавы, -ая, -ае.


гала-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. вялікі, святочны, урачысты, напр.: гала-канцэрт, гала-прадстаўленне.


галава́, -ы́, мн. гало́вы і (з ліч. 2, 3, 4) галавы́, -о́ў, ж.

1. Верхняя частка цела чалавека або жывёлы, якая складаецца з чарапной каробкі і твару або морды жывёлы. Схіліць галаву ў знак павагі. Схапіцца за галаву (таксама перан.: жахнуцца). Біць па галаве (таксама перан.: даваць заўвагі за няправільныя дзеянні, учынкі). Нічога не прыходзіць у галаву каму-н. (перан.: не можа ні пра што думаць, засяродзіцца).

2. Адзінка падліку жывёлы. Сто галоў свіней.

3. перан. Розум, свядомасць, развага. Чалавек з галавой. Цвярозая г. У яго міністэрская г. (пра дзелавога, разважлівага чалавека). Эх, ты, г., не ўцяміў простай рэчы... (іран.; пра някемлівага чалавека).

4. м., перан. Кіраўнік, начальнік; старэйшы ў сям’і. Усёй справе г. Гарадскі г. (уст.). Г. сям’і.

5. перан. Пачатак чаго-н., пярэдняя частка. Г. дэманстрацыйнай калоны.

6. Харчовы прадукт у форме шара, конуса. Г. сыру.

Бедная галава — пра няшчаснага чалавека, які выклікае спагаду.

Брацца (узяцца) за галаву (разм.) —

1) быць вельмі здзіўленым, уражаным чым-н.;

2) своечасова спахапіцца, зразумець.

Браць (узяць) у галаву што (разм.) — многа думаць пра што-н.

Валіць (перакладаць) з хворай галавы на здаровую (разм., неадабр.) — перакладваць віну на іншага.

Выкінуць з галавы каго-што (разм.) — перастаць думаць, забыцца пра каго-, што-н.

Галава і два вухі (разм., неадабр.) — пра нездагадлівага, прастакаватага чалавека.

Галава садовая (разм., неадабр.) — пра някемлівага, неразумнага чалавека, разяву.

Галава як рэшата (разм.) — пра дрэнную памяць.

Дайсці сваёй галавой (разм.) — самастойна разабрацца ў чым-н.

Дурыць галаву (разм., неадабр.) — збіваць з панталыку сваімі патрабаваннямі, капрызамі.

Крукам (шастом) галавы не дастаць каму (разм., неадабр.) — пра вельмі ганарыстага чалавека.

Лезці ў галаву (разм.) — неадступна, назойліва ўзнікаць, з’яўляцца ў думках.

Мець галаву (на плячах, на карку) (разм., неадабр.) — быць талковым і разумным.

На галаву (разм.) — у разліку на кожнага.

На сваю галаву (разм.) — сабе на клопат.

Прыйсці ў галаву (разм.) — з’явіцца, узнікнуць (пра план, намер і пад.).

Прытуліць галаву (разм.) — знайсці прытулак дзе-н.

Як снег на галаву (разм.) — нечакана, раптоўна.

|| памянш. гало́ўка, -і, ДМ -ло́ўцы, мн. -і, -ло́вак, ж. (да 1 і 6 знач.).

|| ласк. гало́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 3 знач.).

|| прым. галаўны́, -а́я, -о́е (да 1 і 5 знач.). Г. мозг.


галавакру́жны, -ая, -ае.

1. Які выклікае галавакружэнне. Галавакружная вышыня.

2. перан. Надзвычайны, ашаламляльны. Г. поспех.


галавакружэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Хваравіты стан, пры якім страчваецца пачуццё раўнавагі і чалавеку здаецца, што ўсе прадметы вакол яго кружацца, хістаюцца. Г. ад малакроўя. Г. ад поспехаў (перан.: празмернае захапленне сваімі поспехамі, зазнайства ад поспехаў).


галавало́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Складаная загадка, задача, якая патрабуе кемлівасці, здагадлівасці. Рашыць галаваломку.


галавало́мны, -ая, -ае.

Вельмі складаны, цяжкі для разумення. Г. рэбус.


галавано́гі, -ая, -ае.

1. 3 выразна акрэсленай галавой і шчупальцамі вакол рота. Г. малюск.

2. у знач. наз. галавано́гія, -іх. Клас марскіх малюскаў са шчупальцамі вакол рота (васьміногі, кальмары, каракаціцы і інш.).


галаварэ́з, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Адчайны чалавек (пра сарвігалаву, бандыта і пад.).


галава́сты і галава́ты, -ая, -ае (разм.).

1. 3 вялікай галавой. Галавастая рыба.

2. перан. Здольны глыбока мысліць; разумны.


галаваця́п, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто бесталкова і нядбайна вядзе справы.

|| прым. галаваця́пскі, -ая, -ае.


галаваця́пства, -а, н. (разм.).

Бесталковае і нядбайнае вядзенне справы.


ГАЛАВА́Ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Тое, што і галавень.

|| прым. галавачо́вы, -ая, -ае.


галаве́нь, -лаўня́, мн. -лаўні́, -лаўнёў, м.

Прэснаводная рыба сямейства карпавых з тоўстай і шырокай галавой.

|| прым. галаўнёвы, -ая, -ае.


галаве́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Кусок дрэва, які абгарэў або яшчэ тлее.


галаві́зна, -ы, ж.

Мяса з галавы жывёлы, рыбы як прадукт харчавання. Міска капусты з галавізнай.


галагра́ма, -ы, мн. -ы, -гра́м, ж.

Аб’ёмнае адлюстраванне, атрыманае галаграфічным метадам.

|| прым. галагра́мны, -ая, -ае.


галагра́фія, -і, ж.

Спосаб атрымання аб’ёмнага адлюстравання, заснаваны на ўзаемным дзеянні (накладанні адной на адну) светлавых хваль.

|| прым. галаграфі́чны, -ая, -ае.


галагу́цкі, -ая, -ае (разм.).

Галандскі (пра пароду курэй). Г. певень.


галада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Адчуваць недахоп у ежы на працягу доўгага часу; пастаянна недаядаць. Хто ўлетку цяньку шукае, той узімку галадае (прыказка).

2. Устрымлівацца ад яды з пэўнай мэтай. Г. адзін дзень на тыдні.

|| наз. галада́нне, -я, н.


галада́ючы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Той, хто галадае.

|| ж. галада́ючая, -ай, мн. -ыя, -ых.


галадо́ўка, -і, ДМ -о́ўцы, мн. -і, -до́вак, ж.

1. Голад (у 2 знач.; разм.).

2. Адмаўленне ад ежы ў знак пратэсту. Трымаць галадоўку.


галадра́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м. (разм., пагард.).

Абадранец, бядняк.

|| ж. галадра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


галаду́ха, -і, ДМ -ду́се, ж. (разм.).

Голад (у 2 знач.), галодны час. Аслабець з галадухі.


гала́ктыка, -і, ДМ -тыцы, мн. -і, -тык, ж.

Вялізная зорная сістэма. Наша г. Іншыя галактыкі.

|| прым. галакты́чны, -ая, -ае. Галактычныя туманнасці.


галалёд, -у, М -дзе, м.

Тое, што і галалёдзіца.

|| прым. галалёдны, -ая, -ае.


галалёдзіца, -ы, ж.

Стан надвор’я, калі паверхня зямлі пакрыта ледзяной коркай, а таксама сама такая паверхня.


гала́ндцы, -аў, адз. -дзец, -дца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Галандыі (Нідэрландаў).

|| ж. гала́ндка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. гала́ндскі, -ая, -ае.


гала́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

1. Жывёла галандскай пароды (карова, курыца).

2. Пакаёвая печ, звычайна кафляная.


галано́гі, -ая, -ае.

1. Босы, з голымі нагамі (разм.).

2. Пра жывёл: з нагамі, не пакрытымі поўсцю, пер’ем. Г. страус.


галантарэ́я, -і, ж., зб.

Агульная гандлёвая назва дробных прадметаў туалету (у 1 знач.) і асабістага ўжытку (гальштукі, стужкі, пальчаткі, ніткі, гузікі і пад.).

|| прым. галантарэ́йны, -ая, -ае. Г. аддзел.


гала́нтны, -ая, -ае.

Ветлівы, далікатны, ласкавы. Г. малады чалавек.

|| наз. гала́нтнасць, -і, ж.


галару́ч, прысл. (разм.).

Без рукавіц, з голымі рукамі.


га́лас, -у, м. (разм.).

Бязладны шматгалосы крык, бязладная размова.


галасава́нне, -я, н.

Падача галасоў (у 4 знач.) у час выбараў або пры калектыўным вырашэнні пытанняў. Тайнае г.


галасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

1. за каго-што. Выказвацца ў падтрымку каго-чаго-н. (у час выбараў пры вырашэнні пытання і пад.). Г. за дэлегата.

2. што. Ставіць на галасаванне; выбіраць, рашаць шляхам галасавання. Г. праект пастановы сходу.

3. Спыняць машыну ўзняццем рукі (разм.). Г. на шашы.

|| зак. прагаласава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны.


галасавы́ гл. голас.


галасі́сты, -ая, -ае.

Які валодае моцным і гучным голасам. Галасістыя хлопцы. Г. баян (звонкі, гучны).

|| наз. галасі́стасць, -і, ж.


галасі́ць, -лашу́, -ло́сіш, -ло́сіць; незак.

1. Голасна плакаць, прыгаворваючы (напр., у час пахавальнага абраду). Г. па нябожчыку.

2. перан. Ствараць гукі, падобныя на плач. Галасіла завіруха.

|| наз. галашэ́нне, -я, н.


галасло́ўны, -ая, -ае.

Не пацверджаны фактамі, доказамі. Галаслоўныя сцвярджэнні.

|| наз. галасло́ўнасць, -і, ж.


галаўны́ гл. галава.


галаўня́¹, -і́, мн. гало́ўні і (з ліч. 2, 3, 4) галаўні́, -ло́вень, ж. (разм.).

Вялікая галавешка.


галаўня́², -і́, ж.

Хвароба хлебных злакаў, выкліканая грыбамі-паразітамі.

|| прым. галаўнёвы, -ая, -ае.


га́лачны гл. галка².


галго́фа, -ы, ж.

1. (з вялікай літары). Назва ўзгорка паблізу Іерусаліма, дзе, згодна з хрысціянскім веравучэннем, быў распяты Ісус Хрыстос.

2. перан. Месца пакут, нягод. Узысці на галгофу.


гале́ра, -ы, мн. -ы, -ле́р, ж. (гіст.).

Вялікае драўлянае мнагавёсельнае судна.

|| прым. гале́рны, -ая, -ае.


галерэ́я, -і, мн. -і, -рэ́й, ж.

1. Вузкі крыты калідор, які злучае часткі будынка, а таксама балкон уздоўж усяго будынка. Будынкі злучаны прыгожай галерэяй.

2. Верхні ярус у тэатры, цырку і пад. Г. запоўнена гледачамі.

3. Доўгі падземны ход у ваенных збудаваннях, пры горных работах.

4. Спецыяльна ўпарадкаванае памяшканне для выставы мастацкіх твораў. Карцінная г.

5. перан., чаго. Пералік, шэраг, сістэма чаго-н. Г. станоўчых вобразаў у рамане.

|| прым. галерэ́йны, -ая, -ае (да 1—4 знач.).


гале́та, -ы, ДМ -ле́це, мн. -ы, -ле́т, ж.

Плоскі сушаны праснак, а таксама пячэнне з прэснага цеста.

|| памянш. гале́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.


гале́ц, -льца́, мн. -льцы́, -льцо́ў, м.

1. Невялікая рачная рыба сямейства ўюновых з тонкай скурай без лускі.

2. Марская рыба сямейства ласасёвых.


гале́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Быць, выглядаць пустым, голым. Галела поле пад восень.

2. Знаходзіцца ў бедным стане, жыць бедна.


гале́ча, -ы, ж.

Адсутнасць сродкаў для жыцця; беднасць.


га́лечнік, -у, м.

Горная парода, якая складаецца з рачной або марской галькі.


га́лечны гл. галька.


галёкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Моцна крычаць, звычайна пераклікаючыся ў лесе.

|| наз. галёканне, -я, н.


галёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Частка нагі ад калена да ступні.

|| прым. галёначны, -ая, -ае.


галёнкаступнёвы, -ая, -ае.

У выразе: галёнкаступнёвы сустаў — сустаў, які злучае косці галёнкі і ступні.


галёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (разм.).

Тое, што і галерэя (у 2 знач.). Білеты на галёрку.

|| прым. галёрачны, -ая, -ае.


галёш і гало́ш, -а, мн. -ы, -аў, м.

Нізкі гумавы абутак, які адзяваецца на іншы абутак для засцярогі яго ад вады, гразі.

|| прым. галёшны, -ая, -ае і гало́шны, -ая, -ае.


галі́на, -ы, мн. -ы, -лі́н, ж.

1. Тонкі адростак на ствале дрэва; сук з веццем. Бярозавая г.

2. Адгалінаванне ад чаго-н. галоўнага, асноўнага. Бакавая г. роду.

|| прым. галі́навы, -ая, -ае (да 1 знач.).

|| памянш. галі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1 знач.); прым. галі́нкавы, -ая, -ае.


галіна́, -ы́, мн. галіны́, -лі́н, ж.

Асобная вобласць навукі, дзейнасці, творчасці. Важнейшыя галіны народнай гаспадаркі.

|| прым. галіно́вы, -ая, -ае.


галіна́сты, -ая, -ае.

3 вялікімі галінамі; разгалісты. Г. дуб.

|| наз. галіна́стасць, -і, ж.


галі́ністы, -ая, -ае.

3 вялікай колькасцю галін, адросткаў. Г. саджанец.

|| наз. галі́ністасць, -і, ж.


галі́ніцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ніцца; незак.

Пускаць адросткі, абрастаць галінамі. Яблынька галініцца.

|| наз. галіне́нне, -я, н.


галіфэ́, нескл., н.

Штаны, якія аблягаюць калені і расшыраюцца вышэй.


га́ліцца, га́люся, га́лішся, га́ліцца; незак., на каго-што (разм.).

Квапіцца, імкнуцца завалодаць чым-н. Г. на чужое дабро.


галіцы́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова ці выраз, запазычаныя з французскай мовы.


галі́ць, галю́, го́ліш, го́ліць; го́лены; незак., каго-што.

Зразаць брытвай валасы, брыць. Г. бараду.

|| зак. пагалі́ць, -галю́, -го́ліш, -го́ліць; -го́лены.

|| звар. галі́цца, галю́ся, го́лішся, го́ліцца; зак. пагалі́цца, -галю́ся, -го́лішся, -го́ліцца.

|| наз. гале́нне, -я, н.


га́лка¹, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Птушка сямейства крумкачовых з шэрым або чорным апярэннем.

|| памянш. га́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. галчы́ны, -ая, -ае.


га́лка², -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Тое, што і галушка (у 1 знач.).

|| памянш. га́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. га́лачны, -ая, -ае.


галкі́пер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і варатар.

|| прым. галкі́перскі, -ая, -ае.


галлё, -я́ і го́лле, -я, н., зб.

Дробнае сучча, сухія галіны дрэў. Назбіраць галля (голля).


гало́вачка гл. галава.


гало́дны, -ая, -ае.

1. Які адчувае голад, ненакормлены. Г. прысмакаў не пытае (прымаўка).

2. Выкліканы голадам. Галодная смерць.

3. Бедны на прадукты харчавання, неўраджайны. На год два Юр’і, ды абодва дурні: увосень халодны, а вясной г. (прыказка).

4. Недастатковы для задавальнення патрэбы ў ежы, у сродках жыцця. Г. заработак.

На галодны жывот (разм.) — галодны, не пад’еўшы.


гало́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мера аб’ёму вадкіх і сыпкіх цел у Англіі, ЗША і некаторых англамоўных краінах.


гало́п, -а і -у, м.

1. -у. Бег каня наўскач. Скакаць галопам.

2. -а. Даўнейшы танец, а таксама музыка да яго. Зайграй г.

|| прым. гало́пны, -ая, -ае.


гало́сны, -ая, -ае.

Пра гук мовы: які ўтвараецца пры свабодным праходжанні паветра праз поласць рота. Г. гук. Ненаціскныя галосныя (наз.).


галоў...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. галоўны, напр.: галоўурач, галоўупраўленне.


гало́ўка, -і, ДМ -ло́ўцы, мн. -і, -ло́вак, ж.

1. гл. галава.

2. Шарападобны плод або прадаўгаватае суквецце раслін. Г. канюшыны. Г. лёну.

3. толькі мн. Пярэдняя частка саней. Пакласці мяшок у галоўкі.

4. толькі мн. Пярэдняя частка ботаў, якая пакрывае пальцы і верхнюю частку ступні. Паставіць у ботах новыя галоўкі.


галоўнакама́ндуючы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Асоба, якая ўзначальвае ўзброеныя сілы дзяржавы або асобныя віды ці частку ўзброеных сіл.

Вярхоўны Галоўнакамандуючы — начальнік усіх узброеных сіл дзяржавы ў час вайны.


гало́ўны, -ая, -ае.

1. Самы важны, асноўны. Г. тэзіс даклада. Галоўная гераіня п’есы.

2. Які ўзначальвае каго-, што-н., старшы па службе; які падпарадкоўвае іншых. Г. інжынер завода. Г. сказ.


гало́ш гл. галёш.


галубі́ны гл. голуб.


галу́біць, -блю, -біш, -біць; незак., каго.

Песціць, мілаваць, лашчыць. Г. дзіця.


галу́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

1. Самка голуба.

2. Ласкавы зварот да жанчыны (разм.).


галубо́к гл. голуб.


галубцы́, -о́ў, адз. галубе́ц, -бца́, м.

Страва, прыгатаваная з фаршу, тушанага ў капусных лістах.


галубяня́ і галубянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня голуба.


галубя́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які займаецца дрэсіроўкай галубоў.


галубя́тня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Памяшканне для галубоў, якое робіцца на гарышчы, у падстрэшшы.


галу́н, -а́ і -у́, м.

1. -у́. Залатая, сярэбраная або мішурная тасьма, якая нашываецца на форменнае адзенне.

2. -а́, мн. -ы́, -о́ў. Нашыўка з гэтай тасьмы.

|| прым. галу́нны, -ая, -ае.


галу́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Круглы камяк, шарык, скачаны з чаго-н. мяккага. Г. цеста.

2. мн. Страва ў выглядзе клёцак з дранай бульбы або мукі, звараная на булёне ці на малацэ.

|| прым. галу́шачны, -ая, -ае.


галчаня́ і галчанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня галкі.


галчы́ны гл. галка¹.


га́лы, -аў, адз. гал, -а, м.

1. Рымская назва старажытных кельцкіх плямён, якія насялялі тэрыторыю сучаснай Францыі і Бельгіі.

2. Французы (уст., паэт.).

|| прым. га́льскі, -ая, -ае.


галыцьба́, -ы́, ж., зб. (разм.).

Бедната, бедныя людзі.


галы́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Голае дзіця, голы чалавек.

2. Невялікі круглы гладкі камень.


гальвана...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. гальванічны, напр.: гальванаакустыка, гальванамагнітны, гальванапластыка, гальванастэгія.


гальванізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Падвергнуць (падвяргаць) гальванізацыі.


гальваніза́цыя, -і, ж.

Прымяненне пастаяннага электрычнага току для лекавых мэт або для пакрыцця слоем металу якіх-н. прадметаў.

|| прым. гальванізацы́йны, -ая, -ае.


гальвані́чны, -ая, -ае.

Які выкліканы, атрыманы шляхам хімічных рэакцый: пра элекгрычны ток. Гальванічныя элементы.


га́лька, -і, ДМ -льцы, ж., таксама зб.

Дробныя адшліфаваныя вадой каменьчыкі.

|| прым. га́лечны, -ая, -ае.


га́льштук, -а, мн. -і, -аў, м.

Стужка, палоска тканіны, якая завязваецца вузлом ці бантам пад каўняром сарочкі, блузы. Завязаць г.

Залажыць за гальштук (разм., жарт.) — выпіць спіртнога.

|| прым. га́льштучны, -ая, -ае.


галюцына́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

З’ява падману зроку, слыху, дотыку і пад. ў выніку псіхічнага расстройства.

|| прым. галюцынато́рны, -ая, -ае.


галюцыні́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

Пакутаваць ад галюцынацый.


галявы́ гл. гол.


галяна́сты, -ая, -ае.

1. 3 доўгімі тонкімі галёнкамі. Галянастая жанчына.

2. у знач. наз. галяна́стыя, -ых. Назва атрада даўганогіх птушак (журавель, бусел, чапля і пад.). Птушкі атрада галянастых.


га́ма¹, -ы, мн. -ы, гам, ж.

1. Паслядоўны рад музычных гукаў, які павышаецца або паніжаецца ў межах адной ці некалькіх акта́ў. Мінорная г.

2. перан., чаго. Паслядоўны рад аднародных, але па-рознаму зменлівых якасцей, з’яў. Г. фарбаў. Г. гукаў.

|| прым. га́мавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


га́ма² -ы, ж.

Назва трэцяй літары грэчаскага алфавіта.


га́ма-выпрамяне́нне, -я, мн. -і, -яў, н. (спец.).

Кароткахвалевае элекграмагнітнае выпрамяненне, якое вылучаецца радыеактыўнымі рэчывамі.


гамаге́нны, -ая, -ае.

Аднародны па сваім складзе або паходжанні; проціл. гетэрагенны.


га́ма-глабулі́н, -у, м.

Прэпарат бялкоў плазмы крыві, які прымяняецца як лекавы і прафілактычны сродак пры некаторых інфекцыйных захворваннях.

|| прым. га́ма-глабулі́навы, -ая, -ае.


гама́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Падвясная сетка для сядзення і ляжання на свежым паветры.

|| прым. гама́чны, -ая, -ае.


гамана́, -ы́, ж. (разм.).

Бязладны шум ад мноства галасоў, гукаў. Здалёк чулася людская г. Г. птушак.


гамані́ць, -маню́, -мо́ніш, -мо́ніць; незак.

1. Гаварыць, размаўляць, расказваць. Г. — галава не баліць (прымаўка).

2. Моцна, гучна размаўляць (звычайна пра многіх). Ля электрычкі гаманіў натоўп.


гаманкі́, -а́я, -о́е (разм.).

Тое, што і гаманлівы.


гаманлі́вы, -ая, -ае.

1. Які любіць пагаварыць; гаваркі. Г. хлопец.

2. перан. Шумлівы, звонкі, з пералівамі. Г. ручай.

|| наз. гаманлі́васць, -і, ж.


га́ма-прамяні́, -нёў, адз. га́ма-праме́нь, -я, м. (спец.).

Тое, што і гама-выпрамяненне.


гама́рня і гамэ́рня, -і, ж. (разм.).

1. Шматгалосы крык, бязладная размова. І слова не разабраць у такой гамэрні.

2. Вялікае няўтульнае памяшканне.


га́маць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Есці.


гама́шы, -аў, адз. -ма́ш, -а, м.

Мужчынскія чаравікі, туфлі. Наглянцаваць г.


гамбі́т, -у, М -бі́це, м.

Пачатак шахматнай партыі, у якой ахвяруюць пешку ці фігуру, каб атрымаць магчымасць хутчэйшага пераходу ў атаку.

|| прым. гамбі́тны, -ая, -ае.


га́мбургер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Бутэрброд з вялікай мясной катлетай, а таксама сама такая катлета.


гамеапа́т, -а, М -па́це, мн. -ы, -аў, м.

Урач, спецыяліст па гамеапатыі.


гамеапа́тыя, -і, ж.

Метад лячэння хваробы малымі дозамі таго лякарства, якое ў вялікіх дозах выклікае ў чалавека прыметы гэтай хваробы.

|| прым. гомеапаты́чны, -ая, -ае. Гомеапатычная доза.


гамеры́чны, -ая, -ае.

У выразе: гамерычны смех (рогат) — нястрымны, незвычайнай сілы смех.


гамо́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Тое, што і гаворка (у 1 знач.); гутарка, размова. Г. вялася шчыра і чулася далёка.


га́музам, прысл. (разм.).

Усё разам; агулам. Прадаць усё г.


гамэ́рня гл. гамарня.


га́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Прыбудова перад уваходам у хату ў выглядзе пляцоўкі з прыступкамі.

|| памянш. га́начак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. га́начны, -ая, -ае.


ганара́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Грашовая ўзнагарода, якую атрымліваюць літаратары, мастакі, журналісты і пад. за сваю працу.

|| прым. ганара́рны, -ая, -ае.


ганарлі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Ганарысты, фанабэрысты чалавек.

|| ж. ганарлі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, мн. -і, -лівак.


ганарлі́вы, -ая, -ае.

1. Перакананы ў сваёй годнасці і вартасці. Ганарлівая дзяўчына.

2. Поўны гонару (у 2 знач.); фанабэрысты. Ганарлівая пастава.

|| наз. ганарлі́васць, -і, ж. (да 2 знач.).


ганаро́вы, -ая, -ае.

1. Які карыстаецца пашанай; пачэсны. Г. госць.

2. Які прысвойваецца за вялікія заслугі. Ганаровая грамата.

3. Які выбіраецца ў знак павагі, пашаны. Г. прэзідыум. Г. акадэмік.

4. Які выражае гонар, праводзіцца ў знак павагі. Ганаровая варта.

5. Які аказвае гонар каму-н. Г. абавязак. Ганаровая нічыя (якая не парушае годнасці).

|| наз. ганаро́васць, -і, ж.


ганары́сты, -ая, -ае.

Які выражае ўласную перавагу і годнасць; фанабэрысты, самаўпэўнены. Г. мастак. Ганарыстай (наз.) і ў крыніцы не будзе вады чыстай (прыказка).

|| наз. ганары́стасць, -і, ж.


ганары́цца, -ру́ся, -ры́шся, -ры́цца; -ры́мся, -ры́цеся, -ра́цца; незак.

1. кім-чым і са злуч. «што». Адчуваць гонар (у 1 знач.). Г. сынам.

2. Быць ганарыстым; задавацца.


ганарэ́я, -і, ж.

Венерычная хвароба: гнойнае запаленне мочаспускальнага канала.

|| прым. ганарэ́йны, -ая, -ае.


гангрэ́на, -ы, ж.

Амярцвенне тканак арганізма, якое суправаджаецца іх гніеннем.

|| прым. гангрэно́зны, -ая, -ае.


га́нгстар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Бандыт, грабежнік. Гангстары Нью-Ёрка. Гангстары пяра (перан.).

|| прым. га́нгстарскі, -ая, -ае.


гангстары́зм, -у, м.

Дзеянні гангстараў; бандытызм. Палітычны г. (перан.).


га́ндаль, -длю, м.

Гаспадарчая дзейнасць, звязаная з абаротам, купляй і продажам тавараў. Дзяржаўны г. Кааператыўны г. Г. таварамі першай неабходнасці.


гандалье́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вясляр на гандоле (у 1 знач.). Песня гандальера.


гандбалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які гуляе ў гандбол.

|| ж. гандбалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


гандбо́л, -а, м.

Спартыўная камандная гульня, у якой ігракі імкнуцца рукамі закінуць мяч у вароты праціўніка.

|| прым. гандбо́льны, -ая, -ае.


гандлёвы, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да арганізацыі і вядзення гандлю. Гандлёвая сістэма. Г. флот.

2. Які вядзе гандаль. Гандлёвыя арганізацыі.

3. Які з’яўляецца прадметам гандлю. Г. лес.


гандлява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; незак.

1. кім-чым, з кім-чым і без дап. Весці гандаль. Г. таварамі шырокага ўжытку. Г. з замежнымі краінамі.

2. перан., кім-чым. Рабіць што-н. прадметам гандлю дзеля матэрыяльнай выгады. Г. сваім сумленнем.

3. Займацца гандлем як прафесіяй. Гандлюе ў магазіне. Вучыцца г.

4. Пра гандлёвае прадпрыемства: прадаваць, адпускаць тавар. Магазін гандлюе да 22 гадзін.

|| наз. гандлява́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


гандля́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Чалавек, які займаецца прыватным гандлем. Гандляры пушнінай. Г. з латка.

2. Чалавек, які вышэй за ўсё ставіць асабістуто выгаду, карысць, асабісты інтарэс (пагард.). Ён хабарнік і г.

|| ж. гандля́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. гандля́рскі, -ая, -ае.


гандля́рства, -а, н. (разм.).

1. Занятак гандляра; гандаль.

2. Характар дзеянняў, паводзіны гандляра; імкненне да нажывы, да асабістай выгады.


гандо́ла, -ы, мн. -ы, -до́л, ж.

1. Венецыянская лодка з навесам або каютай для пасажыраў.

2. Карзіна для пасажыраў паветранага шара, а таксама памяшканне для людзей у аэрастаце або дырыжаблі.

3. Таварны вагон з люкамі ў падлозе для высыпання грузу.

|| прым. гандо́льны, -ая, -ае.


гане́бны, -ая, -ае.

Варты асуджэння, ганьбавання. Г. ўчынак.

|| наз. гане́бнасць, -і, ж.


гане́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Праследаванне з мэтай прыгнёту, забароны чаго-н. Падвергнуць ганенню.


гане́ц, -нца́, мн. -нцы́, -нцо́ў, м.

Чалавек, якога паслалі з тэрміновым паведамленнем.


гані́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто праследуе, прыгнятае каго-н.

|| ж. гані́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.


гано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

Невялікі плыт.

|| прым. гано́чны, -ая, -ае.


ганта́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Цвік, якім прыбіваюць гонту.


ганто́вы гл. гонта.


гантэ́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Ручны гімнастычны снарад звычайна ў выглядзе двух металічных шароў, злучаных кароткай рукаяткай. Практыкаванне з гантэлямі.

|| прым. гантэ́льны, -ая, -ае.


ганча́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Паляўнічы сабака, прывучаны гнаць звера.


ганча́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Майстар па вырабе глінянага посуду.

|| прым. ганча́рскі, -ая, -ае.


ганча́рны, -ая, -ае.

Звязаны з рамяством ганчара; зроблены ганчаром. Ганчарныя вырабы.


ганча́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Майстэрня ганчара.


ганча́рства, -а, н.

Занятак ганчара. Займацца ганчарствам.


га́ньба, -ы, ж.

Бясслаўнае становішча, якое выклікае пагарду і асуджэнне.


ганьбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; незак.

1. каго-што. Выказваць неадабрэнне ў адносінах да каго-н.

2. кім-чым. Грэбаваць. Не ганьбуй старым ботам, пакуль новага не пашыў (прыказка).

|| зак. зганьбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны.

|| наз. ганьбава́нне, -я, н.


га́ньбіць, -блю, -біш, -біць; незак., каго-што.

1. Зневажаць чыю-н. годнасць; няславіць.

2. Быць ганьбай для іншых, няславіць сваімі паводзінамі, учынкамі. Сваімі паводзінамі ён г. усю сям’ю. Праца нікога не г.

|| зак. зга́ньбіць, -блю, -біш, -біць; -блены.


ганя́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. Праследуючы, бегаць за кім-, чым-н., імкнучыся злавіць.

2. Імкнуцца да чаго-н., дамагацца каго-, чаго-н. Г. за матылькамі. Г. за модным адзеннем.


ганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. каго-што. Прымушаць каго-што-н. рухацца, перамяшчацца. Г. кароў. Г. хутка машыну.

2. каго. Даваць часта даручэнні (разм.). Г. хлапчука па пошту.

3. што. Перакідваць, перакочваць з месца на месца. Г. мяч.

4. перан., каго па чым. Правяраць веды па розных пытаннях вучэбнай праграмы (разм.). Г. па матэматыцы.

5. без дап. (са словамі «ў поле», «на пасьбу»). Быць пастухом. Цэлае лета ганяў у поле.

6. безас., каго. Быць дзе-н. (разм.). І дзе цябе ганяе?

Сабак ганяць (разм., неадабр.) — гультаяваць.

Толькі ваўкоў ганяць; хоць ваўкоў ганяй (разм.) — пра вялікае пустое або халоднае памяшканне.


гапа́к, -а́, м.

Украінскі народны танец, а таксама музыка да яго. Танцаваць г.


гаплі́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Кручок для зашпільвання вопраткі; аплік. Зашпіліць г.

|| прым. гапліко́вы, -ая, -ае.


гар, -у, м.

1. Едкі пах ад няпоўнага згарання чаго-н. Запахла гарам. 2. Рэшткі перагарэлага каменнага вугалю. Пасыпаць дарожкі гарам.

3. Выпаленае месца ў лесе.

|| прым. га́равы, -ая, -ае. Гаравая дарожка.


гар...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. гарадскі, напр.: гарвыканкам, гарсавет.


гара́, -ы́, мн. го́ры і (з ліч. 2, 3, 4) гары́, гор, ж.

1. Значнае ўзвышша, што ўзнімаецца над мясцовасцю або выдзяляецца сярод іншых узвышшаў. Каўказскія горы. Спускацца з гары. Снежная г.

2. толькі мн. Горная краіна, гарыстая мясцовасць. Жыхары гор. Паход у горы.

3. перан., чаго, з чаго. Вялікая колькасць чаго-н. складзенага ў кучу. Г. дроў. Горы кніг.

4. Памяшканне, прастора паміж столлю і дахам у будынку; гарышча. Злажыць сена на гару. Зёлкі сушаць звычайна на гары.

5. (з прыназ. «у», «з», «на»). Вышыня, верх. Шум чуўся з гары.

Абяцаць залатыя горы — абяцаць надта многа.

Гарою стаяць за каго-што — усімі сіламі абараняць.

Горы варочаць — вельмі многа рабіць.

Горы вярнуць на каго (разм., неадабр.) — няславіць каго-н., гаварыць пра каго-н. многа непрыемнага.

Горы перавярнуць — зрабіць вельмі значную работу.

Не за гарамі

1) пра нешта блізкае, што хутка наступіць;

2) блізка, недалёка (быць, знаходзіцца).

|| памянш. го́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (да 1 і 3 знач.).

|| прым. го́рны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Г. хрыбет. Горная краіна.


гарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.

1. Жыць бедна, цярпець нястачу. Век ён гаруе.

2. Тужыць, сумаваць, перажываць якое-н. гора. Г. па дачцэ.

|| наз. гарава́нне, -я, н.


гарадавы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м.

Ніжні чын гарадской паліцыі ў царскай Расіі.


гараджа́нін, -а, мн. -джа́не і (з ліч. 2, 3, 4) -джа́ніны, -джа́н, м.

Жыхар горада (у 1 знач.).

|| ж. гараджа́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


гарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; незак., што.

1. Ставіць плот, паркан і пад.; абгароджваць што-н. Г. плот. Г. двор.

2. перан. Гаварыць абы-што, выдумляць. Стары гаворыць — гародзіць, ды на праўду выходзіць (прыказка).

Агарод (гарод) гарадзіць (разм.) — пачынаць якую-н. клапатлівую і безнадзейную справу.

|| наз. гарадзьба́, -ы́, ж. (да 1 знач.).


гарадзі́шча, -а, мн. -ы, -дзі́шч і -аў, н.

Месца, дзе захаваліся рэшткі старажытнага пасялення. Раскопкі гарадзішча.


гарадзьба́, -ы́, ж.

1. гл. гарадзіць.

2. Агароджа, плот.


гарадкі́, -о́ў.

Гульня, у якой невялікія драўляныя качулкі выбіваюць бітой з начэрчанага на зямлі квадрата — горада (у 3 знач.). Згуляць у г.

|| прым. гарадо́шны, -ая, -ае.


гарадо́к гл. горад.


гарадо́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Гулец у гарадкі.

|| ж. гарадо́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


гарадскі́ гл. горад.


гара́ж, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Памяшканне для стаянкі і рамонту аўтатранспарту.

|| прым. гара́жны, -ая, -ае.


гара́нка гл. горац.


гара́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Фізічная або юрыдычная асоба, а таксама дзяржава, якая дае гарантыю ў чым-н.


гарантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Даць (даваць) гарантыю ў чым-н. Г. добрую якасць вырабаў. Г. права на працу.


гара́нтыя, -і, мн. -і, -тый, ж.

Парука, запэўненне ў чым-н. Тэлевізар з гарантыяй. Г. якасці.

|| прым. гаранты́йны, -ая, -ае. Гарантыйная майстэрня.


гарапа́шнік, -а, мн. -і, -аў (разм.).

Бедны, гаротны чалавек.

|| ж. гарапа́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. гарапа́шніцкі, -ая, -ае.


гарапа́шны, -ая, -ае (разм.).

Бедны, гаротны. Гарапашная доля.


гараско́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

У астралогіі: табліца размяшчэння зорак, якая служыць для прадказання чыйго-н. лёсу, а таксама само такое прадказанне.


гарача...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. гарачы (у 1 знач.), напр.: гарачатрываласць, гарачаўстойлівы.


гарачатрыва́лы, -ая, -ае.

Які захоўвае свае якасці пры высокай тэмпературы. Гарачатрывалае шкло.

|| ж. гарачатрыва́ласць, -і, ж.


гара́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (разм.).

1. Ліхаманка.

2. перан. Моцнае ўзбуджэнне, азарт, захапленне або спешка ў якой-н. рабоце. Біржавая г.

|| прым. гара́чкавы, -ая, -ае.


гарачкапаніжа́льны, -ая, -ае.

Які зніжае павышаную тэмпературу цела. Г. сродак. Хвораму далі гарачкапаніжальнае (наз.).


гара́члівы, -ая, -ае.

Запальчывы, нястрыманы. Г. характар.

|| наз. гара́члівасць, -і, ж.


гара́чнасць, -і, ж.

Палкасць, нястрыманасць, узбуджанасць. Г. натуры.


гара́чы, -ая, -ае.

1. Які мае высокую тэмпературу, моцна нагрэты. Гарачая пліта. Гарачае лета. Г. цэх (таксама перан.: увогуле шкодная вытворчасць). Падаць гарачае (наз.). Гарачая апрацоўка металаў.

2. перан. Поўны сілы, страсны, палкі. Г. заступнік.

3. перан. Вельмі напружаны, які праходзіць у інтэнсіўным, напружаным рытме. Гарачая работа. Г. бой. Гарачая пара жніва.

4. перан. Запальчывы, нястрыманы.

Гарачая галава — пра залішне паспешлівага, нястрыманага чалавека.

Па гарачых слядах — адразу.

Пад гарачую руку (разм.) — у момант злосці, раздражнення.


гарачыня́, -і́, ж.

1. Гарачае, моцна нагрэтае паветра. У хаце была г. Ну і г. сёлета ў ліпені!

2. Цеплыня арганізма, выкліканая прылівам крыві ў час моцнага душэўнага ўзбуджэння. Усё цела налілося гарачынёй.


гарачы́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; незак.

Узбуджана дзейнічаць, праяўляць паспешлівасць, нецярпенне. Не варта г. ў гэтай справе.

|| зак. разгарачы́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца.


гарашы́ны, -шы́н.

Гарохавая салома.


гарбано́сы, -ая, -ае.

1. Пра чалавека: які мае нос з гарбінкай.

2. Пра жывёл: з выпуклай верхняй лініяй морды. Г. лось.

|| наз. гарбано́сасць, -і, ж.


гарба́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Работнік гарбарнай вытворчасці.


гарба́рны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вырабу і апрацоўкі шкур і гандлю імі, а таксама зроблены са шкуры. Г. завод. Гарбарныя вырабы.


гарба́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Майстэрня па вырабе шкур; гарбарны завод.


гарба́та, -ы, ДМ -ба́це, ж.

Чай.


гарба́ты, -ая, -ае.

1. Які мае горб (у 1 знач.). Г. стары.

2. у знач. наз. гарба́ты, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Гарбун. Гарбатага магіла выправіць.

3. Выгнуты, з гарбінкай. Г. нос.

|| наз. гарба́тасць, -і, ж.


гарба́ціцца, -ба́чуся, -ба́цішся, -ба́ціцца; незак. (разм.).

Тое, што і горбіцца. Чалавек гарбаціцца.

|| зак. згарба́ціцца, -ба́чуся, -ба́цішся, -ба́ціцца.


гарба́ціць, -ба́чу, -ба́ціш, -ба́ціць; -ба́чаны; незак., што (разм.).

Тое, што і горбіць. Г. плечы.

|| зак. згарба́ціць, -ба́чу, -ба́ціш, -ба́ціць; -ба́чаны.


гарбе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Старанна, настойліва працаваць над чым-н.; карпець. Г. над дысертацыяй.


гарбі́на, -ы, мн. -ы, -бі́н, ж.

Акруглы выступ на чым-н., выпукласць.

|| памянш. гарбі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. Нос з гарбінкай.


гарбо́к гл. горб.


гарбу́з, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Расліна сямейства гарбузовых з паўзучым сцяблом і з вялікімі шарападобнымі пладамі, а таксама сам плод гэтай расліны.

|| прым. гарбузо́вы, -ая, -ае.


гарбу́зік, -а, мн. -і, -аў, м.

Гарбузовае семечка. Падсушыць гарбузікі.


гарбу́знік, -у, м.

Гарбузовае націнне.


гарбу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Гарбаты чалавек.

|| ж. гарбу́ння, -і, мн. -і, -яў і гарбу́ха, -і, ДМ -бу́се, мн. -і, -бу́х.


гарбу́ша, -ы, мн. -ы, -бу́ш, ж.

Марская прамысловая рыба сямейства ласасёвых.


гарга́ра, -ы, мн. -ы, -га́р, ж.

Пра вялікую нязграбную рэч, а таксама пра няскладнага высокага чалавека.


гардзі́на, -ы, мн. -ы, -дзі́н, ж.

Занавеска на ўсё акно.

|| прым. гардзі́нны, -ая, -ае і гардзі́навы, -ая, -ае.


гардэро́б, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Шафа для адзення.

2. -а. Памяшканне ў грамадскіх будынках для захоўвання верхняга адзення наведвальнікаў.

3. -у. Усё адзенне аднаго чалавека. Папоўніць г. акцёра.

|| прым. гардэро́бны, -ая, -ае.


гардэро́бная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Тое, што і гардэроб (у 2 знач.).


гардэро́бшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Служачы пры гардэробе (у 2 знач.).

|| ж. гардэро́бшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. гардэро́бшчыцкі, -ая, -ае.


гаржэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Палоска футра, якую жанчыны носяць замест каўняра.

|| прым. гаржэ́тачны, -ая, -ае.


гарка́віць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -віць; незак.

Мець гаркаваты прысмак. Смятана г.


гарка́вы, -ая, -ае.

Гаркаваты. Г. пах дыму.

|| наз. гарка́васць, -і, ж.


гарката́, -ы́, ДМ -каце́ і гарко́та, -ы, ДМ -ко́це, ж.

1. Горкі смак, пах. Г. ў роце. Есці гаркату.

2. перан. Пачуццё горычы як вынік якіх-н. няўдач. Г. на сэрцы.


га́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра сабаку: злосна гаўкаць, брахаць.

2. перан., што і без дап. Моцна і груба крычаць на каго-н. (разм.).

|| аднакр. га́ркнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. га́рканне, -я, н.


гарко́та гл. гарката.


гарлаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Доктар, спецыяліст па хваробах вуха, горла, носа; ларынголаг.


гарлаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

1. Глыбокая і звужаная адтуліна ў чым-н. Г. вулкана.

2. Выраз для шыі ў адзенні. Г. ў блузцы цеснаватая.

|| прым. гарлаві́нны, -ая, -ае.


гарлавы́ гл. горла.


гарладзёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., груб.).

1. Той, хто многа крычыць; гарлапан.

2. Пра тое, што раздражняе горла. Не квас, а г.


гарла́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і гарлапан.


гарла́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., што і без дап. (разм.).

Тое, што і гарлапаніць.


гарлапа́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто гарлапаніць; крыкун.


гарлапа́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., што і без дап. (разм.).

Моцна крычаць, спяваць. Г. на ўсю вуліцу.


гарла́сты, -ая, -ае (разм.).

3 моцным, крыклівым голасам. Г. хлопец.

|| наз. гарла́стасць, -і, ж.


гарлахва́т, -а, М -ва́це, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто груба, нахабна дамагаецца для сябе найбольшай выгады.


гарла́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Гліняны гладыш з вузкім горлам для малака.

|| памянш. гарла́чык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. гарла́чны, -ая, -ае.


гарла́чык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. гарлач.

2. Вадзяная расліна сямейства гарлачыкавых з вялікімі лістамі і жоўтымі ці белымі кветкамі; вадзяная лілія.

|| прым. гарла́чыкавы, -ая, -ае.


гарля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

1. Тое, што і дыхальнае горла.

2. Кадык.

|| прым. гарля́чны, -ая, -ае.


гарманізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Пабудаваць (будаваць) акорды згодна з правіламі гармоніі. Г. народную песню.

|| наз. гарманіза́цыя, -і, ж.


гармані́раваць, -рую, -руеш, -руе; незак., з чым.

Адпавядаць, супадаць, быць у сугучнасці. Канец апавядання гарманіруе з агульным настроем. Шалік гарманіруе з гэтай сукенкай.


гармані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто іграе на гармоніку.

|| прым. гармані́сцкі, -ая, -ае.


гармані́чны, -ая, -ае.

1. гл. гармонія.

2. Мілагучны, стройны. Гарманічныя гукі.

3. Поўны гармоніі (у 1 знач.), стройнасці. Гарманічныя рухі. Гарманічныя фарбы.

|| наз. гармані́чнасць, -і, ж.


гарма́та, -ы, ДМ -ма́це, мн. -ы, -ма́т, ж.

Агульная назва артылерыйскай зброі (пушка, гаўбіца, марціра і інш.). Супрацьтанкавая г.

|| прым. гарма́тны, -ая, -ае.


гармі́дар, -у, м. (разм.).

1. Гучная бязладная гаворка наперабой; шум, вэрхал.

2. Беспарадак, неразбярыха.


гармо́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

Біялагічна актыўнае рэчыва, якое выдзяляюць у кроў залозы ўнутранай сакрэцыі.

|| прым. гармана́льны, -ая, -ае. Гарманальныя прэпараты.


гармо́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Музычны інструмент, які складаецца з дзвюх дэк з клавіятурай, злучаных паміж сабой расцяжнымі мяхамі.

2. у знач. прысл. гармо́нікам, у гармо́нік. Густымі паралельнымі складкамі (пра паперу, скуру і пад.). Злажыць ліст паперы гармонікам.

Гу́бны гармонік — музычны інструмент у форме прадаўгаватай скрыначкі з металічнымі язычкамі і адтулінамі для ўдзімання паветра.


гармо́нія, -і, ж.

1. Зладжанасць, узаемная адпаведнасць у спалучэнні чаго-н. Г. гукаў. Г. святла і ценю. Г. інтарэсаў.

2. Раздзел тэорыі музыкі, вучэнне аб правільнай пабудове сугучнасцей у кампазіцыі (спец.).

|| прым. гармані́чны, -ая, -ае (у 1 знач.).


гарнавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. горан.

2. у знач. наз. гарнавы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м. Рабочы пры горне. Г. доменнай печы.


гарналы́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца гарналыжным спортам.

|| ж. гарналы́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


гарналы́жны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да лыжнага спорту ва ўмовах горнай мясцовасці. Г. спорт.


гарнаста́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Пушны драпежны звярок сямейства куніцавых з каштоўным белым футрам і чорным кончыкам хваста зімой, а таксама футра гэтага звярка.

|| прым. гарнаста́евы, -ая, -ае.


га́рнец, га́рца, мн. га́рцы, га́рцаў, м.

Старая мера сыпкіх рэчываў, роўная 3,28 літра, а таксама пасудзіна такой ёмістасці. Г. жыта.

|| памянш. га́рчык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. га́рцавы, -ая, -ае. Г. збор.


гарнізо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вайсковыя часці, размешчаныя ў якім-н. населеным пункце, крэпасці.

|| прым. гарнізо́нны, -ая, -ае. Гарнізонная служба.


гарні́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Агародніна, крупы, бульба і пад. як дадатак да рыбных і мясных страў. Г. з макароны.

|| прым. гарні́рны, -ая, -ае.


гарні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на горне.


гарніту́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Поўны падбор, камплект прадметаў пэўнага прызначэння. Спальны г. Г. адзення.

|| прым. гарніту́рны, -ая, -ае.


гарніту́ра, -ы, ж. (спец.).

Камплект друкарскіх шрыфтоў аднаго малюнка, але розных памераў.


гарну́цца, гарну́ся, го́рнешся, го́рнецца; гарні́ся; незак.

1. да каго-чаго. Пяшчотна туліцца, лашчыцца. Г. да мацеры.

2. перан. Старацца быць бліжэй да каго-н., сімпатызуючы каму-н. або маючы на ўвазе якую-н. выгаду. Г. да дзяўчыны. Радня да радні горнецца.

3. Мець ахвоту да чаго-н. Г. да працы.


гарну́ць, гарну́, го́рнеш, го́рне; гарні́; незак., каго-што.

1. Выцягваць, выграбаць што-н. дробнае, збіраючы ў адно месца. Г. бульбу з печы.

2. перан. Набываць надта многа чаго-н. для сябе; прагна хапаць. Ён горне да сябе ўсё.

3. Пяшчотна прыхіляць, туліць да сябе. Маці гарнула сына да грудзей. Ведаю, куды ты горнеш (перан.: схіляеш думку, справу).

4. Прыцягваць, прывабліваць (разм.). Тэатр гарнуў і вабіў моладзь.


гарну́шак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м. (разм.).

Невялічкі гаршчок.

|| прым. гарну́шкавы, -ая, -ае.


гарня́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

1. Тое, што і горнарабочы.

2. Горны інжынер або студэнт горнай навучальнай установы.

|| прым. гарня́цкі, -ая, -ае.


гаро́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Тое, што і агарод.

|| прым. гаро́дны, -ая, -ае.


гаро́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і агароднік.

|| ж. гаро́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. гаро́дніцкі, -ая, -ае.


гаро́дніна, -ы, ж., зб.

Тое, што і агародніна.

|| прым. гаро́днінны, -ая, -ае.


гаро́дніцтва, -а, н.

Тое, што і агародніцтва.


гаро́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і агароднічаць.


гаро́дчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Тое, што і агародчык.

|| прым. гаро́дчыкавы, -ая, -ае.


гаро́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які пастаянна жыве ў горы, нястачы; гарапашнік.

|| ж. гаро́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. гаро́тніцкі, -ая, -ае.


гаро́тны, -ая, -ае.

Няшчасны, поўны гора, нястач, бедны. Г. чалавек. Гаротнае жыццё.

|| наз. гаро́тнасць, -і, ж.


гаро́х, -у, Мі -ро́се, м.

Расліна сямейства бабовых з насеннем у стручках, а таксама само круглае насенне гэтай расліны. Нашчыпаць гароху.

|| памянш.-ласк. гаро́шак, -шку, м. Зялёны г.

|| прым. гаро́хавы, -ая, -ае.

Гарохавы вянок — адмова ў каханні.

Пудзіла гарохавае (разм., неадабр.) — пра смешна ці безгустоўна адзетага чалавека.


гаро́хавінне, -я, н.

Тое, што і гарашыны.


гаро́хавіны, -він.

Тое, што і гарашыны.


гаро́хавішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Поле, на якім рос гарох.


гаро́шак, -шку, м.

1. гл. гарох.

2. Назва некаторых травяністых раслін сямейства бабовых. Мышыны г. Пахучы г.

3. Круглыя кружочкі на тканіне. Касынка ў г.


гаро́шына, -ы, мн. -ы, -шын, ж.

Адно зерне гароху.

|| памянш. гаро́шынка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


гарпу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Кідальная зброя ў выглядзе кап’я з зубчастым наканечнікам на доўгім тросе, якая ўжываецца для палявання на буйных марскіх жывёл.

|| прым. гарпу́нны, -ая, -ае. Гарпунная пушка.


гарпу́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па кіданні гарпуна.

|| прым. гарпу́ншчыцкі, -ая, -ае.


гарсэ́т, -а, М -сэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Шырокі пругкі пояс для сцягвання таліі, які носяць пад адзеннем.

2. Цвёрды і шырокі артапедычны пояс, які выкарыстоўваецца пры захворваннях пазваночніка. Гіпсавы г.

3. Безрукаўка ў традыцыйным касцюме беларускіх жанчын. Вышываны г.

|| прым. гарсэ́тны, -ая, -ае.


гарсэ́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Спецыялістка па вырабе гарсэтаў (у 1 знач.).

|| прым. гарсэ́тніцкі, -ая, -ае.


гарт, -у, М -рце, м.

1. Цвёрдасць металу, якая надаецца гартаваннем. Сталь высокага гарту.

2. перан. Фізічная або маральная вынослівасць, стойкасць. Чалавек старога гарту.

3. Сплаў свінцу, волава і сурмы для адліўкі друкарскіх шрыфтоў (спец.).

|| прым. га́ртавы, -ая, -ае (да 3 знач.) і гарто́ўны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


гартава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Рабіцца цвёрдым, пругкім, трывалым у выніку моцнага награвання і хуткага ахаладжэння (пра метал).

2. перан. Рабіцца фізічна або маральна ўстойлівым, здольным пераносіць цяжкасці і неспрыяльныя ўмовы. Г. ў барацьбе.


гартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

1. Надаваць цвёрдасць, пругкасць, трываласць шляхам моцнага награвання і хуткага ахаладжэння. Г. жалеза.

2. перан. Рабіць фізічна або маральна ўстойлівым, здольным пераносіць цяжкія і неспрыяльныя ўмовы. Г. волю.

|| наз. гартава́нне, -я, н. і гарто́ўка, -і, ж.

|| прым. гартава́льны, -ая, -ае (да 1 знач.). Гартавальная печ.


гарта́нны, -ая, -ае.

1. гл. гартань.

2. Пра гукі: раскацісты, гарлавы. Гартанная мова.

|| наз. гарта́ннасць, -і, ж.


гарта́нь, -і, мн. -і, -ей, ж.

Верхняя частка дыхальнага горла.

|| прым. гарта́нны, -ая, -ае.


гарта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

Перагортваць, пераварочваць лісты (кнігі, часопіса і пад.). Г. газеты.


гартэ́нзія, -і, мн. -і, -зій, ж.

Дэкаратыўная травяністая расліна сямейства гартэнзіевых з вялікім шарападобным суквеццем.

|| прым. гартэ́нзіевы, -ая, -ае.


га́рус, -у, м.

Кручаная мяккая шарсцяная пража.

|| прым. га́русны, -ая, -ае і га́русавы, -ая, -ае.


гару́чы, -ая, -ае.

1. Здольны гарэць. Г. газ.

2. у знач. наз. гару́чае, -ага, н. Паліва для рухавікоў: бензін, салярка і інш.

|| наз. гару́часць, -і, ж.


гарцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; незак.

1. Па-маладзецку ездзіць верхам. Г. на кані.

2. Бегаць, скакаць (разм.). Коні гарцавалі на выгане.


га́рцавы гл. гарнец.


га́рчык гл. гарнец.


гарчы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Гаркаваты прысмак. Яблыкі з гарчынкай.


гарчы́ца, -ы, ж.

1. Травяністая расліна сямейства капусных з жоўтымі кветкамі і плодам-стручком.

2. Вострая прыправа, прыгатаваная з насення гэтай расліны.

|| прым. гарчы́чны, -ая, -ае. Г. колер.


гарчы́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -чы́ць; незак.

Мець горкі прысмак. У роце гарчыць.


гарчы́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Кусок паперы, тканіны са слоем гарчыцы (выкарыстоўваецца як лекавы сродак, што выклікае прыток крыві). Паставіць гарчычнікі.


гарчы́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Пасудзіна для гарчыцы.


гарчэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -э́е; незак.

Станавіцца горкім, набываць гаркаваты прысмак. Мука гарчэе.

|| зак. згарчэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -э́е.


гаршчо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

Гліняная пасудзіна са звужаным дном для варкі стравы, для малака, для пакаёвых раслін і пад. Смачны баршчок, ды малы г. (прыказка). Калі гаспадар з гаспадыняю сварацца, дык у гаршку трасца варыцца (прыказка).

|| памянш. гаршчо́чак і гаршчэ́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. гаршко́вы, -ая, -ае.


гарызанта́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Прамая лінія, паралельная плоскасці гарызонту. Па гарызанталі.

2. Лінія, якая злучае на карце пункты мясцовасці, што знаходзяцца на аднолькавай вышыні над узроўнем мора.


гарызанта́льны, -ая, -ае.

Накіраваны паралельна лініі гарызонту; проціл. вертыкальны. Гарызантальная лінія.

|| наз. гарызанта́льнасць, -і, ж.


гарызо́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Уяўная мяжа неба і зямной ці воднай паверхні, а таксама прастора неба над гэтай мяжой. Ні воблачка на гарызонце.

2. Уся бачная вакол назіральніка прастора, далягляд. З самалёта адкрыўся шырокі г.

3. перан. Круг ведаў, інтарэсаў, ідэй. Студэнт з шырокім гарызонтам. Г. паэта.

4. перан. Круг дзеянняў, магчымасцей. Перад моладдзю адкрыты шырокія гарызонты.

5. Узровень вады ў рацэ ці вадаёме (спец.). Г. вады ў рацэ.

6. Пласт адкладанняў горных парод, які вылучаецца па якой-н. прыкмеце (спец.). Г. вапняку.

Знікнуць з гарызонту — перастаць з’яўляцца дзе-н., у якой-н. кампаніі.


гары́ла, -ы, мн. -ы, -ры́л, ж.

Буйная чалавекападобная малпа з масіўным целаскладам і цёмнай поўсцю, якая водзіцца ў Цэнтральнай Афрыцы.


гары́сты, -ая, -ае.

Пакрыты гарамі; горны. Гарыстая мясцовасць.

|| наз. гары́стасць, -і, ж.


гарыхво́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Пеўчая птушка сямейства драздовых з рыжым хвастом.


гарыцве́т, -у, М -ве́це, м.

Травяністая лекавая расліна сямейства казяльцовых з яркімі жоўтымі і чырвонымі кветкамі.


гары́шча, -а, мн. -ы, -ы́шч і -аў, н.

Тое, што і гара (у 4 знач.).


гарэ́за, -ы, Д -у, Т -ам, М -е, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, гарэ́з.

Свавольнік, дуронік, непаседа.


гарэ́заваць, -зую, -зуеш, -зуе; -зуй; незак.

Сваволіць, дурэць.


гарэ́злівы, -ая, -ае.

Свавольны, непаседлівы. Г. хлапчук.

|| наз. гарэ́злівасць, -і, ж.


гарэ́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і гарэза.

|| ж. гарэ́зніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


гарэ́знічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і гарэзаваць.


гарэ́лка¹, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Прыстасаванне для спальвання гаручай вадкасці, газу. Пліта на чатыры гарэлкі.

|| прым. гарэ́лачны, -ая, -ае.


гарэ́лка², -і, ДМ -лцы, ж.

Моцны алкагольны напітак.

Царская гарэлка — сумесь азотнай кіслаты з салянай.

|| ласк. гарэ́лачка, -і, ДМ -чцы, ж.

|| прым. гарэ́лачны, -ая, -ае.


гарэ́лкі, -лак.

Народная гульня, удзельнікі якой стаяць парамі, а той, хто «гарыць», стаіць наперадзе і па сігнале ловіць аднаго з першай пары, якая разбягаецца ў розныя бакі.


гарэ́лы, -ая, -ае.

Абпалены, папсаваны агнём, але не да канца спалены. Г. блін. Запахла гарэлым (наз.).


гарэлье́ф, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Скульптурны твор, у якім фігура выступае над плоскасцю больш чым на палавіну свайго аб’ёму.

|| прым. гарэлье́фны, -ая, -ае.


гарэ́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Жаночая палавіна дома ў мусульман.

2. зб. Жонкі і наложніцы мусульманіна.

|| прым. гарэ́мны, -ая, -ае.


гарэ́ніць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ніць; незак. (разм.).

Мець гаркаваты прысмак. Мука г.


гарэ́ць, -ру́, -ры́ш, -ры́ць; -ры́м, -рыце́, -ра́ць; -ры́; незак.

1. Паддавацца дзеянню агню, знішчацца агнём. Дровы гараць.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Дзейнічаць, быць у спраўнасці (пра тое, што дае полымя, святло). Пліта гарыць.

3. Траціць усё набытае з прычыны пажару, аказвацца пагарэльцам. Нашы родзічы два разы гарэлі.

4. Быць у ліхаманкавым стане. Дзіця ўсю ноч гарэла.

5. Чырванець ад прыліву крыві. Г. ад сораму. Вушы гараць.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ззяць, блішчаць, выдзяляцца яркім колерам. На сонцы гарэлі гронкі рабіны. Вочы гараць ад крыўды.

7. перан., чым. Зазнаваць якое-н. моцнае пачуццё. Г. нянавісцю.

8. перан. Поўнасцю аддавацца рабоце, ідэі і пад. Хто сам на працы гарыць, той і людзям свеціць (прыказка).

9. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Псавацца, станавіцца непрыгодным, прэць. Сена гарыць у копах. Пасевы гараць.

10. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Хутка зношвацца, рвацца (пра адзенне, абутак). На дзетках хутка гарыць адзежа.

11. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан. Быць пад пагрозай зрыву па прычыне спазнення, упушчэння тэрмінаў. План гарыць. Пуцёўка гарыць.

12. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Цвісці (пра агуркі, гарбузы і пад.). Агуркі пачалі г.

Вока (зуб) гарыць на што (разм.) — вельмі хочацца мець што-н.

Гары яно гарам; хай яно гарам гарыць (разм.) — выказванне раздражнення, абурэння чым-н.

Гарыць душа (сэрца) у каго, чыя (чыё) (разм.) — хто-н. вельмі ўсхваляваны, узбуджаны.

Гарыць зямля пад нагамі ў каго — пра небяспечнае становішча для каго-н., у сувязі з чым прыходзіцца ўцякаць.

На злодзеі шапка гарыць (разм.) — гавораць пра таго, хто міжвольна сам выдае сябе ў тым, што больш за ўсё імкнецца ўтаіць.

Не гарыць (разм.) — няма патрэбы ў спешцы.

Работа (усё) гарыць у руках у каго (разм., адабр.) — работа ідзе добра, хутка.

Скура гарыць на кім (разм., неадабр.) — пра залішне рухавага, неспакойнага чалавека.

Як мокрае гарыць (разм., неадабр.) — вельмі марудна.

|| зак. згарэ́ць, -ру́, -ры́ш, -ры́ць; -ры́м, -рыце́, -ра́ць; -ры́ (да 1, 3, 8 і 9 знач.).

|| наз. гарэ́нне, -я, н. (да 1, 2, 6, 8, 9 і 12 знач.).


гасі́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Назва розных прыстасаванняў для гашэння агню, святла і пад.

2. Прыстасаванне для аслаблення або ліквідацыі дзеяння чаго-н. (спец.).

|| прым. гасі́льны, -ая, -ае.


гасі́ць, гашу́, га́сіш, га́сіць; незак., што.

1. Спыняць гарэнне; тушыць. Г. свечку.

2. перан. Перашкаджаць развіццю чаго-н.; заглушаць (жаданні, пачуцці). Г. ініцыятыву.

3. Змяншаць ці спыняць дзеянне чаго-н. (спец.). Г. хістанні. Г. скорасць.

4. Рабіць што-н. несапраўдным, непрыгодным для далейшага ўжывання. Г. доўг. Г. паштовыя маркі.

5. Моцна ўдараць па чым-н. (разм.). Г. абухом па дзвярах.

Гасіць вапну — дабаўляць вады ў вапну, каб атрымаць з яе белы парашок — будаўнічую гашаную вапну.

|| зак. загасі́ць, -гашу́, -га́сіш, -га́сіць; -га́шаны (да 1 знач.) і пагасі́ць, -гашу́, -га́сіш, -га́сіць; -га́шаны.

|| наз. гашэ́нне, -я, н.


га́снуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; незак.

1. Пераставаць гарэць, свяціць; тухнуць. Свечка гасне.

2. перан. Слабець, чахнуць, знікаць. Чалавек гасне ўвачавідкі. Надзеі г.

|| зак. зага́снуць, -ну, -неш, -не; зага́с, -сла, -ні; пага́снуць, -ну, -неш, -не; пага́с, -сла; -ні і зга́снуць, -ну, -неш, -не; згас, -сла; -ні.


гаспада́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Уласнік, уладальнік каго-, чаго-н. Г. кватэры.

2. (звычайна з азначэннем). Той, хто вядзе гаспадарку, займаецца гаспадарчымі справамі. Руплівы г.

3. перан., чаго. Паўнаўладны распарадчык. Народ — г. сваёй краіны. Г. свайго лёсу.

4. Галава дома, сям’і. Г. за гарэлачку, а гаспадыня за талерачку (прыказка). Г. — галава ў хаце (прыказка).

Гаспадар свайго слова (адабр.) — пра чалавека, у якога слова не разыходзіцца са справай.

|| ж. гаспады́ня, -і, мн. -і, -ды́нь; ласк. гаспады́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек.

|| прым. гаспада́рскі, -ая, -ае.


гаспада́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Спосаб вытворчасці, сукупнасць вытворчых адносін таго ці іншага грамадскага ўкладу. Натуральная г.

2. Вытворчасць, эканоміка. Народная г. краіны. Сельская г.

3. Абсталяванне якой-н. вытворчасці. Г. трактарнага завода.

4. Рэчы, прадметы, якія патрэбны ў быце. Абзавесціся гаспадаркай.

5. Вытворчая адзінка, пераважна сельскагаспадарчая. Сялянскія гаспадаркі. Кіраваць гаспадаркай.

6. Заняткі па ўпарадкаванні быту, доглядзе жылля і пад. Займацца гаспадаркай. Хатняя г.


гаспада́рлівы, -ая, -ае.

Эканомны, руплівы, клапатлівы ў вядзенні гаспадаркі (пра чалавека). Гаспадарлівая жанчына. Г. (наз.) ні сцюжы, ні спёкі не баіцца (прыказка).

|| наз. гаспада́рлівасць, -і, ж.


гаспада́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Кіраўнік, асоба, якая кіруе гаспадарчымі справамі ўстановы, прадпрыемства і пад. Вопытны г.

|| прым. гаспада́рніцкі, -ая, -ае.


гаспада́рнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і гаспадарыць.

|| наз. гаспада́рнічанне, -я, н.


гаспада́рны, -ая, -ае.

Тое, што і гаспадарлівы.

|| наз. гаспада́рнасць, -і, ж.


гаспада́рскі, -ая, -ае.

1. гл. гаспадар.

2. Дбайны, руплівы. Гаспадарскія адносіны да справы.


гаспада́рчы, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да вядзення гаспадаркі, да эканамічнага, вытворчага боку справы. Гаспадарчыя арганізацыі. Гаспадарчыя поспехі.

2. Які мае адносіны да вядзення гаспадаркі, патрэбны для яе вядзення. Гаспадарчыя турботы. Г. інвентар. Гаспадарчыя тавары.

3. Даходны, рацыянальны. Г. падыход да выкарыстання прыродных багаццяў.

4. Уласцівы гаспадару (у 2 знач.). Гаспадарчае вока.


гаспада́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

1. Весці гаспадарку (у 6 знач.). Г. дома.

2. Наводзіць дзе-н. парадкі па-свойму (неадабр.). Г. у чужым агародзе.

|| наз. гаспада́ранне, -я, н.


гаспады́ня, -і, мн. -і, -ды́нь, ж.

1. гл. гаспадар.

2. Жонка (разм.).

Хатняя гаспадыня — жанчына, якая не занята ў грамадскай вытворчасці, а вядзе хатнюю гаспадарку сваёй сям’і.


гастарба́йтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы-эмігрант. Падацца ў гастарбайтары.


гастралёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Артыст на гастролях.

2. перан. Пра таго, хто пастаянна мяняе месца работы, пра выпадковага работніка (разм., неадабр.).

|| ж. гастралёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. гастралёрскі, -ая, -ае.


гастралява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е і гастралі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

1. Прыязджаць на гастролі, выступаць на гастролях.

2. перан. Быць гастралёрам (у 2 знач.; разм., неадабр.).


гастрано́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Знаток і любіцель смачнай ежы; гурман.

2. Магазін, які гандлюе харчовымі таварамі, прадуктамі. Купіць малако ў гастраноме.


гастрано́мія, -і, ж.

Харчовыя прадукты, пераважна закусачныя.

|| прым. гастранамі́чны, -ая, -ае. Г. магазін.


гастро́лі, -ей і -яў, адз. гастро́ль, -і, ж.

Выступленні, спектаклі акцёраў па-за месцам яго сталай дзейнасці — у іншым раёне, горадзе, краіне. Г. тэатра лялек.

|| прым. гастро́льны, -ая, -ае.


гастры́т, -у, М -ры́це, мн. -ы, -аў, м.

Запаленне слізістай абалонкі страўніка.

|| прым. гастры́тны, -ая, -ае і гастры́чны, -ая, -ае.


гасуда́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Кіраўнік, галава манархічнай дзяржавы; цар, імператар.

|| ж. гасуда́рыня, -і, мн. -і, -рынь.

|| прым. гасуда́рскі, -ая, -ае.


гасці́на, -ы, ж. (нар.-паэт.).

1. зб. Госці. Да нас сабралася вялікая г.

2. Прыём гасцей, частаванне. Для гасціны ў мяне ёсць і мёд, і цукеркі.


гасці́ная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Пакой для прыёму гасцей, а таксама камплект мэблі для такога пакоя.


гасці́нец¹, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Падарунак (звычайна які-н. ласунак). Прынесці дзецям г.

|| прым. гасці́нцавы, -ая, -ае.


гасці́нец², -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Вялікая бойкая дарога; тракт. Даўгінаўскі г.

|| прым. гасці́нцавы, -ая, -ае.


гасці́ніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Дом з мэбляванымі пакоямі для часовага пражывання прыезджых.

|| прым. гасці́нічны, -ая, -ае.


гасці́нны, -ая, -ае.

Які любіць прымаць і частаваць гасцей. Г. чалавек.

|| наз. гасці́ннасць, -і, ж.


гасці́ць, гашчу́, го́сціш, го́сціць; незак.

Жыць дзе-н. у якасці госця. Г. у родных.


гасцява́ць, -цю́ю, -цю́еш, -цю́е; -цю́й; незак.

Тое, што і гасціць.

|| наз. гасцява́нне, -я, н.


гасцявы́ гл. госць.


гатава́льня, -і, мн. -і, -льняў, ж.

Футарал, скрынка з наборам чарцёжных інструментаў.


гатава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Варыцца (пра ежу). На пліце гатуецца крупнік. У чайніку гатуецца вада (кіпіць).

2. да чаго або з інф. Рыхтавацца да чаго-н., да якой-н. дзейнасці (разм.). Г. да вяселля.

|| зак. згатава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ту́ецца (да 1 знач.).


гатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; гату́й; -тава́ны; незак., што.

1. Варыць ежу. Г. вячэру. Г. малако (кіпяціць).

2. Прыводзіць у прыгодны для карыстання стан. Г. цёплае адзенне да зімы. Г. насенне да пасеву.

|| зак. згатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны (да 1 знач.).

|| наз. гатава́нне, -я, н. (да 1 знач.).


гато́вы, -ая, -ае; гато́ў, гато́ва.

1. да чаго і з інф. Які зрабіў усе неабходныя прыгатаванні. Г. да ад’езду.

2. на што або з інф. Які схільны зрабіць што-н., з якім можа што-н. адбыцца. Г. памагаць садзіць бульбу. Бульба гатова зацвісці.

3. Канчаткова зроблены, годны для ўжывання, выкарыстання. Абед г. Гатовыя дэталі. На ўсім гатовым (наз.).

4. толькі кар. ф., у знач. вык. Выражае канчатковы вынік якога-н. дзеяння або стану і ўжыв. ў знач.:

а) памёр, сканаў;

б) зусім п’яны (разм.). Ужо гатоў!


гато́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж. (разм.).

Наяўныя грошы. Заплаціў пяць тысяч гатоўкаю.


гато́ўнасць, -і, ж.

1. Стан, пры якім усё зроблена, падрыхтавана да чаго-н. Баявая г.

2. Згода, жаданне зрабіць што-н. Выказаць г. выканаць заданне.


гату́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

Разрад, катэгорыя чаго-н. (першапачаткова тавару) па якасці, расцэнцы і пад.; сорт. Мука першага гатунку.

|| прым. гатунко́вы, -ая, -ае. Гатунковае насенне.


гатунко́васць, -і, ж.

Прыналежнасць да таго ці іншага гатунку.


гаты́чны гл. готыка.


гатэнто́ты, -аў, адз. -то́т, -а, м.

Народнасць, якая жыве на поўдні Афрыкі (сучасная Намібія) і размаўляе на мове нама.

|| ж. гатэнто́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. гатэнто́цкі, -ая, -ае.


га́ўбіца, -ы, мн. -ы, -біц, ж.

Артылерыйская гармата для навеснай стральбы па закрытых цэлях. Лёгкая г.

|| прым. га́ўбічны, -ая, -ае.


га́ўкала, -ы, Д -у, Т -ам, М -е, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, га́ўкал (разм.).

1. Пра сабаку, які дакучае брэхам.

2. Пра сварлівага чалавека (пагард.).


га́ўкаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Брахаць (пра сабаку).

2. перан. Паклёпнічаць, нагаворваць (пра зламысных людзей; разм.).

|| аднакр. га́ўкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. га́ўканне, -я, н.


гаўптва́хта, -ы, ДМ -хце, ж.

1. Памяшканне для трымання пад арыштам ваеннаслужачых. Пасадзіць на гаўптвахту.

2. Галоўны каравул у крэпасці, горадзе, а таксама каравульнае памяшканне з пляцоўкай для вывядзення каравула (уст.).

|| прым. гаўптва́хтавы, -ая, -ае.


гафрырава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) рады паралельных складак на чым-н. (метале, тканіне, паперы і пад.). Г. каўнер.

|| наз. гафрырава́нне, -я, н. і гафрыро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

|| прым. гафрырава́льны, -ая, -ае.


гафрыро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

1. гл. гафрыраваць.

2. Рад паралельных хвалепадобных складак на чым-н. Сукенка з гафрыроўкай.


гафрэ́,

1. нескл., н. Складкі на тканіне, цвёрда запрасаваныя і закладзеныя з выгінам.

2. прым. нязм. Пра выраб з такімі складкамі. Спадніца г.


гафт, -у, М -фце, м.

Від ажурнай вышыўкі.


гафтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

Рабіць узор на чым-н. спецыяльным відам ажурнай вышыўкі.

|| зак. вы́гафтаваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; -таваны.

|| наз. гафтава́нне, -я, н.


га́фтачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Пятля з нітак у вопратцы для апліка.


га́хаць і га́хкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

3 сілай удараць, суправаджаючы ўдар выкрыкам слова «гах!».

|| аднакр. га́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


га́хнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Моцна ўдарыцца, стукнуцца аб што-н. Г. аб дзверы.


гаці́ць, гачу́, га́ціш, га́ціць; незак., што.

Рабіць гаць, пракладваць дарогу цераз балота ці гразкае месца. Г. балота.

|| зак. загаці́ць, -гачу́, -га́ціш, -га́ціць; -га́чаны.


гаць, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Насціл з бярвення, галля, ламачча для праезду цераз балота ці гразкае месца.

2. Запруда для павышэння ўзроўню вады ў рацэ.

|| прым. га́цевы, -ая, -ае.


га́шаны, -ая, -ае.

Падвергнуты гашэнню. Гашаныя маркі. Гашаная вапна.


гашы́ш, -у, м.

Наркатычны сродак з індыйскіх канапель. Курыць г.

|| прым. гашы́шны, -ая, -ае.


гашэ́нне гл. гасіць.


гашэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Прыстасаванне ў агнястрэльнай зброі для спуску курка. Націснуць на гашэтку.

|| прым. гашэ́тачны, -ая, -ае.


гаю́чы, -ая, -ае.

Карысны для здароўя, здольны вылечваць хваробы. Гаючая вада.

|| наз. гаю́часць, -і, ж.


гваздавы́ гл. гвозд.


гваздану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., аднакр. (разм.).

Моцна ўдарыць чым-н. Г. кулаком.


гваздзі́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Травяністая шматгадовая расліна сямейства гваздзіковых з яркімі кветкамі і вострым пахам.

|| прым. гваздзіко́вы, -ая, -ае. Г. пах.


гваздзі́ка, -і, ДМ -дзіцы, ж., зб.

Высушаныя бутоны гваздзіковага дрэва, якія выкарыстоўваюцца як прыправа.

|| прым. гваздзіко́вы, -ая, -ае. Г. алей.


гваздзіко́вы, -ая, -ае.

1. гл. гваздзік.

2. у знач. наз. гваздзіко́выя, -ых. Сямейства двухдольных раслін, да якіх адносіцца гваздзік, кукаль і інш.


гвалт, -у, М -лце, м.

1. Прымяненне фізічнай сілы ў адносінах да каго-н. Партызаны помсцілі немцам за г. і здзекі.

2. Прымусовае ўздзеянне на каго-, што-н. Чыніць г.

3. у знач. прысл. гва́лтам. Супраць волі, жадання, сілай. Гвалтам пасадзіць у машыну.

4. Крык, лямант. Кожны вечар у хаце стаяў г.

5. у знач. выкл. Кліч аб ратунку ў выпадку небяспекі (разм.). Г., ратуйце!


гвалтава́нне, -я, н.

1. гл. гвалтаваць.

2. Тое, што і гвалт (у 1 і 2 знач.).


гвалтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., каго-што.

1. Чыніць гвалт (у 1 і 2 знач.). Г. чыю-н. волю.

2. Сілай прымушаць да палавой сувязі.

|| зак. згвалтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. гвалтава́нне, -я, н.


гвалтаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто гвалтуе, гвалціць.


гвалто́ўніцкі, -ая, -ае.

Звязаны з дзейнасцю гвалтаўніка. Гвалтоўніцкія метады.


гвалто́ўны, -ая, -ае.

1. Які суправаджаецца гвалтам, прымусам. Гвалтоўная смерць.

2. Раптоўны. Г. агонь.

3. Бурны, парывісты. Г. вецер.

|| наз. гвалто́ўнасць, -і, ж.


гва́лціць, -лчу, -лціш, -лціць; незак., каго-што.

Тое, што і гвалтаваць.

|| зак. згва́лціць, -лчу, -лціш, -лціць; -лчаны.


гвардзе́ец, -дзе́йца, мн. -дзе́йцы, -дзе́йцаў, м.

Ваенны, які служыць у гвардыі.

|| прым. гвардзе́йскі, -ая, -ае.


гва́рдыя, -і, ж.

1. Адборныя, лепшыя войскі.

2. перан. Выпрабаваная частка якога-н. калектыву, сацыяльнай групы і пад. Рабочая г.

Белая гвардыя — агульная назва контррэвалюцыйных войск у час Грамадзянскай вайны ў Расіі ў 1918—1920 гг.

Чырвоная гвардыя — баявыя атрады рабочых, якія з’явіліся для барацьбы з контррэвалюцыяй і дзейнічалі ў 1917—1918 гг.

|| прым. гвардзе́йскі, -ая, -ае.


гвозд, гвазда́, М -дзе́, мн. гвазды́, гваздо́ў, м.

Металічны або драўляны завостраны шпень для забівання ў што-н., для змацавання чаго-н. з чым-н. Прыбіць дошку гваздамі.

|| прым. гваздавы́, -а́я, -о́е.


геа...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які звязаны з зямлёй, напр.: геасфера, геабатаніка, геафізіка, геахімія.


геагра́фія, -і, ж.

Комплекс навук, якія вывучаюць паверхню Зямлі з яе прыроднымі ўмовамі, насельніцтва, эканамічныя рэсурсы і матэрыяльную вытворчасць. Фізічная г. Эканамічная г.

|| прым. геаграфі́чны, -ая, -ае.


геадэзі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне геадэзіі.

|| ж. геадэзі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


геадэ́зія, -і, ж.

Навука аб формах і памерах Зямлі, вымярэнні і паказе яе паверхні на планах і картах.

|| прым. геадэзі́чны, -ая, -ае.


геало́гія, -і, ж.

Навука аб гісторыі развіцця, складзе і будове зямной кары, аб размяшчэнні ў ёй карысных выкапняў.

|| прым. геалагі́чны, -ая, -ае.


геаме́трыя, -і, ж.

Раздзел матэматыкі, які вывучае прасторавыя адносіны і формы.

|| прым. геаметры́чны, -ая, -ае.


геапалі́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Палітычная канцэпцыя, згодна з якой знешняя палітыка дзяржавы вызначаецца пераважна геаграфічнымі фактарамі, становішчам краіны, а таксама сама́ знешняя палітыка, што абапіраецца на такую канцэпцыю.

|| прым. геапаліты́чны, -ая, -ае.


гегемані́зм, -у, м. (кніжн.).

Палітыка, заснаваная на імкненні да панавання над усім светам, над іншымі краінамі і народамі.

|| прым. гегемані́сцкі, -ая, -ае. Г. курс.


гегемо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто з’яўляецца галоўным над кім-, чым-н., каму належыць кіруючая роля ў чым-н.


гегемо́нія, -і, ж.

Першынство, перавага ў кіраўніцтве; кіруючая роля.


гее́на, -ы, ж.

У рэлігіі: месца вечных мук грэшнікаў; пекла.

|| прым. гее́нскі, -ая, -ае.


ге́йзер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Крыніца вулканічнага паходжання, якая перыядычна выкідвае фантаны гарачай вады.

|| прым. ге́йзерны, -ая, -ае.


ге́йша, -ы, мн. -ы, гейш, ж.

У Японіі: жанчына, навучаная музыцы, танцам, уменню весці свецкую размову, якую запрашаюць на прыёмы, банкеты і пад.


гекза́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

У антычным метрычным вершаскладанні — шасцістопны дактыль з апошняй усечанай стапой¹.

|| прым. гекзаметры́чны, -ая, -ае.


гекта...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. сто, напр.: гектават, гектапаскаль.


гектаграфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; -фава́ны; незак., што.

Друкаваць на гектографе.

|| наз. гектаграфава́нне, -я, н.


гекта́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Метрычная мера зямельнай плошчы, роўная 10 000 м².

|| прым. гекта́рны, -ая, -ае.


гекто́граф, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Прасцейшы капіравальны прыбор для атрымання адбіткаў з рукапіснага або машынапіснага тэксту.

|| прым. гектаграфі́чны, -ая, -ае.


геліё... (а таксама гелія...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да Сонца, сонечнага выпрамянення, напр.: геліёграф, геліёметр.


ге́лій, -ю, м.

Хімічны элемент, інертны газ — самы лёгкі пасля вадароду.

|| прым. ге́ліевы, -ая, -ае.


гелія... (гл. геліё...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «геліё...», калі націск падае на другую частку, напр.: геліяграфія, геліяскоп, геліятэрапія, геліяўстаноўка.


геліятро́п, -у, м.

1. Садовая травяністая расліна сямейства бурачнікавых з ліловымі ці белымі пахучымі кветкамі.

2. Мінерал цёмна-зялёнага колеру з чырвонымі плямамі і палоскамі.

|| прым. геліятро́пны, -ая, -ае.


геліятэ́хніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Галіна навукі і тэхнікі, тэорыя і практыка выкарыстання сонечнай энергіі для тэхнічных мэт.

|| прым. геліятэхні́чны, -ая, -ае.


гемаглабі́н, -у, м.

Бялковае рэчыва ў складзе крыві, якое надае ёй чырвоны колер і пераносіць кісларод ад органаў дыхання да тканак арганізма.

|| прым. гемаглабі́навы, -ая, -ае.


гемаро́й, -ю, м.

Хвароба, звязаная з застоем крыві ў ніжняй частцы прамой кішкі і расшырэннем вен у выглядзе вузлоў, якія часта выклікаюць крывацёк.

|| прым. гемараіда́льны, -ая, -ае і гемаро́йны, -ая, -ае. Гемараідальныя шышкі. Гемаройная кроў.


ген, -а, мн. -ы, -аў, м.

Структурная і функцыянальная адзінка спадчыннасці, якая кантралюе развіццё пэўнай прыкметы ці ўласцівасці.

|| прым. ге́нны, -ая, -ае. Генная інжынерыя (канструяванне новых спалучэнняў генаў).


ген...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. генеральны, напр.: генплан, генштаб, генпадрадчык.


гена...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да генаў, напр.: генасістэматыка, генатып, генафонд.


генацы́д, -у, М -дзе, м.

Палітыка знішчэння асобных груп насельніцтва або цэлых народаў па расавых, нацыянальных або рэлігійных матывах.

|| прым. генацы́дны, -ая, -ае.


ге́ндар, -а, м.

Сацыяльныя функцыі, звязаныя з адрозненнямі па полу.

|| прым. ге́ндарны, -ая, -ае. Г. стэрэатып.


генеало́гія, -і, ж.

1. Раздзел гістарычнай навукі, які вывучае паходжанне і сувязі асобных родаў¹ (у 2 знач.).

2. Гісторыя роду¹ (у 2 знач.); радаслоўе.

|| прым. генеалагі́чны, -ая, -ае.


гене́зіс, -у, м.

Паходжанне, гісторыя ўзнікнення і развіцця чаго-н. Г. славянскіх моў.

|| прым. генеты́чны, -ая, -ае.


генера́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Воінскае званне вышэйшага каманднага складу ўзброеных сіл, а таксама асоба, якая мае гэта званне. Г.-маёр. Г.-лейтэнант. Г.-палкоўнік. Г. арміі.

|| прым. генера́льскі, -ая, -ае. Генеральскія пагоны.


генера́л-губерна́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У царскай Расіі: чыноўнік мясцовай адміністрацыі з вышэйшай ваенна-адміністрацыйнай уладай, які стаяў на чале генерал-губернатарства.

2. У краінах Садружнасці нацый: прадстаўнік англійскага манарха, які лічыцца кіраўніком дзяржавы.

|| прым. генера́л-губерна́тарскі, -ая, -ае.


генералі́сімус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Самае высокае воінскае званне ў некаторых краінах, а таксама асоба, якая мае гэта званне. Г. Сувораў.


генералітэ́т, -у, М -та́це, м., зб.

Генералы, вышэйшы камандны склад арміі.


генера́ліха, -і, ДМ -лісе, мн. -і, -ліх, ж. (разм.).

Жонка генерала.


генера́льны, -ая, -ае.

1. Галоўны, асноўны, вядучы. Генеральная лінія развіцця.

2. Усеагульны, грунтоўны, карэнны. Г. план перабудовы горада.


генера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыстасаванне для ператварэння аднаго віду энергіі ў другі. Г. пастаяннага току. Г. пераменнага току.

2. Прыстасаванне, апарат ці машына, якія вырабляюць якія-н. прадукты. Г. вадароду. Г. ідэй (перан.).

|| прым. генера́тарны, -ая, -ае.


гене́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне генетыкі.


гене́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука, якая вывучае законы і механізмы спадчыннасці і зменлівасці.

|| прым. генеты́чны, -ая, -ае. Г. код.


ге́ній, -я і -ю, мн. -і, -яў, м.

1. -ю. Самая высокая ступень творчай адоранасці, таленавітасці. Музычны г. Чайкоўскага.

2. -я. Чалавек, надзелены такой адоранасцю. Творчасць геніяў.

3. -я. У старажытнарымскай міфалогіі: дух — заступнік чалавека, які кіруе яго жыццём і прадвызначае характар.

Добры геній — той, хто памагае каму-н., аказвае на каго-н. дабратворны ўплыў.

Злы геній — той, хто аказвае на каго-н. дрэнны ўплыў.


генія́льны, -ая, -ае.

1. Надзелены геніем (у 1 знач.). Г. пісьменнік.

2. Уласцівы генію, творча дасканалы. Геніяльная сімфонія Шастаковіча.

|| наз. генія́льнасць, -і, ж.


гено́м, -у, м.

Сукупнасць генаў, якія змяшчаюцца ў адзінарным наборы храмасом дадзенага арганізма. Мутацыя геному.

|| прым. гено́мны, -ая, -ае.


геншта́б, -а, мн. генштабы́, -о́ў, м.

Генеральны штаб.

|| прым. геншта́баўскі, -ая, -ае.


гео́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне геаграфіі.


гео́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне геалогіі.


геолагаразве́дка, -і, ДМ -дцы, ж.

Геалагічныя пошукі карысных выкапняў.

|| прым. геолагаразве́дачны, -ая, -ае.


геолагаразве́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца геолагаразведкай.

|| ж. геолагаразве́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


гео́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне геаметрыі.


гепа́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Буйная драпежная млекакормячая жывёліна сямейства кашэчых.

|| прым. гепа́рдавы, -ая, -ае.


гепаты́т, -у, М -ты́це, м.

Хвароба печані запаленчага характару.

|| прым. гепаты́тны, -ая, -ае.


гераі́зм, -у, м.

Адвага, рашучасць і самаахвяраванне ў крытычных абставінах. Г. абаронцаў Радзімы. Працоўны г.


гераі́н, -у, м.

Моцнадзейны наркотык, які вырабляецца з опійнага маку.

|| прым. гераі́навы, -ая, -ае.


гераі́ня гл. герой.


гераі́чны, -ая, -ае.

1. Які выяўляе гераізм, здольны на гераізм. Г. ўчынак.

2. Які мае адносіны да герояў старажытнасці, расказвае пра іх подзвігі. Г. эпас.

|| наз. гераі́чнасць, -і, ж.


гера́льдыка, -і, ДМ -дыцы, ж.

Гістарычная дысцыпліна, якая займаецца вывучэннем гербаў, іх гісторыі.

|| прым. геральды́чны, -ая, -ае.


герантало́гія, -і, ж.

Навука, якая займаецца вывучэннем працэсаў старэння чалавека і пошукамі спосабаў падаўжэння жыцця.

|| прым. геранталагі́чны, -ая, -ае.


геранто́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне геранталогіі.


гера́нь, -і, мн. -і, -ей, ж.

Травяністая расліна сямейства гераніевых з пахучым лісцем, якая разводзіцца як дэкаратыўная ці як прамысловая для атрымання эфірнага алею.

|| прым. гера́ніевы, -ая, -ае.


герб, -а́, мн. гербы́, -о́ў і ге́рбаў, м.

Эмблема дзяржавы, горада, дваранскага роду і пад., якая змяшчаецца на сцягах, манетах, пячатках, дзяржаўных і іншых афіцыйных дакументах. Дзяржаўны г.

|| прым. ге́рбавы, -ая, -ае. Гербавая пячатка. Гербавая папера.


герба́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Калекцыя засушаных раслін.

|| прым. герба́рны, -ая, -ае.


гербіцы́ды, -аў, адз. гербіцы́д, -у, М -дзе, м.

Хімічныя рэчывы для барацьбы з пустазеллем.

|| прым. гербіцы́дны, -ая, -ае.


геркуле́с, -а і -у, м.

1. -а, мн. -ы, -аў. Чалавек вялікай фізічнай сілы [паводле лацінскай назвы Геракла — героя старажытнагрэчаскай міфалогіі].

2. -у. Аўсяныя крупы спецыяльнага прыгатавання.

|| прым. геркуле́саўскі, -ая, -ае (да 1 знач.) і геркуле́савы, -ая, -ае (да 2 знач.). Геркулесаўскі целасклад. Геркулесавая каша.


герма...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. герметычны, напр.: гермакабіна, гермакамера, гермапальчатка, гермашлем.


германа... і германа-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. германскі, напр.: германафільства, германа-аўстрыйскі.


германафі́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які мае прыхільнасць да ўсяго нямецкага.

|| прым. германафі́льскі, -ая, -ае.


германафо́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Праціўнік, ненавіснік усяго нямецкага.

|| прым. германафо́бскі, -ая, -ае.


германізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Прывіць (прывіваць) каму-, чаму-н. нямецкую культуру, мову; анямечыць (анямечваць).

|| наз. германіза́цыя, -і, ж.


германі́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова або выраз у якой-н. мове, запазычаныя з германскіх моў.


германі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне германістыкі.

|| ж. германі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


германі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Сукупнасць навук аб германскіх мовах, культуры, літаратуры і фальклоры.


герма́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

1. Назва старажытных плямён індаеўрапейскай моўнай групы, што жылі ў цэнтральнай, заходняй і паўднёва-заходняй Еўропе.

2. Тое, што і немцы (уст.).

|| ж. герма́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. герма́нскі, -ая, -ае.


гермафрады́т, -а, М -ды́це, мн. -ы, -аў, м.

Арганізм, часцей жывёльны, які мае адзнакі абодвух полаў.


гермафрадыты́зм, -у, м.

Наяўнасць адзнак абодвух полаў у адным арганізме.


гермашле́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Герметычны шлем лётчыкаў і касманаўтаў.


герметызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) герметызацыю чаго-н.


герметыза́цыя, -і, ж.

Забеспячэнне непранікальнасці сцен і злучэнняў чаго-н. (памяшканняў, апаратаў і пад.) для вадкасцей і газаў.

|| прым. герметызацы́йны, -ая, -ае.


герметы́чны, -ая, -ае.

Які не прапускае вадкасці і газы.

|| наз. герметы́чнасць, -і, ж.


геро́іка, -і, ДМ -ро́іцы, ж.

Гераічны змест, гераічны бок чыёй-н. дзейнасці. Г. нашых дзён.


геро́й, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Храбры, самаадданы чалавек, які зрабіў, робіць подзвігі. Г. Вялікай Айчыннай вайны. Г. працы.

2. Галоўная дзеючая асоба літаратурна-мастацкага твора. Г. рамана.

3. чаго. Асоба, што ўвасабляе ў сабе характэрныя рысы эпохі, асяроддзя. Г. нашага часу.

4. каго-чаго. Чалавек, які чым-н. вылучыўся, які з’яўляецца прадметам захаплення. Г. дня.

Герой Беларусі — найвышэйшая ўзнагарода Рэспублікі Беларусь за выключныя заслугі перад дзяржавай і грамадствам.

Герой Савецкага Саюза — ганаровае званне, якое прысвойвалася ў СССР за выключную доблесць і гераізм.

Герой Сацыялістычнай Працы — ганаровае званне, якое прысвойвалася ў СССР за выдатныя дасягненні ў галіне народнай гаспадаркі і культуры.

Горад-герой — ганаровае званне, прысвоенае гарадам, насельніцтва якіх праявіла масавы гераізм і мужнасць у абароне Радзімы ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Крэпасць-герой — ганаровае званне, прысвоенае Брэсцкай крэпасці за абарону і мужнасць у гады Вялікай Айчыннай вайны.

|| ж. гераі́ня, -і, мн. -і, -раінь.

Маці-гераіня — ганаровае званне, якое прысвойвалася ў СССР шматдзетным маці, якія выхавалі не менш як 10 дзяцей.

|| прым. геро́йскі, -ая, -ае (да 1 знач.). Г. ўчынак.


геро́йства, -а, н.

Геройскія паводзіны. Праявіць г.


герц, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння частаты перыядычных працэсаў, напр., ваганняў.


ге́рцаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Тытул вышэйшага дваранства або ўладарных князёў у краінах Заходняй Еўропы, а таксама асоба, якая мае гэты тытул.

|| ж. герцагі́ня, -і, мн. -і, -гінь.

|| прым. ге́рцагскі, -ая, -ае.


ге́рцагства, -а, н.

Феадальная дзяржава на чале з герцагам.


геста́па, нескл., н.

Тайная дзяржаўная паліцыя ў фашысцкай Германіі.

|| прым. геста́паўскі, -ая, -ае.


геста́павец, -паўца, мн. -паўцы, -паўцаў, м. (разм.).

Супрацоўнік гестапа.

|| ж. геста́паўка, -і, ДМ -паўцы, мн. -і, -павак.


ге́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Адразная асобна скроеная частка блузкі, сукенкі і пад., да якой на вышыні грудзей прышываецца астатняя частка і рукавы; какетка². Сукенка на гестцы.


ге́та, нескл., н.

У некаторых краінах: асобныя кварталы горада, выдзеленыя для пражывання дыскрымінаваных расавых ці рэлігійных груп насельніцтва. Негрыцянскае г. (у ЗША). Яўрэйскія г. (у Еўропе пры фашызме). Каталіцкія г. (у Паўночнай Ірландыі).


ге́тман, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

1. Ва Украіне ў 16—17 стст.: выбарны начальнік казацкага войска і вярхоўны правіцель.

2. У Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы ў 16—18 стст.: камандуючы войскамі.

|| прым. ге́тманскі, -ая, -ае.


ге́тры, -аў, адз. ге́тра, -ы, ж.

Від цёплай адзежы для ног, якая надзяваецца на абутак і закрывае ногі ад шчыкалатак да каленяў.

|| прым. ге́травы, -ая, -ае.


гетэраге́нны, -ая, -ае.

Разнародны па сваім складзе або паходжанні частак; проціл. гамагенны.


гешэ́фт, -у, М -фце, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Спекуляцыйная, выгадная здзелка.


гі́бель, -і, ж.

1. Знішчэнне, разбурэнне, смерць (пры катастрофе, стыхійным бедстве і пад.). Г. касмічнага карабля.

2. чаго. Незлічонае мноства, вялікая колькасць (разм.). Летам г. работы ў сялян.


гі́бельны, -ая, -ае.

Які вядзе да гібелі, пагражае гібеллю (у 1 знач.). Г. крок.

|| наз. гі́бельнасць, -і, ж.


гібе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Пакутаваць, гараваць ад нястачы, голаду, цяжкай працы і пад. Г. у галечы.

|| наз. гібе́нне, -я, н.


гі́бкі, -ая, -ае.

1. Які лёгка гнецца і разгінаецца; пругкі. Г. дубец.

2. перан. Багаты адценнямі, выразны (пра голас, характар і пад.). Г. голас.

3. перан. Здольны ўмела і хутка рэагаваць на пэўныя ўмовы, абставіны, прызвычайвацца да іх. Гібкая палітыка.

|| наз. гі́бкасць, -і, ж.


гі́блы, -ая, -ае (разм.).

Які пагражае гібеллю, не абяцае нічога добрага; безнадзейны. Гіблая справа. Гіблае месца.


гібо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая чалавекападобная малпа, звычайна з белым футрам вакол твару, якая жыве ў Паўднёва-Усходняй Азіі.


гібры́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Арганізм, атрыманы шляхам гібрыдызацыі.

|| прым. гібры́дны, -ая, -ае.


гібрыдыза́цыя, -і, ж.

Скрыжаванне розных відаў арганізмаў з мэтай атрымання лепшых па якасці сартоў, відаў, парод.


гіга́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Жывёла, расліна і пад. незвычайна вялікіх памераў, велікан. Слон-г.

2. перан. Пра што-н. незвычайна вялікіх памераў. Завод-г.

3. перан. Талент, вялікі дзеяч у якой-н. галіне. Гіганты навукі.


гігантама́нія, -і, ж.

Неапраўданае імкненне да чаго-н. маштабнага, вялікага, грандыёзнага.


гіга́нцкі, -ая, -ае.

1. Вельмі вялікі па памерах. Гіганцкая ліпа. Ісці гіганцкімі крокамі (таксама перан.: робячы вялікія поспехі).

2. Выключны па сіле, важнасці. Г. размах будоўлі. Гіганцкія поспехі ў асваенні космасу.


гігіе́на, -ы, ж.

1. Раздзел медыцыны, які вывучае ўмовы захавання здароўя.

2. Сістэма мер, накіраваная на падтрыманне здароўя, папярэджанне захворванняў. Г. працы. Г. харчавання. Асабістая г. Г. лесу. Г. водных басейнаў.

|| прым. гігіені́чны, -ая, -ае.


гігіені́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне гігіены.


гігіені́чны, -ая, -ае.

1. гл. гігіена.

2. Які адпавядае нормам гігіены. Гігіенічнае адзенне.

|| наз. гігіені́чнасць, -і, ж.


гігра...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. вільгаць, вільготны, напр.: гігравата, гіграметрычны.


гіграскапі́чны, -ая, -ае.

Здольны лёгка паглынаць вільгаць з навакольнага асяроддзя. Гіграскапічная вата.

|| наз. гіграскапі́чнасць, -і, ж.


гід, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек, які суправаджае турыстаў і знаёміць іх са славутасцямі горада, краю і пад.

2. Даведнік для турыстаў.

|| прым. гі́даўскі, -ая, -ае.


гі́дра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. У старажытнагрэчаскай міфалогіі: шматгаловая змяя, у якой замест адсечаных галоў вырасталі новыя.

2. Дробная бесхрыбетная кішэчнаполасцевая жывёліна, прэснаводны паліп са шчупальцамі вакол рота.


гідра...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. вада, водны, вадзяны, напр.: гідраагрэгат, гідраавіяцыя, гідрабіялогія, гідрадынаміка.


гідраву́зел, -зла́, мн. -злы́, -зло́ў, м.

Комплекс гідратэхнічных збудаванняў, размешчаных паблізу адзін аднаго і аб’яднаных агульнай мэтай і ўмовамі работы. Энергетычны г.

|| прым. гідравузлавы́, -а́я, -о́е.


гідрагра́фія, -і, ж.

Раздзел гідралогіі, які займаецца апісаннем і вывучэннем вод зямной паверхні.

|| прым. гідраграфі́чны, -ая, -ае.


гідракасцю́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльны касцюм для работы пад вадой. Г. вадалаза.


гідрало́гія, -і, ж.

Навука, якая займаецца вывучэннем воднай прасторы Зямлі і руху вады ў прыродзе.

|| прым. гідралагі́чны, -ая, -ае.


гідрапо́ніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Вырошчванне раслін без грунту на штучных пажыўных растворах.

|| прым. гідрапо́нны, -ая, -ае.


гідрапу́льт, -а, М -льце, мн. -ы, -аў, м.

Бак з ручной помпай для палівання, апырсквання і афарбоўкі.


гідрасамалёт, -а, М -лёце, мн. -ы, -аў, м.

Самалёт, прыстасаваны для пасадкі на ваду і ўзлёту з вады.

|| прым. гідрасамалётны, -ая, -ае.


гідраста́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Тое, што і гідраэлектрастанцыя.


гідратэ́хніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Галіна навукі і тэхнікі, якая займаецца выкарыстаннем водных рэсурсаў у народнай гаспадарцы і рэгуляваннем іх дзеянняў.

|| прым. гідратэхні́чны, -ая, -ае.


гідра́ўліка, -і, ДМ -ліцы, ж.

Навука аб законах раўнавагі і руху вадкасцей і аб спосабах практычнага прымянення гэтых законаў.

|| прым. гідраўлі́чны, -ая, -ае. Г. прэс.


гідраэлектраста́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Электрастанцыя, якая выкарыстоўвае энергію вады для выпрацоўкі электраэнергіі.


гідро́ліз, -у, м. (спец.).

Абменная рэакцыя паміж рэчывам і вадой.

|| прым. гідро́лізны, -ая, -ае.


гіе́на, -ы, мн. -ы, гіён, ж.

Драпежнае млекакормячае сямейства гіенавых, якое харчуецца мярцвячынай. Плямістая г.

|| прым. гіе́навы, -ая, -ае.


гіз, -а і -у, м. (разм.).

1. -у, гл. гізаваць.

2. -а, мн. -ы́, -о́ў. Вялікая муха, самка якой жывіцца кроўю жывёлы і чалавека; сляпень. Г. напаў на скаціну.


гізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; незак. (разм.).

Імкліва бегаць, ратуючыся ад укусаў гіза (у 2 знач.). Каровы гізуюць.

|| наз. гіз, -у, м.


ГІ́КАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Утвараць прарэзлівыя, адрывістыя гукі, ускрыкваць.

|| аднакр. гі́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. гі́канне, -я, н. і гік, -у, м.


гі́льдыя, -і, мн. -і, -дый, ж.

1. У сярэдневяковай Еўропе: аб’яднанне купцоў або рамеснікаў, якія абаранялі інтарэсы сваіх членаў.

2. У дарэвалюцыйнай Расіі: адзін з разрадаў, на якія падзялялася купецтва ў залежнасці ад маёмаснага стану. Купец другой гільдыі.

3. Увогуле саюз, аб’яднанне людзей адной ці падобных прафесій, мэт. Г. літаратараў.

|| прым. гільдзе́йскі, -ая, -ае.


гі́льза, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Металічная закрытая трубка для кідальнага зараду і сродкаў запальвання.

2. Папяровая трубачка, якую набіваюць тытунём пры вырабе папярос.

|| прым. гі́льзавы, -ая, -ае.


гільяці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж.

Прылада для пакарання смерцю шляхам адсякання галавы асуджанага.

|| прым. гільяці́нны, -ая, -ае.


гільяцінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., каго.

Пакараць (караць) на гільяціне.


гімн, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Урачыстая песня, прынятая як сімвал дзяржаўнага або сацыяльнага адзінства. Дзяржаўны г. Беларусі.

2. Хвалебная песня або музычны твор у гонар каго-, чаго-н. Г. працы. Г. міру і свабодзе.


гімназі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Вучань гімназіі.

|| ж. гімназі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. гімназі́сцкі, -ая, -ае.


гімна́зія, -і, мн. -і, -зій, ж.

Агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова з паглыбленым вывучэннем некаторых прадметаў. Жаночая г.

|| прым. гімназі́чны, -ая, -ае.


гімна́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца гімнастыкай.

|| ж. гімна́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


гімна́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Сістэма практыкаванняў для фізічнага развіцця арганізма.

|| прым. гімнасты́чны, -ая, -ае.


гімнасцёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Верхняя сарочка са стаячым каўняром, прынятая як ваеннае форменнае адзенне.


гінекало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае анатама-фізіялагічныя асаблівасці жаночага арганізма, жаночыя хваробы і іх лячэнне.

|| прым. гінекалагі́чны, -ая, -ае.


гінеко́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па гінекалогіі.


гі́нуць, -ну, -неш, -не; гінь; незак.

1. Спыняць існаванне, знішчацца, прападаць. Г. ад кулі. Расліны гінуць ад марозу.

2. перан. Рушыцца, не адбывацца (пра планы, намеры і пад.). Гіне мая надзея на паездку.

|| зак. загі́нуць, -ну, -неш, -не; загінь.


гіпа...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які знаходзіцца ўнізе, напр., гіпадэрма;

2) паніжаны супраць нормы, напр.: гіпавітаміноз, гіпасакрэцыя.


гіпапата́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і бегемот.


гіпатані́я, -і, ж.

Паніжэнне крывянога ціску.

|| прым. гіпатані́чны, -ая, -ае. Гіпатанічная хвароба.


гіпато́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які хварэе на гіпатанічную хваробу.


гіпатэну́за, -ы, мн. -ы, -ну́з, ж.

У матэматыцы: старана прамавугольнага трохвугольніка, якая ляжыць насупраць прамога вугла.


гіпатэты́чны, -ая, -ае.

Заснаваны на гіпотэзе; магчымы. Гіпатэтычная думка.

|| наз. гіпатэты́чнасць, -і, ж.


гіпер...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. перавышэння мяжы, нормы, напр.: гіпервітаміноз, гіперінфляцыя, гіперкомплексны, гіперпластычны.


гіпе́рбала¹, -ы, мн. -ы, -бал, ж.

Мастацкі прыём, заснаваны на перабольшанні ўласцівасцей чалавечага характару, прадмета ці з’явы.

|| прым. гіпербалі́чны, -ая, -ае.


гіпе́рбала², -ы, мн. -ы, -бал, ж.

У матэматыцы: незамкнёная крывая з дзвюх галін, якая ўтвараецца пры перасячэнні канічнай паверхні плоскасцю.

|| прым. гіпербалі́чны, -ая, -ае.


гіперма́ркет, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйная крама самаабслугоўвання, якая гандлюе таварамі паўсядзённага попыту.


гіпертані́я, -і, ж.

Павышэнне крывянога ціску, а таксама хвароба, звязаная з такім павышэннем.

|| прым. гіпертані́чны, -ая, -ае.


гіперто́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які хварэе на гіпертанічную хваробу.


гіпертрафі́раваны, -ая, -ае.

Які падвергся гіпертрафіі.


гіпертрафі́равацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -руецца; зак. і незак.

Падвергнуцца (падвяргацца) гіпертрафіі.


гіпертрафі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак.

Падвергнуць (падвяргаць) гіпертрафіі.


гіпертрафі́я, -і, ж.

1. Хваравітае павелічэнне аб’ёму якога-н. органа цела. Г. сэрца.

2. перан. Празмернае развіццё чаго-н.

|| прым. гіпертрафі́чны, -ая, -ае.


гіпнатызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; незак., каго (што).

Прыводзіць у стан гіпнозу.

|| зак. загіпнатызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.

|| наз. гіпнатызава́нне, -я, н. і гіпнатыза́цыя, -і, ж.


гіпнатызёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па гіпнозе, які валодае здольнасцю гіпнатызаваць.

|| прым. гіпнатызёрскі, -ая, -ае.


гіпнаты́зм, -у, м.

1. Сукупнасць з’яў, якія ўзнікаюць пры гіпнозе.

2. перан. Здольнасць уздзейнічаць на каго-н.

|| прым. гіпнаты́чны, -ая, -ае.


гіпно́з, -у, м.

Асаблівы стан частковага, няпоўнага сну, які выклікаецца ўнушэннем, а таксама сам спосаб такога ўнушэння. Быць у стане гіпнозу. Лячыць гіпнозам.

|| прым. гіпнаты́чны, -ая, -ае.


гіпо́тэза, -ы, мн. -ы, -тэз, ж.

Навуковае меркаванне, якое прыводзіцца для тлумачэння тых ці іншых з’яў і патрабуе тэарэтычнага абгрунтавання і праверкі на вопыце, перш чым стаць навуковай тэорыяй.


гіпс, -у, м.

1. Мінеральнае рэчыва белага ці жоўтага колеру. Пласт гіпсу.

2. Скульптурны злепак з такога рэчыва.

3. Хірургічная павязка з такога рэчыва, якую накладваюць пры пераломах, вывіхах. Нага ў гіпсе.

|| прым. гі́псавы, -ая, -ае.


гіпсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; незак., што.

1. Накладваць гіпсавую павязку. Г. нагу.

2. Насычаць глебу гіпсам. Г. глебу.

|| зак. загіпсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны (да 1 знач.).

|| наз. гіпсава́нне, -я, н.


гіпю́р, -у, м.

Карункавая тканіна з выпуклым узорным малюнкам.

|| прым. гіпю́равы, -ая, -ае.


гі́ра, -ы, мн. -ы, гір, ж.

1. Металічны груз пэўнай вагі, які выкарыстоўваецца ў якасці меры пры важанні, а таксама спартыўная прылада для практыкаванняў у цяжкай атлетыцы.

2. Вісячы груз для процівагі або прывядзення ў рух механізма. Гадзіннік з гірамі.

|| прым. гірaвы́, -а́я, -о́е.


гіраві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Цяжкаатлет, які займаецца гімнастычнымі практыкаваннямі з гірамі.


гіраско́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор у выглядзе вярчальнага цела на вертыкальнай восі, які служыць для падтрымання ў стане раўнавагі якіх-н. прадметаў. Ваўчок зроблены па прынцыпе гіраскопа.

|| прым. гіраскапі́чны, -ая, -ае.


гірля́нда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -аў, ж.

Кветкі і зеляніна, сплеценыя ў выглядзе шырокай істужкі, а таксама наогул арнамент такой формы ці доўгі рад, ланцуг чаго-н. Г. з дзеразы.

|| прым. гірля́ндавы, -ая, -ае.


гістало́гія, -і, ж.

Навука аб будове і развіцці тканак чалавека і жывёлы.

|| прым. гісталагі́чны, -ая, -ае.


гістары́зм, -у, м.

Разгляд прадметаў і з’яў у іх гістарычным развіцці.


гістары́чны, -ая, -ае.

1. гл. гісторыя.

2. Які рэальна існаваў, не выдуманы. Г. факт.

3. Які адносіцца да часу, ад якога захаваліся пісьмовыя помнікі (напр., рукапісы); проціл. дагістарычны. Гістарычная эпоха.

4. Выключна важны, які ўвайшоў у гісторыю. Гістарычныя рашэнні.

|| наз. гістары́чнасць, -і, ж. (да 1 і 4 знач.). Г. мастацкага твора.


гістарыягра́фія, -і, ж.

1. Навука аб развіцці гістарычных ведаў.

2. Сукупнасць гістарычных даследаванняў, прысвечаных якому-н. перыяду ці праблеме. Г. Вялікага Княства Літоўскага.

|| прым. гістарыяграфі́чны, -ая, -ае.


гісто́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне гісталогіі.


гісто́рык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне гісторыі.


гісто́рыя, -і, ж.

1. Рэчаіснасць у яе развіцці і руху. Законы гісторыі.

2. Навука аб развіцці чалавечага грамадства. Г. Старажытнага свету. Г. Сярэдніх вякоў.

3. Ход развіцця, руху чаго-н. Г. раслін. Г. знешняга гандлю. Г. хваробы.

4. Сукупнасць фактаў і падзей, што адносяцца да мінулага жыцця; мінулае, якое захавалася ў памяці людзей. Народныя вясельныя абрады ўжо сталі гісторыяй.

5. мн. -і, -рый. Расказ, апавяданне пра што-н. Дзеці любяць слухаць займальныя гісторыі.

6. мн. -і, -рый. Здарэнне, выпадак, пераважна непрыемныя. Трапіць у сумную гісторыю. Вось дык г.!

|| прым. гістары́чны, -ая, -ае (да 1—4 знач.).


гіта́ра, -ы, мн. -ы, -та́р, ж.

Струнны шчыпковы музычны інструмент з корпусам-рэзанатарам у выглядзе васьмёркі і доўгім грыфам.

|| прым. гіта́рны, -ая, -ае.


гітары́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на гітары.

|| ж. гітары́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. гітары́сцкі, -ая, -ае.


гі́цаль, -цля, мн. -цлі, -цляў, м.

1. Той, хто знімае скуры з забітых жывёл; скуралуп (у 1 знач.; уст.).

2. перан. Свавольнік, нягоднік (лаянк.). Ах, ты г.!


гі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Вузкая і доўгая спартыўная шлюпка з нізкімі бартамі.


гіяцы́нт, -а і -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Травяністая расліна сямейства гіяцынтавых з прадаўгаватымі вузкімі лістамі і пахучымі кветкамі, сабранымі ў суквецце.

2. -у. Мінерал чырвонага ці залацістааранжавага колеру, разнавіднасць цыркону.

|| прым. гіяцы́нтавы, -ая, -ае.


глаба́льны, -ая, -ае.

Усеагульны, які ахоплівае ўвесь зямны шар, увесь свет. Праблема чыстай вады набыла г. характар.

Глабальная ракета — ракета, якая можа даставіць баявы зарад у любое месца зямнога шара.

|| наз. глаба́льнасць, -і, ж.


глава́, -ы́, мн. гла́вы і (з ліч. 2, 3, 4) главы́, глаў, ж.

Раздзел кнігі, артыкула і пад. Г. аповесці.


глаго́ліца, -ы, ж.

Адна з дзвюх стараславянскіх азбук, якая амаль поўнасцю супадае з кірыліцай па складзе, але адрозніваецца формай літар.

|| прым. глагалі́чны, -ая, -ае. Глагалічнае пісьмо.


гладзі́льны, -ая, -ае.

Тое, што і прасавальны.


гла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; гладзь; -джаны; незак.

1. каго-што. Лёгка, ласкава праводзіць рукой па чым-н. Г. па галоўцы (таксама перан.: патураць каму-н.). Г. супраць шэрсці (таксама перан.: гаварыць ці рабіць каму-н. наперакор).

2. Тое, што і прасаваць¹.

|| зак. пагла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны.

|| наз. гла́джанне, -я, н.


гладзь¹, -і, ж.

Роўная паверхня чаго-н. Г. мора.


гладзь², -і, ж.

Спосаб вышывання шырокімі шчыльнымі шыўкамі.


гладка...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. гладкі, напр.: гладкаскуры, гладкашэрсны, гладкалісты.


гладкаство́льны, -ая, -ае.

3 гладкім, не наразным ствалом (у 2 знач.). Гладкаствольнае ружжо.


гла́дкі, -ая, -ае.

1. Роўны, без упадзін і выступаў. Г. стол. Гладкая пляцоўка.

2. перан. Просты, лёгкі для разумення (пра мову, верш, думкі і пад.). Г. стыль. Лектар гаварыў гладка (прысл.).

3. Сыты, адкормлены (разм.). Гладкія коні. Г. пан.

|| наз. гла́дкасць, -і, ж.


гладыёлус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дэкаратыўная травяністая расліна сямейства касачовых з мечападобнымі лістамі і вялікімі яркімі кветкамі.


глады́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Збан без ручкі. Г. з квасам.


гладыя́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

У Старажытным Рыме: раб або ваеннапалонны, які павінен быў змагацца на арэне цырка з другім такім рабом або дзікімі звярамі.

|| прым. гладыя́тарскі, -ая, -ае.


глазе́т, -у, М -зе́це, м.

Парча з каляровай шаўковай асновай і тканымі залатымі ці сярэбранымі ўзорамі.

|| прым. глазе́тавы, -ая, -ае.


глазу́ра, -ы, ж.

1. Шклопадобны сплаў, якім пакрываюць гліняную, фаянсавую і пад. пасуду.

2. Густы цукровы сіроп, у якім вараць садавіну і якім пакрываюць мучныя вырабы.

|| прым. глазу́рны, -ая, -ае.


глазурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Пакрыць (пакрываць) глазурай. Г. пасуду.

|| наз. глазуро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. і глазурава́нне, -я, н.


гламазда́, -ы́, М -дзе́, ж. (разм.).

Пра няўклюднага чалавека, пра нязграбную рэч.


гламу́р, -у, м.

Асаблівая прывабнасць, стыльнасць, эфектнасць каго-, чаго-н.

|| прым. гламу́рны, -ая, -ае.


гла́нды, -аў, адз. гла́нда, ДМ -дзе, ж.

Паднябенныя міндаліны.

|| прым. гла́ндавы, -ая, -ае.


гласа́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Тлумачальны слоўнік устарэлых і малазразумелых слоў да якога-н. тэксту, пераважна старажытнага.


гла́сны, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

У дарэвалюцыйнай Расіі: член гарадской думы, гарадскі дэпутат.


глаўко́ма, -ы, ж.

Хвароба вачэй, пры якой павышаецца ціск унутры вока.

|| прым. глаўко́мны, -ая, -ае.


гле́ба, -ы, мн. -ы, глеб, ж.

1. Верхні слой зямной кары. Гліністая г.

2. перан. Аснова, апора. Падрыхтаваць глебу для перагавораў.

Выбіць глебу з-пад чыіх ног — прымусіць пераканацца ў беспадстаўнасці чаго-н.; пазбавіць упэўненасці ў чым-н.

|| прым. гле́бавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


глебазна́вец, -на́ўца, мн. -на́ўцы, -на́ўцаў, м.

Спецыяліст у галіне глебазнаўства.


глебазна́ўства, -а, н.

Навука, якая займаецца вывучэннем глебы (у 1 знач.).

|| прым. глебазна́ўчы, -ая, -ае.


гле́джанне, -я, н.

У выразе: пункт гледжання — тое, што і пункт погляду.


гле́істы, -ая, -ае.

1. Пакрыты глеем, які змяшчае многа глею. Глеістае дно возера.

2. Вязкі. Глеістая дарога.

|| наз. гле́істасць, -і, ж.


глей, -ю, м.

Вязкі асадак з мінеральных або арганічных рэчываў на дне вадаёмаў.

|| прым. гле́евы, -ая, -ае.


гле́йкі, -ая, -ае.

Вязкі, ліпкі. Глейкая гліна.

|| наз. гле́йкасць, -і, ж.


гле́тчар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і ляднік.

|| прым. гле́тчарны, -ая, -ае.


глі́на, -ы, ж.

Асадкавая горная парода, вязкая ў вільготным стане, якая ўжываецца для ганчарных вырабаў, будаўнічых і скульптурных работ.

|| прым. гліня́ны, -ая, -ае.


гліназём, -у, м.

Вокіс алюмінію, які прымяняецца ў тэхніцы для атрымання алюмінію.

|| прым. гліназёмны, -ая, -ае.


гліназёмісты, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе гліназём; з гліназёмам. Г. цэмент.


глі́ністы, -ая, -ае.

1. Які ўтрымлівае ў сабе гліну. Гліністыя глебы.

2. Колерам падобны на гліну.

|| наз. глі́ністасць, -і, ж.


глінтве́йн, -у, м.

Гарачы напітак з чырвонага віна з цукрам і вострымі прыправамі.


глі́птыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Майстэрства разьбы на каштоўных камянях.

|| прым. гліпты́чны, -ая, -ае.


глі́сер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пласкадоннае быстраходнае маторнае судна, якое пры вялікай хуткасці лёгка слізгаціць па воднай паверхні і дае малую асадку (у 2 знач.).

|| прым. глі́серны, -ая, -ае.


глі́снік, -у, м.

Расліна сямейства складанакветных, высушанае насенне якой выкарыстоўваецца як глістагонны сродак; цытвора.

|| прым. глі́снікавы, -ая, -ае.


гліст, -а́, М -сце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Чарвяк, які паразітуе ў арганізме чалавека або жывёлы.

2. Пра худога чалавека (груб., разм.).

|| прым. глі́сны, -ая, -ае (да 1 знач.).


глістаго́нны, -ая, -ае.

Прызначаны для выдалення глістоў (пра лякарства). Глістагонныя сродкі.


гліцы́нія, -і, ж.

Паўднёвая павойная дэкаратыўная расліна сямейства бабовых з гронкамі пахучых кветак.

|| прым. гліцы́ніевы, -ая, -ае.


гліцэры́на, -ы, ж.

Бясколерная масляністая вадкасць, якую атрымліваюць з тлушчаў для медыцынскіх і тэхнічных мэт.

|| прым. гліцэры́навы, -ая, -ае.


гло́бус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мадэль зямнога шара або нябеснай сферы, умацаваная на вертыкальнай падстаўцы.

|| прым. гло́бусны, -ая, -ае.


гло́са, -ы, мн. -ы, глос, ж. (спец.).

Пераклад або тлумачэнне незразумелага слова або выразу, пераважна ў старажытных тэкстах на палях або ў самім тэксце. Глосы ў скарынаўскіх тэкстах.


глотагене́з, -у, м. (спец.).

Працэс станаўлення чалавечай натуральнай гукавой мовы.

|| прым. глотагене́зны, -ая, -ае.


гло́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Частка стрававальнага тракту: мышачная трубка, якая злучае поласць рота са страваводам.

2. Тое, што і горла (у 1 і 2 знач.; разм.). Схапіць за глотку.

|| прым. гло́тачны, -ая, -ае.


глузд, -у, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Розум, развага; мазгі. Варочаць глуздамі.


глум, -у, м.

1. гл. глуміць.

2. Пра што-н. папсаванае, марна страчанае. Многа сена пайшло ў г.


глумі́цца, глумлю́ся, глу́мішся, глу́міцца; незак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Марна траціцца, псавацца. Цяжка глядзець, як глуміцца дабро.

2. з каго-чаго. Здзекавацца, кпіць, насміхацца. Г. з дзіцяці.

|| зак. зглумі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., зглу́міцца; зглу́млены (да 1 знач.).

|| наз. глум, -у, м. і глумле́нне, -я, н.


глумі́ць, глумлю́, глу́міш, глу́міць; незак., што (разм.).

Марна траціць, псаваць. Г. дабро.

|| зак. зглумі́ць, зглумлю́, зглу́міш, зглу́міць; зглу́млены.

|| наз. глум, -у, м. і глумле́нне, -я, н.


глу́пства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Дурны ўчынак, думка, недарэчнасць.

2. Што-н. нязначнае, дробязнае. Не варта гаварыць пра г.


глухава́ты, -ая, -ае.

Часткова пазбаўлены слыху; які недачувае.


глуханемата́, -ы́, ДМ -маце́, ж.

Адсутнасць слыху і здольнасці гаварыць.


глуханямы́, -а́я, -о́е.

Пазбаўлены слыху і здольнасці гаварыць.


глухата́, -ы́, ДМ -хаце́, ж.

Поўная адсутнасць або частковы недахоп слыху.


глухі́, -а́я, -о́е.

1. Пазбаўлены слыху. Г. чалавек. Падручнікі для глухіх (наз.).

2. перан., да чаго. Неспагадлівы, раўнадушны. Г. да чужых патрэб.

3. Прыглушаны, невыразны. Г. трэск. Піяніна гучыць глуха (прысл.).

4. Густы, цёмны, непралазны. Г. лес.

5. Ціхі, пустынны. Г. завулак.

6. перан. Позні. Глухая восень. Глухая поўнач.

7. Без адтулін, суцэльны. Глухая сцяна.

Глухі зычны — зычны гук, які вымаўляецца без удзелу голасу.


глухме́нь, -і, ж. (разм.).

Глуш, глухое, аддаленае месца. Лясная г. Жыць у глухмені.


глу́хнуць, -ну, -неш, -не; глух, глу́хла; -ні; незак.

1. Станавіцца глухім (у 1 знач.).

2. Заціхаць, слабець, знікаць. Шум глухне. Матор глухне.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Дзічэць, зарастаць пустазеллем. Цыбуля без догляду глухне ад травы.

4. перан. Паступова слабець або знікаць. Пачуцці з часам глухнуць.

|| зак. заглу́хнуць, -не; заглу́х, -хла (да 2—4 знач.) і аглу́хнуць, -ну, -неш, -не; аглу́х, -хла; -ні (да 1 знач.).


глуш, -ы́, ж.

1. Густа парослы ўчастак лесу. Лясная г.

2. Аддаленае ад паселішчаў месца; захалусце. Жыву ў глушы, далёка ад горада. У такую г. аўтобусы не даходзяць.

3. Позняя, глухая пара. У такую г. людзі адпачываюць.


глушы́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Прыстасаванне для змяншэння сілы гуку рухавіка, механізма і пад.

2. перан. Той, хто глушыць (у 3 знач.), падаўляе што-н. Г. крытыкі.


глушы́ць, глушу́, глу́шыш, глу́шыць; незак., каго-што.

1. Перашкаджаць слухаць. Розныя шумы глушылі прамову, і нічога не было чуваць.

2. Рабіць нячутным, заглушаць. Г. радыё.

3. Не даваць расці, перашкаджаць развіццю чаго-н. Крапіва глушыла буракі. Г. ініцыятыву (перан.).

4. Моцным ударам аглушаць, пазбаўляць прытомнасці. Г. рыбу.

5. Выключаць (матор, машыну і пад.). Г. матор.

6. Вельмі многа піць чаго-н. (пераважна пра алкаголь; разм.). Г. гарэлку.

|| зак. заглушы́ць, -глушу́, -глу́шыш, -глу́шыць; -глу́шаны (да 1—3 і 5 знач.) і аглушы́ць, аглушу́, аглу́шыш, аглу́шыць; аглу́шаны (да 4 знач.).

|| наз. глушэ́нне, -я, н. (да 4 знач.).


глушэ́ц, -шца́, мн. -шцы́, -шцо́ў, м.

1. Вялікая лясная птушка сямейства цецерукоў.

2. Глухі чалавек (разм.).

|| прым. глушцо́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


глыб, -і, ж.

Тое, што і глыбіня (у 2 знач.).


глы́ба, -ы, мн. -ы, глыб, ж.

Вялікі кавалак, абломак цвёрдага рэчыва. Г. лёду.

|| прым. глы́бавы, -ая, -ае. Г. россып.


глыбака... (гл. глыбока...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «глыбока...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: глыбакаводны, глыбакадонны, глыбакадумны.


глыбакаво́ддзе, -я, н.

Высокі ўзровень вады ў рацэ, вадаёме.


глыбакаво́дны, -ая, -ае.

1. Паўнаводны, глыбокі, па якім могуць хадзіць судны. Глыбакаводная рака.

2. Які жыве або знаходзіцца на глыбіні ў вадзе. Глыбакаводная фаўна.


глыбакаду́мны, -ая, -ае.

1. Поўны глыбокіх думак; удумлівы. Г. паэт.

2. Сур’ёзны, засяроджаны. Г. выгляд.

|| наз. глыбакаду́мнасць, -і, ж.


глыбе́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е; незак.

Станавіцца больш глыбокім.

|| зак. паглыбе́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е.


глыбіня́, -і́, мн. глыбіні, -бінь, ж.

1. Адлегласць ад паверхні да дна або ад якога-н. месца ў напрамку да нізу. Г. возера.

2. чаго. Прастора ўнутр ад мяжы, ад краю чаго-н. У глыбіні лесу.

3. перан., чаго. Сіла, ступень праяўлення чаго-н.; змястоўнасць. Г. пачуцця. Г. думак.

Да глыбіні душы — вельмі моцна (крануць, уразіць).

У глыбіні душы — пра пачуцці, перажыванні людзей, схаваныя ад іншых.

|| прым. глыбі́нны, -ая, -ае. Глыбінная бомба. Глыбінная вёска.


глыбіняме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння глыбіні адтулін пазоў, вышыні выступаў у дэталях машын.


глыбока... (а таксама глыбака...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. глыбокі, напр.: глыбоказалягальны, глыбокапрамярзальны, глыбокарыхліцель, глыбокаўрэзаны, глыбокаразмешчаны, глыбокашаноўны.


глыбокапаважа́ны, -ая, -ае.

Вельмі шаноўны (ужыв. пры ветлівым афіцыйным звароце).


глыбо́кі, -ая, -ае.

1. Які мае вялікую глыбіню (у 1 знач.). Глыбокая яма. Рыба плавала глыбока (прысл.).

2. Размешчаны ў сярэдзіне чаго-н. або аддалены ад чаго-н. Г. тыл.

3. перан. Недаступны, скрыты. Глыбокая тайна.

4. перан. Які дасягнуў высокай ступені праяўлення, мяжы ў сваім развіцці, моцны, поўны. Глыбокія пачуцці. Глыбокія думкі. Глыбокая старасць. Глыбокая ноч.


глыну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што і без дап.

1. гл. глытаць.

2. Перакусіць або выпіць (разм.). Глыні трохі перад адыходам.

Глынуць гора (слёз) (разм.) — перанесці многа цяжкасцей.


глыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што і без дап.

1. Пры дапамозе мышцаў горла праштурхоўваць што-н. у стрававод. Г. ежу.

2. перан. Паглынаць, убіраць у сябе. Г. кнігі. Г. слёзы. Г. паветра. Г. словы.

|| аднакр. глыну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. глыта́нне, -я, н.

|| прым. глыта́льны, -ая, -ае.


глыто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. Аднаразовы рух мускулаў глытальных мышцаў пры глытанні. Выпіць за два глыткі.

2. Колькасць вадкасці, якая глытаецца за адзін раз. Г. вады.


глю́га, -і, ДМ глю́зе, мн. -і, глюг, ж. (разм.).

Дзюба ў драпежнай птушкі. Груган звесіў глюгу.


глюга́сты, -ая, -ае.

3 вялікай глюгай або падобны на глюгу. Г. арол. Г. нос.

|| наз. глюга́стасць, -і, ж.


глюко́за, -ы, ж.

Вінаградны цукар, які ўтрымліваецца ў пладах раслін і ягадах.

|| прым. глюко́зны, -ая, -ае.


гляда́ч, гледача́, мн. гледачы́, гледачо́ў, м.

Той, хто глядзіць што-н., назірае за чым-н. Тэатральны г.

|| ж. гляда́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


глядзе́льны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для гледачоў. Глядзельная зала.

2. Тое, што і аптычны (у 1 знач.). Глядзельная труба.


глядзе́цца, -джу́ся, -дзі́шся, -дзі́цца; -дзі́мся, гледзіце́ся, -дзя́цца; -дзі́ся; незак.

1. у што. Глядзець на сваё адлюстраванне ў чым-н. Г. ў люстэрка.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Успрымацца: пра фільм, пастаноўку і пад. Спектакль глядзіцца з увагай.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пра рэч, прадмет: добра выглядаць, дэманстраваць свае лепшыя якасці. Касцюм добра глядзіцца.

|| зак. паглядзе́цца, -гляджу́ся, -глядзі́шся, -глядзі́цца; -глядзі́мся, -гледзіце́ся, -глядзя́цца; -глядзі́ся (да 1 знач.).


глядзе́ць, -джу́, -дзі́ш, -дзі́ць; -дзі́м, гледзіце́, -дзя́ць; -дзі́; незак.

1. на каго-што і ў што. Накіроўваць позірк, каб убачыць каго-, што-н. Г. на неба. Г. на экран. Вокны глядзяць у агарод (перан.: выходзяць на агарод).

2. каго-што. Разглядаць, успрымаць, знаёміцца з кім-, чым-н. Г. спектакль. Г. выстаўку карцін.

3. каго-што. Рабіць агляд, абследаванне. Г. хворага.

4. каго-што, за кім-чым і са злуч. «каб». Даглядаць, турбавацца (разм.). Г. дзяцей. Г. за парадкам. Г. каб усё было як трэба.

5. на каго-што. Браць прыклад з каго-н., лічыцца з кім-н. Г. на старэйшых. Не глядзі на лежабокаў.

6. на каго-што. Так ці інакш адносіцца да каго-, чаго-н., мець сваю ацэнку. Г. на рэчы проста.

7. Віднецца, паказвацца адкуль-н. Беднасць глядзела з кожнага кутка хаты.

8. заг. глядзі́(це)! у знач. выкл. Выражае:

а) папярэджанне, перасцярогу або пагрозу. Глядзіце, не спазніцеся!

б) здзіўленне, спалох. Глядзі, што нарабіў гэты разбойнік!

в) ужыв. як знак спасылкі ў тэксце. Глядзі наступную старонку.

9. заг. глядзі́, 2 ас. адз. цяпер. глядзі́ш, у знач. пабочн. сл. Між тым, тым часам (разм.). Глядзіш, і жніво надыдзе. За якую гадзіну, глядзіш, і грыбоў вядро.

10. 1 ас. цяпер. гляджу́ (глядзі́м), у знач. пабочн. сл. Як выяўляецца (разм.). Гляджу, аўтобус ужо на прыпынку.

Воўкам глядзець (разм.) — таіць злосць на каго-н.

Глядзець з рук каго або чыіх (разм., неадабр.) — не мець самастойнасці, быць у матэрыяльнай залежнасці ад каго-н.

Глядзець праз пальцы (разм., неадабр.) — абыякава, несур’ёзна ставіцца да каго-, чаго-н., наўмысна не надаваць сур’ёзнай увагі каму-, чаму-н.

Глядзець праўдзе ў вочы — цвяроза і правільна ўсё ўспрымаць.

Глядзець смерці ў вочы — быць у вялікай небяспецы, блізка ад смерці.

Як у ваду глядзеў (разм.) — быццам наперад ведаў.

|| зак. паглядзе́ць, -джу́, -дзі́ш, -дзі́ць; -дзі́м, -ледзіце́, -дзя́ць; -дзі́ (да 1—6 знач.).

|| аднакр. гля́нуць, -ну, -неш, -не; глянь (да 1, 3, 6 і 7 знач.).


гляк, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Нізкая гліняная пасудзіна з выпуклымі бакамі і вузкім горлам.

|| памянш. глячо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| прым. гля́чны, -ая, -ае.


гля́нец, -нцу, м.

Бляск начышчанай або адпаліраванай паверхні. Навесці г. (таксама перан.: канчаткова прывесці да ладу закончаную работу).


глянцава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -цу́ецца; незак.

Пакрывацца глянцам, начышчацца да бляску.


глянцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; незак., што.

Пакрываць глянцам. Г. паперу. Г. абутак.

|| зак. наглянцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны.

|| наз. глянцава́нне, -я, н. і глянцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, ж.

|| прым. глянцава́льны, -ая, -ае.


глянцаві́ты, -ая, -ае.

3 глянцам, не матавы. Глянцавітая папера.

|| наз. глянцаві́тасць, -і, ж.


гля́нцавы, -ая, -ае.

3 наведзеным глянцам, бліскучы. Глянцавая паверхня.


гляцыёлаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па гляцыялогіі.


гляцыяло́гія, -і, ж.

Навука аб прыродных ільдах ва ўсіх іх формах на паверхні Зямлі.

|| прым. гляцыялагі́чны, -ая, -ае.


гм, выкл. (разм.).

Выражае недавер’е, сумненне, іронію.


гмах, -у, мн. -і, -аў, м.

Вялікі і высокі будынак.


гнаі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., гно́іцца; незак.

Выдзяляць гной. Рана гноіцца.

|| наз. гнае́нне, -я, н.


гнаі́ць, гнаю́, гно́іш, гно́іць; незак., каго-што.

1. Прыводзіць у стан гніення. Г. дабро.

2. перан. Доўгі час трымаць каго-н. у невыносна цяжкіх умовах для жыцця. Г. у турме.

|| зак. згнаі́ць, згнаю́, згно́іш, згно́іць; згно́ены.

|| наз. гнае́нне, -я, н.


гнайні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Гнойны нарыў, крыніца выдзялення гною. Разрэзаць г.

2. перан. Цэнтр якой-н. шкоднай грамадскай з’явы.

|| прым. гнайніко́вы, -ая, -ае.


гнасеало́гія, -і, ж.

У філасофіі: тэорыя пазнання.

|| прым. гнасеалагі́чны, -ая, -ае.


гна́цца, ганю́ся, го́нішся, го́ніцца; гна́ўся, гна́лася; ганіся; незак., за кім-чым.

1. Бегчы следам, каб дагнаць або злавіць. Г. за праціўнікам.

2. Імкнуцца да чаго-н., дамагацца каго-, чаго-н. Г. за модай. Г. за доўгім рублём.


гнаць, ганю́, го́ніш, го́ніць; гнаў, гна́ла; гані́; незак.

1. каго-што. Прымушаць рухацца ў якім-н. напрамку, прымусова адпраўляць. Г. авечак. Г. звера (праследаваць). Г. лес па рацэ (сплаўляць). Паны гналі людзей на работу.

2. каго-што. Прымушаць хутка рухацца, ехаць на вялікай скорасці. Фурман гнаў каня. Г. машыну.

3. безас., што. Вельмі хутка расці. Бульбу гоніць у каліўе.

4. што. Здабываць пры дапамозе перагонкі. Г. алей.

5. што. Рабіць, пастаўляць хутка, у вялікай колькасці. Г. план. Г. прадукцыю.

6. заг. гані(це). Даваць (разм.). Гані грошы.

7. безас. Моцна слабіць (разм.). Жывот гоніць.

|| наз. гон, -у, м. (да 1 знач.) і го́нка, -і, ДМ -нцы, ж. (да 1, 2, і 4 знач.). Г. звера.

|| прым. го́нны, -ая, -ае (да 1 знач.). Гонныя галубы.


гнаяві́к, гнаевіка́, мн. гнаевікі́, гнаевіко́ў, м.

Жук сямейства пласцініставусых, які жыве ў гнаі.


гнаявы́ гл. гной.


гне́вацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак., на каго-што і без дап.

Быць у стане гневу, абурацца. Г. на мужа.


гне́ды гл. гняды.


гнездава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., гнязду́ецца; незак.

Тое, што і гняздзіцца (у 1 знач.).

|| наз. гнездава́нне, -я, н.


гнездавы́ гл. гняздо.


гнейс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Метамарфічная горная парода, якая складаецца з кварцу, палявога шпату і некаторых каляровых металаў.

|| прым. гне́йсавы, -ая, -ае.


гне́сці і гнясці́, гняту́, гняце́ш, гняце́; гняцём, гнецяце́, гняту́ць; гняці́; незак., каго-што і без дап.

1. Прыціскаць сваім цяжарам.

2. перан. Выклікаць непрыемнае пачуццё, мучыць. Думкі гнятуць мяне.


гнеў, гне́ву, м.

Пачуццё моцнага абурэння, злосці. Прыйсці ў г. Колькі гневу было за крытыку.


гне́ўны, -ая, -ае.

1. Ахоплены гневам. Г. адміністратар.

2. Злосны, грозны. Г. позірк.


гні́да, -ы, ДМ гнідзе, мн. -ы, гнід, ж.

Яйцо вошы.

|| прым. гні́дны, -ая, -ае.


гніе́нне, -я, н.

Працэс распаду арганічных рэчываў пад уздзеяннем мікраарганізмаў.


гні́ласны, -ая, -ае.

Які выклікае гніенне, выраблены гніеннем. Гніласныя мікробы. Г. пах.

|| наз. гні́ласнасць, -і, ж.


гнілата́, -ы́, ДМ -лаце́, ж. (разм.).

Тое, што і гніль.


гніллё, -я́, н., зб. (разм.).

Гнілыя прадметы, гніль.


гнілу́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Тое, што і гніляк (у 1 знач.).

2. Гнілая, ляжалая груша.


гнілы́, -а́я, -о́е.

1. Сапсаваны гніеннем, спарахнелы, затхлы. Гнілая салома. Гнілая вада.

2. Сыры, дажджлівы. Гнілая восень.

3. перан. Непрыгодны, нездаровы. Г. настрой.

|| наз. гні́ласць, -і, ж.


гніль, -і, ж.

1. Што-небудзь гнілое, сапсаванае гніеннем. У яблыку з’явілася г.

2. Назва многіх грыбковых або бактэрыяльных хвароб у раслін. Мокрая г. бульбы.


гніля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Кусок спарахнелага, гнілога дрэва.

2. перан. Хваравіты, слабы чалавек (разм.).


гні́сці і гніць, гнію́, гніе́ш, гніе́; гніём, гніяце́, гнію́ць; гніў, гніла́, -ло́; незак.

1. Станавіцца гнілым пад уздзеяннем мікраарганізмаў. Сена гніе.

2. перан. Цяжка жыць, гібець. Г. у акопах.

|| зак. згні́сці і згніць, -гнію́, -гніе́ш, -гніе́.


гной, гно́ю, М гнаі, м.

1. Перапрэлая сумесь памёту і подсцілу свойскай жывёлы, якая ўжыв. для ўгнаення глебы. Конскі г. Вывесці г. з хлява.

2. Вадкасць жоўтага або шэрага колеру з непрыемным пахам як прадукт гніення, запалення тканак жывога арганізма.

|| прым. гнаявы́, -а́я, -о́е і гно́йны, -ая, -ае (да 2 знач.).


гном, -а, мн. -ы, -аў, м.

У заходнееўрапейскай міфалогіі: барадаты карлік, які ахоўвае падземныя скарбы.

|| памянш. гно́мік, -а, мн. -і, -аў, м.


гну́ткі, -ая, -ае.

Здольны лёгка гнуцца, гібкі. Г. дубец.

|| наз. гну́ткасць, -і, ж.


гну́ты, -ая, -ае.

Зроблены шляхам выгінання. Гнутая мэбля.


гну́цца, гну́ся, гне́шся, гне́цца; гнёмся, гняце́ся, гну́цца; гніся; незак.

1. Прымаць дугападобную, выгнутую форму; схіляцца. Дрэвы г. да зямлі. Чалавек гнецца ад цяжкай ношы.

2. Рабіцца няроўным; згінацца. Ліст жалеза добра гнецца.

3. перан. Траціць стойкасць, паддавацца чыйму-н. уздзеянню. Г. перад панам.

|| зак. пагну́цца, 1 і 2 ас. адз. звычайна не ўжыв., -гне́цца; -гнёмся, -гняце́ся, -гну́цца і сагну́цца, -гну́ся, -гне́шся, -гне́цца; -гнёмся, -гняце́ся, -гну́цца; -гніся.


гнуць, гну, гнеш, гне; гнём, гняце́, гнуць; гні; гну́ты; незак., каго-што.

1. Надаваць чаму-н. дугападобную, выгнутую форму. Г. дугі.

2. перан. Падпарадкоўваць, гнясці.

3. Нагінаць уніз, прыгінаць. Вецер гне бярозу да зямлі.

4. перан., без дап. Весці гутарку, размову, накіроўваючы яе на дасягненне якой-н. мэты; схіляць (разм.). Ведаю, куды ты гнеш.

Гнуць на свой капыл (разм., неадабр.) — рабіць па-свойму.

Гнуць сваю лінію (разм.) — настойліва дамагацца чаго-н.

Гнуць спіну (горб) (разм.) —

1) многа і цяжка працаваць на каго-н.;

2) пакланяцца, угоднічаць перад кім-н.

Гнуць у тры пагібелі (разм.) — моцна, жорстка прыгнятаць.

|| зак. пагну́ць, -гну́, -гне́ш, -гне́; -гнём, -гняце́, -гну́ць; -гні́; -гну́ты і сагну́ць, -гну́, -гне́ш, -гне́; -гнём, -гняце́, -гну́ць; -гні́; -гну́ты.

|| наз. гнуццё, -я́, н. (да 1 знач.).


гнюс, -у, м., зб.

Двухкрылыя насякомыя, машкара, якія смокчуць кроў чалавека і жывёлы.


гняві́ць, гняўлю́, гне́віш, гне́віць; незак., каго.

Выклікаць гнеў.

Не гняві бога (разм.) — дарэмна не наракай.

Што бога гнявіць; няма чаго бога гнявіць (разм.) — няма падстаў крыўдзіцца на жыццё.

|| зак. угняві́ць, угняўлю́, угне́віш, угне́віць; угне́ваны. У. суседку.


гняды́, -а́я, -о́е і гне́ды, -ая, -ае.

Чырвона-рыжы з чорным хвастом і грывай (пра масць коней).


гняздзі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., гняздзіцца; незак.

1. Віць гнёзды, жыць (пра птушак). Ластаўкі гняздзяцца пад страхой.

2. перан. Мець прытулак, прыстанішча (пра людзей, жывёл). Г. ў пакойчыку.

3. перан. Моцна трымацца, памнажацца (пра думкі). У душы гняздзіліся трывожныя думкі.


гняздо́, -а́, мн. гнёзды іліч. 2, 3, 4) гнязды́, гнёзд і гнёздаў, н.

1. У птушак, насякомых і паўзуноў: месца для жылля звычайна на перыяд кладкі яек і вывядзення дзіцянят. Ластаўчына г. Асінае г. (таксама перан.: пра прытулак злачынных людзей).

2. Паглыбленне, куды што-н. устаўляецца (спец.).

3. Група маладых раслін, грыбоў і пад., якія растуць разам. Грузды і лісіцы раслі гнёздамі.

4. Укрытае месца для чаго-н. Кулямётнае г.

5. Месца высеву двух або некалькіх зярнят, а таксама ўсходы гэтых зярнят (спец.).

6. Група аднакарэнных вытворных слоў, размешчаных пры загалоўным слове ў слоўніку.

|| памянш. гняздзе́чка, -а, мн. -і, -чак, н. (да 1 знач.).

|| прым. гнездавы́, -а́я, -о́е (да 1, 2, 5 і 6 знач.). Гнездавая пасадка лесу. Гнездавое размяшчэнне слоў у слоўніку.


гняздо́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Месца, дзе гняздзяцца птушкі.


гнясці́ гл. гнесці.


го́галь, -я, мн. -і, -яў, м.

Вадаплаўная птушка падсямейства качыных.

Хадзіць гогалем (разм.) — хадзіць важна, ганарыста.

|| прым. гагалі́ны, -ая, -ае.


го́галь-мо́галь, го́галю-мо́галю, м.

Сыры яечны жаўток, расцёрты з цукрам.


го́гат, -у, М -гаце, м.

1. Крык гусей.

2. перан. Моцны, нястрымны смех (разм.).


год, -а, М -дзе, мн. гады́, гадо́ў, м.

1. Прамежак часу, за які Зямля робіць адзін абарот вакол Сонца. Мінула два гады. Засушлівы г. Чатыры пары года: зіма, вясна, лета, восень.

2. Адрэзак часу, які ўключае ў сябе 12 каляндарных месяцаў. Новы г. (наступаючы год, а таксама дзень 1 студзеня). Два гады ад нараджэння. Г. ад году (з кожным годам). Круглы г. Гадамі не сустракаемся.

3. Прамежак часу, у які праводзіцца цыкл якіх-н. работ, заняткаў. Навучальны г. Фінансавы г.

4. мн. Доўгі перыяд, у які нешта адбываецца, якому што-н. уласціва. Пасляваенныя гады. Гады маладосці.

5. мн. У спалучэнні з парадк. ліч.: адрэзак часу ў межах дзесяцігоддзя. Васьмідзясятыя гады дваццатага стагоддзя.

6. мн. Узрост. Ён ужо ў гадах (пажылы, стары). Не тыя гады. Не па гадах.

7. Прамежак часу, на працягу якога адбываецца абарот якой-н. планеты вакол Сонца. Г. Марса.

Высакосны год — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён.

Светлавы год — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год.

Трапічны год — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.).

Гады ў рады (разм.) — вельмі рэдка (сустракацца, бачыцца).

З году ў год (разм.) — пастаянна, на працягу некалькіх гадоў.

|| ласк. го́дзік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 2 знач.) і гадо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м. (да 2 знач.).

|| прым. гадавы́, -а́я, -о́е (да 1—3 знач.). Гадавая справаздача. Г. план.


го́дзе, безас., у знач. вык.

Хопіць, даволі. Г. загараць.


го́днасць, -і, ж.

1. гл. годны.

2. Неабходныя маральныя якасці чалавека, а таксама ўсведамленне гэтых якасцей. Г. працоўнага чалавека.

3. Званне (разм.). Надаць г. народнага артыста Беларусі.


го́дны, -ая, -ае; -дзен, -дна.

Прыгодны для чаго-н., для якіх-н. мэт. Г. для страявой службы.

|| наз. го́днасць, -і, ж. Тэрмін годнасці лякарства.


го́йданне гл. гайдаць.

ГО́ЙДАЦЦА гл. гайдацца.

ГО́ЙДАЦЬ гл. гайдаць.


го́йсаць, -аю, -аеш, -ае і гайса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

Хутка і мітусліва рухацца, перамяшчацца; бегаць, раз’язджаць у пошуках каго-, чаго-н. Г. па магазінах.

|| наз. го́йсанне, -я, н. і гайса́нне, -я, н.


гол, -а, мн. галы́, гало́ў, м.

У спартыўных гульнях: забіты або прапушчаны мяч, шайба і пад., а таксама ачко, якое каманда выйграе пры пападанні мяча ў вароты праціўніка. Забіць г.

|| прым. галявы́, -а́я, -о́е. Г. момант ля варот.


голагало́вы, -ая, -ае.

1. 3 голай, непакрытай галавой. Г. хлопчык.

2. З абстрыжанай ці лысай галавой.


го́лад, -у, М -дзе, м.

1. Вострае адчуванне патрэбы ў ежы, а таксама працяглае недаяданне. Памерці з голаду.

2. Адсутнасць ці недахоп прадуктаў харчавання ў выніку неўраджаю, засухі, вайны і пад. Вайна нясе г. і разбурэнні.

3. перан. Увогуле недахоп чаго-н. Кніжны г. Г. на культурныя мерапрыемствы.

Марыць голадам — даводзіць да знямогі.


го́лас, -у, мн. галасы́, галасо́ў, м.

1. Гукі, якія ўтвараюцца ваганнем галасавых звязак, што знаходзяцца ў горле. Ля рэчкі чуліся вясёлыя галасы. Высокі г.

2. Асобная самастойная партыя многагалосага твора вакальнай і інструментальнай музыкі. Раманс для двух галасоў.

3. Меркаванне, выказванне, думка. Падаць г. (выказаць сваю думку). Прыслухоўвацца да голасу мас.

4. Права заяўляць сваё меркаванне пры вырашэнні дзяржаўных пытанняў. Не хапіла аднаго голасу на выбарах. Галасы выбаршчыкаў. Падлік галасоў. Рашаючы г.

5. Клавіш музычнага інструмента (разм.). У акардэоне сапсаваліся галасы.

На ўвесь голас — гучна, на поўную сілу.

У адзін голас — дружна, адзінадушна.

|| памянш. галасо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. галасавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Галасавыя звязкі.


го́ласны, -ая, -ае.

Гучны, звонкі. Голаснае чытанне.


го́лле гл. галлё.


го́луб, -а, мн. галубы́, галубо́ў, м.

Птушка сямейства галубіных пераважна з шаравата-блакітным ці белым апярэннем і вялікім зобам. Дзікі г. Г. міру (відарыс белага голуба як сімвал міру).

|| памянш. галубо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

|| прым. галубі́ны, -ая, -ае. Галубіныя гнёзды. Галубіная пошта. Галубіная душа (перан.).


голубагадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Чалавек, які займаецца голубагадоўляй.


голубагадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне і дрэсіроўка галубоў.

|| прым. голубагадо́ўчы, -ая, -ае.


го́лы, -ая, -ае; гол, -а.

1. Не апрануты, не прыкрыты адзеннем. Голая спіна.

2. Без расліннага або валасянога покрыва. Г. чэрап. Голыя дрэвы.

3. Нічым не пакрыты, не прыкрыты. Голыя сцены. Спаць на голым ложку.

4. перан. Узяты сам па сабе, без тлумачэнняў, без дадаткаў. Голыя лічбы. Голыя факты.

5. Без прымесей, чысты. Г. пясок.

6. перан. Бедны. Балявалі, пакуль голы сталі (прыказка).

Гол як сакол — вельмі бедны, які нічога не мае.

Голы як бізун — пра вельмі беднага чалавека.

Голы як бубен (разм.) — пра голае, без расліннасці месца.


гольф, -а, м.

Гульня ў мяч, які клюшкай заганяюць у ямку, пераадольваючы рад штучных перашкод.


го́льфы, -аў.

1. Кароткія штаны з манжэтамі, якія зашпільваюцца пад каленам.

2. адз. гольф, -а, м. Панчохі да калена.


го́ман, -у, м.

1. Гучная невыразная гаворка некалькіх чалавек. На вуліцы стаяў г.

2. перан. Шум, гул, гудзенне. Птушыны г.


гон гл. гнаць.


го́нар, -у, м.

1. Грамадская або маральная годнасць, тое, што выклікае ўсеагульную павагу. Справа гонару.

2. Высакамернасць, фанабэрыстасць. Чалавек з гонарам.


гонг, -а, мн. -і, -аў, м.

Ударны музычны інструмент у выглядзе металічнага дыска, ужыв. таксама для падачы сігналаў. Ударыць у г.


го́ні, -ей.

1. Вялікая доўгая ніва. Жнеі дажыналі г.

2. перан. Прастор, зямля (паэт.).


го́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

1. гл. гнаць.

2. звычайна мн. (го́нкі, -нак). Спаборніцтва ў хуткасці (на аўтамабілях, лыжах і пад.). Аўтамабільныя гонкі. Лыжная г.

Гонка ўзбраення — палітычнае супрацьстаянне некалькіх дзяржаў за перавагу ў галіне ўзбраення.

|| прым. го́начны, -ая, -ае (да 2 знач.). Г. аўтамабіль.


го́нкі, -ая, -ае.

1. Хуткі, імклівы ў руху. Гонкая плынь ракі. Г. човен.

2. Высокі і роўны (пра дрэвы). Гонкія сосны.

|| наз. го́нкасць, -і, ж.


го́нны гл. гнаць.


го́нта, -ы, ДМ -нце, мн. -ы, -аў, ж., а таксама зб.

Дахавы матэрыял у форме невялікіх дошчачак, востра саструганых з аднаго боку і з пазам — з другога. Ставіць хату пад гонтай. Злазь з даху, не псуй гонты (прымаўка: не бярыся не за сваю справу).

|| прым. го́нтавы, -ая, -ае і ганто́вы, -ая, -ае.


го́нчы, -ая, -ае.

1. Шпаркі ў бегу, прывучаны гнаць звера. Г. сабака.

2. у знач. наз. го́нчы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Пра сабаку такой пароды. Брэх гончых.


го́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Удзельнік спартыўных гонак.

|| ж. го́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. го́ншчыцкі, -ая, -ае.


гоп, выкл.

Ужыв. са знач. дзеяслова гопнуць, гопаць. Не кажы гоп, пакуль не пераскочыш (прыказка).


го́паць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Скакаць, падскокваць.

2. 3 шумам падаць.

|| аднакр. го́пнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. го́панне, -я, н.


го́ра, -а, н.

1. Глыбокі жаль, смутак. Захварэць з г.

2. Тое, што і няшчасце. У мяне вялікае г.

3. Жыццёвыя няўдачы, мукі, нястача. Г. не знаць. Цярпець г.

Глынуць гора (разм.) — перажыць многа цяжкасцей.

Заліць гора (разм.) — напіцца з гора.

З горам папалам (разм.) — з вялікай цяжкасцю.


гора-... (іран.).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дрэнны, незадачлівы, напр.: гора-кіраўнік, гора-паляўнічы.


го́рад, -а, мн. гарады́, гарадо́ў, м.

1. Буйны населены пункт, адміністрацыйны, прамысловы, гандлёвы і культурны цэнтр. Сталічны г. Г. на Дзвіне. Жыць за горадам.

2. Населенае месца, абгароджанае і ўмацаванае сцяной (гіст.). Старажытны славянскі г.

3. У розных рухомых гульнях (напр., лапта, гарадкі) месца, лагер кожнай каманды.

|| памянш. гарадо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. гарадскі́, -а́я, -о́е. Гарадская гаспадарка. Гарадскія будынкі.


горадабудаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Архітэктар, спецыяліст па будаўніцтве і планіроўцы гарадоў.


горадабудаўні́цтва, -а, н.

Гарадское будаўніцтва.

|| прым. горадабудаўні́чы, -ая, -ае.


го́ран, -рна, мн. -рны, -рнаў, м.

1. Кавальская печ з мяхамі і паддувалам для награвання і пераплаўкі металаў ці печ для абпальвання керамічных вырабаў.

2. Ніжняя частка доменнай печы, дзе згарае паліва.

|| прым. гарнавы́, -а́я, -о́е.


гораўтварэ́нне, -я, н.

Працэс утварэння гор.


го́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Жыхар гор, горнай краіны.

|| ж. гара́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. го́рскі, -ая, -ае. Горскія народы.


горб, гарба́, мн. гарбы́, гарбо́ў, м.

1. Ненармальная пукатасць на спіне або на грудзях чалавека.

2. Тлушчавы нарост у некаторых жывёл (напр., у вярблюда).

3. чаго. Узвышэнне на якой-н. паверхні. Гарбы ўзгоркаў.

Сваім гарбом (разм.) — цяжкай працай.

|| памянш. гарбо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.


го́рбіцца, -блюся, -бішся, -біцца; незак.

Выгінаць спіну гарбом; сутуліцца. Г. пры хадзьбе.

|| зак. зго́рбіцца, -блюся, -бішся, -біцца.


го́рбіць, -блю, -біш, -біць; незак., што.

Выгінаць гарбом; сутуліць. Г. спіну.

|| зак. зго́рбіць, -блю, -біш, -біць; -блены.


го́рдасць, -і, ж.

1. Пачуццё ўласнай годнасці, самапавага. Нацыянальная г.

2. Пачуццё задавальнення ад сваіх або чыіх-н. поспехаў. Г. за сяброў.

3. Пра таго, кім (чым) ганарацца. Сын — мая г.

4. Ганарыстасць, напышлівасць. Яго абвінавачвалі ў празмернай гордасці.


го́рдзіеў, -ева.

У выразе: гордзіеў вузел гл. вузел¹.


го́рды, -ая, -ае.

1. Надзелены пачуццём уласнай годнасці, павагі да сябе. Г. чалавек.

2. Поўны пачуцця задавальнення сабой. Г. позірк.

3. Ганарысты, фанабэрысты. Ласкавае цялятка дзвюх матак ссе, а гордае — ніводнай (прыказка).


го́рка¹, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. гл. гара.

2. Зашклёная шафа для посуду. Хрустальная г.

3. Сістэма чыгуначных пуцей з ухілам, прызначаная для сартавання вагонаў (спец.).

4. Адна з фігур вышэйшага пілатажу: кароткачасовы палёт па ўзыходзячай прамалінейнай траекторыі. Рабіць горку.


го́рка², прысл.

1. Непрыемна, едка па смаку.

2. Пра адчуванне горкага смаку. Ад зёлак стала г. ў роце.

3. у знач. выкл. го́рка! Вокліч за вясельным сталом, якім просяць маладых пацалавацца (разм.).


го́рка-салёны, -ая, -ае.

1. Горкага і салёнага смаку. Горка-салёная мікстура.

2. Пра ваду: які ўтрымлівае горкія, галоўным чынам сернакіслыя солі (спец.). Горка-салёнае возера.


го́ркасць, -і, ж.

Тое, што і горыч.


го́ркі, -ая, -ае.

1. Які мае своеасаблівы едкі смак. Г. палын. Горкае лякарства.

2. перан. Поўны гора, цяжкі, гаротны. Горкае жыццё. Пераканацца на горкім вопыце. Горкая праўда. Горкія слёзы.

Горкае дзіця (разм.) — наіўны, нявопытны малады чалавек.

Горкі п’яніца (разм., неадабр.) — алкаголік.


го́ркнуць, -не; горк, -кла; незак.

Псуючыся, станавіцца горкім на смак. Масла горкне ў цяпле.

|| зак. праго́ркнуць, -не; праго́рк, -кла і зго́ркнуць, -не; згорк, -кла.


го́рла, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Храстковая трубка ў пярэдняй частцы шыі, якая з’яўляецца пачаткам стрававода і дыхальных шляхоў. У горле перасохла. Браць за г. (таксама перан.: сілай прымушаць рабіць што-н.). Г. перагрызці (таксама перан.: бязлітасна расправіцца з кім-н. са злосці).

2. Агульная назва зева, глоткі і гартані. Хвароба г.

3. Верхняя звужаная частка пасудзіны. Г. збана.

4. Вузкі выхад з заліва, вусце (спец.).

Прыстаць з нажом да горла — назойліва патрабаваць.

Прамачыць горла — трохі выпіць.

Стаяць папярок горла — вельмі замінаць.

У горла не лезе — зусім не хочацца есці.

З горла лезе (разм., неадабр.) — вельмі многа мець чаго-н.

На ўсё горла (разм.) — з усёй сілы (спяваць, крычаць).

Па горла (разм.) — Надта многа. Работы па горла. Яды хапае па горла.

Стаяць косткай у горле (разм., неадабр.) — не даваць спакою, перашкаджаць.

|| прым. гарлавы́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.).


горн, -а, мн. го́рны, -аў, м.

Медны духавы інструмент для падачы сігналаў. Горны зайгралі адбой.


горна... і горна-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. горны¹, напр.: горна-металургічны, горнарабочы, горнастралковы, горнакліматычны, горназдабываючы, горнахімічны.


го́рна-абагача́льны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да здабычы каштоўных мінералаў з руды. Г. камбінат.


горнавыратава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы выратавальнага атрада ў рудніках, шахтах.


горнавыратава́льны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да выратавальных работ у рудніках, шахтах. Горнавыратавальная брыгада.


горназаво́дскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да горнай¹ прамысловасці. Горназаводскія раёны.


горназаво́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Уладальнік горназаводскага прадпрыемства.


горнапрамысло́вы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да горнай¹ прамысловасці. Г. раён.


горнапрахо́дчы, -ая, -ае (спец.).

Звязаны з праходкай горных вырабатак. Горнапраходчыя работы.


горнарабо́чы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Рабочы горнай¹ прамысловасці.


го́рны¹, -ая, -ае.

1. гл. гара.

2. Які здабываецца з нетраў зямлі. Горныя пароды.

3. Які адносіцца да распрацоўкі зямных нетраў. Г. камбайн. Горныя работы.


го́рны², -ая, -ае (разм.).

Поўны гора; гаротны. Г. сум твой сэрцам чую. Горна (безас.; у знач. вык.) на душы.


го́ршаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Рабіцца горшым, пагаршацца. Самаадчуванне горшае.


го́рыч, -ы, ж.

1. Горкі пах, смак. Г. палыну. Г. у роце.

2. перан. Горкае пачуццё ад гора, крыўды, няўдачы. Г. страты. Г. ад незаслужанай крыўды.


госць, -я, мн. -і, гасце́й, м.

1. Той, хто наведвае каго-н. Ехаць у госці. Г. не дзьміся, еш, што ў місе (прыказка).

2. Асоба, афіцыйна запрошаная прысутнічаць на сходзе, пасяджэнні і пад. Месцы для гасцей.

|| ж. го́сця, -і, мн. -і, -ей і -яў.

|| прым. гасцявы́, -а́я, -о́е (да 2 знач.). Г. білет на канферэнцыю.


го́ты, -аў, адз. гот, -а, М го́це, м.

Старажытныя германскія плямёны 2—9 стст.

|| прым. го́цкі, -ая, -ае.


го́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Стыль сярэдневяковай заходнееўрапейскай архітэктуры, які характарызуецца лёгкасцю стральчатых збудаванняў, багаццем рознакаляровага шкла і скульптурных арнаментаў.

|| прым. гаты́чны, -ая, -ае. Гатычная архітэктура.

Гатычны шрыфт — шрыфт, які характарызуецца вуглаватасцю і зломам літар.


го́цаць і го́цкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Шумна скакаць, падскокваць; падкідваць на руках. Г. дзіця.

|| аднакр. го́цнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. го́цанне, -я, н. і го́цканне, -я, н.


граб, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Лісцевае дрэва сямейства бярозавых з гладкай карой.

2. -у, толькі адз. Драўніна гэтага дрэва. Зуб’е з грабу.

|| прым. гра́бавы, -ая, -ае.


граба́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Землякоп.

|| прым. граба́рны, -ая, -ае і граба́рскі, -ая, -ае. Г. інструмент. Грабарскае ўменне.


граба́рства, -а, н.

Занятак грабара.

|| прым. граба́рскі, -ая, -ае.


грабе́ж, грабяжу́, мн. грабяжы́, грабяжо́ў, м.

Адкрыты захоп чужой маёмасці, звычайна з прымяненнем сілы. Г. сярод белага дня. Такая цана — звычайны г.


грабе́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца грабяжом.

|| ж. грабе́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. грабе́жніцкі, -ая, -ае.


грабе́жніцкі, -ая, -ае.

1. гл. грабежнік.

2. Які прыводзіць да разарэння. Грабежніцкая вайна.


грабе́жніцтва, -а, н.

Грабежніцкія дзеянні.


гра́белькі, -лек.

1. гл. граблі.

2. Прыстасаванне ў форме грабель на кассі, каб зручней было касіць збожжа.


грабе́нны гл. грэбень.


грабе́ньчаты, -ая, -ае.

Падобны на грэбень (у 1 знач.). Грабеньчатае лісце.


грабе́ньчык гл. грэбень.


грабе́ньчыкавы гл. грэбень.


грабе́ц, -бца́, мн. -бцы́, -бцо́ў, м.

Той, хто працуе граблямі.


грабі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Сельскагаспадарчая прылада для зграбання сена.


грабі́льна, -а, мн. -ы, -аў, н.

Ручка ў граблях.


гра́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; незак., каго-што.

1. Забіраць сілай чужое дабро.

2. Разараць паборамі, падаткамі.

|| зак. агра́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; наз. аграбле́нне, -я, н.


гра́блі, грабёль і гра́бляў.

Сельскагаспадарчая прылада для зграбання сена, саломы і пад.

|| памянш. гра́белькі, -лек.


грабні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Спецыяльнае збудаванне, прызначанае для захавання цела нябожчыка.


грабнявы́ гл. грэбень.


грабня́к, -а́, м.

Зараснік грабу.


грабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

Узмах вёсламі пры веславанні.


грабянёвы гл. грэбень.


гравёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, майстар, які займаецца выразаннем узораў, надпісаў і пад. на цвёрдых матэрыялах.

|| прым. гравёрскі, -ая, -ае.


гравёрны, -ая, -ае.

Які адносіцца да работы, да мастацтва гравёра. Гравёрная майстэрня. Гравёрнае мастацтва.


гра́вій, -ю, м.

Абломкавая горная парода ў выглядзе дробных каменьчыкаў, звычайна ўжыв. ў будаўнічых работах; жвір.

|| прым. граві́йны, -ая, -ае.


гравірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., што.

Выразаць узоры, надпісы на якім-н. цвёрдым прадмеце, матэрыяле. Г. партрэт. Г. надпіс на гадзінніку.

|| зак. вы́гравіраваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны і награвірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны (спец.).

|| наз. гравірава́нне, -я, н. і гравіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

|| прым. гравірава́льны, -ая, -ае і гравіро́вачны, -ая, -ае. Гравіравальныя інструменты. Гравіровачныя работы.


гравіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

1. гл. гравіраваць.

2. мн. -і, -ро́вак. Рысунак або надпіс, выразаны на чым-н. Ваза з гравіроўкай.


гравіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і гравёр.

|| ж. гравіро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. гравіро́ўшчыцкі, -ая, -ае.


гравіта́цыя, -і, ж.

1. Сусветнае прыцягненне; уласцівасць матэрыі, якая выяўляецца ва ўзаемным прыцягненні ўсіх цел.

2. Метад здабычы карысных выкапняў, заснаваны на адрозненні шчыльнасці мінералаў і пустой пароды (спец.).

|| прым. гравітацы́йны, -ая, -ае. Гравітацыйная энергія.


гравю́ра, -ы, мн. -ы, -вю́р, ж.

1. Малюнак, выразаны на гладкай паверхні якога-н. цвёрдага матэрыялу (металу, дрэва, шкла), а таксама адбітак такога малюнка на паперы. Г. на медзі.

2. Від графікі, які ахоплівае творы, выкананыя такім спосабам.

|| прым. гравю́рны, -ая, -ае. Гравюрная тэхніка.


град, -у, М -дзе, м.

1. Атмасферныя ападкі ў выглядзе невялікіх ледзяных крупінак.

2. перан., чаго. Мноства чаго-н. Г. папрокаў. Градам (прысл.) льецца пот.

|| прым. градавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). Градавая хмара.


града́, -ы́, мн. гра́ды і (з ліч. 2, 3, 4) грады́, град, ж.

1. Вузкая паласа зямлі, ускапаная на агародзе ці ў кветніку. Пасадзіць граду буракоў.

2. Рад невялікіх гор, узгоркаў. Горная г.

3. Мноства аднастайных прадметаў, размешчаных у адзін рад.

|| памянш. гра́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. гра́дкавы, -ая, -ае (да 1 знач.) і гра́давы, -ая, -ае (да 2 знач.). Градкавыя культуры.


градабо́й, -ю, м.

Выпадзенне граду, які знішчае пасевы, сады і пад.


граданача́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У Расіі 19 ст.: начальнік з правамі губернатара, які кіраваў горадам, што быў вылучаны з губернскага падпарадкавання ў асобную адміністрацыйную адзінку.

|| прым. граданача́льніцкі, -ая, -ае.


градано́сны, -ая, -ае.

Які нясе град (пра хмару).


града́цыя, -і, ж.

Паслядоўнасць, паступовасць у размяшчэнні чаго-н., пры пераходзе ад аднаго да другога.

|| прым. градацы́йны, -ая, -ае.


гра́дзіна, -ы, мн. -ы, -дзін, ж. (разм.).

Крупінка граду.

|| памянш. гра́дзінка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


гра́дус, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Адзінка вымярэння вугла або дугі, роўная 1/360 акружнасці. Вугал у шэсцьдзясят градусаў. Паварот на сто восемдзесят градусаў (таксама перан.: рэзкая змена сваёй думкі, пазіцыі).

2. Адзінка вымярэння тэмпературы. Мароз дваццаць градусаў.

3. Адзінка вымярэння працэнтнага ўтрымання спірту ў алкагольных вырабах. Каньяк у сорак градусаў.

Пад градусам (разм., неадабр.) — у стане лёгкага ап’янення.

|| прым. гра́дусны, -ая, -ае. Градусная сетка.


гра́дуснік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Тэрмометр для вымярэння тэмпературы цела, а таксама вады, паветра. Паставіць хвораму г.


граза́, -ы́, ж.

Той (тое), што выклікае, наводзіць страх. Партызаны былі гразой нямецкіх захопнікаў.


гразе...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да гразі (у 1 знач.), напр.: гразеадстойнік, гразеачышчальнік, гразеўлоўнік;

2) які мае адносіны да гразей, напр.: гразелячэбніца, гразелячэнне.


гразе-каме́нны, -ая, -ае (спец.).

Які складаецца з рэдкай гразі, змяшанай з камянямі. Гразе-каменныя патокі.


гразелячэ́бніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Лячэбная ўстанова, у якой лечаць гразямі.


гразелячэ́нне, -я, н.

Лячэнне гразямі.

|| прым. гразелячэ́бны, -ая, -ае.


гра́зі, -зей.

Азёрны або марскі іл як лекавы сродак, а таксама месца, дзе ім лечацца. Лячыцца гразямі. Паехаць на г.

|| прым. гра́зевы, -ая, -ае. Гразевая ванна.


гразі́цца, гражу́ся, гро́зішся, гро́зіцца; незак.

Тое, што і гразіць.


гразі́ць, гражу́, гро́зіш, гро́зіць; незак.

1. каму чым. Абяцаць зрабіць каму-н. непрыемнасць. Г. турмой.

2. каму і без дап. Рабіць пагражальны жэст. Г. пальцам.

|| зак. прыгразі́ць, -гражу́, -гро́зіш, -гро́зіць.


гразі́шча, -ы, ж. (разм.).

Вялікая гразь. Г. — не вылезці.


гра́зкі, -ая, -ае.

1. Пакрыты граззю. Гразкая дарога.

2. Багністы, топкі. Гразкае дно ў вадаёме.

|| наз. гра́зкасць, -і, ж.


гра́знуць, -ну, -неш, -не; граз, гра́зла; -ні; незак.

Апускацца ў што-н. гразкае, топкае. Ногі гразлі ў цягучай твані балота.

|| зак. загра́знуць, -ну, -неш, -не; загра́з, -зла; -ні.


гразь, -і́, ж.

1. Размяклая ад вады глеба. На агародзе г.

2. Бруд, нечыстоты. На падлозе г.

3. перан. Пра амаральнасць, нячэснасць, што-н. ганебнае, нізкае.

Змяшаць з граззю каго (разм., неадабр.) — груба аблаяць, зняважыць, зняславіць.

Не ўдарыць тварам у гразь (разм., адабр.) — паказаць сябе як найлепш.

Як гразі чаго (разм.) — вельмі многа. Грыбоў сёлета як гразі.

|| прым. гра́зевы, -ая, -ае (да 1 знач.). Г. паток.


грак, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Пералётная птушка сямейства воранавых з чорным блішчастым апярэннем.

|| прым. грачы́ны, -ая, -ае. Г. вывадак.


гра́кнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Упасці з моцным грукатам. Г. аб падлогу.


гра́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

Кінуць, упусціць што-н. цяжкае з грукатам або ўтварыць шум, грукат. За лесам гракнуў пярун.


грам, -а, мн. -ы, -аў і (пры падліку) грам, м.

Адзінка вагі ў метрычнай сістэме мер, роўная адной тысячнай долі кілаграма.

|| прым. грамо́вы, -ая, -ае.


грамавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. гром.

2. Вельмі моцны, аглушальны. Г. голас.


грамада́, -ы́, ДМ -дзе́, ж.

1. Група людзей, натоўп.

2. Пазямельная абшчына ў Беларусі і Украіне да рэвалюцыі 1917 г., а таксама сход членаў гэтай абшчыны.

3. Аб’яднанне, арганізацыя людзей, якія маюць агульныя мэты, звычайна палітычныя. Беларуская сацыялістычная г. Беларуская сацыял-дэмакратычная г.


грамадазна́вец, -на́ўца, мн. -на́ўцы, -на́ўцаў, м.

Спецыяліст па грамадазнаўстве.


грамадазна́ўства, -а, н.

Сукупнасць навук аб грамадстве, а таксама такая навука як прадмет выкладання.

|| прым. грамадазна́ўчы, -ая, -ае.


грамадзя́нін, -а, мн. грамадзя́не і (з ліч. 2, 3, 4) грамадзя́ніны, -дзя́н, м.

1. Асоба, якая належыць да пастаяннага насельніцтва дадзенай дзяржавы, карыстаецца правамі і выконвае абавязкі, устаноўленыя яе канстытуцыяй.

2. Дарослы чалавек, а таксама форма звароту да яго.

|| ж. грамадзя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


грамадзя́нскі, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да прававога становішча грамадзян у дзяржаве. Г. кодэкс. Грамадзянскія законы.

2. Уласцівы грамадзяніну як свядомаму члену грамадства (высок.). Г. абавязак.

3. Неваенны, цывільны. Грамадзянскае адзенне.

4. Нецаркоўны. Г. шрыфт.

Грамадзянская вайна — узброеная барацьба ўнутры дзяржавы паміж палітычнымі, рэлігійнымі, этнічнымі або ідэалагічнымі групамі.


грамадзя́нства, -а, н.

Прыналежнасць да ліку грамадзян дзяржавы, прававое становішча грамадзяніна (у 1 знач.). Беларускае г.


грама́дскасць, -і, ж., зб.

1. Перадавая, найбольш актыўная частка грамадства. Пісьменніцкая г. Вынесці што-н. на суд грамадскасці.

2. Грамадскія арганізацыі. Прафсаюзная г. фабрыкі.


грама́дскі, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да грамадства, які ўзнікае ў грамадстве, звязаны з дзейнасцю людзей у грамадстве. Г. лад. Грамадскае становішча. Грамадскія навукі. Грамадскае жыццё. Грамадская думка. Грамадскія адносіны.

2. Звязаны з работай па добраахвотным абслугоўванні палітычных, культурных, прафесійных патрэб калектыву. Грамадская арганізацыя. Г. кантралёр. Грамадская работа.

3. Які належыць грамадству, не прыватны. Грамадская ўласнасць.


грама́дства, -а, н.

Сукупнасць людзей, аб’яднаных гістарычна абумоўленымі сацыяльнымі формамі сумеснага жыцця і дзейнасці. Феадальнае г. Сучаснае г.


гра́мата, -ы, ДМ -маце, мн. -ы, -мат, ж.

1. Уменне чытаць і пісаць. Вучыць грамаце.

2. Афіцыйны дакумент. Даверчая г. Ахоўная г.

Кітайская грамата (разм.) — пра што-н. незразумелае.


грама́тыка, -і, ДМ -тыцы, мн. -і, -тык, ж.

1. Лад¹ (у 5 знач.) мовы (словаўтварэнне, марфалогія і сінтаксіс), які разам з фанетыкай і лексікай утварае яе цэласную сістэму.

2. Навука аб гэтым ладзе. Тэорыя граматыкі.

3. Кніга, якая апісвае гэты лад. Акадэмічная г. Вучэбная г.

|| прым. граматы́чны, -ая, -ае. Граматычная катэгорыя.


грамафо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Музычны апарат з рупарам для ўзнаўлення гукаў запісаных на пласцінку.

|| прым. грамафо́нны, -ая, -ае.


грамаце́й, -я, мн. -і, -яў, м. (разм.).

Пісьменны чалавек.


грамза́піс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Запіс музыкі, прамовы і пад. на спецыяльным носьбіце (першапачаткова на грамафоннай пласцінцы). Студыя грамзапісу.


грамі́ла, -ы, мн. -ы, -міл, м. (разм.).

1. Высакарослы грузны чалавек.

2. Бандыт, пагромшчык. Фашысцкія грамілы.


грамі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; незак., каго-што.

1. Разбураць, знішчаць. Г. ворага.

2. перан. Рэзка і адкрыта крытыкаваць, выступаць супраць. Г. гультаёў і прагульшчыкаў.


грамо́вы гл. грам.


грампласці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Грамафонная пласцінка; кружэлка. Завод грампласцінак.


гран, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка аптэкарскай вагі, роўная 0,062 грама.

Ні грана чаго (разм.) — зусім нічога.


грана́т¹, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

Паўднёвае дрэва ці куст сямейства чальчаковых, а таксама яго круглы ярка-чырвоны плод з кісла-салодкім сокам.

|| прым. грана́тавы, -ая, -ае.


грана́т², -у, М -на́це, м.

Мінерал класа сілікатаў каштоўны камень пераважна цёмна-чырвонага колеру.

|| прым. грана́тавы, -ая, -ае. Г. бранзалет. Г. колер.


грана́та, -ы, ДМ -на́це, мн. -ы, -на́т, ж.

Разрыўны снарад. Ручная г. Супрацьтанкавая, асколачная г.

|| прым. грана́тны, -ая, -ае.


гранатамёт, -а, М -мёце, мн. -ы, -аў, м.

Агнястрэльная зброя для стральбы бранябойнымі гранатамі. Ручны г. Супрацьтанкавы г.

|| прым. гранатамётны, -ая, -ае.


гранатамётчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Баец, узброены ручнымі гранатамі, або стралок з гранатамёта.


грандыёзны, -ая, -ае.

Магутны, велічны. Г. план. Грандыёзная будоўля.

|| наз. грандыёзнасць, -і, ж.


гранёны, -ая, -ае.

1. Які мае некалькі граней. Г. стакан.

2. Які падвяргаўся граненню. Г. хрусталь.


грані́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар, спецыяліст па шліфоўцы, граненні каштоўных камянёў.

|| ж. грані́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


грані́т, -у, М -ні́це, м.

Цвёрдая зярністая горная парода з кварцу, палявога шпату і слюды.

|| прым. грані́тны, -ая, -ае.


граніто́ль, -ю, м.

Цыратовая тканіна, ужыв. як заменнік скуры.

|| прым. граніто́левы, -ая, -ае.


грані́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Лінія, якая раздзяляе тэрыторыі сумежных дзяржаў. Дзяржаўная г.

За граніцай — у замежных дзяржавах.

За граніцу — у замежныя дзяржавы.

3-за граніцы — з замежных дзяржаў.

|| прым. грані́чны, -ая, -ае.


грані́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць; незак., што.

Шліфуючы, рабіць грані (на шкле, метале, камені). Г. алмазы.

|| зак. награні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць; -нёны.

|| наз. гране́нне, -я, н.

|| прым. грані́льны, -ая, -ае. Гранільнае майстэрства.


грані́чны, -ая, -ае.

1. гл. граніца.

2. Максімальны, найвышэйшы, крайні. Гранічная хуткасць. Гранічная сціпласць.

|| наз. грані́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


гра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адбітак з часткі друкарскага набору, яшчэ не звярстанага ў старонкі, а таксама сама частка такога набору. Чытаць гранкі.

|| прым. гра́начны, -ая, -ае.


гран-пры́, нескл., м.

Самая высокая ўзнагарода на мастацкім конкурсе, фестывалі, спартыўных спаборніцтвах.


гра́нула, -ы, мн. -ы, -нул, ж. (спец.).

Невялікі цвёрды кавалачак якога-н. рэчыва ў выглядзе зерня ці камячка. Камбікорм у гранулах.


гранулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., што (спец.).

Надаць (надаваць) чаму-н. форму зерня, дробных камячкоў, рабіць гранулы.

|| наз. гранулява́нне, -я, н.


грануля́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Раздрабненне, наданне рэчыву зярністай формы.

2. Новая злучальная тканка на месцы ран пры іх загойванні.

3. Бачная зярністасць паверхневага слоя Сонца.

|| прым. грануляцы́йны, -ая, -ае.


грань, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Плоская частка паверхні геаметрычнага цела, якая ўтварае вугал з другой такой жа паверхняй. Грані куба.

2. перан. Тое, што адрознівае, аддзяляе адно ад аднаго. Сціранне граней паміж фізічнай і разумовай працай.


грасі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

Вымаўляць гук «р» картава, на французскі манер.

|| наз. грасі́раванне, -я, н.


гратэ́ск, -у, м.

У мастацтве: паказ чаго-н. у празмерна фантастычным, пачварна-камічным выглядзе.

|| прым. гратэ́скавы, -ая, -ае. Гратэскавая роля.


граф, -а, мн. гра́фы, -аў, м.

Дваранскі тытул, вышэйшы за баронскі, а таксама асоба, якая носіць гэты тытул.

|| ж. графі́ня, -і, мн. -і, -фінь.

|| прым. гра́фскі, -ая, -ае.


графа́, -ы́, мн. гра́фы і (з ліч. 2, 3, 4) графы́, граф, ж.

1. Палоска або слупок на лісце паперы, абазначаныя дзвюма вертыкальнымі лініямі.

2. Раздзел тэксту; рубрыка. Г. ў анкеце.


графало́гія, -і, ж.

Вучэнне аб почырку як адлюстраванні ўласцівасцей характару і псіхічнага стану чалавека.

|| прым. графалагі́чны, -ая, -ае. Г. аналіз.


графама́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, ахоплены графаманіяй.

|| ж. графама́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. графама́нскі, -ая, -ае.


графама́нія, -і, ж.

Нездаровая цяга да пісання, пісьменніцтва ў асоб, што не маюць літаратурных здольнасцей.


гра́фік¹, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Дыяграма, якая адлюстроўвае колькасныя паказчыкі развіцця або стану чаго-н. Г. павышэння зарплаты.

2. План работы з дакладнымі паказчыкамі нормы і тэрмінаў выканання. Працаваць строга па графіку.

|| прым. графі́чны, -ая, -ае (да 1 знач.). Г. метад рашэння задачы.


гра́фік², -а, мн. -і, -аў, м.

Мастак, спецыяліст у галіне графікі (у 1 знач.).


гра́фіка, -і, ДМ -фіцы, ж.

1. Від выяўленчага мастацтва, заснаваны на стварэнні рысункаў контурнымі лініямі і штрыхамі, а таксама творы гэтага мастацтва.

2. Абрысы пісьмовых або друкаваных знакаў, літар. Беларуская г.

|| прым. графі́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


графі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шкляная пасудзіна з вузкім доўгім горлам для вады, сокаў і пад.

|| памянш. графі́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. графі́нны, -ая, -ае.


графі́т, -у, М -фіце, м.

1. Мінерал цёмнага колеру з класа самародных элементаў, разнавіднасць вугляроду, ужыв. для вырабу алоўкаў, змазачных матэрыялаў і пад.

2. Стрыжань у сярэдзіне алоўка.

|| прым. графі́тны, -ая, -ае і графі́тавы, -ая, -ае.


графі́ць, -флю́, -фі́ш, -фі́ць; -фі́м, -фіце́, -фя́ць; -флёны; незак., што.

Разлінейваць на графы (у 1 знач.).

|| зак. разграфі́ць, -флю́, -фі́ш, -фі́ць; -фі́м, -фіце́, -фя́ць.

|| наз. графле́нне, -я, н.


графлёны, -ая, -ае.

3 графамі. Графлёная папера.


графо́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па графалогіі.


гра́фства, -а, н.

1. Графскі тытул.

2. мн. -ы, -аў. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Англіі, ЗША і іншых краінах.

3. Пры феадалізме: зямля, якая знаходзілася ва ўладанні графа.


грахаво́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, схільны да амаральных паводзін.

|| ж. грахаво́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


грацыёзны, -ая, -ае.

Прыгожы ў руху, позах, стройны. Г. танец. Грацыёзная дзяўчына.

|| наз. грацыёзнасць, -і, ж.


гра́цыя, -і, ж.

1. Стройнасць, прыгажосць у рухах цела, позе.

2. мн. -і, -цый. Від карсета — жаночы эластычны шырокі пояс, які ахоплівае торс і падтрымлівае грудзі.


граць гл. іграць.


грача́нік¹, -а, мн. -і, -аў, м.

Шкоднік зерневых культур; хлебны жук.


грача́нік², -а, мн. -і, -аў, м.

Блін з грэцкай¹ мукі.


грача́нішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Поле, з якога сабралі грэчку або на якім папярэдняй культурай была грэчка.


грача́нка гл. грэкі.


грачаня́ і грачанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня грака.


грачы́ны гл. грак.


грашаві́ты, -ая, -ае (разм.).

Які мае многа грошай або прыносіць вялікі даход. Г. чалавек. Грашавітая служба.


грашо́вы гл. грошы.


грашы́, -о́ў (разм.).

Невялікая сума; нізкая цана. Г. атрымліваю. Гэта цацка каштуе г.


грашы́ць, грашу́, гро́шыш і грашы́ш, грэ́шыць і грашы́ць, грэ́шым і грашы́м, гро́шыце і грашыце́, гро́шаць і граша́ць; незак.

1. Рабіць грэх (у 1 знач.). Хто спіць, той не г. (прыказка).

2. супраць чаго або чым. Парушаць якія-н. правілы, супярэчыць каму-н. Г. супраць ісціны.

|| зак. паграшы́ць, -грашу́, -гро́шыш і -грашы́ш, -грэ́шыць і -грашы́ць (да 2 знач.) і саграшы́ць, -грашу́, -грэ́шыш і -грашы́ш, -грэ́шыць і -грашы́ць (да 1 знач.).


грог, -у, м.

Гарачы напітак з гарэлкі, рому або каньяку, змяшаны з вадой і цукрам.

|| прым. гро́гавы, -ая, -ае.


гро́зны, -ая, -ае.

1. Суровы, жорсткі. Г. начальнік.

2. Які тоіць у сабе пагрозу; небяспечны. Грознае пісьмо. Грозная зброя.

3. Велічны і страшны (высок.). Грозная сіла. Г. час.

|| наз. гро́знасць, -і, ж.


гро́зьба, -ы, мн. -ы, грозьб і -аў, ж. (разм.).

Запалохванне, пагроза. Ні просьбаю, ні грозьбаю (прымаўка).


гром, -у, мн. грамы́, -о́ў, м.

1. Грукат, які суправаджае маланку ў час навальніцы. Раскаты грому. Як г. з яснага неба (перан.: раптоўна, нечакана).

2. перан., чаго або які. Моцны гул, грукат. Г. апладысментаў.

|| прым. грамавы́, -а́я, -о́е. Г. удар.


громаадво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і маланкаадвод.

|| прым. громаадво́дны, -ая, -ае.


громападо́бны, -ая, -ае.

Вельмі гучны, падобны на гукі грому. Г. крык.


гро́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Вялікая колькасць пладоў, ягад або кветак на адной галінцы. Г. рабіны.

|| прым. гро́нкавы, -ая, -ае.


грос, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка падліку, роўная 144 прадметам. Г. гузікаў.


гросма́йстар, -тра, мн. -тры, -траў, м.

Вышэйшае спартыўнае званне шахматнага ці шашачнага майстра.

|| прым. гросма́йстарскі, -ая, -ае.


грот¹, -а, М гро́це, мн. -ы, -аў, м.

Штучная або прыродная пячора. Штучны г.


грот², -а, М гро́це, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Ніжні прамы парус на грот-мачце.

Грот-мачта — сярэдняя, самая высокая мачта на парусных і вёсельных суднах.


гро́хат, -а, М -хаце, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Вялікае рэшата для прасейвання сыпкіх матэрыялаў і сарціроўкі іх па велічыні.

2. Машына для прасейвання з такімі рашотамі. Валковы г.


грош, гро́ша, мн. гро́шы, -аў, м.

1. Дробная медная манета ў царскай Расіі. Хай грошай ні гроша, абы слава хароша (прыказка). Ні гроша няма.

2. Разменная дробная манета ў некаторых еўрапейскіх краінах.

Ні ў грош не ставіць каго-, што-н. — зусім не цаніць, не лічыцца з кім-, чым-н.

Устаўляць (уставіць) свае тры грошы (разм., неадабр.) — умешвацца ў чужыя справы.


гро́шы, -ай, Д граша́м, Т граша́мі і грашы́ма, М граша́х.

1. Металічныя або папяровыя знакі, якія служаць мерай вартасці пры куплі-продажы. Дробныя г. Размяніць г.

2. Сродкі, капітал. Вялікія г.

Кішэнныя грошы — грошы на дробныя расходы.

|| памянш. гро́шыкі, -аў, мн.

|| прым. грашо́вы, -ая, -ае.


грубашэ́рсны, -ая, -ае.

3 грубай, нізкага гатунку шэрсці. Грубашэрсныя рукавіцы.


грубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Станавіцца грубым, страчваць мяккасць. Голас грубее. Рукі грубеюць.

2. Траціць далікатнасць, станавіцца менш культурным.

|| зак. агрубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е, загрубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і пагрубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


грубі́ць, -блю́, -бі́ш, -бі́ць; -бі́м, -біце́, -бя́ць; незак.

Тое, што і грубіяніць.

|| зак. нагрубі́ць, -блю́, -бі́ш, -бі́ць; -бі́м, -біце́, -бя́ць.


грубія́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які груба і дзёрзка адносіцца да іншых.

|| ж. грубія́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. грубія́нскі, -ая, -ае.


грубія́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак.

Гаварыць грубасці, абыходзіцца дзёрзка, некультурна з кім-н.

|| зак. нагрубія́ніць, -ню, -ніш, -ніць.


грубія́нства, -а, н.

Паводзіны грубіяна; грубасць, дзёрзкасць.


гру́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

Невялікая пакаёвая печ, звычайна кафляная.


гру́бы, -ая, -ае.

1. Недастаткова культурны, недалікатны. Грубыя паводзіны. Грубае абыходжанне. Груба (прысл.) адказаць.

2. Недастаткова апрацаваны, няўмела зроблены. Грубая мэбля. Грубая работа.

3. Прыблізны, не распрацаваны падрабязна. Г. падлік. Груба (прысл.) кажучы.

4. Які выходзіць за межы элементарных правіл. Грубая памылка. Грубае парушэнне законнасці.

5. Рэзкі, непрыемны на слых. Г. голас.

Грубыя кармы — раслінныя кармы (сена, салома, мякіна і пад.) з адносна малой колькасцю пажыўных рэчываў.

|| наз. гру́басць, -і, ж.


грубы́, -а́я, -о́е.

1. Вялікі, тоўсты. Стол з грубых дошак.

2. Цвёрды, каляны на вобмацак. Грубая шэрсць. Грубое палатно.


грува́сткі, -ая, -ае.

Цяжкі і масіўны. Грувасткая мэбля.

|| наз. грува́сткасць, -і, ж.


грува́сціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; незак.

Узвышацца бязладнай кучай, утвараць нагрувашчанне чаго-н. Грувасціліся горы бітай цэглы. На беразе возера грувасціліся скалы.

|| зак. нагрува́сціцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ціцца.


грува́сціць, -ва́шчу, -ва́сціш, -ва́сціць; незак., што.

Бязладна навальваць адзін прадмет на другі. Г. мэблю. Г. падрабязнасці (перан.).

|| зак. згрува́сціць, -а́шчу, -а́сціш, -а́сціць; -а́шчаны і нагрува́сціць, -а́шчу, -а́сціш, -а́сціць; -а́шчаны.


груга́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Вялікая чорная птушка сямейства крумкачовых, якая жывіцца пераважна падлай; крумкач.

|| прым. гругано́вы, -ая, -ае.


груганяня́ і груганянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня гругана.


груд, -а, М -дзе, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Невялікі ўзгорак, горка. На грудах рос верас.

2. Сухая сенажаць, сухадол.

|| памянш. грудо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м.


гру́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, груд, ж.

1. Куча зваленых у беспарадку прадметаў, рэчаў. Г. цэглы.

2. Глыба, кусок чаго-н. цвёрдага, звычайна зямлі. Калёсы тарахцелі па замёрзлай грудзе.

|| памянш. гру́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж. Г. цукру.


грудабрушны́, -а́я, -о́е (спец.).

Які раздзяляе грудную і брушную поласці (пра перапону, дыяфрагму).


груда́сты, -ая, -ае (разм.).

3 вялікімі, шырокімі грудзямі.


гру́дзі, -дзе́й, Т -дзьмі́, -дзя́мі.

1. Пярэдняя частка тулава ад шыі да жывата, а таксама поласць гэтай часткі тулава. Шырокія г. Боль у грудзях. Біць (сябе) у грудзі (таксама перан.: ад роспачы або запэўніваючы ў чым-н.).

2. Малочныя залозы ў жанчыны. Карміць дзіця грудзьмі. Адняць ад грудзей.

3. Верхняя пярэдняя частка адзення. Вышыць г. ў сукенцы.

|| прым. грудны́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.). Грудное дзіця.


грудзі́на, -ы, мн. -ы, -дзі́н, ж.

1. Грудная косць, з якой злучаны пярэднія канцы грудных рэбраў і часткі плечавога пояса.

2. Верхняя пярэдняя частка вопраткі, якая прыкрывае грудзі.

|| прым. грудзі́нны, -ая, -ае.


грудзі́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Мяса з грудной часткі тушы. Свіная г.


грудні́ца, -ы, ж.

Запаленне грудных залоз; мастыт.


гру́жаны, -ая, -ае.

3 грузам, нагружаны. Гружаныя вагоны.


груз, -у, мн. гру́зы, -аў, м.

1. Цяжар, цяжкі прадмет. Скінуць г. з калёс.

2. Тавары, прызначаныя для перавозкі. Вагоны з грузам. Падрыхтаваць г. для перавозкі.

|| прым. грузавы́, -а́я, -о́е (да 2 знач.). Грузавыя перавозкі.


груза...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. грузавы, напр.: грузаапорны, грузапад’ёмнік, грузаадпраўшчык, грузаатрымальнік, грузапаток, грузаперавозкі, грузапасажырскі, грузатаксі.


грузаабаро́т, -у, М -ро́це, м.

Колькасць грузаў, перавезеных транспартам за пэўны час. Павялічыць г. на чыгуначных перавозках.

|| прым. грузаабаро́тны, -ая, -ае.


грузаадпра́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто адпраўляе грузы.


грузаатрыма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, на чыё імя адпраўляецца груз.


грузаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Грузавы аўтамабіль.


грузавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. груз.

2. Прызначаны для перавозкі грузаў. Грузавыя аўтамашыны. Грузавое таксі.


грузапад’ёмнасць, -і, ж.

Гранічная вага грузу, які можа быць падняты якім-н. механізмам, вагонам, суднам.


грузапад’ёмны, -ая, -ае.

Прызначаны для падымання грузаў. Г. кран.


грузапато́к, -у, мн. -і, -аў, м.

Масавы рух грузаў па шляхах зносін.


грузаўлада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Уладальнік грузу (у 2 знач.).


грузд, -а́, М -дзе́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Ядомы грыб з шырокай белай ці чорнай махнатай шапачкай і кароткай тоўстай ножкай.

|| прым. груздо́вы, -ая, -ае.


грузі́ла, -а, мн. -ы, грузі́л і -аў, н.

Невялікі груз (у 1 знач.), які падвешваецца да лёскі вуды або сеткі для лепшага апускання іх у ваду пры лоўлі рыбы.


грузі́ны, -і́н, адз. грузі́н, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Грузіі.

|| ж. грузі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. грузі́нскі, -ая, -ае.


грузі́цца, гружу́ся, гру́зішся, гру́зіцца; незак.

Складваць свой груз, адпраўляючыся ў дарогу. Г. на параход.

|| зак. пагрузі́цца, -гружу́ся, -гру́зішся, -гру́зіцца.


грузі́ць, гружу́, гру́зіш, гру́зіць; гру́жаны; незак.

1. што кім-чым. Напаўняць грузам. Г. баржу дрывамі.

2. каго-што. Складваць груз куды-н., змяшчаць у якасці грузу. Г. скаціну ў вагоны.

|| зак. нагрузі́ць, -гружу́, -гру́зіш, -гру́зіць; -гру́жаны, загрузі́ць, -гружу́, -гру́зіш, -гру́зіць; -гру́жаны і пагрузі́ць, -гружу́, -гру́зіш, -гру́зіць; -гру́жаны (да 2 знач.).

|| наз. пагру́зка, -і, ДМ -зцы, ж.


гру́зкі, -ая, -ае.

Такі, у якім можна ўвязнуць; гразкі, багністы. Грузкая зямля.

|| наз. гру́зкасць, -і, ж.


грузне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Рабіцца больш цяжкім, грузным.

|| зак. пагрузне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


гру́знуць, -ну, -неш, -не; груз, гру́зла; -ні; незак.

Тое, што і гразнуць.

|| зак. загру́знуць, -ну, -неш, -не; загру́з, -зла; -ні.


гру́зны, -ая, -ае.

1. 3 вялікай вагой, масіўны, цяжкі. Грузная фігура. Грузна (прысл.) сесці на лаву.

2. Цяжка нагружаны. Г. цягнік.

|| наз. гру́знасць, -і, ж.


гру́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы на пагрузцы або разгрузцы чаго-н.

|| ж. гру́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. гру́зчыцкі, -ая, -ае.


грук, -у, м. (разм.).

1. Тое, што і грукат.

2. выкл., у знач. вык. Ужыв. ў знач. дзеясловаў грукаць і грукнуць. Калёсы грук ды грук па бруку.

Ні стуку ні груку (разм.) — ціха, без шуму.


гру́кат, -у, М -каце, м.

Моцны, раскацісты шум.


груката́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -качы́; незак. (разм.).

Стукаць, грымець, грукаць.

|| зак. прагруката́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -качы́.

|| наз. груката́нне, -я, н.


грукатлі́вы, -ая, -ае.

Які стварае грукат; шумны. Г. вадаспад.


грукатня́, -і́, ж. (разм.).

Тое, што і грукат.


грукаце́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -каці́; незак. (разм.).

Тое, што і грукатаць.

|| зак. прагрукаце́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -каці́.


гру́кацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

1. Стукацца аб што-н. Г. галавой аб сцяну.

2. Моцна стукаць (у дзверы, акно і пад.). Г. ў дзверы.


гру́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Ствараць грукат. Боты грукалі па дашчанай падлозе.

2. Тое, што і грукацца (у 2 знач.).

|| аднакр. гру́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. гру́канне, -я, н.


гру́кнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

1. Стукнуцца аб што-н. Г. патыліцай аб сцяну.

2. Зваліцца або паваліцца з грукатам, шумам. Качарга грукнулася аб падлогу.


грум, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слуга, які конна суправаджае конніка або едзе на козлах, на задку экіпажа.


грунт, -у, М -нце, мн. грунты́, -о́ў, м.

1. Глеба, зямля. Гліністы г.

2. Цвёрдае дно пад вадой. Убіць па́лі ў г.

3. Слой рэчыва, якім пакрыта палатно ці дрэва, прызначаныя для жывапісу. Нанесці г. на палатно.

4. перан. Тое галоўнае, на чым асноўваецца, грунтуецца што-н.

|| прым. грунтавы́, -а́я, -о́е (да 1 і 3 знач.). Грунтавыя воды. Грунтавая дарога (не брукаваная). Грунтавыя фарбы.


грунтава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; незак.

Асноўвацца, базіравацца. Г. на правераных фактах.


грунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

Пакрываць грунтам (у 3 знач.). Г. палатно.

|| зак. загрунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. грунтава́нне, -я, н. і грунто́ўка, -і, ДМ -о́ўцы, ж.

|| прым. грунто́вачны, -ая, -ае і грунтава́льны, -ая, -ае.


грунтва́га, -і, ДМ -ва́зе, мн. -і, -ва́г, ж.

Прыбор для праверкі гарызантальнага становішча лініі на плоскасці, ужыв. ў будаўнічых, цяслярскіх работах.

|| прым. грунтва́гавы, -ая, -ае.


грунто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

1. гл. грунтаваць.

2. Тое, што і грунт (у 3 знач.).


грунто́ўны, -ая, -ае.

Трывалы, глыбокі. Г. адказ.

|| наз. грунто́ўнасць, -і, ж.


гру́па, -ы, мн. -ы, груп, ж.

1. Некалькі чалавек або прадметаў, жывёл, якія знаходзяцца блізка адзін ля аднаго. Г. людзей. Г. дамоў.

2. Сукупнасць людзей з агульнымі інтарэсамі, з адной прафесіяй і пад. Г. студэнтаў.

3. Сукупнасць прадметаў, з’яў, рэчываў, аб’яднаных агульнымі адзнакамі. Г.раслін.

|| памянш. гру́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

|| прым. групавы́, -а́я, -о́е.


групава́цца, 1 і 2 ас. адз. не ўжыв., -пу́ецца; -пу́емся, -пу́ецеся, -пу́юцца; незак.

Размяшчацца, збірацца групамі.

|| зак. згрупава́цца, -пу́ецца; -пу́емся, -пу́ецеся, -пу́юцца; -пу́йцеся.


групава́ць, -пу́ю, -пу́еш, -пу́е; -пу́й; незак., каго-што.

Аб’ядноўваць у групы, класіфікаваць. Г. дадзеныя эксперыментаў.

|| зак. згрупава́ць, -пу́ю, -пу́еш, -пу́е; -пу́й; -пава́ны.

|| наз. групава́нне, -я, н. і групо́ўка, -і, ДМ -по́ўцы, ж.


групавы́ гл. група.


групаўшчы́на, -ы, ж. (неадабр.).

Адсутнасць адзінства інтарэсаў у калектыве, перавага групавых інтарэсаў над агульнымі. Барацьба з групаўшчынай.


групо́ўка, -і, ДМ -по́ўцы, мн. -і, -по́вак, ж.

1. гл. групаваць.

2. Група (у 2 знач.), аб’яднанне. Літаратурныя групоўкі.


гру́ша і ігру́ша, -ы, мн. -ы, груш і ігру́ш, ж.

1. Фруктовае дрэва сямейства ружакветных з пладамі ў выглядзе акруглага конуса, а таксама плод гэтага дрэва.

2. Выраб, які нагадвае плод гэтага дрэва. Гумавая г.

|| прым. гру́шавы, -ая, -ае і ігру́шавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


грушападо́бны і ігрушападо́бны, -ая, -ае.

Які мае форму грушы.


грыб, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

Асаблівы арганізм, які спалучае прыкметы раслін і жывёл, звычайна размнажаецца спорамі. Ядавіты г. Воўчыя грыбы.

Чайны грыб — плеўка з мікраарганізмаў на паверхні салодкага чайнага раствору.

|| памянш. грыбо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

|| прым. грыбны́, -а́я, -о́е. Грыбная пара. Г. дождж.


грыбава́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто працуе на грыбаварні.

|| прым. грыбава́рскі, -ая,-ае.


грыбава́рачны і грыбава́рны, -ая, -ае.

Які адносіцца да перапрацоўкі, варкі грыбоў. Г. пункт.


грыбава́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Сезоннае прадпрыемства, якое займаецца засолкай і марынаваннем свежых грыбоў.


грыбападо́бны, -ая, -ае.

Які мае форму грыба. Грыбападобнае воблака.

|| наз. грыбападо́бнасць, -і, ж.


грыбасе́й, -ю, м. (разм.).

Цёплы дробны дождж, які спрыяе росту грыбоў.


грыбні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто збірае або любіць збіраць грыбы.

|| ж. грыбні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц.


грыбні́ца¹, -ы, ж.

1. Вегетатыўнае цела грыба, якое складаецца з бясколерных тонкіх ніцей.

2. Цяпліца для вырошчвання грыбоў.


грыбні́ца² гл. грыбнік.


грыбо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

1. гл. грыб.

2. Мікраарганізм, які адносіцца да грыбоў, выклікае захворванне скуры і інш.

3. Збудаванне ў форме грыба для адпачынку, сховы ад сонца, дажджу і пад.

|| прым. грыбко́вы, -ая, -ае (да 2 знач.). Грыбковыя захворванні.


гры́ва, -ы, мн. -ы, грыў, ж.

Доўгія валасы на шыі некаторых жывёл. Конская г.


грыва́сты, -ая, -ае (разм.).

3 вялікай грывай.


гры́жа, -ы, мн. -ы, грыж, ж.

1. Хвароба, звязаная з выпадзеннем часткі якога-н. унутранага органа за межы поласці, у якой ён знаходзіцца.

2. Выпучаны такім чынам орган.

|| прым. гры́жавы, -ая, -ае.


гры́злі, нескл., м.

Паўночнаамерыканскі буры мядзведзь.


грызня́, -і́, ж.

1. Бойка паміж жывёламі. Г. сабак.

2. перан. Жорсткая сварка, спрэчка. Кожны вечар у хаце пачыналася г.


грызу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Млекакормячае атрада грызуноў з доўгімі моцна развітымі пярэднімі зубамі. Вавёрка адносіцца да грызуноў.


гры́зці, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; грыз, -зла; -зі́; незак.

1. каго-што. Кусаць зубамі што-н. цвёрдае. Г. морквіну. Г. костку.

2. перан., каго (што). Пастаянна папракаць, прыдзірацца, сварыцца.

3. перан. Не даваць спакою, мучыць. Мяне грызе пакутлівая думка.

|| зак. разгры́зці, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; разгры́з, -зла; -зі́; -ы́зены (да 1 знач.).

|| аднакр. грызану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́; -ну́ць; -ні́.

|| наз. грызе́нне, -я, н.


гры́зціся, -зу́ся, -зе́шся, -зе́цца; -зёмся, -зяце́ся, -зу́цца; гры́зся, -злася; -зі́ся; незак.

1. Кусаць адзін аднаго зубамі (пра жывёл). Сабакі грызуцца.

2. перан. Сварыцца, лаяцца адзін з адным (разм.). Яны грызуцца паміж сабой.

|| зак. пагры́зціся, -зу́ся, -зе́шся, -зе́цца; -зёмся, -зяце́ся, -зу́цца; -зі́ся.


грылья́ж, -у, м.

Гатунак шакаладных цукерак з пражанымі арэхамі і цукрам.

|| прым. грылья́жны, -ая, -ае.


грым, -у, м.

1. Афармленне твару артыста для пэўнай ролі з дапамогай фарбаў наклеек, накладак. Іграць без грыму.

2. Спецыяльныя фарбы, накладкі і інш., якія ўжыв. для такога афармлення. Зняць г.


грыма́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Удар кулаком, кухталь. Надаваць грымакоў.


грыма́са, -ы, мн. -ы, грыма́с, ж.

Наўмыснае або міжвольнае скрыўленне твару, выкліканае якім-н. пачуццём.


грыма́снік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто любіць рабіць грымасы.

|| ж. грыма́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


грыма́снічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Рабіць грымасы.

|| наз. грыма́снічанне, -я, н.


грыме́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; -мі́; незак.

1. Утвараць моцныя гукі, грукат. Грымяць калёсы па бруку. За лесам грымела (безас.). Г. каструлямі.

2. перан. Мець вялікую папулярнасць, славу. Г. на ўсю краіну.

|| зак. прагрыме́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; -мі́.

|| аднакр. гры́мнуць, -ну, -неш, -не; -ні (да 1 знач.).


грымёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік тэатра, які грыміруе артыстаў.

|| прым. грымёрскі, -ая, -ае.


грымірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., каго-што.

1. Накладваць грым з мэтай надання акцёру патрэбнага для яго ролі выгляду.

2. пад каго або кім-чым. Пры дапамозе грыму надаваць каму-н. якую-н. знешнасць. Г. пад селяніна. Г. артыста клоўнам.

|| зак. загрымірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны і нагрымірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| звар. грымірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; зак. загрымірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся.

|| наз. грыміро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. і грымірава́нне, -я, н.


грымлі́вы, -ая, -ае (разм.).

3 громам, грымотамі. Грымлівае лета.


гры́мнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

1. 3 грукатам паваліцца, упасці. Г. з калёс.

2. Ударыцца аб што-н. Г. аб вушак.


гры́мнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

1. гл. грымець.

2. Нечакана, раптоўна пачацца. Грымнула вайна.

3. чым і без дап. 3 сілай ударыць, стукнуць. Г. кулаком па стале. Г. палена на падлогу.

4. 3 шумам, грукатам паваліцца, упасці. Г. з лесвіцы.


грымо́тны, -ая, -ае.

1. Які стварае гром, грымоты. Грымотныя хмары.

2. Моцны, аглушальны. Г. выбух.


грымо́ты, -мо́т і -аў.

Раскацістыя гукі грому.


грым-прыбіра́льня, грым-прыбіра́льні, мн. грым-прыбіра́льні, грым-прыбіра́льняў, ж. (спец.).

Пакой у тэатры, цырку і пад., у якім артысты рыхтуюцца да выступлення.


грыму́чы, -ая, -ае.

1. Які стварае рэзкія гукі, моцны шум. Грымучыя калёсы.

2. Шумны, гучны. Г. аркестр.

Грымучая ртуць — выбуховае хімічнае рэчыва ў выглядзе крышталічнага белага парашку.

Грымучы газ — выбуховая сумесь вадароду з кіслародам.


грып, -у, м.

Вірусная хвароба з запаленнем дыхальных шляхоў і гарачкай. Пандэмічны г.

|| прым. грыпо́зны, -ая, -ае. Г. хворы. Г. стан.


грыпава́ць, -пу́ю, -пу́еш, -пу́е; -пу́й; незак. (разм.).

Хварэць на грып. Цэлы тыдзень грыпаваў.


гры́ўна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Грашовая адзінка Украіны.


гры́ўня, -і, мн. -і, гры́вень і -яў, ж. (гіст.).

1. У Вялікім Княстве Літоўскім: адзінка вагі каштоўных металаў вагой каля фунта¹.

2. У Старажытнай Русі: сярэбранае або залатое ўпрыгожанне, якое насілі на шыі.

3. У Расіі: манета вартасцю ў 10 капеек (разм.).

|| прым. гры́ўневы, -ая, -ае.


грыф¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У антычнай міфалогіі: крылатае страшыдла з тулавам ільва і галавой арла.

2. Драпежная птушка сямейства ястрабіных, якая жывіцца падлай.

|| прым. гры́фавы, -ая, -ае.


грыф², -а, мн. -ы, -аў, м.

Доўгая вузкая пласціна ў струнных інструментаў уздоўж якой нацягнуты струны.


грыф³, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Штэмпель з узорам чыйго-н. афіцыйнага подпісу, а таксама адбітак з гэтага штэмпеля.

2. Спецыяльны надпіс на кнігах і дакументах, які вызначае правілы карыстання імі. Брашура з грыфам «На правах рукапісу».


гры́фель, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Палачка з асобай пароды сланцу для пісання на дошцы з такога ж сланцу.

2. Тое, што і графіт (у 2 знач.).

|| прым. гры́фельны, -ая, -ае.


грыфо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і грыф¹ (у 1 знач).


грэ́баваць, -бую, -буеш, -буе; -буй; незак.

Быць грэблівым у адносінах да каго-, чаго-н., адчуваць агіду. Ён нічым не грэбуе.

|| зак. пагрэ́баваць, -бую, -буеш, -буе; -буй.

|| наз. грэ́баванне, -я, н.


грэ́бацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Корпацца. Г. на агародзе.


грэ́баць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Капа́ць (рукамі, пальцамі і пад.). Г. зямлю.


грэ́бень, -я, мн. грабяні́ і (з ліч. 2, 3, 4) грэ́бені, грабянёў, м.

1. Пласцінка з радам зубцоў для расчэсвання валасоў або заколвання і змацавання жаночай прычоскі.

2. Прыстасаванне такой формы, ужыв. ў розных галінах вытворчасці. Прадзільны г. Фарміраваць грабяні пад пасадку кукурузы.

3. Мясісты нараст на галаве некаторых птушак. Г. пеўня.

4. перан. Вяршыня чаго-н. Г. хвалі. Горны г.

|| прым. грабе́нны, -ая, -ае (да 1—3 знач.), грабянёвы, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.) і грабнявы́, -а́я, -о́е (да 4 знач.). Грабеннае прадзенне. Грабенны (грабянёвы) выраст. Грабнявыя культуры.

|| памянш. грабе́ньчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 3 знач.); прым. грабе́ньчыкавы, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.).


грэ́блівы, -ая, -ае.

Які гадліва адносіцца да неахайнасці і ўсюды яе падазрае. Г. чалавек.

|| наз. грэ́блівасць, -і, ж.


грэ́бля, -і, мн. -і, -яў, ж.

Насціл з бярвення ці галля для праезду па гразкім месцы; гаць.

|| памянш. грэ́белька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.


грэ́бці, грабу́, грабе́ш, грабе́; грабём, грабяце́, грабу́ць; гроб, грэ́бла; грабі́; незак.

1. Збіраць у адно месца, зграбаць граблямі, віламі і пад. Г. сена.

2. Працаваць вёсламі, плывучы ў лодцы.

3. Разграбаць, капаць. Г. пясок.

4. перан. 3 прагнасцю браць, захопліваць сабе. Г. дабро. Кожная курыца пад сябе грабе (з нар.).


грэ́бціся, грабу́ся, грабе́шся, грабе́цца; грабёмся, грабяце́ся, грабу́цца; гро́бся, грэ́блася; грабі́ся; незак.

Капацца, разграбаць што-н. пальцамі, лапамі. Г. ў пяску.


грэ́йдар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Машына для рыцця канаў, выраўноўвання палатна грунтавых дарог.

2. Дарога, пракладзеная пры дапамозе такой машыны (разм.).

|| прым. грэ́йдарны, -ая, -ае.


грэйпфру́т, -а, М -ру́це, мн. -ы, -аў, м.

Пладовае дрэва сямейства цытрусавых, а таксама гаркавата-салодкі плод гэтага дрэва.

|| прым. грэйпфру́тавы, -ая, -ае.


грэка-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. грэчаскі, напр.: грэка-лацінскі, грэка-балгарскі.


грэ́кі, -аў, адз. грэк, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Грэцыі.

|| ж. грача́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. грэ́часкі, -ая, -ае.


грэ́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Прыстасаванне для абагравання, сагравання. Электрычная г. Гумавая г.

|| прым. грэ́лачны, -ая, -ае.


грэнадзёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

У царскай і некаторых сучасных арміях: ваеннаслужачы некаторых прывілеяваных пяхотных ці кавалерыйскіх палкоў, першапачаткова прызначаных для штурму варожых умацаванняў. Рота грэнадзёраў.

|| прым. грэнадзёрскі, -ая, -ае.


грэ́нкі, -нак, адз. грэ́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Падсмажаныя лустачкі хлеба, звычайна белага. Суп з грэнкамі.


грэх, граху́ і грэ́ху, Т грахо́м і грэ́хам, мн. грахі́, -о́ў, м.

1. У веруючых: парушэнне правіл рэлігійнай маралі.

2. перан. Заганны ўчынак. Грахі мінулых дзён.

3. у знач. вык. Грэшна, нядобра (разм.). Г. так гаварыць.

Далей ад граху (разм.) — пра нежаданне ўцягвацца ў непрыемную гісторыю.

З грахом папалам (разм.) — з вялікімі цяжкасцямі.

І смех і грэх (разм.) — і смешна, і сумна.

Няма чаго граху таіць (разм.) — трэба прызнацца.

Як на грэх (разм.) — як на зло, на няшчасце.


грэхападзе́нне, -я, н.

1. У міфічным біблейскім паданні: парушэнне першымі людзьмі, Адамам і Евай, запаветаў Бога.

2. Учынак, звязаны з парушэннем грамадскіх норм паводзін, маралі і пад. (кніжн.).


грэ́цкі¹ гл. грэчка.


грэ́цкі², -ая, -ае.

У некаторых назвах: грэчаскі. Г. арэх.


грэ́цца, грэ́юся, грэ́ешся, грэ́ецца; незак.

1. Саграваць сябе, сваё цела. Г. на печы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Рабіцца цёплым, гарачым пад уздзеяннем агню, трэння. Вада грэецца. Піла грэецца.


грэцы́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова або выраз у якой-н. мове, запазычаны з грэчаскай мовы.


грэць, грэ́ю, грэ́еш, грэ́е; грэ́ты; незак.

1. Перадаваць сваю цеплыню. Сонца грэе.

2. Рабіць цёплым, награваць. Г. малако.

3. Захоўваць цеплыню, засцерагаць ад холаду. Кажух грэе добра.

4. перан. Супакойваць, суцяшаць. Г. сэрца. Грэюць матуліны вочы.

Грэць рукі на чым (разм., неадабр.) — нажывацца несумленным спосабам.


грэ́часкі гл. грэкі.


грэ́чка, -і, ДМ -чцы, ж.

Травяністая меданосная расліна сямейства грэчкавых, а таксама зерне гэтай расліны, з якога робяць крупы і муку.

|| прым. грэ́чкавы, -ая, -ае і грэ́цкі, -ая, -ае. Грэчкавы мёд. Сямейства грэчкавых (наз.). Грэцкія крупы.


грэ́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Грэшны чалавек.

|| ж. грэ́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


грэ́шны, -ая, -ае.

Які многа награшыў або поўны граху, грахоў. Г. чалавек. Грэшныя думкі.


гуа́на, нескл., н.

Памёт дзікіх птушак, які скарыстоўваецца на ўгнаенне.


гуа́ш, -ы, ж.

Непразрыстая фарба, а таксама карціна, малюнак, выкананыя гэтай фарбай.

|| прым. гуа́шавы, -ая, -ае.


гу́ба, -ы, мн. -ы, губ, ж.

Тоўсты, падобны на капыт грыб, які паразітуе на дрэвах і выклікае гніенне драўніны.

|| прым. гу́бавы, -ая, -ае.


губа́¹, -ы́, мн. гу́бы і (з ліч. 2, 3, 4) губы́, губ, Д -а́м, ж.

Скурна-мускульная рухомая складка, якая ўтварае край рота. Верхняя г. Сціснуць губы. Кусаць губы (таксама перан.: выражаць злосць, незадавальненне).

|| памянш. гу́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

|| прым. губны́, -а́я, -о́е.


губа́², -ы́, мн. гу́бы і (з ліч. 2, 3, 4) губы́, губ, Д -а́м, ж.

Назва марскіх заліваў і бухт на поўначы Расіі. Анежская г.


губа́³, -ы́, ж. (разм.).

Гаўптвахта. Пасадзіць на губу.


губа́сты, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і губаты.


губа́ты, -ая, -ае (разм.).

3 вялікімі тоўстымі губамі¹.


губашлёп, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., груб.).

Разява, расцяпа.


губерна́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Начальнік якой-н. тэрытарыяльнай адзінкі ў некаторых краінах.

|| прым. губерна́тарскі, -ая, -ае.


губе́рня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расіі ў розныя часы.

І пайшла пісаць губерня (разм.) — усё прыйшло ў рух, пачаўся перапалох.

|| прым. губе́рнскі, -ая, -ае.


губі́ць, гублю́, гу́біш, гу́біць; незак., каго-што.

1. Рабіць непрыгодным, нішчыць. Г. лес.

2. Прыводзіць да гібелі, забіваць. Г. звяроў.

3. перан. Марна, дарэмна траціць (час, сродкі, сілы і пад.). Г. лепшыя гады.

|| зак. пагубі́ць, -гублю́, -гу́біш, -гу́біць; -гу́блены.


гу́бка¹ гл. губа¹.


гу́бка², -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

1. Мнагаклетачная беспазваночная марская жывёліна тыпу прасцейшых.

2. Мяккі наздраваты касцяк гэтай жывёліны, які добра ўбірае вільгаць і служыць для мыцця, а таксама падобны выраб з гумы і іншых матэрыялаў. Мыцца губкай.

|| прым. гу́бкавы, -ая, -ае.


гу́бка³, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж. (гіст.).

Мера нітак, прыгатаваных на аснову для ткання палатна. Выткала сем губак палатна.


губкава́ты, -ая, -ае.

Порысты, падобны на губку². Губкаватая рызіна.


губля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. Прападаць, знікаць. Дробныя рэчы часта губляюцца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Рабіцца непрыметным, нябачным. Сцежка гублялася ў бярэзніку.

3. перан. Траціць самавалоданне, хвалявацца. Ён не губляўся ні пры якіх абставінах.

|| зак. згубі́цца, згублю́ся, згу́бішся, згу́біцца.


губля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., каго-што.

1. Пазбаўляцца чаго-н., пакідаючы невядома дзе па няўважлівасці. Г. пальчаткі.

2. перан. Перастаць мець што-н., валодаць чым-н. Г. надзею. Г. слых.

3. Марна траціць што-н. Дарэмна г. час.

4. Збівацца з чаго-н., не заўважаць чаго-н. Г. сцежку.

|| зак. згубі́ць, згублю́, згу́біш, згу́біць; згу́блены. Лепей з разумным з., чым з дурным знайсці (прыказка).


губны́ гл. губа¹.


губча́ты, -ая, -ае.

Тое, што і губкаваты.


гувернёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Выхавацель дзяцей у сям’і, звычайна іншаземец.

|| прым. гувернёрскі, -ая, -ае.

|| ж. гуверна́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так; прым. гуверна́нцкі, -ая, -ае.


гугено́ты, -аў, адз. -но́т, -а, м.

Французскія пратэстанты 16—17 стст., якіх праследавалі каталіцкая царква і ўрад.


гугня́віць, -ня́ўлю, -ня́віш, -ня́віць; незак.

Гаварыць у нос.


гугня́вы, -ая, -ае.

Які гаворыць у нос.

|| наз. гугня́васць, -і, ж.


гу-гу́.

У выразе: ні гу-гу, у знач. вык. (разм.) — маўчаць, не гаварыць ні слова або просьба ці загад маўчаць. Пра гэта — нікому ні гу-гу.


гуд, -у, М -дзе, м.

Працяжны аднатонны гук.


гудзе́ць, -джу́, -дзі́ш, -дзі́ць; -дзі́м, -дзіце́, -дзя́ць; -дзі́; незак.

Тое, што і гусці.

|| зак. прагудзе́ць, -джу́, -дзі́ш, -дзі́ць; -дзі́м, -дзіце́, -дзя́ць; -дзі́.

|| наз. гудзе́нне, -я, н.


гудо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м.

1. Механічны свісток, які падае сігналы. Паравозны г.

2. Працяжны аднастайны гук свістка ці сірэны. Выходзіць па гудку.

|| прым. гудо́чны, -ая, -ае.


гудрані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак., што.

Пакрыць (пакрываць) гудронам. Г. шашу.

|| зак. таксама загудрані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


гудро́н, -у, м.

Чорнае смалістае рэчыва, якое атрымліваецца пры перагонцы нафты.

|| прым. гудро́нны, -ая, -ае.


гуж, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

Скураная ці вераўчаная пятля ў хамуце, пры дапамозе якой прымацоўваюць аглоблі да дугі. Узяўся за г. — не кажы, што не дуж (прыказка).

|| прым. гужавы́, -а́я, -о́е.


гужавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. гуж.

2. Які выконваецца жывой цяглавай сілай. Г. транспарт.


гу́жам, прысл.

1. На калёсах ці санях. Вазіць лес г.

2. Адзін за адным. Па вузкай сцяжынцы ўсе ішлі г.


гуз, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

Жаўлак ад удару або нараст на целе чалавека, жывёлы; наогул пукатая няроўнасць. Набіць г. на лбе. На спіне ў каровы гузы.

|| прым. гузавы́, -а́я, -о́е.


гузава́ты, -ая, -ае.

3 гузамі і пукатасцямі. Гузаватая асіна.

|| наз. гузава́тасць, -і, ж.


гуза́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і гуз.


гуза́сты, -ая, -ае.

3 вялікімі гузамі. Г. дуб.

|| наз. гуза́стасць, -і, ж.


гу́зік, -а, мн. -і, -аў, м.

Зашпілька для адзення, звычайна ў выглядзе кружка.

|| памянш. гу́зічак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. гу́зікавы, -ая, -ае.


гук, -а і -у, мн. -і, -аў, м.

1. -у. Вагальныя рухі часцінак паветра або іншага асяроддзя, якія мы ўспрымаем органамі слыху. Хуткасць гуку. Г. стрэлу. Музычны г. (у адрозненне ад шуму).

2. -а. Найменшы членараздзельны элемент чалавечай мовы. Гукі беларускай мовы.

Ні гуку — пра поўнае маўчанне; не гавары, маўчы.

|| прым. гукавы́, -а́я, -о́е.


гука...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. гук, гукавы, напр.: гукалакатар, гукапеленгатар, гукасігнальны, гукаўспрымальны, гукавымаўленне, гуказапісны, гукамантаж, гукарэжысёр, гукарэжысура, гукапаглынальнік.


гукаапера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па запісе гукаў (у 1 знач.).

|| прым. гукаапера́тарскі, -ая, -ае.


гукаафармі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Спецыяліст па шумавым афармленні спектакля.

|| прым. гукаафармі́цельскі, -ая, -ае.


гуказа́піс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Запіс спецыяльнымі апаратамі гаворкі або музыкі на плёнку, пласцінку і пад., а таксама плёнка, пласцінка з такім запісамі. Студыя гуказапісу.


гуказдыма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыбор для перадачы запісу грамафонных пласцінак на рэпрадуктар радыёпрыёмніка; адаптар.


гукаізаля́цыя, -і, ж.

Сукупнасць сродкаў і мер, якія забяспечваюць непранікальнасць гукаў і шуму ў памяшканне.

|| прым. гукаізаляцы́йны, -ая, -ае.


гукамаскіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

Тэхнічныя прыёмы, звязаныя з памяншэннем чутнасці гукаў артылерыйскіх выстралаў.

|| прым. гукамаскіро́вачны, -ая, -ае.


гуканепраніка́льны, -ая, -ае.

Які не прапускае гукаў, шумаў, ізаляваны ад іх. Гуканепранікальная камера.

|| наз. гуканепраніка́льнасць, -і, ж.


гука́нне, -я, н. (разм.).

1. гл. гукаць.

2. Перагукванне, каб сабрацца разам.

Гу́канне вясны — старажытны язычніцкі вясновы абрад, які сімвалізуе абуджэнне прыроды пасля працяглай зімы.


гукаперайма́нне, -я, н.

Імітацыя голасам або тэхнічнымі сродкамі прыроднага гучання (напр., ква-ква, ку-ку, мяў-мяў), а таксама слова, якое ўтварылася шляхам такога пераймання (напр., квакаць, кукаваць, мяўкаць).

|| прым. гукаперайма́льны, -ая, -ае.


гу́капіс, -у, м. (спец.).

Гукавыя паўторы для ўзмацнення мілагучнасці і сэнсавай выразнасці мастацкага маўлення.


гукаправо́дны, -ая, -ае.

Які прапускае гукі.

|| гукаправо́днасць, -і, ж.


гукапраніка́льны, -ая, -ае.

Які лёгка прапускае гукі, шумы. Гукапранікальныя сцены.

|| наз. гукапраніка́льнасць, -і, ж.


гукара́д, -а, М -дзе, мн. -ы́, -о́ў, м. (спец.).

Рад музычных гукаў, якія размешчаны ў якой-н. паслядоўнасці.


гукаспалучэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Спалучэнне гукаў мовы.


гукаўло́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыбор для ўлоўлівання шуму самалёта, падводнай лодкі і пад.


гука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Клікаць, зваць, падзываць. — Мама! Ідзі, — гукае дачка.

2. Гучна гаварыць, крычаць.

|| аднакр. гукну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. гука́нне, -я, н.


гул, -у, м.

Аддалены працяжны шум. Падземны г.


гуле́ц, -льца́, мн. -льцы́, -льцо́ў, м.

Удзельнік якой-н. гульні (спартыўнай, картачнай і пад.), ігрок.


гу́лі, -яў (разм.).

1. Гулянне, забава. Пайсці на г.

2. Марнае правядзенне часу. Г. не аднаго ў лапці абулі (прыказка).


гу́лкі, -ая, -ае.

1. Выразны па гуку, чутны здалёк. Гулкія крокі.

2. 3 моцным рэзанансам. Гулкая зала.

|| наз. гу́лкасць, -і, ж.


гуллі́вы, -ая, -ае.

Жартаўлівы, вясёлы, гарэзлівы. Г. настрой. Гуллівае дзіця.

|| наз. гуллі́васць, -і, ж.


гульба́, -ы́, ж. (разм.).

Гулянка, папойка.


гу́льдэн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Грашовая адзінка Нідэрландаў да 2002 г., а таксама залатая, а пасля сярэбраная манета ў некаторых еўрапейскіх краінах у 14—19 стст.


гу́льма,

У выразе: гульма гуляць — марна траціць час, зусім нічога не рабіць.


гульну́ць гл. гуляць.


гульня́, -і́, мн. гу́льні і (з ліч. 2, 3, 4) гульні́, -яў, ж.

1. гл. гуляць.

2. Занятак з мэтай забавы, адпачынку, звычайна па якіх-н. правілах. Г. ў шахматы. Спартыўныя гульні.

3. Камплект неабходных прадметаў для такіх заняткаў. Дзіцячая настольная г.

4. Наўмысныя тайныя дзеянні для дасягнення якой-н. мэты. Небяспечная г. Двайная г.

Алімпійскія гульні — міжнародныя спаборніцтвы па асноўных відах спорту, якія праводзяцца раз у чатыры гады.

Гу́льня слоў — дасціпны, каламбурны выраз.

|| прым. гульнявы́, -а́я, -о́е (да 2 і 3 знач.).


гульта́й, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Лянівы чалавек, лодар.

|| ж. гульта́йка, -і, ДМ -та́йцы, мн. -і, -та́ек.

|| прым. гульта́йскі, -ая, -ае.


гультаява́ць, -таю́ю, -таю́еш, -таю́е; -таю́й; незак.

Ухіляцца ад работы; лодарнічаць.


гуля́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ля́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ля́к (разм.).

Той, хто нічога не робіць і разгульна жыве.


гуля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Вечарынка з пачастункам або вясёлае правядзенне часу ў кампаніі.


гуля́нне, -я, н.

1. гл. гуляць.

2. Масавае свята пад адкрытым небам. Народнае г.


гуля́ны, -ая, -ае.

Які ўжываўся ў гульні. Гуляная калода карт.


гуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. з кім-чым і без дап. Забаўляцца, пацяшацца (звычайна пра дзяцей). Г. з катом. Г. у жмуркі. Дзеці гуляюць у кубікі. Зробіш урокі — можаш г.

2. Хадзіць адпачываючы; прагульвацца. Г. у парку.

3. у што. Праводзіць час за якім-н. спартыўным заняткам. Г. у футбол.

4. перан. Перамяшчацца ў розных напрамках; распаўсюджвацца. Па хаце гуляе вецер. За акном гуляе завіруха. Па твары гуляла ўсмешка.

5. Мець выхадны дзень, не працаваць. Г. цэлы дзень.

6. Быць свабодным, незанятым (пра зямлю, рэчы і пад.). Агарод гуляе.

7. Весяліцца (з танцамі, песнямі, музыкай). Г. да ночы. Г. вяселле.

8. з кім. Быць у блізкіх адносінах; любіцца (разм.).

Гуляць з агнём — брацца за рызыкоўную справу, не думаючы аб выніках.

Гуляць у маўчанку (разм., неадабр.) — ухіляцца ад размовы.

|| зак. пагуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і згуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е (да 3 знач.).

|| аднакр. гульну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 7 знач.).

|| наз. гульня́, -і́, ж. (да 1 знач.) і гуля́нне, -я, н. (да 1, 2, 5 і 7 знач.).


гуля́ш, -у́, м.

Страва з кусочкаў мяса ў соусе.

|| прым. гуля́шны, -ая, -ае.


гу́ма, -ы, ж.

Эластычны матэрыял, які атрымліваецца шляхам вулканізацыі каўчуку; рызіна.

|| прым. гу́мавы, -ая, -ае. Г. мячык. Гумавая прамысловасць.


гумава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; незак., што.

Насычаць гумай, прарызіньваць.


гумані́зм, -у, м.

1. Гуманнасць, чалавечнасць у грамадскай дзейнасці, у адносінах да людзей.

2. Прагрэсіўны рух эпохі Адраджэння ў імя вызвалення асобы чалавека ад феадальнай ідэалогіі і догматаў рэлігіі.

|| прым. гуманісты́чны, -ая, -ае.


гумані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Дзеяч або прыхільнік гуманізму.

|| прым. гумані́сцкі, -ая, -ае.


гуманіта́рны, -ая, -ае.

1. Звернуты да асобы чалавека, да яго правоў і інтарэсаў. Гуманітарныя праблемы.

2. Аб навуках: які звязаны з вывучэннем грамадства, культуры і гісторыі народа ў адрозненне ад прыродазнаўчых і тэхнічных навук. Гуманітарная адукацыя.

|| наз. гуманіта́рнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


гуманіта́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Спецыяліст па гуманітарных навуках.


гума́нны, -ая, -ае.

Чалавекалюбівы, дабрачынны, прасякнуты павагай да людзей. Гуманныя мэты.

|| наз. гума́ннасць, -і, ж.


гу́мар, -у, м.

1. Дабрадушна-жартаўлівыя адносіны да чаго-н. Валодаць гумарам. Пачуццё гумару.

2. У мастацтве: паказ якой-н. з’явы ў дабрадушна-смешным, камічным выглядзе, а таксама літаратурны твор, заснаваны на гэтым прыёме. Аддзел сатыры і гумару ў газеце.

|| прым. гумарысты́чны, -ая, -ае.


гумары́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Аўтар або выканаўца гумарыстычных твораў.

2. Чалавек, схільны да гумару.

|| ж. гумары́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. гумары́сцкі, -ая, -ае.


гумары́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Сукупнасць гумарыстычных мастацкіх твораў.

2. Нешта смешнае, камічнае (разм.).

|| прым. гумарысты́чны, -ая, -ае. Гумарыстычныя апавяданні. Г. часопіс.


гумарэ́ска, -і, ДМ -рэ́сцы, мн. -і, -сак, ж.

Невялікі літаратурна-мастацкі або музычны твор жартоўнага характару.


гу́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

1. Кавалачак гумы для сцірання напісанага.

2. Прагумаваная тасьма, а таксама шнур з гумавымі ніткамі.

|| прым. гу́мкавы, -ая, -ае.


гумні́шча, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

Месца, на якім было гумно.


гумно́, -а́, мн. гу́мны і (з ліч. 2, 3, 4) гумны́, -аў, н.

Вялікая халодная будыніна для складвання і абмалоту збожжа, а таксама пляцоўка перад гэтай будынінай.

|| прым. гуме́нны, -ая, -ае.


гумо́р, -у, м.

Добры стан, душэўны настрой. Нешта ён сёння не ў гуморы.


гу́ны, -аў, адз. гун, -а, м.

Група старажытных цюркамоўных плямён, якія ў 2—4 стст. уварваліся ў Еўропу.


гу́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

1. Зрэбная посцілка.

2. Пакрывала для коней, якое закрывае тулава.

|| прым. гу́нькавы, -ая, -ае.


гу́паць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Глуха стукаць, удараць. Гупаў адзінюткі цапок.

|| аднакр. гу́пнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. гу́пат, -у, М -паце, м. і гу́панне, -я, н.


гу́рба, -ы, мн. -ы, гурб і -аў, ж.

Куча снегу, намеценая ветрам. Да платоў намяло вялікія гурбы снегу.


гурма́, -ы́, ж. (разм.).

Шумлівая група людзей, ватага.


гурма́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Любіцель і знаток вытанчаных страў.

|| ж. гурма́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. гурма́нскі, -ая, -ае.


гурма́нства, -а, н.

Захапленне вытанчанымі стравамі.


гурт, -а́ і -у, М -рце, мн. гурты́, -о́ў, м.

1. -у. Група людзей, натоўп. Г. вучняў.

2. -у. Статак буйной рагатай жывёлы, авечак і пад. На лузе г. авечак.

3. у знач. прысл. гу́ртам. Разам, сумесна; натоўпам. Цягнуць г. воз. Ісці г. Бегчы г.

4. -а́. Група (у 2 знач.), якая выконвае поп- або рок-музыку. Вядомы г.

|| памянш. гурто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. гуртавы́, -а́я, -о́е.


гуртаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто суправаджае, гоніць гурт (у 2 знач.).

|| прым. гуртаўшчы́цкі, -ая, -ае.


гуртко́вец, -ко́ўца, мн. -ко́ўцы, -ко́ўцаў, м. (разм.).

Удзельнік гуртка (у 2 знач.).


гуртко́ўшчына, -ы, ж.

Дзейнасць, абмежаваная вузкімі інтарэсамі якога-н. гуртка, групы людзей у межах калектыву.


гурто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. гл. гурт.

2. Група людзей з агульнымі інтарэсамі, якія аб’ядналіся для сумеснай дзейнасці, сумесных заняткаў. Драматычны г.

|| прым. гуртко́вы, -ая, -ае (да 2 знач.).


гурча́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -чы́ць; незак.

Раўнамерна, прыглушана гудзець (пра матор, ваду і пад.). Пад акном гурчаў трактар.

|| наз. гурча́нне, -я, н.


гу́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

У ісламе: вечна юная прыгажуня, якая жыве ў раі і цешыць праведнікаў, што туды трапілі.


гуса́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Самец гусі.


гуса́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

У царскай Расіі і некаторых іншаземных арміях: ваенны з часцей лёгкай кавалерыі, якія насілі форму венгерскага ўзору.

|| прым. гуса́рскі, -ая, -ае.


гусегадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне гусей.


гу́сеніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Шырокі металічны ланцуг, які надзяваецца на колы трактара, танка для лепшай праходнасці.

|| прым. гу́сенічны, -ая, -ае.


гу́слі, -яў.

Мнагаструнны шчыпковы музычны інструмент славянскіх народаў.

|| прым. гу́сельны, -ая, -ае.


гусля́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Музыкант, які іграе на гуслях, а таксама спявак, які спявае пад звон гусляў.

|| прым. гусля́рскі, -ая, -ае.


гу́снуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не; гус, гу́сла; незак. (разм.).

Станавіцца больш густым (у 2 знач.), гусцець. Варэнне гусне.


густ, -у, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Адчуванне, разуменне прыгожага. Апранацца з густам.

2. Схільнасць да чаго-н. У розных людзей розныя густы. Гэта мне па гусце (падабаецца).

3. Стыль, манера. Зрабіць падарунак на свой г.


густа... і густа-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. густы, напр.: густавалосы, густалісты, густанаселены, густацёрты, густацякучы, густазялёны.


густаўшчы́на, -ы, ж. (разм.).

Ацэнка якіх-н. з’яў толькі з пункту гледжання свайго суб’ектыўнага густу (у 2 знач.).


густо́ўны, -ая, -ае.

3 густам. Г. гарнітур.


густы́, -а́я, -о́е.

1. Які складаецца з мноства аднародных прадметаў, размешчаных блізка адзін каля аднаго. Г. бярэзнік. Густое жыта. Буракі растуць густа (прысл.).

2. Не вадкі, з аслабленай цякучасцю, насычаны. Густая смятана.

3. Шчыльны, малапранікальны для зроку, святла. Г. туман. Густыя воблакі.

4. Пра голас: паўнагучны. Г. бас.

|| наз. густата́, -ы́, ДМ -таце́, ж. і гушчыня́, -і́, ж.


гусце́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е; незак.

Рабіцца густым або больш густым. Лес гусцее. Туман гусцее.

|| зак. загусце́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е і пагусце́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е.


гусці́, гуду́, гудзе́ш, гудзе́; гудзём, гудзяце́, гуду́ць; гуў, гула́, -ло́; гудзі́; незак.

1. Утвараць працяжны аднатонны гук. Вецер гудзе ў коміне. Гудзе матор. У вушах гуло (безас.).

2. Бесперапынна ныць ад болю, стомленасці. Рукі аж гудуць.

|| зак. прагусці́, -гуду́, -гудзе́ш, -гудзе́; -гудзём, -гудзяце́, -гуду́ць; прагу́ў, -гула́, -гуло́ (да 1 знач.).

|| наз. гудзе́нне, -я, н.


гусь, -і, мн. гу́сі, -е́й, ж.

Дзікая і свойская вадаплаўная птушка з доўгай шыяй. Як з гусі вада (таксама перан.: нічога не дзейнічае).

|| памянш.-ласк. гу́ска, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.

|| прым. гусі́ны, -ая, -ае.


гусяня́ і гусянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня гусі.


гуся́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Памяшканне для гусей. Пабудавалі новы г.


гуся́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

1. Работніца, якая даглядае гусей.

2. Прадаўгаватая авальная пасудзіна з тоўстымі сценкамі для смажання і тушэння гусей, качак, курэй.


гуся́ціна, -ы, ж.

Гусінае мяса як ежа.


гу́та, -ы, ДМ гу́це, мн. -ы, гут, ж.

Даўнейшая назва шклозавода. Працаваў на гуце.

|| прым. гу́тавы, -ая, -ае.


гуталі́н, -у, м.

Мазь для чысткі і паліроўкі скуранога абутку.

|| прым. гуталі́навы, -ая, -ае.


гутапе́рча, -ы, ж.

Пластычная скурападобная маса, па ўласцівасцях блізкая да каўчуку.

|| прым. гутапе́рчавы, -ая, -ае.


гу́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Дзелавая або сардэчная размова. Г. спачатку не ладзілася.

2. Даклад, паведамленне, звычайна з удзелам слухачоў для абмену думкамі. Правесці гутарку.


гутарко́вы, -ая, -ае.

Якім карыстаюцца ў гутарцы, уласцівы вуснай народнай мове. Г. стыль. Гутарковая мова.


гутарлі́вы, -ая, -ае.

Схільны да размоў, гаварлівы. Г. чалавек.

|| наз. гутарлі́васць, -і, ж.


гу́тарыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., з кім і без дап.

Размаўляць, весці гутарку. Г. са старшынёй.


гу́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Рабочы, які працаваў на гуце, вырабляў шкло.

|| прым. гу́тніцкі, -ая, -ае.


гуча́нне, -я, н.

1. гл. гучаць.

2. перан. Накіраванасць, характар, сэнс. Вострае сацыяльнае г. п’есы.


гуча́ць і гучэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -чы́ць; незак.

1. Утвараць гукі, раздавацца (пра гукі). Струны гучаць глуха. Гучыць вясёлая мелодыя.

2. перан. Успрымацца як нешта важнае, урачыстае, прыгожае і пад. Кібернетыка — гэта гучыць! Чалавек! Гэта гучыць горда.

3. Вынікаць, праяўляцца. У гэтым пытанні гучыць сумненне. У голасе гучыць радасць.

|| наз. гуча́нне, -я, н. (да 1 знач.).


гучнагавары́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Прыбор для ўзмацнення гукаў.


гучнагало́сы, -ая, -ае.

3 гучным голасам.

|| наз. гучнагало́сасць, -і, ж.


гучне́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -е́е; незак.

Рабіцца больш моцным (пра гукі). Галасы гучнелі.


гу́чны, -ая, -ае.

1. Які характарызуецца выразным, далёка чутным гукам. Г. голас. Гучная мелодыя.

2. перан. Які атрымаў шырокую вядомасць. Гучная слава. Гучнае імя.

3. перан. Напышлівы, многаабяцаючы. Гучныя фразы.

|| наз. гу́чнасць, -і, ж.


гучо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

Маладая галінка, атожылак, парастак. Адсадзіць г.

|| прым. гучко́вы, -ая, -ае.


гучэ́ць гл. гучаць.


гу́шкалка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Тое, што і арэлі.

|| прым. гу́шкалкавы, -ая, -ае.


гу́шкацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Рытмічна калыхацца з аднаго боку ў другі або зверху ўніз. Г. на арэлях. Г. на марскіх хвалях.

|| аднакр. гушкану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.

|| наз. гу́шканне, -я, н.


гу́шкаць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што (разм.).

1. Рытмічна гайдаць, калыхаць з аднаго боку ў другі або зверху ўніз. Г. дзіця.

2. 3 захапленнем падкідаць каго-н. на руках.

|| аднакр. гушкану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. гу́шканне, -я, н.


гу́шча, -ы, ж.

1. Густы асадак (стравы, раствору і пад.). На дне засталася г. Г. дзяцей не разганяе (прыказка).

2. Тое, што і гушчар.

3. Самае густое месца ў чым-н., цэнтр. Уціснуцца ў самую гушчу натоўпу. Быць у гушчы падзей (перан.).


гушча́р, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Густы ўчастак лесу. Непралазны г.


гушча́рнік, -у, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і гушчар.


гушчыня́, -і́, ж.

1. гл. густы.

2. Тое, што і гушчар. Лясная г.

3. Тое, што і гушча (у 3 знач.). У гушчыні натоўпу.


гушчэ́ча, -ы, ж. (разм.).

Тое, што і гушчар. З лазовай гушчэчы не выбрацца.


гы́ркацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Сварыцца з кім-н., лаяцца.

|| наз. гы́рканне, -я, н.


гы́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Пра сабаку: пагрозліва вурчаць. Гыркаў сабака.

2. перан. Груба гаварыць, бурчаць (разм.). Г. на дзяцей.

|| аднакр. гы́ркнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. гы́рканне, -я, н.


гэ́бель, -бля, мн. -блі, -бляў, м.

Сталярны інструмент у выглядзе калодкі з шырокім лязом для стругання дрэва.

|| памянш. гэ́блік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. гэ́бельны, -ая, -ае.


гэй, выкл.

Воклік, якім звяртаюцца да каго-н. Гэй, пастой! Гэй, вы, коні!


гэ́та, часц.

1. указ. Служыць для выдзялення, падкрэслівання таго ці іншага слова ў сказе. Г. мы прыйшлі.

2. Удакладняе сэнс выказніка, які выражаны назоўнікам, прыметнікам, інфінітывам ці прыслоўем. Праца — г. крыніца нашага багацця. Жыццё — г. барацьба.

3. узмацн. Узмацняе сэнс, значэнне папярэдняга займенніка, прыслоўя, часціцы ў пытальных, клічных і даданых сказах. Ці г. ты яшчэ з работы ідзеш?


гэ́так, прысл.

Тое, што і так. Даўно б г. І г. далей. І так і г.


гэ́такі і гэ́ткі, -ая, -ае, займ.

Тое, што і такі.


гэ́тулькі, прысл. і займ. указ. (разм.).

Столькі, так многа. Вам нельга г. чытаць. Г. людзей сышлося, як ніколі!


гэ́ты, -ага, м., гэ́та (гэ́тая), -ай, ж., гэ́та (гэ́тае), -ага, н., мн. гэ́тыя, -ых, займ. указ.

1. Паказвае на асобу або прадмет, якія знаходзяцца перад вачамі. Г. ці той лес? Гэтага чалавека не сустракаў ніколі.

2. Паказвае на адрэзак часу, пра які ідзе гаворка. Гэтымі днямі на рыбу не прыйдзецца ісці.

3. Паказвае на ўжо вядомую асобу або прадмет. Дзіўны чалавек г. Галілей! Ах, гэтыя модніцы!


гюрза́, -ы́, мн. гю́рзы, -аў, ж.

Ядавітая змяя сямейства гадзюк.


гяу́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

У мусульман: пагардлівая назва чалавека іншай веры.


да, прыназ. з Р.

1. Выражае прасторавыя адносіны, указвае месца ці прадмет, да якіх скіравана дзеянне. Плысці да берага.

2. Ужыв. для абазначэння мяжы, да якой пашыраецца дзеянне, з’ява і пад. Падкасаць штаны да каленяў.

3. Ужыв. для абазначэння велічыні, памеру чаго-н. Барада да пояса. Кажух да пят.

4. Паказвае на час, да якога адбываецца дзеянне. Працаваць ад раніцы да вечара.

5. Ужыв. для падкрэслівання такой падзеі, якая адбылася раней чаго-н. іншага. У кансерваторыю паступіў да прызыву ў армію.

6. Ужыв. для вызначэння ступені якасці, якой дасягае дзеянне, стан. Крычаць да знямогі. Надраіць да бляску.

7. Ужыв. для ўказання на прадмет, асобу, на якую накіравана дзеянне. Сватацца да дзяўчыны. Дакрануцца да шафы. У мяне да цябе справа ёсць. Рыхтавацца да экзаменаў. Імкнуцца да новых поспехаў.

8. Ужыв. для вызначэння прыгоднасці да чаго-н. Здатны да музыкі. Спрытны да працы.

9. Ужыв. пры абазначэнні прадмета, асобы, з’явы, да якіх ёсць патрэба, зацікаўленасць, схільнасць. Аматар да танцаў. Цяга да спорту.

10. Ужыв. для выражэння адносін да каго-, чаго-н. Павага да старэйшых. Нянавісць да акупантаў.

11. Ужыв. для абазначэння падабенства, блізкасці да каго-, чаго-н. Падобны да бацькі.

12. Ужыв. для паказання паўнаты колькаснага ахопу каго-, чаго-н. Фільм зацікавіў усіх — ад малога да старога. Разлічыцца да капейкі.

13. Ужыв. для выражэння прыблізнай колькасці чаго-н. Зала змяшчае да васьмісот чалавек.

14. У спалучэнні з прыназ. «ад» і другім лічэбнікам ужыв. для абазначэння абмежавальных велічынь чаго-н. Дзеці ад трох да пяці гадоў.

15. Ужыв. ў выразе пры развітанні. Да пабачэння. Да новых сустрэч.

16. Ужыв. ў пачатку загалоўкаў навуковых артыкулаў, даследчых прац. Да пытання аб паходжанні мовы. Да пытання аб электрадынаміцы цел, якія рухаюцца.


да..., прыстаўка.

1. Служыць для ўтварэння дзеясловаў са знач. завяршэння дзеяння, давядзення яго да канца, да якой-н. мяжы або дасягнення мэты, напр.: даварыць, даесці, дапісаць, дажыць, даплысці.

2. Служыць для ўтварэння дзеясловаў са знач. прыбаўлення да ранейшага, напр.: даатрымаць, дакупіць, даўкамплектаваць.

3. Удзельнічае ва ўтварэнні дзеясловаў на -цца, -ся са знач. дамагчыся чаго-н., напр.: дабудзіцца, дазваніцца, даклікацца.

4. Служыць для ўтварэння дзеясловаў на -цца, -ся са знач. адмоўнай ацэнкі вынікаў дзеяння, напр.: дабегацца, дагуляцца, даскакацца.

5. Служыць для ўтварэння прыметнікаў са знач.: ранейшы, які адбыўся да таго, што абазначана ўтваральнай асновай, напр.: даваенны, дакастрычніцкі, датэрміновы.

6. Служыць для ўтварэння прыслоўяў са знач. меры дзеяння, напр.: дабяла, дагала, дачыста, дапаўна, дап’яна, дапазна, дацямна.


даабе́дзенны, -ая, -ае.

Які адбываецца, з’яўляецца да абеду. Даабедзенная прагулка.


даара́цца, -ару́ся, -арэ́шся, -арэ́цца; -аро́мся, -араце́ся, -ару́цца; -ары́ся; зак. (разм.).

1. Аручы, дасягнуць якога-н. месца. Д. да лесу.

2. Працуючы на ворыве, вельмі стаміцца. Даараўся да таго, што ног не чуе.

|| незак. даво́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дааста́тку, прысл. (разм.).

Да канца, поўнасцю. Выліць усё д.


даа́тамны, -ая, -ае.

Які існаваў да выкарыстання атамнай энергіі. Д. перыяд.


даба́віць, -ба́ўлю, -ба́віш, -ба́віць; -ба́ўлены; зак., каго-што і чаго.

1. Даць, наліць, насыпаць і пад. дадаткова, звыш таго, што маецца, што прызначана, або папоўніць тое, чаго не стае. Д. вады. Д. солі ў халаднік.

2. Сказаць або напісаць у дадатак. Д. некалькі слоў да пісьма. Усё зразумела, д. нечага.

|| наз. дабаўле́нне, -я, н.


даба́ўка, -і, ДМ -ба́ўцы, мн. -і, -ба́вак, ж.

Тое, што дабаўлена, прыбаўка (у 1 знач.). Верашчаку елі і прасілі дабаўкі.

|| прым. даба́вачны, -ая, -ае.


дабе́гчы, -бягу́, -бяжы́ш, -бяжы́ць; -бяжы́м, -бежыце́, -бягу́ць; дабе́г, -гла; -бяжы́; зак.

Бягом дасягнуць якога-н. месца. Д. да хаты.

|| незак. дабяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дабе́льваць гл. дабяліць.

дабіра́цца гл. дабрацца.


дабіра́ць гл. дабраць.


дабі́цца, -б’ю́ся, -б’е́шся, -б’е́цца; -б’ёмся, -б’яце́ся, -б’ю́цца; зак., чаго.

Настойлівымі намаганнямі дамагчыся чаго-н. Д. прызнання. Д. свайго.

|| незак. дабіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дабі́ць, -б’ю́, -б’е́ш, -б’е́; -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; -бі́ты; зак.

1. каго (што). Прыкончыць (у 2 знач.) раненага, падстрэленага. Паляўнічы дабіў звера. Гэтыя весткі зусім дабілі старога (перан.).

2. перан., каго-што. Канчаткова разграміць. Д. варожыя сілы.

3. што. Канчаткова разбіць што-н. недабітае, трэснутае; перабіць усё, што засталося цэлым. Д. талеркі.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), што і чаго. Скончыць біць, утвараць гукі (пра гадзіннік). Гадзіннік не паспеў д. шостага ўдару, як пачалася нарада.

5. што. Увагнаць да канца. Д. цвік.

6. перан., што. Завяршыць якую-н. работу. К вечару дабілі жніво.

Дабіць да ручкі (разм.) — давесці да развалу, да поўнай непрыгоднасці.

|| незак. дабіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дабра... (гл. добра...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. замест «добра...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: дабрадзейны, дабрадушны, дабратворны.


дабрабы́т, -у, М -бы́це, м.

Дастатак, забяспечанасць. Клапаціцца пра д. народа.


Дабраве́шчанне і дабраве́сце, -я, н. (з вялікай літары).

Веснавое хрысціянскае свята: абвяшчэнне Дзеве Марыі аб будучым нараджэнні Хрыста.


дабраво́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м.

Тое, што і добраахвотнік.


дабраво́льніцкі, -ая, -ае.

Тое, што і добраахвотніцкі.


дабраво́льны, -ая, -ае.

Тое, што і добраахвотны.


дабрадзе́й, -дзе́я, мн. -дзе́і, -дзе́яў, м.

Той, хто робіць дабро, дапамагае, аказвае паслугу каму-н. На словах д., а на справе ліхадзей (з нар.).

|| ж. дабрадзе́йка, -і, ДМ -дзе́йцы, мн. -і, -дзе́ек.


дабрадзе́йны, -ая, -ае.

Гатовы дапамагчы іншым; дабрачынны. Дабрадзейныя людзі.

|| наз. дабрадзе́йнасць, -і, ж.


дабраду́шны, -ая, -ае.

Добры і мяккі па характары чалавек. Гэта была дабрадушная і прыемная жанчына.

|| наз. дабраду́шнасць, -і, ж.


дабра́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Добры, спагадлівы чалавек. Ён д. па натуры.

|| ж. дабра́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. дабра́цкі, -ая, -ае.


дабра́нач, выкл., у знач. вык. (разм.).

Ужыв. як пажаданне спакойнай ночы пры развітанні вечарам.


дабрата́, -ы́, ДМ -раце́, ж.

Спагадлівасць, душэўная прыхільнасць да людзей, імкненне рабіць усё добрае для іншых. У яго вачах свяцілася д.


дабратво́рны, -ая, -ае.

Які добра ўздзейнічае на каго-, што-н.; спрыяльны. Д. ўплыў прыроды на чалавека.

|| наз. дабратво́рнасць, -і, ж.


дабра́цца, -бяру́ся, -бярэ́шся, -бярэ́цца; -бяро́мся, -бераце́ся, -бяру́цца; -бра́ўся, -бра́лася; -бяры́ся; зак., да каго-чаго.

1. Пасля затраты часу або сіл няскора дайсці, даехаць да якога-н. месца. Д. да вёскі.

2. Прыкладаючы намаганні, дасягнуць разумення чаго-н. Д. да сутнасці справы.

3. перан. Атрымаць магчымасць узяцца за каго-, што-н.; расправіцца з кім-н. (разм.). Я да цябе яшчэ дабяруся.

|| незак. дабіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дабра́ць, -бяру́, -бярэ́ш, -бярэ́; -бяро́м, -бераце́, -бяру́ць; -бяры́; -бра́ны; зак., каго-што і каго-чаго.

1. Сабраць дадаткова, да поўнай меры. Д. ягад у кош.

2. Выбіраючы, знайсці патрэбнае. Д. крэсла да гарнітура. Д. матэрыі на сукенку.

3. Завяршыць набор чаго-н. (кнігі, артыкула і пад.). Д. кнігу.

|| незак. дабіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дабрачы́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Чалавек, які вызначаецца дабрынёй, чула адносіцца да людзей, дапамагае, чым можа.

|| ж. дабрачы́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. дабрачы́нніцкі, -ая, -ае.


дабрачы́нны, -ая, -ае.

1. Звязаны з матэрыяльнай дапамогай каму-н. Д. канцэрт.

2. Накіраваны на грамадскую карысць. Дабрачыннае аб’яднанне.

|| наз. дабрачы́ннасць, -і, ж.


дабрая́касны, -ая, -ае.

1. Добрай якасці, які задавальняе патрабаванні. Дабраякасныя прадукты.

2. У медыцыне: не злаякасны. Дабраякасная пухліна.

|| наз. дабрая́каснасць, -і, ж.


дабро́, -а́, н.

1. Усё станоўчае, карыснае. Жадаць дабра каму-н.

2. Добрыя справы, учынкі. За маё д. ды мне ў рабро (з нар.). Зрабіць многа дабра людзям.

3. Маёмасць, рэчы, пажыткі (разм.). У іх куфры поўныя дабра.

4. Што-н. нягоднае, непатрэбнае, дрэннае (разм., іран.). Такога дабра нам і дарма не трэба.

Не з дабра — не ад добрага жыцця.

Не на дабро — пра тое, што можа прывесці да дрэнных вынікаў.


дабро́м, прысл. (разм.).

Па-добраму, без прымусу. Паслухай д., бо горш будзе.


дабро́ты, -ро́т і -аў.

Тое, што задавальняе чалавечыя патрэбы, дае матэрыяльны дастатак. Д. жыцця.


дабры́дзень, выкл., у знач. вык. (разм.).

Ужыв. як прывітанне пры сустрэчы днём.


дабрыня́, -і́, ж. (разм.).

1. Тое, што і дабрата.

2. Раскоша, хараство, любата. Якая д. раніцай на сенажаці!


дабрысці́, -брыду́, -брыдзе́ш, -брыдзе́; -брыдзём, -брыдзяце́, -брыду́ць; -бры́ў, -брыла́, -ло́; -брыдзі́; зак. (разм.).

Марудна, з цяжкасцю дайсці куды-н., да якога-н. месца. Д. ў горад.


дабрэ́ць, -рэ́ю, -рэ́еш, -рэ́е; незак.

Станавіцца лепшым, больш добрым.

|| зак. падабрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е.


дабудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; зак.

1. Скончыць пабудову, будаўніцтва.

2. Надбудаваць.

|| звар. дабудава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца.


дабудзі́цца, -буджу́ся, -бу́дзішся, -бу́дзіцца; зак., каго.

Разбудзіць не адразу, прымусіць прачнуцца. Санлівага не дабудзішся, лянівага не дашлешся (прыказка).


дабы́так, -тку, м. (разм.).

Дабро, пажыткі. Прывёз з сабой увесь д.


дабы́ць, -бу́ду, -бу́дзеш, -бу́дзе; зак.

Прабыць дзе-н. да пэўнага тэрміну ці да канца. Д. выпрабавальны тэрмін. Д. да канца сходу.


дабяга́ць гл. дабегчы.


дабяла́, прысл.

1. Чыста, да белага колеру. Вымыць сарочку д.

2. Да белага напалу. Нагрэць д.


дабялі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -бе́ліцца; зак. (разм.).

Канчаткова выбеліцца. Палатно дабеліцца на сонцы.


дабялі́ць, -бялю́, -бе́ліш, -бе́ліць; зак.

1. Закончыць пабелку ці бяленне чаго-н. Д. сцены.

2. Выбеліць што-н. да якога-н. месца.

|| незак. дабе́льваць, -аю, -аеш, -ае.


давае́нны, -ая, -ае.

Які існаваў ці з’явіўся да вайны. Д. будынак. Д. ўзровень развіцця прамысловасці.


дава́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Дабаўка да таго, што ўзважваецца, калі ў ім не хапае вагі. Сыр з даважкай.


дава́жыць, -ва́жу, -ва́жыш, -ва́жыць; зак.

1. Закончыць узважванне чаго-н.

2. Важачы што-н., дадаць пэўную колькасць да поўнай вагі.

|| незак. дава́жваць, -ваю, -ваеш, -вае.


давазі́ць, -важу́, -во́зіш, -во́зіць; зак., што.

Скончыць возку чаго-н. Усё сена не паспелі д.


давалачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; -ло́к, -лакла́, -ло́; -лачы́; -ло́чаны; зак., што (разм.).

3 цяжкасцю данесці, дацягнуць да якога-н. месца. Ледзь давалок мех бульбы. Хлопцы не змаглі д. лодку да возера.

|| незак. давалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


давалачы́ся, -лаку́ся, -лачэ́шся, -лачэ́цца; -лачо́мся, -лачаце́ся, -лаку́цца; -ло́кся, -лакла́ся, -ло́ся; -лачы́ся; зак. (разм.).

3 цяжкасцю дайсці, дабрацца да якога-н. месца. Ледзь давалокся да хаты.

|| незак. давалака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дава́льны,

У выразе: давальны склон — склон, які адказвае на пытанні: каму? чаму?


давары́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ва́рыцца; зак.

Зварыцца канчаткова; стаць гатовым для ўжывання. Мяса даварылася.


дава́цца гл. дацца.


дава́ць, даю́, дае́ш, дае́; даём, даяце́, даю́ць; незак.

1. гл. даць.

2. у знач. часц. дава́й(це). У спалучэнні з інф. незак. ці 1 ас. мн. буд. азначае прапанову, запрашэнне зрабіць што-н. разам, сумесна (разм.). Давай бегаць. Давайце паснедаем.

3. у знач. часц. дава́й. У спалучэнні з інф. незак. служыць для выражэння энергічнага пачатку дзеяння. Раззлаваўся дзед, адперазаў папружку і давай гнаць падшыванцаў з саду. Прыбег і д. крычаць.


даваява́цца, -ваю́юся, -ваю́ешся, -ваю́ецца; -ваю́йся; зак. (разм.).

Ваюючы, пацярпець няўдачу, атрымаць непрыемнасці. Канец вайне. Хопіць, даваяваліся. Д. да кантузіі.


даве́дацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. што, чаго, пра каго-што, аб кім-чым. Сабраць, атрымаць звесткі аб кім-, чым-н. Многа чаго ён даведаўся з кніг. 3 розных крыніц можна д. пра дзейнасць Францыска Скарыны.

2. аб кім-чым, пра каго-што. Атрымаць даведку, запытацца аб чым-н. Д. аб стане хворага.

3. каго. Наведаць каго-н., прыйсці да каго-н. (разм.). Д. бацькі.

|| незак. даве́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


даве́дачны, -ая, -ае.

Які дае даведкі або змяшчае розныя даведкі. Даведачнае бюро. Даведачная кніга.


даве́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Звесткі аб чым-н., атрыманыя кім-н. пасля пошукаў, запытання. Звярнуцца па даведку. Атрымаць даведку.

2. Дакумент з такімі звесткамі. Д. з месца працы.


даве́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Кніга з кароткімі і дакладнымі звесткамі аб чым-н. Тэлефонны д. Арфаграфічны д.


даве́зці, -вязу́, -вязе́ш, -вязе́; -вязём, -везяце́, -вязу́ць; -вёз, -вёзла; -вязі́; -вёзены; зак., каго-што.

1. Везучы, даставіць да месца. Д. да вакзала.

2. Прывезці дадаткова таго, чаго не хапае. Д. цэмент на будоўлю.

|| незак. даво́зіць, -во́жу, -во́зіш, -во́зіць.


даве́йваць гл. давеяць.


даве́ку, прысл.

Да канца жыцця. Маленькі сабака д. шчаня (з нар.).


даве́р, -у, м.

Тое, што і давер’е.


даве́ранасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

Дакумент, які дае права каму-н. дзейнічаць ад імя таго, хто выдаў гэты дакумент. Д. на атрыманне пасылкі.


даве́раны, -ая, -ае.

1. Надзелены давер’ем. Давераная асоба.

2. у знач. наз. даве́раны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Той, хто дзейнічае па чыёй-н. даверанасці. Паслаць свайго даверанага.


даве́р’е, -я, н.

Упэўненасць у чыёй-н. добрасумленнасці, шчырасці, у правільнасці чаго-н. і заснаваныя на гэтым адносіны да каго-, чаго-н. Лічбы не выклікаюць давер’я. Заслужыць д. народа.


даве́рлівы, -ая, -ае.

Які лёгка верыць у шчырасць, праўдзівасць, адносіцца да ўсіх з давер’ем; заснаваны на давер’і. Д. чалавек. Д. тон. Даверлівыя адносіны.

|| наз. даве́рлівасць, -і, ж.


даве́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Асоба, якая выдала каму-н. даверанасць ад свайго імя.

|| ж. даве́рніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. даве́рніцкі, -ая, -ае.


даве́рны, -ая, -ае (спец.).

Які сведчыць аб даручэнні каму-н. чаго-н., які з’яўляецца даверанасцю. Д. дакумент. Давернае пісьмо.

|| наз. даве́рнасць, -і, ж.


даве́рху, прысл.

Да самых верхніх краёў. Наліць у бочку вады д.

Знізу даверху

1) усюды, у любым месцы;

2) ад ніжэйшых інстанцый да вышэйшых.


даве́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак., каму-чаму.

Паверыць каму-, чаму-н., паспадзявацца на каго-, што-н. Яму можна д.


даве́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каму каго-што або з інф.

Праяўляючы давер’е, даручыць. Д. таварышу машыну. Д. атрымаць зарплату.

|| незак. давяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даве́сці¹, -вяду́, -вядзе́ш, -вядзе́; -вядзём, -ведзяце́, -вяду́ць; -вёў, -вяла́, -ло́; -вядзі́; -вёдзены; зак.

1. каго (што) да чаго. Ведучы, даставіць да якога-н. месца. Д. старога да хаты.

2. што да чаго. Пракласці, правесці да якога-н. месца. Д. шашу да райцэнтра.

3. што да чаго. Займаючыся якой-н. справай, работай, дасягнуць пэўнай мяжы. Д. справу да канца.

4. каго-што да чаго. Прывесці ў які-н. стан. Д. да слёз.

5. што да каго-чаго. Абавязаць да выканання (задання, разнарадкі і пад.). Д. план да кожнага.

6. што. Падагнаць, прыладзіць адно к аднаму. Д. аконную раму.

Давесці да ведама (афіц.) — паведаміць, праінфармаваць, перадаць.

Давесці да торбы (разм.) — прывесці да беднасці, да жабрацтва.

|| незак. даво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць.


даве́сці², -вяду́, -вядзе́ш, -вядзе́; -вядзём, -ведзяце́, -вяду́ць; -вёў, -вяла́, -вяло́; -вядзі́; -вёдзены; зак., што.

Даказаць, пацвердзіць правільнасць чаго-н. фактамі, довадамі. Д. тэарэму.

|| незак. даво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць.


даве́сціся, -вядзецца; -вяло́ся; безас., зак.

Здарыцца, прыйсціся. Давялося папрацаваць сакратаром сельсавета.

|| незак. даво́дзіцца, -во́дзіцца; -во́дзілася.


даве́яць, -ве́ю, -ве́еш, -ве́е; -ве́й; -ве́яны; зак., што.

Закончыць веянне чаго-н. Д. ячмень.

|| незак. даве́йваць, -ваю, -ваеш, -вае.


давідна́, прысл.

Да світання, пакуль не развіднее. Гарох змалацілі яшчэ д.


даві́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для выціскання соку з ягад, садавіны. Д. прэс.


даві́цца, даўлю́ся, да́вішся, да́віцца; незак., чым.

1. Задыхацца ад чаго-н., што засела ў горле, або прыступу кашлю, смеху і пад. Д. косткай.

2. перан. Харчавацца чым-н., што прыелася, абрыдла. Д. бульбай.

|| зак. удаві́цца, удаўлю́ся, уда́вішся, уда́віцца (да 1 знач.) і падаві́цца, -даўлю́ся, -да́вішся, -да́віцца (да 1 знач.).


даві́ць¹, даўю́, даўе́ш, даўе́; даўём, даўяце́, даўю́ць; даві́; даві́ты; зак., што.

Закончыць віццё чаго-н. Д. вяроўку.

|| незак. давіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даві́ць², даўлю́, да́віш, да́віць; незак. (разм.).

1. Налягаць, націскаць цяжарам. Цяжкая зброя давіць на плечы.

2. перан. Прыгнятаць, падаўляць.


даво́дзіцца, -во́джуся, -во́дзішся, -во́дзіцца; незак.

1. гл. давесціся.

2. каму кім. Быць у роднасных адносінах з кім-н. Ён даводзіцца мне дзядзькам.


даво́дзіць¹ гл. давесці¹.


даво́дзіць² гл. давесці².


даво́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (спец.).

Наданне вырабу дакладных памераў шляхам механічнай падгонкі, шліфоўкі. Д. дэталей.

|| прым. даво́дачны, -ая, -ае. Д. станок.


ДАВО́ЗІЦ̀Ь гл. давезці.


даво́лі, прысл.

1. (у спалучэнні з прым. або прысл.). У значнай ступені, у вялікай колькасці. Прыйшлося дабірацца д. доўга.

2. безас., у знач. вык. Дастаткова, колькі трэба. Дома ўсяго д.

3. безас. з інф. або з Р. Хопіць, досыць, пара спыніць. Д. слоў, справа патрэбна!


даво́рвацца гл. даарацца.


давучы́цца, -вучу́ся, -ву́чышся, -ву́чыцца; зак.

1. Завяршыць сваю адукацыю, закончыць навучанне чаму-н. Вайна не дазволіла д.

2. да чаго. Правучыцца да якога-н. тэрміну. Д. да восьмага класа.

3. да чаго. Працяглай вучобай давесці сябе да якіх-н. непрыемных вынікаў (разм.). Давучыцца да прытуплення зроку.

|| незак. даву́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


давучы́ць, -вучу́, -ву́чыш, -ву́чыць; -ву́чаны; зак.

1. каго-што. Давесці навучанне каго-н. да канца. Д. сына.

2. што. Вывучыць што-н. поўнасцю або да якой-н. мяжы. Д. табліцу множання. Д. урок. Д. паэму да другога раздзела.

|| незак. даву́чваць, -аю, -аеш, -ае.


давы́бары, -аў.

Дадатковыя выбары на вызваленыя, вакантныя месцы. Д. дэпутатаў у Нацыянальны сход.


давы́браць, -беру, -бераш, -бера; -беры; -браны; зак., каго.

Дадаткова выбраць каго-н. куды-н. Д. дэпутата.

|| незак. давыбіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


давяза́ць, -вяжу́, -вя́жаш, -вя́жа; -вяжы́; -вя́заны; зак., што.

1. Закончыць вязанне чаго-н. Д. шкарпэткі.

2. Закончыць звязванне чаго-н. Д. снапы.

|| незак. давя́зваць, -аю, -аеш, -ае.


давяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. даверыць.

2. каму. Выказваць пачуццё даверу. Ён мне давярае ва ўсім.


давяршы́ць, -вяршу́, -ве́ршыш, -ве́ршыць; -ве́ршаны; зак., што.

Давесці да канца, скончыць. Д. пачатую справу.

|| незак. давярша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. давяршэ́нне, -я, н.


дагаблява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

1. Скончыць габляваць. Д. дошкі.

2. Давесці габляванне да якой-н. мяжы. Д. бэльку да сярэдзіны.


дагавары́цца, -вару́ся, -во́рышся, -во́рыцца; зак.

1. Прыйсці да згоды шляхам перагавораў. Д. аб ліквідацыі ракет сярэдняй далёкасці.

2. У размове, разважаннях дайсці да якой-н. крайнасці. Дагаварыліся да таго, што пачалі лаяцца.


дагавары́ць, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; зак., што і без дап.

Скончыць гаварыць; давесці да канца пачатую прамову, выказаць сваю думку да канца. Дакладчыка перапынілі, не далі д.

|| незак. дагаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


дагаво́р, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Пісьмовае або вуснае пагадненне; дамова. Падпісаць д.

2. -а. Дакумент, у якім падаюцца звесткі аб узаемных абавязацельствах; дамова.

|| прым. дагаво́рны, -ая, -ае. На дагаворных пачатках.


дагаво́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Работнік, які працуе па дагаворы.

|| ж. дагаво́рніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. дагаво́рніцкі, -ая, -ае.


дагадзі́ць, -гаджу́, -го́дзіш, -го́дзіць; -го́джаны; зак., каму-чаму.

Задаволіць каго-н., зрабіўшы яму што-н. прыемнае; улагодзіць. Д. гасцям.


дагала́, прысл.

1. Да голага цела. Распрануцца д.

2. Не пакідаючы валасоў. Абстрыгся д.


дагандлява́цца, -лю́юся, -лю́ешся, -лю́ецца; -лю́йся; зак. (разм.).

Займаючыся гандлем, разарыцца, згалець. Д. да торбы.


даганя́ць гл. дагнаць.


дагарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., што.

Закончыць абгароджваць. Д. плот.

|| незак. дагаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.


дагартава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ту́ецца; зак.

Дасягнуць патрэбнага гарту. Сталь дагартавалася.

|| незак. дагарто́ўвацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -аецца.


дагартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

Давесці да патрэбнага гарту. Д. серп.

|| незак. дагарто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дагарто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж. і дагарто́ўванне, -я, н.


дагары́, прысл.

1. На спіне, на спіну. Ляжыць д.

2. Угору, уверх. Як ні ары, абы чорным д. (прыказка).

Дагары нагамі

1) у перавернутым, перакручаным становішчы (быць і пад.);

2) уніз галавой, кулём (падаць, ляцець і пад.).


дагарэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ры́ць; зак.

1. Згарэць да канца або да якой-н. мяжы. Дровы дагарэлі. Свечка дагарэла.

2. перан. Перастаць свяціцца; патухнуць. Зара дагарэла.

|| незак. дагара́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -а́е і дага́рваць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ае.


дагаспада́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм., іран.).

Давесці гаспадарку да заняпаду.


дагеста́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Насельніцтва Рэспублікі Дагестан, якая ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. дагеста́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. дагеста́нскі, -ая, -ае.


дагістары́чны, -ая, -ае.

Які адносіцца да пары, што папярэднічала з’яўленню пісьменнасці. Д. перыяд.


дагле́дзець, -гле́джу, -гле́дзіш, -гле́дзіць; -гле́дзь; -гле́джаны; зак., каго-што.

1. Паклапаціцца аб кім-, чым-н., акружыць увагай, стварыць добры догляд. Д. хворага. Д. дзяцей.

2. Заўважыць, не выпусціць з-пад увагі (звычайна з адмоўем). Не дагледзіш вокам — заплаціш бокам (прыказка).

|| незак. дагляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даглядзе́ць, -гляджу́, -глядзі́ш, -глядзі́ць; -глядзі́м, -гледзіце́, -глядзя́ць; -глядзі́; зак.

Скончыць прагляд чаго-н. Д. кінафільм.

|| незак. дагле́джваць, -аю, -аеш, -ае.


дагля́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто даглядае каго-, што-н., наглядае за кім-, чым-н. Д. коней.

2. Службовая асоба, якая даглядае дарожныя рэчы, грузы на мытні. Мытны д.

|| ж. дагля́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. дагля́дчыцкі, -ая, -ае.


дагматы́зм, -у, м.

Некрытычнае мысленне, якое апіраецца на догмы.

|| прым. дагматы́чны, -ая, -ае.


дагма́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які мысліць догмамі, схільны да дагматызму.


дагматы́чны, -ая, -ае.

1. гл. дагматызм.

2. Заснаваны на палажэннях, якія прымаюцца як бясспрэчныя, як догмы. Дагматычныя разважанні.

3. Катэгарычны, бяздоказны, які не дапускае пярэчанняў. Д. тон.

|| наз. дагматы́чнасць, -і, ж.


дагна́ць, -ганю́, -го́ніш, -го́ніць; -гані́; -гна́ны; зак.

1. каго-што. Параўняцца з тым, хто рухаецца і знаходзіцца наперадзе; нагнаць. Д. уцекача. Д. перадавікоў (перан.).

2. каго-што да каго-чаго. Гонячы, прымусіць дайсці куды-н., да якога-н. месца. Д. кароў да лесу.

3. што да чаго. Дасягнуць якіх-н. паказчыкаў (разм.). Д. выпрацоўку да дзвюх норм за змену.

4. што. Падагнаць, наладзіць як трэба. Д. касу́.

5. што да чаго. Увагнаць што-н. да канца. Д. цвік да плешкі.

|| незак. даганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. даго́нка, -і, ДМ -нцы, ж. (да 4 знач.).


даго́длівы, -ая, -ае.

Празмерна паслужлівы, угодлівы. Д. чалавек. Д. тон.

|| наз. даго́длівасць, -і, ж.


дагрузі́ць, -гружу́, -гру́зіш, -гру́зіць; -гру́жаны; зак.

1. што. Скончыць пагрузку чаго-н. Д. машыну.

2. Дадаць грузу да поўнай нагрузкі. Д. бульбу ў вагон.

|| незак. дагружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дагру́зка, -і, ДМ -зцы, ж.


дагука́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., каго. (разм.).

Клічучы каго-н., прымусіць адгукнуцца або прыйсці. У лесе цяжка д.


дагуля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак., да чаго (разм.).

Легкадумнымі, неасцярожнымі паводзінамі давесці сябе да непрыемнасцей. Дзеці дагуляліся з агнём да таго, што хату спалілі.

|| незак. дагу́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дагуля́ць, -ля́ю, -ля́еш, -ля́е; -ля́ны; зак., што.

1. Скончыць гуляць; правесці астатак часу (канікул, адпачынку і пад.) гуляючы. Д. вяселле. Д. дні адпачынку.

2. Скончыць гульню ў што-н. Д. партыю ў шахматы.

|| незак. дагу́льваць, -аю, -аеш, -ае.


дагэ́туль, прысл.

1. Да гэтага часу. Дзе ты блукаў д.? 2. Да гэтага месца. Ад горада д. дваццаць кіламетраў.*


дада́ны, -ая, -ае.

У выразах:

а) даданы сказ — частка складаназалежнага сказа, сінтаксічна падпарадкаваная галоўнаму сказу і звязаная з ім пры дапамозе злучніка або злучальнага слова;

б) даданы член сказа — член сказа, які паясняе і дапаўняе які-н. з галоўных членаў сказа.


дада́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Тое, што прыбаўляецца да чаго-н. Зрабіць дадаткі. Д. да раздзела кнігі.

2. Тое, што прыкладаецца да якога-н. падпіснога выдання. Часопіс з бясплатным дадаткам.


дадатко́вы, -ая, -ае.

Які з’яўляецца дапаўненнем да чаго-н. асноўнага, галоўнага. Д. цягнік. Дадатковыя заняткі. Д. набор слухачоў.


дада́тны, -ая, -ае.

1. Які мае патрэбныя ўласцівасці, якасці, заслугоўвае адабрэння. Д. бок падзей. Дадатная з’ява.

2. Які выражае адабрэнне; станоўчы. Дадатная ацэнка.

3. У матэматыцы: большы за нуль. Д. лік. Дадатная велічыня.

4. Від электрычнага зараду, носьбітамі якога з’яўляюцца пазітрон, пратон і інш. (спец.). Д. электрычны зарад.


дада́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -да́сца; -даду́цца; зак. (разм.).

Далучыцца, дабавіцца да чаго-н. Да ўсіх бядот дадалося і гэтае няшчасце.


дада́ць, -да́м, -дасі́, -да́сць; -дадзі́м, -дасце́, -даду́ць; -да́й; -да́дзены; зак.

1. каго-што і чаго. Даць, зрабіць, сказаць і пад. ў дадатак да чаго-н. Астатнія грошы дадам заўтра.

2. што да чаго. Сказаць або напісаць у дадатак да чаго-н. Да сказанага нечага д.

3. што да чаго. Прыкласці, далучыць. Да заявы д. медыцынскае заключэнне.

4. што да чаго. Скласці лікі. Да пяці д. чатыры.

|| незак. дадава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́; -даём, -даяце́, -даю́ць.

|| наз. дадава́нне, -я, н.


да́дзены, -ая, -ае.

1. Гэты, менавіта гэты. У д. момант. 2. у знач. наз. да́дзеныя, -ых. Тое, што і даныя. Эксперыментальныя д. Афіцыйныя д. Дакладныя д. Ён мае ўсе д. для навуковай работы.

Дадзеная велічыня — у матэматыцы: велічыня, якая загадзя вядомая і служыць для вызначэння іншых.


дадзе́ць, -дзе́ну, -дзе́неш, -дзе́не; зак. (разм.).

Прычыніць непрыемнасць, даняць, дапячы чым-н.; абрыдаць. Д. да нутра. Сварка гэта ўжо дадзела.

|| незак. дадзява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дадзяўбці́, -дзяўбу́, -дзяўбе́ш, -дзяўбе́; -дзяўбём, -дзеўбяце́, -дзяўбу́ць; -дзёўб, -дзяўбла́, -ло́; -дзяўбі́; -дзяўба́ны; зак., што.

1. Здзяўбці, з’есці да канца. Куры дадзяўблі зерне.

2. Прадзяўбці, скончыць дзяўбці (у 3 знач.). Д. дзірку долатам.

|| незак. дадзёўбваць, -ваю, -ваеш, -вае.


дадо́лу, прысл.

Данізу, на зямлю. Вецер дрэвы гне д.


дадо́му, прысл.

1. У сваю хату, кватэру; дамоў; на дом. Пасля работы прыйшоў д. Даць заданне д.

2. На радзіму, у родныя мясціны. Прыехаць д. на пабыўку.


дадра́ць, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дзяры́; -дра́ны; зак., што (разм.).

1. Скончыць драць. Д. паперы.

2. Надраць дадаткова, да пэўнай меры. Д. моху. Д. бульбы.

3. Знасіць да дзірак (вопратку, абутак і пад.). Д. боты.

|| незак. дадзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дадрукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

1. Надрукаваць да канца або да якога-н. месца. Д. кнігу. Д. старонку да палавіны.

2. Надрукаваць дадаткова. Д. сто экзэмпляраў тэзісаў.

|| незак. дадруко́ўваць, -ваю, -ваеш, -вае.

|| наз. дадруко́ўка, -і, ДМ -ко́ўцы (да 2 знач.), ж. і дадруко́ўванне, -я, н.


дадубі́ць, -дублю́, -ду́біш, -ду́біць; -ду́блены; зак., што.

Скончыць дубіць, выдубіць да канца. Д. скуру.

|| незак. даду́бліваць, -аю, -аеш, -ае.


даду́мацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак., да чаго.

Разважаючы, прыйсці да якога-н. заключэння, вываду. Д. да лепшага рашэння.

|| незак. даду́мвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дадурэ́цца, -э́юся, -э́ешся, -э́ецца; зак. (разм.).

Дурэючы, давесці сябе да непрыемных вынікаў.


дадушы́, выкл. (разм.).

Ужыв. як падмацаванне пры запэўніванні каго-н. у чым-н., па знач. блізкае да слова «далібог». Д., гэта праўда.


дады́баць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Марудна, з цяжкасцю дайсці да якога-н. месца; давалачыся.


дае́сці, дае́м, даясі́, дае́сць; даядзі́м, даясце́, даяду́ць; дае́ў, -е́ла; дае́ш; дае́дзены; зак., што.

З’есці да канца, скончыць есці. Д. верашчаку.

|| незак. даяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дае́хаць, -е́ду, -е́дзеш, -е́дзе; -е́хаў, -е́хала; -е́дзь; зак.

Едучы, дабрацца да якога-н. месца; прыехаць. Да горада можна д. на машыне.

|| незак. даязджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Пасудзіна, у якую дояць малако.


дажартава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак. (разм.).

Многа жартуючы, наклікаць на сябе непрыемнасці. Глядзі, хлопец, дажартуешся!


дажджава́ць, -джу́ю, -джу́еш, -джу́е; -джу́й; незак., што. (спец.).

Штучна арашаць з дапамогай спецыяльных установак.

|| наз. дажджава́нне, -я, н.

|| прым. дажджава́льны, -ая, -ае.


дажджаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Плашч з непрамакальнай тканіны для засцярогі ад дажджу.


дажджавы́ гл. дождж.


дажджаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбор для вымярэння колькасці атмасферных ападкаў.

|| прым. дажджаме́рны, -ая, -ае.


дажджлі́вы, -ая, -ае.

Багаты на дажджы, з частымі дажджамі. Дажджлівая восень.

|| наз. дажджлі́васць, -і, ж.


дажджо́м, прысл.

1. Падобна на дождж, як дождж, у вялікай колькасці. Іскры сыпаліся д.

2. У дождж. Нехочацца ісці д.


дажджы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Кропля дажджу. На шыбах з’явіліся першыя дажджынкі.


дажджы́ць, -джы́ць; безас., незак. (разм.).

Ісці, імжыць (пра дробны дождж). З самай раніцы дажджыць.


дажы́нкі, -нак.

Абрадавае свята заканчэння жніва. Спраўляць д.

|| прым. дажы́нкавы, -ая, -ае і дажы́начны, -ая, -ае.


дажы́цца, -жыву́ся, -жыве́шся, -жыве́цца; -жывёмся, -жывяце́ся, -жыву́цца; зак., да чаго (разм.).

Жывучы, дайсці да якога-н. незайздроснага стану, выніку. Дажыўся да таго, што людзі смяюцца.


дажы́ць, -жыву́, -жыве́ш, -жыве́; -жывём, -жывяце́, -жыву́ць; -жыві́; -жы́ты; зак.

1. да чаго. Дасягнуць якога-н. узросту; пражыць да якога-н. тэрміну. Не дажыў ён да светлых дзён перамогі.

2. што. Прабыць дзе-н. астатак часу, тэрміну. Д. тыдзень у санаторыі.

3. што. Выдаткаваць на пражыццё (разм.). Д. астатнія грошы.

|| незак. дажыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне для аўтаматычнага адмервання вадкіх або сыпкіх рэчываў, для раздзялення на дозы.

|| прым. даза́тарны, -ая, -ае.


дазвані́цца, -званю́ся, -зво́нішся, -зво́ніцца; зак., да каго-чаго і без дап.

Атрымаць адказ на тэлефонны званок. Цяжка д. ў канцылярыю.

|| незак. дазво́ньвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дазва́ння, прысл.

Поўнасцю, зусім, начыста. Ворагі зруйнавалі горад д. Узяць усё д.


дазва́цца, -заву́ся, -заве́шся, -заве́цца; -завёмся, -завяце́ся, -заву́цца; -заві́ся; зак., каго (разм.).

Завучы, клічучы, дамагчыся, каб хто-н. адгукнуўся. Паўгадзіны зваў і не змог д.


дазво́л, -у, м.

Згода на што-н.; права зрабіць што-н., а таксама дакумент на такое права. Д. на камандзіроўку.


дазво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

1. што. Даць дазвол, згадзіцца на што-н. Д. ад’езд.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Даць магчымасць. Гатунковае насенне дазволіць павысіць ураджай.

3. дазво́ль(це). Ужыв. як форма ветлівага звароту да прысутных пры пачатку якога-н. дзеяння. Дазвольце запрасіць вас на выстаўку.

|| незак. дазваля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


дазі́метр, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбор для вымярэння доз іанізуючых выпрамяненняў.

|| прым. дазіметры́чны, -ая, -ае.


дазіме́трыя, -і, ж. (спец.).

Галіна прыкладной фізікі, у якой вывучаюцца фізічныя велічыні, што характарызуюць дзеянне іанізуючых выпрамяненняў, а таксама сукупнасць метадаў вымярэння і разліку дозы іанізуючых выпрамяненняў.

|| прым. дазіметры́чны, -ая, -ае.


дазі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны і дазава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) дазіроўку, вызначаць дозу. Д. лякарства.

|| наз. дазі́раванне, -я, н. і дазава́нне, -я, н.


дазна́нне, -я, мн. -і, -яў, н. (спец.).

Папярэдняе расследаванне крымінальнай справы для ўстанаўлення факта злачынства і павінных у ім асоб.


дазна́цца, -на́юся, -на́ешся, -на́ецца; -на́ўся, -на́лася; зак. (разм.).

Выведаць і сабраць звесткі пра каго-, што-н., даведацца пра каго-, што-н. Д. пра злачынцаў.

|| незак. дазнава́цца, -наю́ся, -нае́шся, -нае́цца; -наёмся, -наяце́ся, -наю́цца.


дазо́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Абход для агляду. Крэйсер накіраваўся ў д.

2. Невялікі атрад, які пасылаецца для аховы і разведкі. Д. знаёміўся з мясцовасцю.

|| прым. дазо́рны, -ая, -ае. Дазорнае судна. Змяніць дазорнага (наз.).


дазо́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Службовая асоба, якая выконвае абавязкі па наглядзе за чым-н., ахове чаго-н. Д. маяка.

|| прым. дазо́рчы, -ая, -ае.


даімча́цца гл. дамчацца.


даімча́ць гл. дамчаць.


даі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., до́іцца; незак.

Даваць малако. Карова яшчэ доіцца.


даі́ць, даю́, до́іш, до́іць; до́ены; незак.

1. Выцэджваць малако з вымя. Д. кароў.

2. перан. Настойліва вымагаць у каго-н. сродкі і інш. (разм.).

|| зак. падаі́ць, -даю́, -до́іш, -до́іць; -до́ены.

|| наз. дае́нне, -я, н. і до́йка, -і, ДМ до́йцы, ж. (да 1 знач.).

|| прым. даі́льны, -ая, -ае. Даільная ўстаноўка.


дайгра́цца, -ра́юся, -ра́ешся, -ра́ецца; зак.

Легкадумнымі паводзінамі давесці сябе да непрыемнасцей. Дайграўся да таго, што пачалі балець рукі. Глядзі, дайграешся, галубок!

|| незак. дайграва́цца, -раю́ся, -рае́шся, -рае́цца; -раёмся, -раяце́ся, -раю́цца.


дайгра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Скончыць іграць. Д. вальс. Д. першы акт п’есы.

|| незак. дайграва́ць, -раю́, -рае́ш, -рае́; -раём, -раяце́, -раю́ць.

|| наз. дайграва́нне, -я, н.


дайма́ць гл. даняць.


дайсці́, дайду́, до́йдзеш, до́йдзе; дайшо́ў, дайшла́, -ло́; дайдзі́; зак.

1. да каго-чаго. Ідучы, накіроўваючыся, дасягнуць чаго-н., якога-н. месца, месцапрызначэння. Д. да станцыі. Тэлеграма дайшла ў той жа дзень.

2. Распаўсюджваючыся, дасягнуць, данесціся (пра гукі, пахі і інш.). Гук не дайшоў. Дайшлі чуткі аб аварыі самалёта.

3. Захавацца, зберагчыся. Да нас дайшлі старажытныя помнікі пісьменнасці.

4. да чаго. Дасягнуць якога-н. узроўню. Тэмпература дайшла да 30°.

5. да каго-чаго. Пранікнуць у свядомасць, зразумець (разм.). Сэнс заўвагі да яго не дайшоў. Сваім розумам дайшоў да ісціны.

6. перан., да чаго. Дасягнуць крайняй ступені праяўлення чаго-н. Д. да знямогі. Д. да шаленства.

7. Стаць гатовым (пра ежу) (разм.). Пірог дайшоў. Памідоры дойдуць на сонцы.

8. да чаго. Дасягнуць пэўнага службовага становішча. Д. да чына палкоўніка.

9. Памерці (разм.). Доўга мучыўся небарака, пакуль не дайшоў.

|| незак. дахо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.


даказа́льны, -ая, -ае.

Які можа быць даказаны. Д. тэзіс.

|| наз. даказа́льнасць, -і, ж.


даказа́ць, -кажу́, -ка́жаш, -ка́жа; -кажы́; -ка́заны; зак.

1. што. Дагаварыць да канца. Дайце яму д. сваю прамову.

2. што. Пацвердзіць што-н. фактамі, довадамі. Ён даказаў правільнасць сваіх меркаванняў. Д. сваю адданасць справе.

3. на каго (што). Зрабіць данос, нагаварыць на каго-н. (разм.).

4. (часцей з адмоўем). Зраўняцца з кім-н. у чым-н., зрабіць так, як не зробіць ніхто (разм.). Мая жонка пячэ такія пірагі, што і іншы кандытар не дакажа.

|| незак. дака́зваць, -аю, -аеш, -ае.


дака́зчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто даказвае на каго-н., даносіць, нагаворвае.

|| ж. дака́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. дака́зчыцкі, -ая, -ае.


дакана́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак. (разм.).

1. каго (што). Давесці да знямогі, да пагібелі; загубіць. Няволя даканала яго.

2. што. 3 цяжкасцю скончыць, завяршыць што-н. Даканалі ўборку бульбы.

|| незак. дако́нваць, -аю, -аеш, -ае.


дакапа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., да чаго.

1. Капа́ючы, дасягнуць чаго-н., знайсці што-н. Д. да клада.

2. перан. Даведацца, дашукацца (разм.). Д. да сутнасці.

|| незак. дако́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дакара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

Папракаць, выказваючы нездавальненне кім-, чым-н. Так няможна рабіць, — дакарала бабуля ўнука.

|| наз. дакара́нне, -я, н.


дакары́ць, -кару́, -ко́рыш, -ко́рыць; -ко́раны; зак., каго-што.

Скончыць карыць¹. Д. жэрдзе.


дакасі́цца, -кашу́ся, -ко́сішся, -ко́сіцца; -касі́ся; зак., да чаго (разм.).

1. Косячы, дайсці да якога-н. стану, да якіх-н. вынікаў. Д. да знямогі.

2. Косячы, дайсці да якога-н. месца, да пэўнай мяжы. Д. да дарогі.

|| незак. дако́швацца, -ваюся, -ваешся, -ваецца.


дакасі́ць, -кашу́, -ко́сіш, -ко́сіць; -ко́шаны; зак.

1. Закончыць касьбу чаго-н. Д. пожню.

2. Скасіць да пэўнага месца, да пэўнай мяжы. Д. да канавы.


дакастры́чніцкі, -ая, -ае.

Які адносіцца да часу, што папярэднічаў Кастрычніцкай рэвалюцыі. Д. перыяд.


дакаці́цца, -качу́ся, -ко́цішся, -ко́ціцца; зак.

1. Коцячыся, дасягнуць якога-н. месца. Клубок дакаціўся да парога.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Данесціся, пачуцца (пра гукі грому, гармат і пад.). Здалёку дакаціўся грукат гармат.

3. перан. Апусціцца (у 2 знач.), дайсці да непрыемнасцей (разм.). Д. да злачынства.

|| незак. дако́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дакаці́ць, -качу́, -ко́ціш, -ко́ціць; -ко́чаны; зак.

1. каго-што. Коцячы, перамясціць да якога-н. месца. Д. бочку да склепа.

2. Хутка даехаць куды-н. (разм.). За гадзіну дакацілі да горада.

|| незак. дако́чваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.).


дакі́нуць, -ну, -неш, -не; дакі́нь; -нуты; зак., што.

Кінуўшы, папасці ў якое-н. месца. Д. мяч да варот.

|| незак. дакіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і дакі́дваць, -аю, -аеш, -ае.


дакла́д¹, -а, М -ла́дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Публічнае паведамленне: разгорнутае асвятленне якой-н. тэмы. Навуковы д. Абмеркаванне даклада.

2. Вуснае ці пісьмовае паведамленне кіраўніку ўстановы аб службовых справах. Д. дырэктару.

3. Паведамленне аб прыходзе наведвальніка. Без даклада не ўваходзіць.

|| прым. дакладны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.). Дакладная запіска.


дакла́д², -у, М -дзе, м.

Дадатковы матэрыял пры пашыве вопраткі, абутку (падкладка, гузікі і інш.).


дакла́дны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае ісціне, правільны. Дакладная вага. Д. гадзіннік.

2. Поўнасцю адпаведны ўзору, правілам, патрабаванням. Дакладная копія. Д. пераклад.

3. Канкрэтны, вычарпальны, не прыблізны. Д. ўлік. Д. адрас.

4. Акуратны, пунктуальны. Д. выканаўца.

5. У якім асобныя элементы выразна аддзелены адзін ад аднаго. Дакладныя рухі. Дакладныя прыёмы.

Дакладныя навукі — навукі, заснаваныя на матэматычных метадах.

|| наз. дакла́днасць, -і, ж.


дакладны́ гл. даклад¹.


дакла́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які робіць даклад (у 1 знач.).

|| ж. дакла́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


дакла́савы, -ая, -ае.

Першабытнаабшчынны, які існаваў або адносіўся да падзелу грамадства на класы. Дакласавае грамадства.


даклі́кацца, -клічуся, -клічашся, -клічацца; -клічся; зак., каго (разм.).

Клічучы, вымусіць адгукнуцца. Цяжка яго д.


даклы́паць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Павольна, з цяжкасцю дайсці да якога-н. месца. Ледзь даклыпаў да хаты.


даклярава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што і з інф. (разм.).

Паабяцаць (абяцаць) зрабіць што-н. Дакляраваў абавязкова прыйсці.

|| незак. таксама дакляро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


дако́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

1. Давесці да канца, завяршыць пачатае. Д. крыць страху.

2. Дабіць, даканаць, прыкончыць (разм.). Д. параненага звера.

|| незак. дако́нчваць, -аю, -аеш, -ае.


дако́пкі, -пак.

Завяршэнне ўборкі бульбы.


дако́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Папрок, выказаны каму-н. за што-н. Выказаць д. за дрэнную работу.


дако́рлівы, -ая, -ае.

Які выражае дакор. Д. позірк.

|| наз. дако́рлівасць, -і, ж.


дако́скі, -сак і -скаў.

Завяршэнне касьбы. Касцы справілі д.


дакрану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. да каго-чаго. Даткнуцца да каго-, чаго-н. Печ так нагрэлася, што не д.

2. да чаго. Паспытаць, паспрабаваць што-н. (звычайна з адмоўем). Вельмі спяшаліся, да пачастунку нават не дакрануліся.

|| незак. дакрана́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дакрасава́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -су́е; зак.

Скончыць красаваць, адкрасаваць (пра збажыну). Дакрасавала жыта.

|| незак. дакрасо́ўваць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ае.


дакро́іць, -кро́ю, -кро́іш, -кро́іць; -кро́ены; зак., што.

1. Закончыць кройку чаго-н. Д. сукенку.

2. Адрэзаць дадатковую частку ад цэлага або парэзаць што-н. дадаткова на кавалкі. Д. хлеб.

|| незак. дакро́йваць, -аю, -аеш, -ае.


дакрыча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; -чы́ся; зак. (разм.).

1. каго. Моцна клічучы каго-н., вымусіць адклікнуцца. Крычаў, крычаў, так і не дакрычаўся вас.

2. да чаго. Крыкам давесці сябе да непажаданых вынікаў. Д. да хрыпаты.


дактара́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая залічана ў дактарантуру для падрыхтоўкі дысертацыі на саісканне вучонай ступені доктара навук.

|| ж. дактара́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дактара́нцкі, -ая, -ае.


дактаранту́ра, -ы, ж.

Форма павышэння кваліфікацыі асобы з мэтай атрымання вучонай ступені доктара навук.


дактара́т, -у, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Іспыты на ступень доктара ў вышэйшай школе Заходняй Еўропы.


дакто́рка і до́ктарка, -і, мн. -і, -рак, ж. (разм.).

Жанчына-ўрач. Прыступіла да працы новая д.


дактры́на, -ы, мн. -ы, -ры́н, ж.

Вучэнне, навуковая філасофская, палітычная, ідэалагічная і пад. канцэпцыя. Ваенная д.


дактрынёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Чалавек, які ўпарта трымаецца якой-н. дактрыны, догмы; схаласт.

|| прым. дактрынёрскі, -ая, -ае.


дактрынёрства, -а, н. (кніжн.).

Дактрынёрскія адносіны да рэчаіснасці; дагматызм.


дактылало́гія, -і, ж. (спец.).

Своеасаблівая форма маўлення глуханямых: узнаўленне пры дапамозе пальцаў рук арфаграфічнай формы слова; ручная азбука.

|| прым. дактылалагі́чны, -ая, -ае.


дактыласкапі́я, -і, ж. (спец.).

Вывучэнне будовы ліній скуры на ўнутраным баку пальцаў рук, а таксама метад устанаўлення асобы па адбітках пальцаў.

|| прым. дактыласкапі́чны, -ая, -ае. Д. аналіз.


да́ктыль, -я, м. (спец.).

Трохскладовая вершаваная стапа з націскам на першым складзе ў сілаба-танічным вершаскладанні.

|| прым. дактылі́чны, -ая, -ае. Дактылічная страфа.


даку́ка, -і, ДМ -ку́цы, ж. (разм.).

1. Турбота, клопат. Спіць дзіця, не ведае дакукі.

2. Нуда, маркота. З дакукі піша пісьмы.

3. Надакучлівая просьба, справа. Яго заявы — адна д.


даку́ль, прысл. (разм.).

1. Да якога месца. Д. ідзе аўтобус?

2. Да якога часу. Д. яго чакаць?


дакуме́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Дзелавая папера, што пацвярджае права на што-н. Апраўдальны д. Д. аб адукацыі.

2. Пасведчанне, што пацвярджае асобу прад’яўніка. Праверка дакументаў.

3. Пісьмовыя помнікі, якія сведчаць пра гістарычныя падзеі. Старажытнабеларускія граматы — гістарычныя дакументы. Архіўныя дакументы.


дакументава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Абгрунтаваць (абгрунтоўваць) дакументамі (у 1 знач.).


дакумента́льны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца дакументам. Д. матэрыял.

2. Заснаваны на дакументах, на фактах, уласцівы дакументу. Д. фільм. Дакументальная дакладнасць.

|| наз. дакумента́льнасць, -і, ж.


дакумента́цыя, -і, ж.

1. Абгрунтаванне чаго-н. пры дапамозе дакументаў (у 1 знач.). Падрабязная д.

2. зб. Дакументы (у 1 знач.). Тэхнічная д.

|| прым. дакументацы́йны, -ая, -ае.


дакуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

Надакучваць каму-н., станавіцца непрыемным. Дзеці ўвесь дзень дакучалі бацьку. За што возьмецца, усё яму адразу ж дакучае.

|| зак. даку́чыць, -чу, -чыш, -чыць.


даку́члівы, -ая, -ае.

Які дакучае, назаляе. Восеньскія дакучлівыя дажджы.

|| наз. даку́члівасць, -і, ж.


далажы́ць¹, -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; -ло́жаны; зак.

1. што, аб чым, пра што. Паведаміць каму-н. аб чым-н. Д. аб ходзе справы. Д. пра здарэнне.

2. аб кім, пра каго. Паведаміць аб прыходзе наведвальніка. Далажыце пра мяне дырэктару.

|| незак. дакла́дваць, -аю, -аеш, -ае.


далажы́ць², -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; зак., што і чаго.

Палажыць дадаткова; дадаць, дакласці. Д. у слоік варэнне. Д. яшчэ дзясятку.

|| незак. дакла́дваць, -аю, -аеш, -ае.


далако́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы, які капае магілу на могілках. Далакопы ўзяліся за рыдлёўкі.


даламі́т, -у, М -мі́це, м.

Мінерал шаравата-белага колеру, які складаецца з вуглякіслых солей кальцыю і магнію.

|| прым. даламі́тавы, -ая, -ае. Даламітавыя залежы.


даледавіко́вы, -ая, -ае.

Які адносіцца або існаваў да перыяду з’яўлення ледавікоў. Д. перыяд.


дале́й, прысл.

1. Выш. ст. да прыслоўя далёка. Бачыць вока далёка, а розум яшчэ д. (прыказка).

2. Наперадзе, на пэўнай адлегласці. Д., за жытам, пачынаецца бярэзнік.

3. Затым, потым, у далейшым. Д. усё будзе добра.

4. Працягваючы пачатае. Чытаць д.

І гэтак далей (скарочана і г.д.) — ужыв. ў канцы пералічэння як указанне на тое, што пералічэнне можа быць працягнута.


дале́йшы, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца працягам папярэдняга; наступны. Далейшыя перагаворы.

2. у знач. наз. дале́йшае, -ага, н. Будучыня. У далейшым будзем рабіць інакш.


да́леч, -ы, мн. да́лечы, -аў, ж. (разм.).

1. Далёкае месца, аддаленая мясцовасць. Не паеду ў такую д.

2. Вялікая прастора, прасцяг. Блакітная д. над галавой.


далечыня́, -і́, мн. далячы́ні, -чы́нь і -яў і далячы́нь, -і, мн. далячы́ні, -ей і -яў, ж.

Тое, што і даль. Разгледзець далечыню (далячынь) у бінокль.


далёка...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. далёкі (у 1 знач.), з далёкай адлегласці, напр.: далёкадзейны, далёкапрывозны, далёкаструменны, далёкаўсходні.


далёка, прысл.

1. На вялікай адлегласці ад чаго-н. Школа знаходзіцца д.

2. у знач. вык. Пра значную адлегласць да каго-, чаго-н. Д. пайсці (таксама перан.: дабіцца поспехаў у жыцці). Д. зайсці (таксама перан.: выйсці за межы дапушчальнага). Д. завесці (таксама перан.: мець сур’ёзныя вынікі). Далей у лес — больш дроў (прыказка). Да вёскі яшчэ д.

3. у знач. вык. Пра няскоры надыход чаго-н. Да зімы д.

4. безас., у знач. вык. Шмат чаго не хапае ў параўнанні з кім-, чым-н. Мне да цябе д.

Далёка хадзіць не трэба за чым (разм.) — лёгка прывесці прыклад, доказ для пацвярджэння чаго-н. За прыкладамі далёка хадзіць не трэба.

Далёка не заедзеш чым або на чым (разм.) — многага не даб’ешся, не будзе толку. На хлусні далёка не заедзеш.


далёкаўсхо́дні, -яя, -яе.

Які знаходзіцца на Далёкім Усходзе, мае адносіны да Далёкага Усходу. Д. клімат. Далёкаўсходнія гарады.


далёкі, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца, адбываецца на вялікай адлегласці або які мае вялікую працягласць. Далёкая планета. Д. стрэл. Далёкая дарога. На далёкіх подступах (таксама перан.). Далёкая старонка без ветру сушыць (прыказка).

2. Аддзелены ад сучаснага вялікім прамежкам часу. Далёкае мінулае.

3. Які не мае блізкіх кроўных сувязей. Д. родзіч.

4. перан. Які мае мала агульнага з кім-, чым-н. Мы з ім далёкія людзі. Д. ад навукі чалавек.

5. ад чаго. Які не мае намеру рабіць што-н., думаць пра што-н. Я д. ад думкі абражаць вас.

6. (толькі з адмоўем). Разумны, кемлівы (разм.). Дзяўчына не надта далёкая.

|| наз. далёкасць, -і, ж. (да 1—3 знач.).


далібо́г, выкл. (разм.).

Ужыв. для запэўнівання ў чым-н., пацверджання чаго-н. Д., я тут ні пры чым.


даліка́тнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Быць залішне далікатным; цырымоніцца.

|| зак. падаліка́тнічаць, -аю, -аеш, -ае.


даліка́тны, -ая, -ае.

1. Ветлівы, ласкавы ў абыходжанні з людзьмі. Гэта спакойны, д. чалавек.

2. Які патрабуе асцярожных, тактоўных адносін (разм.). Я да вас па далікатным пытанні.

3. Складаны, тонкі, выпеставаны. Далікатныя рукі. Чалавек далікатнага складу.

4. Кволы, мяккі, прыемны навобмацак. Чаравікі з далікатнай скуры.

|| наз. даліка́тнасць, -і, ж.


далікатэ́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Рэдкая, вытанчаная, вельмі смачная страва. Пакаштуйце нашых далікатэсаў.

|| прым. далікатэ́сны, -ая, -ае.


далі́на, -ы, мн. -ы, -лі́н, ж.

Роўная прастора ўздоўж рачнога ложа або падоўжаная ўпадзіна паміж гор ці ўзгоркаў. Рачная д. Горная д.

Сіліконавая даліна — цэнтр высокіх тэхналогій з развітай інфраструктурай, у якім у асноўным размешчаны прадпрыемствы электроннай прамысловасці.

|| прым. далі́нны, -ая, -ае. Далінныя лугі.


далі́ць, -лію́, -ліе́ш, -ліе́; -ліём, -ліяце́, -лію́ць і далью́, -лье́ш, -лье́; -льём, -льяце́, -лью́ць; далі́ў, -ліла́, -ліло́, -лілі́; далі́ -лі́це; -лі́ты; зак., што і чаго.

Наліваючы, дабавіць да якога-н. узроўню. Д. гаршчок. Д. у шклянку заваркі.

|| незак. даліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дало́нь, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Унутраны бок кісці рукі. Закрыць твар далонямі.

|| памянш. дало́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек.

|| прым. дало́невы, -ая, -ае.


дало́ў, прысл. (разм.).

1. На зямлю, на падлогу. Камень з воза паляцеў д.

2. Прэч, вон. Д. штурмаўшчыну! Шапкі д.!


далуча́льны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для далучэння. Д. провад.

2. У граматыцы: які з’яўляецца дапаўненнем, дадаткам да чаго-н. або які служыць для далучэння ці заснаваны на спосабе далучэння. Далучальныя адносіны. Д. злучнік. Д. сказ.


далучы́цца, -лучу́ся, -лу́чышся, -лу́чыцца; зак., да каго-чаго.

1. Дабавіцца да чаго-н., стварыць адно цэлае з чым-н. Да групы экскурсантаў далучылася яшчэ пяць чалавек.

2. Згадзіўшыся з кім-, чым-н., прымкнуць. Д. да грамадскага жыцця краіны. Д. да дэманстрантаў.

|| незак. далуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. далучэ́нне, -я, н.


далучы́ць, -лучу́, -лу́чыш, -лу́чыць; -лу́чаны; зак., што.

1. Прылучыць да чаго-н., прыбавіць. Д. дакументы да справы.

2. Пазнаёміць з чым-н. Д. дзяцей да музычнай культуры.

|| незак. далуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. далучэ́нне, -я, н.


даль, -і, мн. -і, -яў і -ей, ж.

1. Далёкі прастор; прасцяг, шыр. Далі леглі сінім морам.

2. (звычайна з азначэннем). Далёкае месца. Блакітная д. Праклалі шлях у касмічныя далі.


дальбо́г, выкл. (разм.).

Тое, што і далібог.


дальнаба́чны, -ая, -ае.

Здольны прадбачыць вынікі чаго-н. Д. чалавек.

|| наз. дальнаба́чнасць, -і, ж.


дальнабо́йны, -ая, -ае.

Прызначаны для стральбы на далёкую адлегласць. Дальнабойная артылерыя.

|| наз. дальнабо́йнасць, -і, ж.


дальназо́ркі, -ая, -ае.

Які бачыць аддаленыя прадметы лепш, чым блізкія. Д. чалавек.

|| наз. дальназо́ркасць, -і, ж.


дальнаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вызначэння адлегласці без непасрэднага вымярэння. Аптычны д. Акустычны д.

|| прым. дальнаме́рны, -ая, -ае.


дальтані́зм, -у, м.

Недахоп зроку, звязаны з няздольнасцю адрозніваць некаторыя колеры, звычайна чырвоны і зялёны.


дальто́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які хварэе на дальтанізм.

|| ж. дальтані́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


далягля́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Прастора, якую можна акінуць вокам; усё бачнае навокал наглядальніка. З гары адчыняецца шырокі д.


даляце́ць, -лячу́, -ляці́ш, -ляці́ць; -ляці́м, -леціце́, -ляця́ць; -ляці́; зак.

1. Летучы, дасягнуць якога-н. месца. Д. да Хабараўска.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Распаўсюдзіцца, дасягнуць якога-н. месца (пра гукі, пахі і пад.). З вуліцы даляцелі трывожныя крыкі.

|| незак. далята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


далячы́нь гл. далечыня.


да́ма, -ы, мн. -ы, дам, ж.

1. Жанчына, якая належыць да багатага асяроддзя ці інтэлігенцыі. Свецкая д.

2. Замужняя жанчына ў адрозненне ад дзяўчыны.

3. Жанчына, якая танцуе ў пары з кавалерам. Кавалеры запрашаюць дам.

4. Ігральная карта з відарысам жанчыны. Чырвовая д.

|| ласк. і фам. да́мачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. да́мскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


дамаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

У славянскай міфалогіі: добры або злы дух, што жыве ў доме.


дамаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Доўгая скрыня з дошак, у якую кладуць нябожчыка для пахавання; труна. Д. павольна плыла на плячах жывых.

Хоць у дамавіну кладзі (разм.) — пра схуднелага, хваравітага чалавека.

|| прым. дамаві́нны, -ая, -ае.


дамагчы́ся, -магу́ся, -мо́жашся, -мо́жацца; дамо́гся, -магла́ся, -ло́ся; дамажы́ся; зак., чаго і з дадан.

Шляхам настойлівых намаганняў дабіцца пастаўленай мэты. Д. свайго.

|| незак. дамага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дамало́ткі, -так і -ткаў.

Завяршэнне малацьбы. Спраўляць д.


дамаро́слы, -ая, -ае.

1. Вырашчаны дома, у сваёй гаспадарцы. Д. тытунь.

2. перан. Пасрэдны, невысокай вартасці; які навучыўся чаму-н. саматугам. Д. майстар.


дамасе́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які любіць сядзець дома, мала бывае на людзях. Ён апошнія гады зрабіўся дамаседам.

|| ж. дамасе́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.


дамастро́й, -ю, м.

Патрыярхальна-суровы і косны сямейна-бытавы ўклад жыцця.

|| прым. дамастро́еўскі, -ая, -ае. Дамастроеўскія норавы.


дамафо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэхнічнае прыстасаванне, якое звязвае ўваходныя дзверы з кватэрай.


дамача́дцы, -аў, адз. дамача́дзец, -дца, м. (уст.).

Члены сям’і, а таксама людзі, якія жывуць у чыёй-н. сям’і на правах яе членаў. Ён прыехаў з усімі сваімі дамачадцамі.


дама́шні, -яя, -яе.

1. Які адносіцца да дома, сям’і, прызначаны для карыстання дома. Д. тэлефон. Д. халат.

2. Зроблены, прыгатаваны дома або прызначаны для выканання дома. Д. хлеб. Дамашняе заданне.

3. Сямейны, прыватны. Дамашняе выхаванне.

4. Свойскі, не дзікі. Дамашнія жывёлы.

5. у знач. наз. дама́шнія, -іх. Члены сям’і (разм.). Нашы дамашнія.


да́мба, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Гідратэхнічнае збудаванне ў выглядзе штучнага насыпу для засцярогі мясцовасці ад затаплення вадой або для агароджвання вадасховішчаў. Загараджальная д.

|| прым. да́мбавы, -ая, -ае.


даме́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Частка рэсурсаў сеткі Інтэрнэт, якая кіруецца адным серверам.

2. Частка сімвальнага прадстаўлення адраса сайта, аддзеленая кропкай.

|| прым. даме́нны, -ая, -ае.


даме́шак, -шку, мн. -шкі, -шкаў, м.

Тое, што і дамешка.

|| прым. даме́шкавы, -ая, -ае.


даме́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -шкі, -шак, ж.

Тое, што прыбаўлена, прымешана да чаго-н. Мука з дамешкай вотруб’я.

|| прым. даме́шкавы, -ая, -ае.


дамінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; незак.

1. Мець перавагу, быць галоўным, асноўным. У агульнай мелодыі дамінавалі гукі кларнета.

2. Узвышацца над акаляючай мясцовасцю. Гара дамінавала над горадам.

|| наз. дамінава́нне, -я, н.


даміна́нта, -ы, ДМ -нце, мн. -ы, -на́нт і -аў, ж. (кніжн.).

Асноўная, найважнейшая ідэя, прыкмета або частка чаго-н.

|| прым. даміна́нтны, -ая, -ае.


дамініён, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Самакіравальная дзяржава, якая ўваходзіць у склад Брытанскай імперыі і залежыць ад яе ў сваёй унутранай і знешняй палітыцы. Д. Новая Зеландыя. Канадскі д.


даміно́¹, нескл., н.

Гульня, у якой трэба выкласці 28 пластмасавых або касцяных пласцінак, на якіх нанесены ачкі, а таксама самі пласцінкі. Гуляць у д.


даміно́², нескл., н.

Маскарадны касцюм у выглядзе доўгага плашча з рукавамі і капюшонам, а таксама чалавек у такім касцюме. Апрануты ў д. Д. ў масцы.


даміно́шнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Аматар гуляць у даміно¹. Заядлы д.

|| ж. даміно́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


да́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

У шашачнай гульні: шашка, якая дайшла да апошняга рада клетак праціўніка і набыла права рухацца на любую колькасць клетак. Прайсці ў дамкі.


дамка́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скарачэнне: дамавы камітэт (грамадская арганізацыя жыхароў). Пасяджэнне дамкама.

|| прым. дамка́маўскі, -ая, -ае.


дамкра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Прылада для пад’ёму цяжару на невялікую вышыню. Рэечны д. Гідраўлічны д.

|| прым. дамкра́тны, -ая, -ае.


дамо́ва, -ы, мн. -ы, -о́ў і -о́ваў, ж.

1. Вусная або пісьмовая дамоўленасць аб узаемных абавязацельствах. Д. на пастаўку лесу.

2. Дакумент, у якім зафіксаваны ўмовы аб узаемных абавязацельствах. Мірная д.


дамо́віцца, -мо́ўлюся, -мо́вішся, -мо́віцца; -мо́ўся; зак.

Прыйсці да згоды ў выніку перагавораў; дагаварыцца. Дамовіліся з’ездзіць на паляванне.

|| незак. дамаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


дамо́к гл. дом.


дамо́клаў, -ава.

У выразе: дамоклаў меч (кніжн.) — пра пастаянную небяспеку, пагрозу [са старажытнага падання пра зайздроснага Дамокла, над якім вісеў на конскім воласе меч]. Знаходзіцца пад дамоклавым мячом.


дамо́ў, прысл.

Да сябе, у свой дом, у сваю сям’ю; на радзіму. Хлопцы скончылі работу і пайшлі д. Вярнуцца з-за мяжы д.


дамо́ўленасць, -і, ж.

Пагадненне на падставе папярэдніх перагавораў. Дзейнічаць на аснове дамоўленасці.


дамры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на домры.

|| ж. дамры́стка, -і, ДМ -стцы, мн. -і, -так.


да́мскі, -ая, -ае.

1. гл. дама.

2. Прызначаны для абслугоўвання жанчын. Д. кравец. Д. цырульнік.


дамча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; -чы́ся і даімча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; зак. (разм.).

Вельмі хутка дабегчы, даехаць, даляцець да якога-н. месца. Цягнік хутка дамчаўся да сталіцы.


дамча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́ і даімча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; зак. (разм.).

1. каго-што. Вельмі хутка даставіць да якога-н. месца. Шафёр умомант дамчаў пасажыра да вакзала.

2. Тое, што і дамчацца, даімчацца. Стаеннік вырваўся і хутка даімчаў да вадапою.


данасі́ць, -нашу́, -но́сіш, -но́сіць; -насі́; -но́шаны; зак.

1. што. Скончыць насіць што-н., перанесці поўнасцю з аднаго месца на другое. Д. салому ў пуню.

2. што. Канчаткова знасіць (вопратку, абутак). Д. боты да дзірак.

3. каго. Нарадзіць дзіця не раней за нармальны тэрмін. Парадзіха данасіла дзіця.

|| незак. дано́шваць, -аю, -аеш, -ае.


да́насць, -і, ж. (спец.).

Тое, што дадзена, што маецца ў наяўнасці; аб’ектыўная рэчаіснасць.


дане́сці¹, -нясу́, -нясе́ш, -нясе́; зак.

1. каго-што. Несучы, даставіць да якога-н. месца. Д. рэчы да вагона.

2. што. Зрабіць чутным (пра гукі, пах і пад.). Вецер данёс смалісты пах дыму.

3. перан. Давесці да свядомасці, зрабіць зразумелым. Д. думку да слухача.

|| незак. дано́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.


дане́сці², -нясу́, -нясе́ш, -нясе́; зак.

1. Зрабіць службовае данясенне аб чым-н. Разведка данесла камандаванню пра набліжэнне праціўніка.

2. на каго (што). Зрабіць данос; тайна паведаміць. Нядобразычліўцы данеслі на яго.

|| незак. дано́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.


дане́сціся, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -нясецца; -нёсся, -нёслася; зак.

1. Зрабіцца чутным (пра гукі, пахі і пад.). Да яго слыху данеслася стракатанне сарокі. 3 навакольных лугоў данёсся пах сена.

2. Распаўсюдзіцца, стаць вядомым. Данеслася радасная вестка.

|| незак. дано́сіцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -сіцца.


дані́зу, прысл. (разм.).

Уніз, к долу, да самага нізу. Зверху д.


дані́на, -ы, ж.

1. Натуральны або грашовы падатак, які плаціла насельніцтва свайму князю, феадалу або пераможцу ў бітве (гіст.). Абкласці данінай. Сам Царград плаціў даніну Полацку.

2. каму. Ахвяраванне, дар каму-н. Хадзіў, зняўшы шапку, і збіраў даніну.

3. перан., чаго. Тое, што трэба аддаць як належнае; аддзяка за што-н. Д. павагі. Д. ўдзячнасці людской.

4. перан., чаму. Вымушаная ўступка чаму-н. Д. модзе. Д. часу.


дано́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Тайнае паведамленне ўладам аб чыіх-н. недазволеных, процізаконных дзеяннях. Д. на падпольшчыкаў.


дано́счык, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які зрабіў данос.

|| ж. дано́счыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. дано́счыцкі, -ая, -ае.


данты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Зубны ўрач.

|| ж. данты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. данты́сцкі, -ая, -ае.


да́ныя, -ых.

Звесткі, паказчыкі, неабходныя для абгрунтавання, абагульнення і пад.


даню́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

1. Празмерна доўга і часта нюхаючы, дайсці да непрыемных вынікаў.

2. перан. Дазнацца, разведаць пра што-н. якім-н. непрыстойным спосабам. Паліцыя данюхалася аб прыходзе партызанскага разведчыка.

|| незак. даню́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


данясе́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Вуснае ці пісьмовае паведамленне якіх-н. звестак кіраўніцтву. Паслаць д. ў штаб.


даня́ць, дайму́, до́ймеш, до́йме; даня́ў, даняла́, -ло́; даймі́; даня́ты; зак., каго-што.

Змучыць, дапячы, вывесці з раўнавагі. Як дойме ліха, прарэжуцца зубы (з нар.).

|| незак. дайма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапазна́, прысл. (разм.).

Да позняга часу. Засядзеліся д.


дапаласка́цца, -лашчу́ся, -ло́шчашся, -ло́шчацца; -лашчы́ся; зак.

Канчаткова, поўнасцю выпаласкацца.


дапаласка́ць, -ашчу́, -ло́шчаш, -ло́шча; зак.

Канчаткова выпаласкаць. Д. бялізну.


дапамагчы́, -магу́, -мо́жаш, -мо́жа; -мо́г, -магла́, -ло́; зак.

1. каму. Аказаць дапамогу, пасадзейнічаць у чым-н. Д. ў рабоце. Д. распрануцца.

2. каму. Падтрымаць матэрыяльнымі сродкамі. Д. грашамі. Д. будаўнічымі матэрыяламі.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), каму-чаму. З’явіцца сродкам для дасягнення мэты. Лякарства дапамагло. Компас дапамог зарыентавацца ў лесе.

Дапамагчы гору (разм.) — выратаваць з цяжкага становішча.

|| незак. дапамага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапамо́га, -і, ДМ -мо́зе, ж.

1. Садзейнічанне, падтрымка каму-н. у чым-н. Д. бацькам.

2. Матэрыяльная падтрымка. Грашовая д. Выхадная д.

3. Садзейнічанне ў лячэнні, у палягчэнні пакут. Медыцынская д.

Карэта хуткай дапамогі — спецыяльная аўтамашына для аказання неадкладнай медыцынскай дапамогі.

Першая дапамога — дапамога хвораму ці пацярпеламу да прыбыцця доктара.

Хуткая дапамога

1) сістэма медыцынскай дапамогі пры небяспечных для жыцця і здароўя чалавека выпадках, якая аказваецца дома або на месцы здарэння;

2) спецыяльна абсталяваная аўтамашына, якая аказвае такую дапамогу.


дапамо́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Кніга для навучання па якім-н. асобным прадмеце. Д. па фізіцы. Д. па гісторыі Беларусі.


дапамо́жны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для дапамогі каму-, чаму-н.; падсобны. Д. матэрыял.

2. Неасноўны, дадатковы. Д. цэх. Дапаможная гаспадарка.

Дапаможны дзеяслоў — асабовая форма дзеяслова, што ўжыв. для выражэння аналітычных дзеяслоўных форм або састаўнога выказніка, напр.: быў настаўнікам, буду чытаць.


дапасава́нне, -я, н. (спец.).

Від падпарадкавальнай сінтаксічнай сувязі, пры якой залежнае слова ставіцца ў тых жа граматычных формах, у якіх стаіць галоўнае слова, напр.: новы дом, цікавая кніга, беларускі народ.


дапасава́ны, -ая, -ае (спец.).

Звязаны граматычнай сувяззю дапасавання. Дапасаванае азначэнне.


дапасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., што.

1. Падагнаць, прыладзіць (разм.). Д. новае тэхнічнае прыстасаванне.

2. Паставіць залежнае слова ў тым самым родзе, ліку, склоне, у якім стаіць галоўнае слова. Д. прыметнік да назоўніка.

|| незак. дапасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


дапа́сці, -паду́, -падзе́ш, -падзе́; -падзём, -падзяце́, -паду́ць; -падзі́; зак. (разм.).

1. да чаго. 3 прагнасцю дарвацца, накінуцца на што-н. жаданае. Д. да вады.

2. Настойліва імкнучыся, дабрацца куды-н., да якога-н. месца. Яго нішто не ўтрымае, ён усюды дападзе.

|| незак. дапада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапато́пны, -ая, -ае (разм.).

1. Вельмі даўні, які нібыта існаваў да міфічнага біблейскага патопу. Дапатопная жывёліна.

2. Старамодны, устарэлы (жарт., іран.). Д. фасон. У цябе, браце, нейкая дапатопная мэбля.


дапаўна́, прысл. (разм.).

Да самых берагоў. Наліць бочку д.


дапаўне́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. дапоўніць.

2. Тое, чым што-н. дапоўнена; дадатак. Д. да пастановы.

3. У граматыцы: даданы член сказа са знач. аб’екта, звычайна выражаны ўскосным склонам назоўніка ці іншай часцінай мовы ў функцыі назоўніка. Прамое д. Ускоснае д.

|| прым. дапаўня́льны, -ая, -ае (у 3 знач.). Д. даданы сказ.


дапільнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., каго-што. (разм.).

1. Высачыць, заспець за якім-н. заняткам. Д. злодзея.

2. Дагледзець, захаваць у парадку. Д. сад.

|| незак. дапільно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


дапіна́ць гл. дапяць.


дапіса́ць, -пішу́, -пі́шаш, -пі́ша; -пішы́; -пі́саны; зак., што.

1. Скончыць пісаць што-н.; напісаць да якога-н. месца. Д. пісьмо. Д. пейзаж.

2. Дадаць да напісанага; прыпісаць. Д. некалькі радкоў. У ведамасці ўсё можна д.

|| незак. дапі́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дапі́ска, -і, ДМ дапі́сцы, ж. і дапі́сванне, -я, н.


дапі́ска, -і, ДМ дапі́сцы, ж.

1. гл. дапісаць.

2. мн. -і, -сак. Дадатак да напісанага; прыпіска. Дапіскі на дакументах.


дапі́цца, -п’ю́ся, -п’е́шся, -п’е́цца; -п’ёмся, -п’яце́ся, -п’ю́цца; зак., да чаго (разм.).

Празмерным ужываннем спіртнога нашкодзіць сабе, свайму здароўю. Д. да белай гарачкі.

|| незак. дапіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дапі́ць, -п’ю́, -п’е́ш, -п’е́; -п’ём, -п’яце́, -п’ю́ць; -пі́; -пі́ты; зак., што.

Выпіць усё, да канца. Д. малако.

|| незак. дапіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж.

1. гл. даплаціць.

2. Дадатковая плата. Атрымаць даплату за звышурочную работу. Д. за багаж.

|| прым. даплатны́, -а́я, -о́е. Даплатная каса.

Даплатное пісьмо — пісьмо, за перасылку якога плаціць атрымальнік.


даплаці́ць, -ачу́, -а́ціш, -а́ціць; -а́чаны; зак., што і без дап.

Дадаць пэўную частку грошай да раней унесенай сумы; выплаціць усё да канца. Д. сто рублёў.

|| незак. дапла́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дапла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж.


дапле́сціся, -ляту́ся, -ляце́шся, -ляце́цца; -ляцёмся, -лецяце́ся, -ляту́цца; -лёўся, -ляла́ся, -ло́ся; -ляці́ся; зак. (разм.).

Марудна, з цяжкасцю дайсці да якога-н. месца. Ледзь даплёўся да ложка.

|| незак. даплята́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


даплы́сці і даплы́ць, -лыву́, -лыве́ш, -лыве́; -лывём, -лывяце́, -лыву́ць; -лы́ў, -лыла́, -ло́; -лыві́; зак.

Плывучы, дасягнуць якога-н. месца. Д. да берага.

|| незак. даплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапо́ўніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Зрабіць больш поўным, дабавіць звыш таго, што маецца; папоўніць. Д. кош грыбамі. Д. дакладчыка.

|| незак. дапаўня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. дапаўне́нне, -я, н.


дапра́дкі, -дак і -дкаў.

Заканчэнне прадзіва. Сёння ў іх д.


дапрацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Завяршыць працу над чым-н.; дадатковай апрацоўкай давесці да патрэбнай якасці. Д. дысертацыю. Д. праект.

2. Прапрацаваць да якога-н. часу, тэрміну. Д. да лістапада.

|| незак. дапрацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дапрацо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, ж.


дапрызы́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Малады чалавек, які праходзіць дапрызыўную ваенную падрыхтоўку.


дапрызы́ўны, -ая, -ае.

Які папярэднічае прызыву на ваенную службу. Дапрызыўная падрыхтоўка.


дапускны́ гл. допуск.


дапусці́ць, -пушчу́, -пу́сціш, -пу́сціць; -пу́шчаны; зак.

1. каго (што) да каго-чаго. Дазволіць каму-н. удзельнічаць у чым-н. або мець доступ куды-н. Д. да экзаменаў. Д. да работы.

2. што. Зрабіць што-н. міжвольна. Д. памылку.

3. Дазволіць што-н. зрабіць, чаму-н. адбыцца.

4. Палічыць за магчымае, верагоднае. Не магу нават думкі такой д.

5. Прыладзіць, прыгнаць што-н. да чаго-н. Д. дзверы да вушака. Д. аконную раму.

|| незак. дапуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дапушчэ́нне, -я, н.


дапушча́льны, -ая, -ае.

Які можна дапусціць; магчымы, дазволены. Дапушчальнае адхіленне. Дапушчальная надбаўка.

|| наз. дапушча́льнасць, -і, ж.


дапыта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Распытваючы, даведацца аб кім-, чым-н. Д. ў чалавека, хто ён. Д. праўды.

|| незак. дапы́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дапыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго-што.

Зрабіць допыт. Д. абвінавачанага.

|| незак. дапы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


дапы́тваны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. (спец.).

Той, у каго робяць допыт. Д. аказаўся невінаваты.


дапы́тлівы, -ая, -ае.

1. Які імкнецца ўсё зразумець, пазнаць. Гэта быў д. чалавек.

2. Праніклівы, здольны многае заўважыць, прадбачыць. Д. розум. Абвесці дапытлівым позіркам пакой.

|| наз. дапы́тлівасць, -і, ж.


дап’яна́, прысл.

Да поўнага ап’янення. Напаіць д.


дапя́ць, -пну́, -пне́ш, -пне́; -пнём, -пняце́, -пну́ць; -пні́; зак. (разм.).

1. да каго-чаго. Дайсці, дабрацца куды-н. Ратуючыся, ён аж да Масквы дапяў.

2. чаго. Дамагчыся, дасягнуць чаго-н. Яна свайго дапне.

3. Зразумець што-н. Слухаў, слухаў, але не адразу дапяў.

|| незак. дапіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дапячы́, -пяку́, -пячэ́ш, -пячэ́; -пячо́м, -печаце́, -пяку́ць; дапёк, -пякла́, -ло́; -пячы́; -пе́чаны; зак.

1. Скончыць пячы, давесці да поўнай гатоўнасці. Д. хлеб.

2. чаго. Спячы дадаткова. Д. бліноў.

3. перан., каму і без дап. Вывесці з раўнавагі; даняць. Сваімі дакорамі і папрокамі ён усім дапёк.

|| незак. дапяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дар, -у, мн. дары́, -о́ў, м.

1. Тое, што даецца бясплатна; падарунак. Прынесці што-н. у д.

2. Плён працы, якой-н. дзейнасці; тое, што дае прырода. Дары прыроды.

3. Талент, здольнасць. Д. пісьменніка.

Святыя дары — хлеб і віно для прычашчэння веруючых.

Дар слова — здольнасць прыгожа гаварыць.


дарабі́ць, -раблю́, -ро́біш, -ро́біць; -ро́блены; зак., што.

1. Скончыць, завяршыць работу, давесці да патрэбнага ўзроўню. Д. справы. Д. праект забудовы.

2. Зрабіць дадаткова, прырабіць што-н. да чаго-н. Д. ключ. Д. ножку да стала.

|| незак. дарабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. даро́бка, -і, ДМ -бцы, ж.


дарава́льны, -ая, -ае.

Такі, які можна дараваць. Д. ўчынак.


дарава́нне, -я, н.

1. гл. дараваць.

2. мн. -і, -яў. Здольнасць, талент, а таксама асоба, якая валодае такімі талентамі. Паэтычнае д. Юныя дараванні.


дарава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ру́ецца; зак. і незак.

Не залічыцца (не залічвацца) у віну. Гэта вам ніколі не даруецца.


дарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак.

1. што і за што. Зняць (знімаць) віну за што-н. Усё можна д., толькі не хлусню. Гэты промах мы можам яму д. Вы мне даруйце за маю нетактоўнасць.

2. зак. Падарыць, узнагародзіць. Д. зняволенаму волю. Д. грамату.

3. зак., што, каму. Вызваліць ад якога-н. абавязацельства. Д. доўг.

4. у знач. пабочн. сл. дару́й(це). Ужыв. пры звароце да каго-н. з просьбай прабачыць за што-н. Даруйце, я затрымаўся.

Дараваць жыццё — памілаваць асуджанага да пакарання смерцю.

|| зак. падарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е, -ру́й; -рава́ны (да 1 і 2 знач.).

|| наз. дарава́нне, -я, н. (да 1—3 знач.).


дарагаві́зна, -ы, ж.

Тое, што і дарагоўля. Д. на прамтавары.


дарагі́, -а́я, -о́е; даражэ́йшы.

1. Які каштуе многа грошай, высока цэніцца; проціл. танны. Дарагая мэбля. Дорага (прысл.) каштуе.

2. перан. Які звязаны з вялікімі намаганнямі, ахвярамі. Дарагая перамога.

3. перан. Такі, якім даражаць, якога шануюць. Нам дарагая памяць герояў. Дарагая тая хатка, дзе радзіла мяне матка (прыказка).

4. Ласкавы, мілы, любімы. Д. друг. Пішы часцей, дарагая сяброўка.


дараго́ўля, -і, ж.

Становішча, калі цэны на тавары надта высокія.


дара́дчы, -ая, -ае.

Звязаны з правам выказаць меркаванне, але не выносіць рашэнне. Дэлегаты з правам дарадчага голасу. Д. пакой.


дара́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто дае парады. Цікавы і дасведчаны д.

|| ж. дара́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


даражы́ць, -жу́, -жы́ш, -жы́ць; -жы́м, -жыце́, -жа́ць; незак.

Высока цаніць, берагчы; ашчадна адносіцца да чаго-н. На рабоце ім даражаць. Д. кожнай мінутай рабочага часу. Д. думкай спецыяліста.


даражэ́нькі, -ага, мн. -ія, -іх, м.

Форма ветлівага звароту да каго-н. Пачытай, д., яшчэ.


даражэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -э́е; незак.

Павышацца ў цане. Мэбля даражэе.

|| зак. падаражэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -э́е.


дарасці́, -сту́, -сце́ш, -сце́; -сцём, -сцяце́, -сту́ць; -ро́с, -расла́, -сло́; зак.

1. Вырасці да якой-н. мяжы, дасягнуць якой-н. вышыні. Дрэва дарасло да страхі.

2. перан. (звычайна з адмоўем). Развіцца ў дастатковай ступені, дасягнуць якога-н. узроўню развіцця. Да сапраўднага вучонага ён не дарос.

|| незак. дараста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дарашава́ты, -ая, -ае.

Шэрай масці з прымессю іншага колеру (пра коней). Д. конік.


дарва́цца, -ву́ся, -ве́шся, -ве́цца; -вёмся, -вяце́ся, -ву́цца; -ві́ся; зак., да чаго (разм.).

Атрымаць доступ, дабрацца да чаго-н. вельмі жаданага, патрэбнага. Д. да яды.

|| незак. дарыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дарвіні́зм, -у, м.

Заснаваная на вучэнні Ч.

Дарвіна матэрыялістычная тэорыя эвалюцыі арганічнага свету.


дарвіні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік дарвінізму.

|| ж. дарвіні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дарвіні́сцкі, -ая, -ае.


да́рма і дарма́, прысл.

1. Бясплатна, за нішто. Аддаць д. мех бульбы.

2. Бескарысна, марна. Ні адной гадзіны не страціў д. Д. вы хвалюецеся, усё будзе добра.

3. у знач. часц. Хай, так і быць. Не хопіць бульбы? — Д.! Дадасі яшчэ гароху.


дармавы́, -а́я, -о́е і дармо́вы, -ая, -ае.

Бясплатны, атрыманы за нішто, без грошай. Д. абед. Дармавому каню ў зубы не глядзяць (прымаўка).


дармае́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто не працуе, а жыве на чужыя сродкі; лайдак, гультай.

|| ж. дармае́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. дармае́дскі, -ая, -ае.


дармае́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Не працуючы, жыць на чужыя сродкі.

|| наз. дармае́дства, -а, н.


дармаўшчы́на, -ы, ж. (разм.).

Тое, што даецца дарма, бясплатна. На дармаўшчыну кожны падкі.


дармо́, прысл.

Тое, што і дарма (у 2 і 3 знач.).


даро́бка гл. дарабіць.


даро́га, -і, ДМ -ро́зе, мн. -і, -ро́г, ж.

1. Паласа зямлі, прызначаная для язды і хадзьбы, якая злучае асобныя пункты мясцовасці, а таксама ўсякі камунікацыйны шлях. Марская д. Прасёлачная д. Грунтавая д. Асфальтавая д.

2. Адлегласць, якую трэба праехаць або прайсці. Прайсці палавіну дарогі.

3. Месца для праходу, праезду, а таксама доступ куды-н. Даць дарогу каму-н. (таксама перан.: даць магчымасць расці, развівацца каму-н.). Д. да сэрца (перан.).

4. Знаходжанне ў дарозе, падарожжа. Усю дарогу праспаў.

5. перан. Накіраванасць, напрамак дзейнасці. Ісці сваёй дарогай.

6. у знач. прысл. даро́гай. У час язды. Пагутарым дарогай.

Апошняя дарога — пра смерць, пахаванне каго-н.

Бітая дарога — уезджаная дарога.

Збіцца з дарогі — пачаць весці заганны спосаб жыцця.

Ісці прамой дарогай — жыць сумленным жыццём.

Шчаслівай дарогі! — добрае пажаданне ў дарогу.

|| памянш.-ласк. даро́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (да 1 знач.), даро́жачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.) і даро́жанька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж. (да 1 знач.).

|| прым. даро́жны, -ая, -ае (да 1 і 4 знач.). Дарожнае будаўніцтва. Дарожнае знаёмства. Дарожныя нататкі.


даро́давы, -ая, -ае.

Перыяд, які працягваецца да пачатку родаў.


даро́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. гл. дарога. Лясная д.

2. Прызначаная для хадзьбы вузкая дарога ў садах, парках і пад. Пасыпаць дарожкі пяском.

3. У спартыўных збудаваннях, на аэрадромах: спецыяльна абсталяваная дыстанцыя (для бегу, плавання, узлёту). Бегавая д. Водная д. Узлётная д.

4. Вузкі доўгі дыван, а таксама вузкі доўгі абрус. Паслаць дывановую дарожку. Карункавая д.

5. Рыбалоўная прылада ў выглядзе доўгага шнура з кручком і прынадай на канцы. Злавіў шчупака на дарожку.


даро́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па будаўніцтве, рамонце і эксплуатацыі дарог.

|| ж. даро́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


даро́слы, -ая, -ае.

1. Які выйшаў з дзіцячага ўзросту, набыў сталасць. Д. юнак.

2. у знач. наз. даро́слы, -ага, м., даро́слая, -ай, ж., мн. -ыя, -ых. Чалавек, які дасягнуў поўнай сталасці па гадах, паводзінах, дзеяннях. Дарослыя вялі гутарку на прызбе.

|| наз. даро́сласць, -і, ж. (да 1 знач.).


даро́ўны, -ая, -ае.

1. Падораны кім-н., атрыманы ў падарунак. Д. сервіз.

2. Які пацвярджае падарунак. Д. надпіс.

3. у знач. наз. даро́ўная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж. Дакумент, які замацоўвае падараваную маёмасць за тым, хто атрымаў яе (спец.).


дару́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м. (разм.).

Тое, што і дар (у 1 знач.).

Дарункі данайцаў — падарункі, якія нясуць небяспеку і гібель.


даручы́ць, -ручу́, -ру́чыш, -ру́чыць; -ру́чаны; зак., каму каго-што.

1. Ускласці на каго-н. абавязак выканаць што-н. Д. яму праверыць работу.

2. Даверыць каго-, што-н. чыім-н. клопатам, апецы. Нагляд за дзецьмі даручылі вопытнай няньцы.

|| незак. даруча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даручэ́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Службовая асоба, што знаходзіцца пры кіраўніку і выконвае службовыя даручэнні.


даручэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Справа, даручаная каму-н. для выканання. Грамадскае д.

2. Дакумент, які дае права каму-н. дзейнічаць ад імя асобы, што выдала яго; даверанасць. Атрымаць зарплату па даручэнні.


дары́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто дорыць што-н., робіць дарэнне. Музейныя набыткі ад дарыльшчыкаў.

|| ж. дары́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


дарысава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., каго-што.

1. Скончыць рысаваць што-н. Д. партрэт.

2. перан. Закончыць стварэнне вобраза, характару. Д. вобраз галоўнага героя.

|| незак. дарысо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дарысо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, ж. і дарысо́ўванне, -я, н.


дары́ць, дару́, до́рыш, до́рыць; до́раны; незак. каму-чаму каго-што.

Даваць у якасці падарунка, аддаваць бясплатна. Д. кветкі. Д. сваёй увагай (перан.).

|| зак. падары́ць, -дару́, -до́рыш, -до́рыць; -до́раны.


дарэвалюцы́йны, -ая, -ае.

Той, які быў да рэвалюцыі. Д. перыяд.


дарэ́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

У дарэвалюцыйнай беларускай вёсцы: хатні настаўнік.


дарэ́мны, -ая, -ае.

1. Які не прыносіць жаданых вынікаў; марны. Дарэмныя спробы. Дарэмныя надзеі.

2. Беспадстаўны, беспрычынны. Дарэмная трывога.

3. Атрыманы дарма, бясплатны. Д. хлеб.

|| наз. дарэ́мнасць, -і, ж.


дарэ́мшчына, -ы, ж. (разм.).

1. Тое, што дастаецца дарма, бясплатна. Сквапны на дарэмшчыну.

2. Беспадстаўнае, фальшывае абвінавачанне; нагавор. Такую ўзвялі на яго дарэмшчыну.


дарэ́чны, -ая, -ае.

Зроблены дарэчы, адпаведны абставінам. Дарэчнае пытанне.


дарэ́чы, прысл.

1. У час, у падыходзячы момант. Грошы прыйшлі д.

2. у знач. пабочн. сл. Для абазначэння таго, што дадзеная фраза гаворыцца ў дадатак да сказанага, у сувязі са сказаным. Д., яго здольнасцей мы яшчэ не ведаем.


дарэ́шты, прысл.

Зусім, поўнасцю, падчыстую. Аддаў усё д.


дасаве́цкі, -ая, -ае.

Які адносіцца да часу, што папярэднічаў устанаўленню савецкай улады. Д. перыяд развіцця літаратуры.


дасве́дчаны, -ая, -ае.

1. Шырока адукаваны, эрудзіраваны. Д. інжынер.

2. Вопытны ў чым-н., навучаны чаму-н. Д. ў палітыцы.

|| наз. дасве́дчанасць, -і, ж.


дасе́кчы гл. дасячы.


дасе́ўкі, -се́вак і -се́ўкаў.

Заканчэнне сяўбы. Спраўляць д.


даскака́ць, -скачу́, -ска́чаш, -ска́ча; -скачы́; зак., да чаго.

Скачучы, дасягнуць якога-н. месца. На адной назе даскакаў да дзвярэй.

|| незак. даска́кваць, -аю, -аеш, -ае.


даскана́лы, -ая, -ае.

Непараўнальны па грунтоўнасці, майстэрстве выканання; падрабязны. Дасканалае даследаванне. Д. аналіз фактаў. Дасканала (прысл.) разгледзець.

|| наз. даскана́ласць, -і, ж.


даско́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

1. Скочыўшы, дасягнуць якога-н. месца.

2. Спяшаючыся, дамчацца да якога-н. месца (разм.). Ён усюды даскочыць.


дасла́ць¹, дашлю́, дашле́ш, дашле́; дашлём, дашляце́, дашлю́ць; дашлі́; дасла́ны; зак., што.

1. Паслаць дадаткова, выслаць недасланае. Д. грошы за пуцёўку.

2. Прасунуць да пэўнага месца (патрон, снарад і пад.). Д. патрон у патроннік.

3. Адправіць, паслаць што-н. для ўручэння (карэспандэнцыю і пад.), а таксама накіраваць каго-н. куды-н. з пэўнай мэтай. Д. сватоў. Д. пакет з дакументамі.

|| незак. дасыла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дасы́лка, -і, ДМ -лцы, ж.


дасла́ць², -сцялю́, -сце́леш, -сце́ле; -сла́ў, -сла́ла; -сцялі́; -сла́ны; зак., што.

Пакрываючы паверхню, скончыць рассцілаць што-н. Д. лён.

|| незак. дасціла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дасле́даванне, -я, н.

1. гл. даследаваць.

2. мн. -і, -яў. Навуковая праца. Д. па гісторыі беларускага народа.


дасле́даваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны; зак. і незак., каго-што.

1. Зрабіць навуковы агляд з мэтай пазнання, высвятлення чаго-н. Д. законы прыроды. Д. склад рэчыва.

2. Абследаваць, агледзець (аглядаць) для высвятлення, устанаўлення чаго-н. Д. хворага. Д. мясцовасць.

|| наз. дасле́даванне, -я, н.


дасле́дчы, -ая, -ае.

Які адносіцца да навуковага даследавання. Д. інстытут. Даследчая праца.


дасле́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца навуковымі даследаваннямі.

|| ж. дасле́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. дасле́дчыцкі, -ая, -ае.


дасло́ўны, -ая, -ае.

Літаральна дакладны, перададзены слова ў слова. Д. пераклад. Даслоўная перадача размовы.

|| наз. дасло́ўнасць, -і, ж.


даслужы́цца, -ужу́ся, -у́жышся, -у́жыцца; зак.

1. Служачы, дасягнуць чаго-н. Д. да чыну капітана.

2. Атрымаць непрыемныя вынікі сваімі адмоўнымі паводзінамі (разм., іран.). Ну што, даслужыўся?

|| незак. даслу́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


даслу́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Даведацца пра што-н. ад людзей. Даслухаўся я, што хутка робаты будуць выконваць цяжкую працу.


даслу́хаць, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.

Выслухаць да канца; праслухаць да якога-н. месца. Д. прамову. Так і не даслухаў лектара.

|| незак. даслу́хваць, -аю, -аеш, -ае.


даспадо́бы, прысл.

Падабаецца, падыходзіць, па гусце. Яму ўсё тут д.


даспа́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -па́ў, -па́ла; -пі́; зак. (разм.).

1. Праспаць да якога-н. часу. Д. да абеду.

2. Праспаць дадаткова пэўны час, каб выспацца. Колькі начэй не даспаў.

|| незак. дасыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


даспе́лы, -ая, -ае.

Які добра выспеў, стаў спелым. Д. авёс чакаў сярпа.


даспе́хі, -аў, адз. даспе́х, -а, м.

1. Баявое ўзбраенне, амуніцыя воіна старых часоў. Рыцарскія д.

2. перан. Наогул які-н. рыштунак (жарт.). Паляўнічыя д.


даспе́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв. -пе́е; зак.

Стаць зусім спелым. Антонаўкі даспелі.

|| незак. даспява́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв. -а́е.


даспялі́ць, -пялю́, -пе́ліш, -пе́ліць; -пе́лены; зак.

Давесці да спелага стану. Д. памідоры.

|| незак. даспе́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. даспе́льванне, -я, н.


даста́віць, -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; -та́ўлены; зак., каго-што.

Прынесці або прывезці да месца прызначэння. Д. пасылку ў тэрмін. Д. тавар у магазін. Д. усё неабходнае.

|| незак. дастаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. даста́ўка, -і, ДМ -а́ўцы, ж.


дастасава́льны, -ая, -ае.

Які можна дастасаваць, прымяніць.

|| наз. дастасава́льнасць, -і, ж.


дастасава́цца, -су́юся, -су́ешся, -су́ецца; -су́йся; зак., да каго-чаго.

Прымяніцца, прыйсці ў адпаведнасць з чым-н. Д. да навакольнага асяроддзя.

|| незак. дастасо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. дастасава́нне, -я, н.


дастасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., што да чаго.

Прымяніць, прывесці ў адпаведнасць з чым-н. Д. тэорыю да практыкі.

|| незак. дастасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. дастасава́нне, -я, н.


даста́так, -тку, м.

1. Заможнасць, поўная матэрыяльная забяспечанасць. Жыць у дастатку.

2. звычайна мн. (даста́ткі, -аў). Матэрыяльныя сродкі, набыткі. Дастаткаў вам у хату!


дастатко́ва, прысл.

1. У патрэбнай меры, досыць. Д. вялікі.

2. у знач. вык. Даволі, хопіць. Сродкаў д. Д. сказаць адно слова, каб ён паслухаў.


дастатко́вы, -ая, -ае.

1. Якога хапае для чаго-н., які задавальняе пэўныя патрэбы. Дастатковая колькасць сыравіны. Дастатковая падрыхтоўка.

2. У патрэбнай ступені абгрунтаваны. Дастатковыя падставы.

|| наз. дастатко́васць, -і, ж.


даста́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Работнік, які дастаўляе што-н. Д. тэлеграм.

|| ж. даста́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


даста́цца, -а́нуся, -а́нешся, -а́нецца; -а́нься; зак., каму.

1. Зрабіцца чыёй-н. уласнасцю, перайсці ў чыё-н. распараджэнне. Хата дасталася яму пасля бацькі.

2. безас. Перанесці цяжкія выпрабаванні; трапіць у непрыемнасць. Ну і дасталося ж яму сёння!

|| незак. дастава́цца, -таю́ся, -тае́шся, -тае́цца; -таёмся, -таяце́ся; -таю́цца.


даста́ць, -а́ну, -а́неш, -а́не; -а́нь; зак.

1. што. Узяць што-н. такое, што знаходзіцца на адлегласці. Д. талерку з паліцы.

2. да каго-чаго, што або чаго. Дацягнуцца, дакрануцца да чаго-н. аддаленага. Д. рукой да бэлькі. Д. дно ў рацэ.

3. Выняць, выцягнуць, набыць што-н., здабыць. Д. кнігу з партфеля. Д. асколак з раны.

4. што. Раздабыць што-н. Д. білет у тэатр.

5. што і чаго. Нажыць што-н. непрыемнае (часцей пра здароўе; разм.). Д. запаленне лёгкіх.

Дастаць з-пад зямлі (разм.) — любым спосабам адшукаць.

Зімой лёду не дастанеш у каго (разм.) — пра вельмі скупога чалавека.

Крукам носа не дастанеш каму (разм.) — не падступішся да каго-н.

|| незак. дастава́ць, -таю́, -тае́ш, -тае́; -таём, -таяце́, -таю́ць.


даста́ча, -ы, ж.

Поўная матэрыяльная забяспечанасць. Жыць у дастачы.


дасто́йны, -ая, -ае.

1. Які заслугоўвае, варты чаго-н. Д. пахвалы. Д. ганьбавання.

2. Справядлівы, заслужаны. Дастойная ўзнагарода. Дастойная сустрэча.

3. Паважаны, шаноўны. Д. чалавек.

|| наз. дасто́йнасць, -і, ж.


дасту́кацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Стукаючы, дабіцца адказу. Ледзь дастукаўся ў хату.

2. чаго. Старанна дамагаючыся, дабіцца свайго (разм.). Д. кватэры.

3. Наклікаць на сябе непрыемнасці адмоўнымі паводзінамі (разм.). Дастукаўся, што аштрафавалі.


даступі́цца, -ступлю́ся, -сту́пішся, -сту́піцца; зак.

1. да каго-чаго. Падысці, прыблізіцца. Да бадлівай каровы не даступішся.

2. (звычайна з адмоўем), перан., да каго. Звярнуцца да каго-н. з просьбай, заявай. Начальнік ганарысты, да яго не даступішся.

|| незак. даступа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


дасту́пны, -ая, -ае.

1. Такі, да якога можна прайсці, праехаць. Лагер размясціўся ў даступным месцы.

2. Адкрыты для зроку. Д. для назірання.

3. Які падыходзіць для ўсіх або многіх. Даступныя цэны.

4. Лёгкі для разумення. Даступная форма выкладання думак.

5. Які выклікае прыхільнасць да сябе. Гэта быў д. просты чалавек.

|| наз. дасту́пнасць, -і, ж.


дасу́ха і до́суха, прысл.

Да поўнай сухасці. Выцерці пасуду д.


дасці́пны, -ая, -ае.

1. Які вызначаецца вострым розумам, незвычайным уменнем ярка, трапна, смешна або з’едліва выказаць думку. Д. чалавек. Д. фельетон. Д. жарт.

2. Цікаўны, дапытлівы. Дасціпнае дзіця.

|| наз. дасці́пнасць, -і, ж.


дасы́паць, -плю, -плеш, -пле; -плем, -плеце, -плюць; -паў, -пала; дасы́п; -паны; зак.

1. што. Скончыць сыпаць, насыпаць да пэўнага ўзроўню, дабавіць да поўнага. Д. мяшок даверху.

2. чаго. Насыпаць дастаткова чаго-н. Д. солі ў страву.

|| незак. дасыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дасы́пка, -і, ДМ -пцы, ж. і дасыпа́нне, -я, н.


дасье́, нескл., н.

Збор дакументаў па якім-н. пытанні, справе, асобе, а таксама папка з такімі дакументамі. Завесці д. на каго-н.


дасю́ль, прысл. (разм.).

1. Да гэтага месца. Прачытай д.

2. Да гэтага часу. Ад яго д. няма адказу.


дасяга́льны, -ая, -ае.

Такі, якога можна дасягнуць. Дасягальная мэта.

|| наз. дасяга́льнасць, -і, ж.


дасягну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ну́ў, -ну́ла, -лі́; -ні́; -ся́гнуты; зак., чаго.

1. Дайсці, даехаць і пад. да пэўнага месца. Лодка дасягнула сярэдзіны ракі.

2. Распаўсюджваючыся, дайсці да якога-н. месца, да чаго-н. (пра гукі, пахі і пад.). Пах з кухні дасягнуў пакоя. Чуткі дасягнулі вёскі.

3. Дайсці да якога-н. узроўню ў сваім развіцці, праяўленні, у якіх-н. зменах. Мароз дасягнуў 30°.

4. Дажыць да якога-н. узросту. Д. паўналецця. Д. глыбокай старасці.

5. Дамагчыся чаго-н., якой-н. мэты. Д. згоды. Д. поспехаў у навуцы.

|| незак. дасяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дасягне́нне, -я, н.


дася́жны, -ая, -ае.

Тое, што і дасягальны.

|| наз. дася́жнасць, -і, ж.


дасячы́ і дасе́кчы, -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; -се́к, -кла; -сячы́; -се́чаны; зак.

1. Скончыць сячы, рассякаць што-н. Д. дровы.

2. Секучы, дайсці да якой-н. мяжы. Д. да сярэдзіны.

|| незак. дасяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дасяка́нне, -я, н.


да́та, -ы, ДМ да́це, мн. -ы, дат, ж.

1. Дакладны каляндарны час якой-н. падзеі. Гістарычныя даты. Круглая д. (аб юбілеі, дні нараджэння і пад., якія падлічваюцца дзесяцігоддзямі).

2. Памета, якая паказвае час (год, месяц, дзень) напісання дакумента, пісьма, твора і пад. Пісьмо без даты.


датава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́ем, -ту́еце, -ту́юць; -тава́ў, -ва́ла, -лі́; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак.

1. Абазначыць (абазначаць) дату на чым-н. Д. заяву ўчарашнім чыслом.

2. Устанавіць (устанаўліваць) дату якога-н. факта, падзеі. Д. з’яўленне пісьмовага помніка.

|| наз. датава́нне, -я, н.


дата́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Дзяржаўная грашовая дапамога прадпрыемствам, установам і арганізацыям для пакрыцця перавыдаткаў і іншых патрэб. Атрымаць датацыю.

|| прым. датацы́йны, -ая, -ае.


даткну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак., да каго-чаго.

Дакрануцца да чаго-н. Д. смычком да струн.

|| незак. датыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


датла́, прысл.

Поўнасцю, зусім, канчаткова. Хата згарэла д. Знішчыць д.


дату́ль, прысл. (разм.).

1. Да таго месца. Дайшоў д., дзе дарога зварочвала ў лес.

2. Да таго часу. Сядзеў у хаце д., пакуль не скончыўся дождж.


датча́не, -ча́н, адз. -ча́нін, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Даніі.

|| ж. датча́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. да́цкі, -ая, -ае.


да́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне, якое прымае інфармацыю, пераўтварае яе ў зручны для выкарыстання сігнал і перадае кантрольна-вымяральнаму ці каманднаму прыбору. Цеплавыя датчыкі.


даты́чны, -ая, -ае.

1. Прыналежны да чаго-н., які мае пэўнае дачыненне да чаго-н. Д. да музыкі чалавек. Асобы, датычныя да злачынства.

2. у знач. наз. даты́чная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж. У матэматыцы: прамая лінія, якая праходзіць праз пункт крывой і супадае з ёй у гэтым пункце. Правесці датычную да акружнасці.

|| наз. даты́чнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


даты́чыцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -чыцца; незак., каго-чаго.

Мець дачыненне да каго-, чаго-н. Справа датычылася прысутных. Гэта вас не датычыцца.


датэрміно́вы, -ая, -ае.

Які выконваецца ці заканчваецца раней вызначанага тэрміну. Датэрміновае заканчэнне будоўлі. Датэрмінова (прысл.) здаць экзамены.


даўбе́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Круглае палена з патончаным канцом-дзяржаннем для расколвання, убівання чаго-н. у што-н.; невялікая доўбня. Увагнаў калок даўбешкай. Даўбешкамі забівалі палі.

2. перан. Пра тупога, някемлівага чалавека (разм., лаянк.). Д. часам пост займае немалы.


даўбня́ гл. доўбня.


даўга... (гл. доўга...).

Першая састаўная частка складаных слоў; пішацца, калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: даўгавечны, даўганосы.


даўгава́ты, -ая, -ае.

1. Некалькі даўжэйшы за нармальны. Плашч яму д.

2. Не круглы на выгляд, прадаўгаваты. Твар у хлопца д.


даўгаве́чны, -ая, -ае.

1. Здольны жыць доўгі час. Д. род. Дуб — даўгавечнае дрэва.

2. Разлічаны на доўгі час існавання; моцны, трывалы. Надзейны і д. самазвал.

|| наз. даўгаве́чнасць, -і, ж.


даўгавы́ гл. доўг.


даўгагры́вы, -ая, -ае.

3 доўгай грывай (пра коней). Даўгагрывыя коні.


даўгадзю́бы, -ая, -ае.

3 доўгай дзюбай. Д. журавель.


даўгакры́лы, -ая, -ае.

1. 3 доўгімі крыламі. Д. стрыж.

2. у знач. наз. даўгакры́лыя, -ых. Атрад птушак, да якіх адносяцца стрыжы, калібры і пад. Сямейства даўгакрылых.


даўгакры́сы, -ая, -ае.

3 доўгімі крысамі (пра адзенне). Даўгакрысае паліто.


даўгале́цце, -я, н.

Доўгае жыццё. Прыклад чалавечага даўгалецця.


даўгалы́гі, -ая, -ае (разм.).

Вельмі высокі, худы і нязграбны. Д. хлопец.


даўгано́сік, -а, мн. -і, -аў, м.

Невялікі жук з доўгім хабатком, шкоднік сельскагаспадарчых раслін. Свірнавы д.


даўгата́, -ы́, ДМ -гаце́, мн. -го́ты, -го́т, ж.

Геаграфічная каардыната, якая вызначае месца пунктаў на паверхні Зямлі адносна пачатковага мерыдыяна. Заходнія даўготы.


даўгахва́левы, -ая, -ае.

Які працуе на доўгіх хвалях, прымае доўгія хвалі. Даўгахвалевая радыёстанцыя.


даўгача́сны, -ая, -ае.

Тое, што і доўгачасовы. Даўгачасная адсутнасць. Даўгачасная абарона.

Даўгачасны агнявы пункт — моцнае абароннае збудаванне, прызначанае для вядзення агню з гармат, кулямётаў і інш.

|| наз. даўгача́снасць, -і, ж.


даўгі́, -а́я, -о́е.

Тое, што і доўгі.


даўгуне́ц, -нцу́, м.

Гатунак ільну з доўгім валакном.


даўжні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто ўзяў у доўг, пазычыў у каго-н. Жыве нядрэнна сам і мае многіх даўжнікоў.

|| ж. даўжні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.


даўжыня́, -і́, мн. даўжы́ні, даўжы́нь, ж.

1. Працягласць лініі, плоскасці, цела паміж двума крайнімі іх пунктамі. Змераць даўжыню стала. Меры даўжыні. Д. вуліцы. Д. ракі.

2. Працягласць у часе. Д. рабочага дня.


даўжэ́зны, -ая, -ае (разм.).

Вельмі доўгі. Прайшлі д. шлях. Д. дзень, як цэлы год.


даўжэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -жэ́е; незак.

Станавіцца больш доўгім.

Пад вечар цені даўжэюць. Вясной дні даўжэюць.

|| зак. падаўжэ́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -жэ́е.


да́ўкі, -ая, -ае.

Які перасядае ў горле, выклікае аскому. Даўкія грушы.

|| наз. да́ўкасць, -і, ж.


да́ўнасць, -і, ж.

1. Аддаленасць у часе якой-н. падзеі. Справа гэта мае вялікую д.

2. Працягласць існавання чаго-н. Д. нашага сяброўства.

3. Тэрмін, на працягу якога могуць быць заяўлены якія-н. патрабаванні або пасля якога набываецца або траціцца якое-н. права (спец.). Іскавая д. Тэрмін даўнасці мінуў.


даўне́й, прысл.

У старыя часы, у далёкім мінулым. Д. людзі хадзілі ў саматканым адзенні.


даўне́йшы, -ая, -ае.

1. Выш. ст. да прыметніка даўні.

2. Які адбыўся задоўга да цяперашняга часу; старадаўні. Даўнейшыя звычаі адышлі ў нябыт.

3. у знач. наз. даўне́йшае, -ага, н. Мінулае, час, які папярэднічаў сучаснаму. Д. не вернецца ніколі.


да́ўні, -яя, -яе.

1. Які быў, адбыўся даўно. Прыгадаўся д. выпадак.

2. Які існуе здаўна. Даўняе знаёмства. Справа даўняя — ужо не мае значэння.


даўніна́, -ы́, ж. (разм.).

Былыя, даўнія часы; старадаўнасць. Пачаў успамінаць даўніну. Гэта памяць даўніны глыбокай.


даўно́, прысл.

1. Многа часу таму назад, раней. Д. гэта было.

2. На працягу доўгага часу. Ён д. тут жыве.

Даўно б так!ужыв. пры адабрэнні чыйго-н. учынку.

З давён-даўна — з даўніх часоў.

|| ласк. даўне́нька (разм.).


даўноміну́лы, -ая, -ае.

Які існаваў, адбыўся ў далёкім мінулым. Даўномінулыя падзеі.

Даўномінулы час — у граматыцы: асобая форма дзеяслова прошлага часу ў некаторых мовах, што абазначае дзеянне, якое папярэднічала другому дзеянню мінулага часу.


дафеада́льны, -ая, -ае.

Які адносіцца да эпохі, што папярэднічала феадалізму. Д. перыяд гісторыі.


дах, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Верхняя частка будынка, якая засцерагае яго ад дажджу, снегу. Чарапічны д.

2. Пра дом, жыллё, прытулак.

Пад адным дахам (разм.) — у адным доме з кім-н.

|| прым. да́хавы, -ая, -ае. Дахавае жалеза.


даха́, ДМ дасе́, мн. до́хі і (з ліч. 2, 3, 4) дахі́, дох, ж.

Шуба з футравым верхам і футравай падкладкай. Мядзведжая д.


даха́ты, прысл.

Дадому, да сваёй сям’і; у родныя мясціны. Ісці д. На канікулы ехаць д.


дахаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Рабочы, спецыяліст, які крые дах. Для работы нанялі дахаўшчыка.

|| прым. дахаўшчы́цкі, -ая, -ае.


дахо́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Грошы ці матэрыяльныя каштоўнасці, якія атрымліваюць у выніку якой-н. дзейнасці. Мільённыя даходы. Нацыянальны д. Непрацоўныя даходы.

|| прым. дахо́дны, -ая, -ае. Даходная частка бюджэту.


дахо́дзіць гл. дайсці.


дахо́длівы, -ая, -ае.

Даступны для разумення. Даклад быў напісаны даходлівай мовай.

|| наз. дахо́длівасць, -і, ж.


дахо́дны, -ая, -ае.

1. гл. даход.

2. Прыбытковы, які прыносіць даход. Даходнае прадпрыемства.

|| наз. дахо́днасць, -і, ж.


дахо́ўка, -і, ж.

1. зб. Дахавы матэрыял у выглядзе драўляных або гліняных пласцін.

2. мн. -і, -вак. Асобная такая пласціна.


да́цкі гл. датчане.


да́цца, да́мся, дасі́ся, да́сца; дадзі́мся, дасце́ся, даду́цца; да́ўся, дала́ся, дало́ся; да́йся; зак.

1. Дазволіць што-н. з сабой зрабіць; паддацца. Конь не даўся Сяргею.

2. Засвоіцца, паддацца асваенню. Матэматыка яму далася лёгка.

3. Стукнуцца чым-н. аб што-н. (разм.). Моцна даўся галавой аб вушак.

4. Стаць прадметам увагі (разм.). Даўся табе гэты пустаслоў.

Дацца ў знакі (разм.) — даняць, надоўга запомніцца.

Дзіву дацца — моцна здзівіцца.

|| незак. дава́цца, даю́ся, дае́шся, дае́цца; даёмся, даяце́ся, даю́цца (да 1 і 2 знач.).


даць, дам, дасі́, дасць; дадзі́м, дасце́, даду́ць; даў, дала́, дало́; дай; да́дзены; зак.

1. каго-што каму. Уручыць, перадаць з рук у рукі непасрэдна. Д. кнігу. Д. грошы на дарогу.

2. Паведаміць, перадаць. Д. свой адрас.

3. Заплаціць якую-н. суму. Колькі дасі за боты?

4. што або з інф., каму. Аддаць у карыстанне, забяспечыць чым-н. Д. кватэру. Д. работу. Д. дарогу. Д. магчымасць што-н. зрабіць.

5. што каму. Прынесці як вынік чаго-н. Зямля дала багаты ўраджай.

6. што каму і без дап. Арганізаваць для каго-н. якое-н. мерапрыемства. Д. абед. Д. канцэрт у гонар госця.

7. што каму-чаму. Вызначыць узрост. На выгляд яму не дасі і сарака гадоў.

8. што. 3 назоўнікам утварае спалучэнне са знач. таго ці іншага дзеяння ў залежнасці ад сэнсу назоўніка. Д. асечку. Д. званок. Д. асадак. Д. абяцанне. Д. паказанне. Д. згоду.

9. што. Асудзіць, прыгаварыць да зняволення (разм.). Д. спагнанне. Спірыду за хуліганства далі год.

10. Нанесці ўдар (разм.). Д. поўху. Д. у зубы.

11. у знач. часц. дай. Абазначае спробу зрабіць што-н. або подступ да дзеяння (разм.). Дай, думаю, сяду, адпачну.

Даць аб сабе знаць — прыслаць аб сабе вестку; абазвацца.

Дай бог ногі (разм.) — пра жаданне хутчэй уцячы адкуль-н.

Дай бог чутае бачыць (разм.) — пажаданне здзейсніць абяцанне.

Даць волю рукам — біць каго-н., біцца.

Даць галаву на адсячэнне — паручыцца сваім жыццём.

Даць дразда (разм.) — вызначыцца ў працы, танцах, гульні.

Даць драла (дзёру, драпака, лататы) (разм.) — пусціцца наўцёкі.

Даць дуба (разм.) — памерці.

Даць дулю (разм.) — нічога не даць.

Даць дыхту (разм.) — сурова расправіцца.

Даць зразумець — намякнуўшы, даць магчымасць здагадацца.

Даць кругу (разм.) — прайсці ці праехаць лішнюю адлегласць абходнай дарогай.

Даць па руках — пакараць; рашуча папярэдзіць.

Даць пачатак — з’явіцца крыніцай чаго-н., адпраўным пунктам.

Даць пытлю (разм.) — адлупцаваць каго-н.

Даць слова

1) дазволіць выступіць на сходзе;

2) цвёрда паабяцаць.

Даць у лапу (разм.) — падкупіць каго-н. хабарам.

Даць цягу (разм.) — уцячы.

Не даць (сябе) у крыўду — заступіцца, абараніць.

Не даць ходу — затрымаць што-н.

|| незак. дава́ць, даю́, дае́ш, дае́; даём, даяце́, даю́ць.

|| наз. да́ча, -ы (да 8 знач.). Д. паказанняў.


дацэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Вучонае званне выкладчыка вышэйшай навучальнай установы або супрацоўніка навуковай арганізацыі, якое папярэднічае прафесару, а таксама асоба, якая мае гэта званне.

|| прым. дацэ́нцкі, -ая, -ае.


дацэ́нтравы, -ая, -ае (спец.).

Які накіроўваецца ў руху ад перыферыі да цэнтра. Дацэнтравая сіла.


дацэнту́ра, -ы, ж.

1. Званне, пасада дацэнта. Атрымаць дацэнтуру.

2. зб. Дацэнты. Прысутнічала ўся д.


дацягну́цца, -цягну́ся, -ця́гнешся, -ця́гнецца; -цягні́ся; зак., да чаго.

1. Выцягваючыся, дастаць што-н., дакрануцца да чаго-н. Д. да столі.

2. Узрастаючы, павялічваючыся, дасягнуць якой-н. мяжы. Чарга дацягнулася да дзвярэй.

3. Марудна праходзячы, дасягнуць якога-н. тэрміну. Час дацягнуўся да восені.

4. 3 цяжкасцю дайсці да якога-н. месца (разм.). Стары ледзь дацягнуўся да ложка.

|| незак. даця́гвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дацягну́ць, -цягну́, -ця́гнеш, -ця́гне; -цягні́; -ця́гнуты; зак.

1. што. Працягнуць (у 1—3 знач.) да якой-н. мяжы. Д. руку да паліцы. Д. провад да вёскі. Д. песню да канца.

2. каго-што да чаго. Цягнучы, даставіць куды-н., да чаго-н. Д. бервяно да берага.

3. што і без дап. 3 цяжкасцю дасягнуць, даставіць да якога-н. месца (разм.). Самалёт ледзь дацягнуў да аэрадрома.

4. што да чаго. Зацягнуць выкананне, прамарудзіць з якой-н. справай (разм.). Д. здачу залікаў да восені.

5. Пражыць у якім-н. стане да пэўнага часу, падзеі (разм.). Хворы дацягнуў да вясны. Д. да зарплаты.

|| незак. даця́гваць, -аю, -аеш, -ае.


дацямна́, прысл.

Да таго часу, калі сцямнее. Дзеці гулялі д.


да́ча¹, -ы, ж.

1. гл. даць.

2. Порцыя корму на адзін прыём. Д. аўса. Сутачная д. сена.


да́ча², -ы, мн. -ы, дач, ж.

Тое, што і лецішча. Жыць на дачы.

|| памянш. да́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. да́чны, -ая, -ае. Д. ўчастак.


да́ча³, -ы, мн. -ы, дач, ж. (уст.).

Частка лясніцтва, вылучаная ў самастойную гаспадарку. Лясныя дачы.


дачака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. каго-чаго. Праіснаваць, прабыць да з’яўлення чаканага. Д. перамогі. Д. цягніка.

2. чаго і без дап. Сваімі паводзінамі давесці сябе да чаго-н. непрыемнага. З гэтымі махінацыямі ён дачакаецца непрыемнасцей. Ты ў мяне дачакаешся!


дачарна́, прысл.

Да чарнаты, чорнага колеру. За лета загарэў д.


дача́сны, -ая, -ае.

Які адбыўся раней тэрміну. Дачаснае выступленне. Дачасна (прысл.) абарвалася жыццё.

|| наз. дача́снасць, -і, ж.


дачаўлада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Уласнік, гаспадар дачы².

|| ж. дачаўлада́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. дачаўлада́льніцкі, -ая, -ае.


дачка́, -і́, ДМ дачцэ́, мн. до́чкі і (з ліч. 2, 3, 4) дачкі́, дачо́к, ж.

1. Асоба жаночага полу ў адносінах да сваіх бацькоў.

2. Жанчына як носьбіт лепшых рыс свайго народа, грамадства, краіны (высок.). Вера Харужая — слаўная д. беларускага народа.

|| памянш.-ласк. дачу́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (да 1 знач.) і до́чухна, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (да 1 знач.).

|| прым. даччы́н, -а́, -о́ (да 1 знач.). Даччына сукенка.


да́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто жыве, адпачывае летам на дачы². Летам тут сем’ямі жывуць дачнікі.

|| ж. да́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дачу́цца, -чу́юся, -чу́ешся, -чу́ецца; -чу́ўся, -чу́лася, -чу́ліся; зак., пра каго-што і аб кім-чым (разм.).

Даведацца з чутак, дазнацца. Пра пажар ён дачуўся ўчора. Аб узнагародзе старшыня дачуўся толькі сёння.

|| незак. дачува́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (разм.).


даччы́ны, -ая, -ае (спец.).

Які ўтварыўся ў выніку аддзялення ад чаго-н. Даччыная фірма.


дачыне́нне, -я, н.

Сувязь 3 кім-, чым-н.; адносіны да каго-, чаго-н. Мець д. да справы.


дачы́рвана, прысл.

Да чырвонага колеру. Жалеза распалілася д.


дачы́ста, прысл.

Падчыстую, нічога не пакідаючы. З’елі ўсё д. Абакралі д.


дачыта́ць, -та́ю, -та́еш, -та́е; -та́ны; зак., што.

1. Скончыць чытанне чаго-н. Д. раман.

2. Прачытаць да якога-н. месца. Д. кнігу да другога раздзела.

|| незак. дачы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


дашко́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Дзіця дашкольнага ўзросту. Рэгістрацыя дашкольнікаў.

|| ж. дашко́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дашко́льны, -ая, -ае.

Які адносіцца да ўзросту, што папярэднічае паступленню дзіцяці ў школу. Дашкольнае выхаванне. Дашкольныя ўстановы.


дашука́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. (разм.).

1. каго-чаго. Настойліва шукаючы, знайсці. Не магу д. ключоў.

2. чаго. Даведацца, высветліць. Д. праўды.

|| незак. дашу́квацца, -аюся, -аешся, -аецца.


дашча́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Будыніна з дошак. Улетку і ў дашчаніку добра.

2. Вялікая лодка з плоскім дном. Д. ваду прапускае.


дашча́ны, -ая, -ае.

Зроблены з дошак. Дашчаная перагародка.


дашчэ́нту, прысл.

Канчаткова, поўнасцю. Хата згарэла д. Землетрасенне разбурыла горад д.


даяда́ць гл. даесці.


даязджа́ць гл. даехаць.


дая́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Работніца, якая доіць і даглядае кароў. Працаваць даяркай.

|| м. дая́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў.


дба́йны, -ая, -ае.

Старанны, руплівы. Д. гаспадар. Дбайныя рукі. Усё ў гумне дбайна (прысл.) дагледжана.

|| наз. дба́йнасць, -і, ж.


дбаць, дба́ю, дба́еш, дба́е; незак., пра каго-што, аб кім-чым і без дап.

Праяўляць клопаты аб кім-, чым-н., турбавацца пра каго-, што-н. Аб ім дбалі чужыя людзі. Д. пра парадак у гаспадарцы. Хто дбае, той і мае (з нар.).

І не дбае — не звяртае ўвагі.

|| зак. падба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. дба́нне, -я, н.


два, двух, двум, двума́, (аб) двух, м. і н.; дзве, дзвюх, дзвюм, дзвюма́, (аб) дзвюх, ж., ліч. кольк.

Лік, лічба і колькасць 2. Двойчы д. — чатыры. Напісаць лічбу д. Д. сярпы. Дзве хвіліны. За аднаго бітага двух нябітых даюць (прыказка).

Бачыць на два аршыны пад зямлёй (разм., часта іран.) — адрознівацца вялікай праніклівасцю.

Ні два і ні паўтара (разм.) — пра што-н. няпэўнае.

Як двойчы два (чатыры) — бясспрэчна, зразумела, ясна.

|| парадк. другі́, -о́е, -а́я. Д. год. Д. па парадку. Другога мая.


дваі́сты, -ая, -ае.

1. Які складаецца з дзвюх аднародных частак. Д. след.

2. Такі, які змяшчае ў сабе дзве розныя якасці, часта супярэчлівыя. Дваістая натура. Дваістае пачуццё. Дваістая палітыка крахам канчаецца.

|| наз. дваі́стасць, -і, ж.


дваі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., дво́іцца; незак.

1. Раздзяляцца на дзве часткі; раздвойвацца.

2. Здавацца падвоеным (пра зрокавае ўспрыняцце). У вачах дваіліся ўсе прадметы. Хто баіцца, таму ўваччу дваіцца (прыказка).


дваі́ць, дваю́, дво́іш, дво́іць; незак., што.

1. Паўторна ўзорваць, пераворваць. Д. поле.

2. Падзяляць на дзве часткі (спец.). Д. скуры.

|| зак. падво́іць, -во́ю, -во́іш, -во́іць; -во́ены.

|| наз. двае́нне, -я, н.


двайко́вы, -ая, -ае.

Звязаны з дзвюма велічынямі або які складаецца з двух кампанентаў.

Двайковая сістэма злічэння — пазіцыйная сістэма злічэння з асновай 2 (для запісу ліку выкарыстоўваюцца толькі дзве лічбы — 0 і 1).


двайні́к¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м., чый або каго.

Чалавек, які мае поўнае падабенства з другім чалавекам. Мой д.


двайні́к², -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Двухпудовая гіра. Спартсмен практыкуецца з двайніком.


двайны́, -а́я, -о́е.

1. Які складаецца з дзвюх аднародных частак ці прадметаў. Чамадан з двайным дном.

2. У два разы большы; падвоены. Д. расход.


двайня́ты, -ня́т (разм.).

Двое дзяцей, якіх адначасова нарадзіла адна маці.


дванаццаціпе́рсны, -ая, -ае.

У выразе: дванаццаціперсная кішка — частка тонкай кішкі чалавека, якая ідзе ад страўніка.


двана́ццаць, -і, ліч. кольк.

Лік і колькасць 12. Тры разы па чатыры — д. Д. месяцаў.

|| парадк. двана́ццаты, -ая, -ае.


дварані́н, -а, мн. -ра́не і (з ліч. 2, 3, 4) дварані́ны, -ра́н, м.

Асоба, якая належыць да дваранства.

|| ж. двара́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. двара́нскі, -ая, -ае.


двара́нства, -а, н. (гіст.).

Вышэйшы прывілеяваны пануючы клас, які ўзнік у феадальным грамадстве.

|| прым. двара́нскі, -ая, -ае.


дварня́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Дваровы непародзісты сабака. Насустрач нам кінуўся здаравенны д.


дваро́вы, -ая, -ае.

1. Які адносіцца да хаты, сядзібы, знаходзіцца на двары¹ (у 1 і 2 знач.). Дваровыя пабудовы.

2. Прыгонны, узяты ў панскі двор для абслугоўвання памешчыка (пра сялян) (гіст.). Дваровыя людзі. Флігель для дваровых (наз.).


двары́шча, -а, мн. -ы, -ры́шч і -аў, н.

Участак з хатай і іншымі гаспадарчымі будынкамі; сядзіба. Д. зарасло травой.


дварэ́ц, -рца́, мн. -рцы́, -рцо́ў, м.

Будынак, у якім пражывае манарх са сваёй сям’ёй, а таксама вялікі і прыгожы па архітэктуры будынак наогул; палац. Мармуровыя дварцы Венецыі.

|| прым. дварцо́вы, -ая, -ае.

Дварцовы пераварот — змена манарха прыдворнай знаццю без удзелу народных грамадскіх мас.


дварэ́цкі, -ага, мн. -ія, -іх, м. (гіст.).

Старшы лакей у панскім доме, які кіраваў хатняй гаспадаркай і прыслугай.


дваццацігадо́вы, -ая, -ае.

1. гл. дваццацігоддзе.

2. Які праіснаваў дваццаць гадоў або мае такі ўзрост. Дваццацігадовая служба. Д. юнак.


дваццаціго́ддзе, -я, н.

1. Тэрмін у дваццаць гадоў. З той пары мінула цэлае д.

2. Гадавіна падзеі, што адбылася дваццаць гадоў назад. Адзначыць д. працоўнай дзейнасці. Адзначыць сваё д.

|| прым. дваццацігадо́вы, -ая, -ае.


два́ццаць, -і́, -ццю́, ліч. кольк.

Лік і колькасць 20. Д. дзеліцца на пяць. Д. рублёў.

|| парадк. двацца́ты, -ая, -ае.


дваю́радны, -ая, -ае.

Тое, што і стрыечны.


двая... (гл. двое...).

Першая састаўная частка складаных слоў, ужыв. замест «двое...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: дваяборац, дваяверац, дваяжэнец, дваяшлюбнасць.


дваябо́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Спартсмен, які ўдзельнічае ў дваяборстве.


дваябо́рства, -а, н.

Спартыўнае спаборніцтва, якое складаецца з двух відаў практыкаванняў. Лыжнае д. Цяжкаатлетычнае д.


дваякавы́пуклы, -ая, -ае.

Выпуклы з абодвух бакоў. Дваякавыпуклая лінза.


дваякады́хаючыя, -ых (спец.).

Падклас рыб, якія дыхаюць не толькі жабрамі, але і лёгкімі.


дваякаўвагну́ты, -ая, -ае.

Увагнуты з абодвух бакоў. Дваякаўвагнутае шкло.


двая́кі, -ая, -ае.

Які праяўляецца ў двух розных відах, формах і пад.


дво́е, дваі́х, дваі́м, дваі́мі, ліч. зб.

Два.

Ужыв.:

а) з назоўнікамі мужчынскага або агульнага роду, якія абазначаюць асобу. Засталося д. сірот;

б) з асабовымі займеннікамі ў мн. л. Нас было д.;

в) з назоўнікамі, якія абазначаюць маладых істот. Бегае д. парасят. Д. дзяцей;

г) з множналікавымі назоўнікамі. Д. саней. Д. нажніц. Д. акуляраў. Д. штаноў. Д. сутак;

д) з некаторымі назоўнікамі, якія абазначаюць парныя прадметы. Д. ботаў. Д. рукавіц. Абуць д. панчох;

е) без назоўнікаў, калі абазначае асоб мужчынскага і жаночага полу. Сядзелі д.: хлопец і дзяўчына.

На сваіх дваіх (разм., жарт.) — пехатой.

За дваіх (працаваць, есці і пад.) — так, як могуць двое.


двое... (а таксама двая...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. два, двайны, напр., двоеўладдзе.


двоеўла́ддзе, -я, н.

Адначасовае існаванне дзвюх улад у адной краіне, арганізацыі і пад.

|| прым. двоеўла́дны, -ая, -ае.


дво́ечнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Вучань, які часта атрымлівае нездавальняючыя адзнакі.

|| ж. дво́ечніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дво́йка, -і, ДМ дво́йцы, мн. -і, дво́ек, ж.

1. Лічба

2.

2. Група з двух чалавек або двух аднародных прадметаў.

3. Нездавальняючая школьная адзнака.

4. Назва чаго-н., абазначанага лічбай 2.


дво́йчы, прысл.

Два разы. Д. сказаць. Д. тры — шэсць.


двор¹, двара́, мн. двары́, дваро́ў, м.

1. Участак зямлі пры доме, хаце паміж гаспадарчымі будынкамі. Выйсці з хаты на д.

2. Сялянскі дом з усімі будынкамі каля яго; асобная сялянская гаспадарка. Вёска на сорак двароў.

3. Маёнтак (гіст.). Панскі д.

4. Гаспадарчы цэнтр сельскагаспадарчага прадпрыемства. Жывёльны д. Птушыны д.

Манетны двор — дзяржаўнае прадпрыемства, дзе адбываецца чаканка манет і вырабляюцца ордэны, медалі і інш. Заезны двор — памяшканне пры дарозе для начлегу з месцам для коней.

На дварэ — на адкрытым паветры, не ў хаце.

Ні кала ні двара ў каго (разм.) — няма нічога.


двор², двара́, мн. двары́, дваро́ў, м.

У манархічных краінах: манарх і яго прыбліжаныя. Царскі д. Быць пры двары.


дво́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Работнік, які падтрымлівае чысціню і парадак на двары і на вуліцы каля дома.

2. Прыстасаванне для механічнага ачышчэння ветравога шкла ў машыне ад снегу, вільгаці, пылу і інш.

|| ж. дво́рнічыха, -і, ДМ -чысе, мн. -і, -чых (да 1 знач.; разм.).

|| прым. дво́рніцкі, -ая, -ае (да 1 знач.).


дво́рніцкая, -ай, мн. -ія, -іх, ж.

Памяшканне для дворніка.


дво́рня, -і, ж., зб.

У часы прыгону: прыслуга ў памешчыцкім доме. Збеглася ўся д.


дво́рышча, -а, мн. -ы, -рышч і -аў, н. (гіст.).

Месца, дзе раней быў двор, жыллё радавітай асобы. Радзівілава д.


дву... і двух...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які складаецца з дзвюх адзінак, які мае дзве адзінкі, прыкметы, напр.: двудушны, двурушны, двухгадовы, двухгалосны, двухгорбы, двухгранны, двухкапеечны, двухматорны, двухпакаёвы, двухрогі, двух’ярусны.


двуду́шны, -ая, -ае.

Няшчыры, крывадушны. Гэта быў д. чалавек.

|| наз. двуду́шнасць, -і, ж.


двуко́ссе, -я, мн. -і, -яў, н.

Спецыяльныя значкі (« » ці “ ”) для выдзялення ў тэксце простай мовы, цытат, загалоўкаў, а таксама слоў, ужытых ва ўмоўным або іранічным сэнсе. Узяць цытату ў д. Закрыць д.


двукро́п’е, -я, мн. -і, -яў, н.

Знак прыпынку ў выглядзе дзвюх кропак, размешчаных адна над адной (:). Паставіць д.


двуру́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які знешне выражае адданасць аднаму, а ўпотай дзейнічае супраць.

|| ж. двуру́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. двуру́шніцкі, -ая, -ае.


двуру́шніцтва, -а, н.

Паводзіны двурушніка. Палітычнае д.

|| прым. двуру́шніцкі, -ая, -ае.


двуру́шнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Быць двурушнікам, дзейнічаць як двурушнік.

|| зак. здвуру́шнічаць, -аю, -аеш, -ае.


двух... гл. дву...


двухаблі́чны, -ая, -ае.

Тое, што і двудушны.

|| наз. двухаблі́чнасць, -і, ж.


двухадзі́ны, -ая, -ае (кніжн.).

Які складаецца з дзвюх частак, двух элементаў і ўтварае адзінства.


двухбо́ртны, -ая, -ае.

Які мае два барты з гузікамі на кожным (пра адзенне). Д. касцюм.


двухвярсто́вы, -ая, -ае (уст.).

1. Працягласцю ў дзве вярсты. Двухвярстовая адлегласць.

2. Маштабам дзве вярсты ў цалі (пра карту).


двухгадзі́нны, -ая, -ае.

1. Які працягваецца дзве гадзіны. Д. даклад.

2. Які прыбывае ці ад’язджае ў дзве гадзіны (пра цягнік, параход і пад.; разм.). Д. параход.


двухгадо́вы, -ая, -ае.

1. гл. двухгоддзе.

2. Які праіснаваў, пражыў два гады. Д. тэрмін. Двухгадовае дзіця.


двухгало́вы, -ая, -ае.

3 дзвюма галовамі. Д. змей.

Двухгаловы арол — відарыс арла з дзвюма галовамі на дзяржаўным гербе Расійскай Федэрацыі.


двухго́ддзе, -я, н.

1. Тэрмін у два гады. Мінулае д.

2. чаго. Гадавіна падзеі, якая адбылася два гады назад. Споўнілася д. са дня прыняцця Закона «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь».

|| прым. двухгадо́вы, -ая, -ае.


двухдзённы, -ая, -ае.

1. Працягласцю ў два дні. Д. турысцкі паход.

2. Разлічаны, прызначаны на два дні. Д. запас харчоў.


двухдо́льны, -ая, -ае (спец.).

1. Які складаецца з дзвюх семядоль. Двухдольныя расліны.

2. у знач. наз. двухдо́льныя, -ых. Клас пакрытанасенных раслін, зародак якіх складаецца з дзвюх семядоль.

3. Які складаецца з дзвюх рытмічных долей, частак. Д. памер верша.


двухдо́мны, -ая, -ае (спец.).

1. Такі, у якога мужчынскія і жаночыя кветкі знаходзяцца на розных асобінах (пра расліны). Каноплі, крапіва — двухдомныя расліны.

2. у знач. наз. двухдо́мныя, -ых. Клас раслін, у якіх мужчынскія і жаночыя кветкі знаходзяцца на розных асобінах. Сямейства двухдомных.


двухжы́льны, -ая, -ае.

1. Які ўяўляе сабой дзве скручаныя жылы, ніці. Д. провад.

2. Вынослівы, дужы, моцны (разм.). Наша пакаленне двухжыльнае, яно ўсё перамагло, усё адолела.


двухзме́нны, -ая, -ае.

Які адбываецца, выконваецца ў дзве змены; працягласцю ў дзве змены. Двухзменная работа. Д. заняткі ва ўніверсітэце.


двухзна́чны, -ая, -ае.

Які складаецца з двух знакаў. Д. лік.


двухкіламетро́вы, -ая, -ае.

1. Працягласцю ў два кіламетры. Двухкіламетровую зону лесу займалі партызаны.

2. Маштабам два кіламетры ў сантыметры. Двухкіламетровая карта.


двухко́лерны, -ая, -ае.

Які мае ў сваёй афарбоўцы два колеры або складаецца з дзвюх частак рознага колеру. Двухколерная тканіна. Д. сцяг.


двухко́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Павозка на двух колах. Санітарныя двухколкі адвозілі раненых.


двухко́лы, -ая, -ае.

На двух колах. Дзіцячы д. ровар.


двухкра́тны, -ая, -ае.

Двухразовы; павялічаны ў два разы. Д. напамін. У двухкратным памеры. Д. чэмпіён.


двухкры́лы, -ая, -ае.

1. З двума крыламі. Д. планёр.

2. у знач. наз. двухкры́лыя, -ых. Атрад насякомых, які мае адну пару крылаў (напр., мухі, камары і пад.).


двухлітро́вы, -ая, -ае.

Ёмістасцю ў два літры. Д. збан.


двухме́рны, -ая, -ае.

Які мае два вымярэнні.

|| наз. двухме́рнасць, -і, ж.


двухме́сны, -ая, -ае.

Прызначаны для дваіх. Двухмеснае купэ. Д. нумар.


двухметро́вы, -ая, -ае.

Даўжынёй у два метры. Двухметровая вышыня.


двухмо́ўны, -ая, -ае.

1. Які карыстаецца дзвюма мовамі. Двухмоўнае насельніцтва.

2. Складзены на дзвюх мовах. Д. слоўнік.

|| наз. двухмо́ўе, -я, н. (да 1 знач.).


двухпавярхо́вы, -ая, -ае.

Вышынёй у два паверхі. Д. дом.


двухпакаёвы, -ая, -ае.

Які складаецца з двух пакояў. Двухпакаёвая кватэра.


двухпала́тны, -ая, -ае.

Які мае дзве палаты². Д. парламент.


двухпа́лубны, -ая, -ае.

Які мае дзве палубы (пра карабель, самалёт). Д. параход. Д. аэробус.


двухпа́льцы, -ая, -ае.

Які мае толькі два пальцы (у 1 знач.).


двухпо́лле, -я, н.

Стары спосаб апрацоўкі зямлі, пры якім кожны год палавіна зямлі заставалася пад папарам.

|| прым. двухпо́льны, -ая, -ае.


двухпо́лы, -ая, -ае (спец.).

1. Які мае адзнакі мужчынскага і жаночага полу (пра арганізм чалавека, жывёлы).

2. Які мае тычынкі і песцікі ў адной кветцы. Двухполыя кветкі.


двухрадко́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Страфа з двух радкоў.


двухразо́вы, -ая, -ае.

Які праводзіцца два разы ў які-н. прамежак часу. Двухразовае харчаванне.


двухру́чны, -ая, -ае.

3 дзвюма ручкамі. Двухручная піла.


двухскладо́вы, -ая, -ае.

Які мае два склады. Двухскладовае слова.

|| наз. двухскладо́васць, -і, ж.


двухсотго́ддзе, -я, н.

1. Тэрмін у дзвесце гадоў.

2. чаго. Гадавіна падзеі, якая адбылася дзвесце гадоў назад. Д. заснавання горада.

|| прым. двухсотгадо́вы, -ая, -ае.


двухсо́ты гл. дзвесце.


двухспа́льны, -ая, -ае.

Разлічаны для спання ўдваіх. Д. ложак. Двухспальная коўдра.


двухство́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Паляўнічая стрэльба з двума стваламі; дубальтоўка.


двухство́льны, -ая, -ае.

Які мае два ствалы. Двухствольнае ружжо.


двухство́ркавы, -ая, -ае.

3 дзвюма створкамі. Двухстворкавыя дзверы. Двухстворкавая ракавіна малюска.


двухсхі́льны, -ая, -ае.

Які мае два схілы. Д. дах.


двухсэ́нсавы, -ая, -ае.

3 дваякім сэнсам; які можна дваяка разумець. Д. выраз. Двухсэнсавае становішча.

|| наз. двухсэ́нсавасць, -і, ж.


двухта́ктавы, -ая, -ае (спец.).

1. Працягласцю ў два такты. Двухтактавая паўза.

2. У якім рабочы працэс адбываецца за два такты, два хады поршня (пра рухавік унутранага згарання). Д. матор.


двухто́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Твор або збор твораў у двух тамах. Д. Максіма Багдановіча.


двухто́мны, -ая, -ае.

Які складаецца з двух тамоў. Д. збор твораў.


двухтыднёвы, -ая, -ае.

1. Які жыве, існуе, працягваецца два тыдні. Двухтыднёвыя парасяты. Д. адпачынак.

2. Які выходзіць раз у два тыдні (пра перыядычныя выданні).


двухты́сячны, -ая, -ае.

1. Ліч. парадк. да дзве тысячы.

2. Які складаецца з дзвюх тысяч якіх-н. адзінак. Д. атрад.


двухчле́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Алгебраічны выраз, які ўяўляе сабой суму або рознасць двух адначленаў; біном.

|| прым. двухчле́нны, -ая, -ае.


джаз, -а, м.

1. Форма музычнага мастацтва, якая ўзнікла ў канцы 19 — пачатку 20 ст. і спалучае ў сабе рысы еўрапейскай і афрыканскай культур. Іграць у стылі д. Аматары джаза.

2. Аркестр, які складаецца пераважна з духавых, ударных шумавых інструментаў, уключае спевакоў-салістаў і выконвае такую музыку. Іграе д.

|| прым. джа́завы, -ая, -ае. Джазавая музыка. Д. выканаўца.


джаз-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да джаза, напр.: джаз-фестываль, джазаркестр, джаз-музыка, джаз-банд.


джазі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які грае ў джазе.


джа́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Колючы орган ці частка цела жывёл і раслін для ўпрысквання атрутнага рэчыва. Д. пчалы. Змяінае д.

2. Вастрыё колючага ці рэжучага інструмента, прадмета. Д. касы.

3. перан. Пра што-н. вострае, з’едлівае. Д. сатыры.

|| памянш. джа́льца, -а, мн. -ы, -аў, н.


джа́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак., каго-што.

1. Раніць, упівацца джалам, кусаць (пра насякомых, змей). Пчолы джаляць.

2. перан. Раніць крыўднымі словамі, колкімі заўвагамі. Крытычныя выказванні джалілі яго, выводзілі з раўнавагі.

|| зак. уджа́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены. Уджаліла змяя.


джга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

1. каго (што). Калоць, раніць джалам (пра насякомых, змей). Авадні і сляпні джгалі нясцерпна.

2. Хутка ісці або бегчы. Лявон джгаў без аглядкі.

|| аднакр. джгану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ і джгнуць, -ну, -неш, -не; -нём, -няце́, -нуць; -ні.

|| наз. джга́нне, -я, н.


джо́ўль, -я, мн. -і, -яў, м.

Адзінка вымярэння энергіі, работы і колькасці цеплыні.


джу́нглі, -яў.

Густы цяжкапраходны лясны зараснік у балоцістых мясцовасцях трапічных і субтрапічных краін. Непраходныя д.


джут, -у, М джу́це, м.

Травяністая расліна сямейства мальвавых, што разводзіцца для тэкстыльнай прамысловасці, а таксама валакно гэтай тканіны.

|| прым. джу́тавы, -ая, -ае.


джыгі́т, -а, М -гіце, мн. -ы, -аў, м.

Умелы спрытны наезнік.

|| прым. джыгі́цкі, -ая, -ае.


джыгітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

Займацца джыгітоўкай.


джыгіто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

Разнастайныя складаныя практыкаванні на асядланым кані.


джын¹, -у, м.

Моцны алкагольны напой, які вырабляецца шляхам перагонкі пшанічнага спірту, настоенага на ядлоўцавых ягадах. Адведалі па чарцы джыну.


джын², -а, мн. -ы, -аў, м.

У арабскай міфалогіі: назва нябачнай для чалавека істоты, якая валодае свабодай волі і можа быць добрай або злой.

Выпусціць джына з бутэлькі (кніжн.) — даць волю злым сілам.


джы́нсавы, -ая, -ае.

1. гл. джынсы.

2. Пра тканіну: такая, з якой шыюць джынсы.


джы́нсы, -аў.

Штаны з жорсткай баваўнянай тканіны, звычайна прашытыя каляровымі ніткамі. Мужчынскія, жаночыя д.

|| прым. джы́нсавы, -ая, -ае.


джып, -а, мн. -ы, -аў м.

Легкавы аўтамабіль павышанай праходнасці.


джы́у-джы́цу, нескл., н.

Японскае нацыянальнае баявое мастацтва, сістэма самаабароны без зброі.


джэйра́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Від газелі¹, пашыраны на пустынных і паўпустынных тэрыторыях Закаўказзя, Пярэдняй, Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі.

|| прым. джэйра́навы, -ая, -ае.


джэм, -у, м.

Варэнне з садавіны або ягад у выглядзе густога жэле.

|| прым. джэ́мавы, -ая, -ае.


джэ́мпер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вязаная кофта без каўняра, якая надзяваецца цераз галаву.


джэнтльме́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адукаваны і выхаваны мужчына, які адрозніваецца прыстойнасцю і ветлівасцю ў адносінах з іншымі, высакароднасцю маралі, далікатнасцю, элегантнасцю.

|| прым. джэнтльме́нскі, -ая, -ае.

Джэнтльменскае пагадненне — міжнародны дагавор, заключаны звычайна ў вуснай форме.


джэ́рсі, нескл., н.

Шчыльная трыкатажная тканіна з шарсцяных, баваўняных, шаўковых ці сінтэтычных ніцей, а таксама адзенне з такога матэрыялу. Баваўнянае, шарсцяное, шаўковае д.


дзве гл. два.


дзве́рцы, -аў.

1. гл. дзверы.

2. Створка, створкі, якімі закрываюць якую-н. адтуліну. Пячныя д.


дзве́ры, дзвярэ́й, Т дзвяра́мі і дзвяры́ма.

Праём у сцяне для ўваходу ў памяшканне, а таксама створ, якім закрываюць гэты праём. Навесіць д. Дубовыя д. Зачыніць д. на ключ.

Царскія дзверы — у праваслаўнай царкве: галоўныя дзверы ў іканастасе, якія вядуць у алтар.

Дзень адчыненых дзвярэй — дзень вольнага доступу ў навучальныя ўстановы з мэтай азнаямлення з імі перад паступленнем на вучобу.

Пры зачыненых дзвярах — без допуску пабочных асоб.

Стукацца ў дзверы — звяртацца да каго-н. з просьбай аб чым-н.

|| памянш. дзве́рцы, -аў.

|| прым. дзвярны́, -а́я, -о́е. Д. праём. Дзвярная клямка.


дзве́сце, двухсо́т, двумста́м, двумаста́мі, (аб) двухста́х, ліч. кольк.

Лік і колькасць 200.

|| парадк. двухсо́ты, -ая, -ае.


дзвы́нкаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Утвараць звінючыя гукі (пра шкло, метал, насякомых і пад.). Недзе дзвынкала шкло. Над вухам дзвынкалі камары.

|| аднакр. дзвы́нкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. дзвы́нканне, -я, н.


дзе, прысл.

1. пыт. У якім месцы. Дзе вы працуеце?

2. месца. У якім месцы. Няма дзе адпачыць.

3. неазнач. Тое, што і дзенебудзь. Пашукай лепш, можа дзе згубіў. Ці няма дзе вольнага месца?

4. адноснае. Ужыв. як злучальнае слова, падпарадкоўвае даданыя сказы месца, азначальныя, дапаўняльныя, дзейнікавыя, уступальныя сказы. Горад, дзе я жыў.

5. у знач. часц. Ужыв. для выражэння поўнай немагчымасці чаго-н., сумнення ў чым-н. Адпачыў? — Дзе адпачыў! Столькі работы.

Дзе наша не прападала (разм.) — выказванне рашучасці ісці на рызыку.


дзе́вер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мужаў брат. Мой д. — справядлівы чалавек.


дзевяно́ста, -а, ліч. кольк.

Лік і колькасць 90. Д. чалавек. Яму за д.

|| парадк. дзевяно́сты, -ая, -ае.


дзевятна́ццаць, -і, ліч. кольк.

Лік і колькасць 19.

|| парадк. дзевятна́ццаты, -ая, -ае.


дзевяці...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дзевяць, напр.: дзевяцігадовы, дзевяцімпольны, дзевяцібальны, дзевяціградусны, дзевяцігадзінны.


дзевяцікла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучань дзявятага класа.

|| ж. дзевяцікла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дзевяцікра́тны, -ая, -ае.

Які паўтараецца дзевяць разоў, павялічаны ў дзевяць разоў. У дзевяцікратным памеры.


дзе́вяць, -і, Т -ццю́, ліч. кольк.

Лік, лічба і колькасць 9.

|| парадк. дзявя́ты, -ая, -ае.


дзевяцьсо́т, дзевяцісо́т, дзевяціста́м, дзевяццюста́мі, (аб) дзевяціста́х, ліч. кольк.

Лік і колькасць 900.

|| парадк. дзевяцісо́ты, -ая, -ае.


дзед¹, -а, М дзе́дзе, мн. дзяды́, дзядо́ў, м.

1. Бацькаў або матчын бацька.

2. Стары чалавек. Сюды прыходзіў мудры д.

3. Муж (разм.). Добра каша пры хлебе, добра баба пры дзедзе (прыказка).

Дзед Мароз — казачны стары з сівой барадой, які ўвасабляе мароз і навагодняе свята.

Следам за дзедам — па прыкладзе старэйшых.

|| памянш.-ласк. дзядо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м. (да 2 знач.; разм.).

|| ласк. дзяду́ля, -і, мн. -і, -ль, м., дзяду́ня, -і, мн. -і, -нь, м. і дзяду́ся, -і, мн. -і, -сь, м.

|| прым. дзе́даўскі, -ая, -ае і дзядо́ўскі, -ая, -ае. Дзедаўская спадчына. Дзядоўская паходка.


дзед², -а, М дзе́дзе, мн. дзяды́, дзядо́ў, м. (гіст.).

Прыстасаванне для асвятлення хаты з дапамогай лучыны.


дзе́даўскі і дзядо́ўскі, -ая, -ае.

1. гл. дзед¹.

2. перан. Атрыманы ў спадчыну ад продкаў; старадаўні або ўстарэлы. Дзедаўская тэхніка. Д. спосаб апрацоўкі зямлі.


дзе́даўшчына, -ы, ж. (разм.).

Спадчына пасля дзеда.


дзедаўшчы́на, -ы, ж.

У арміі: нераўнапраўныя і зневажальныя адносіны стараслужачых да маладых салдат, навабранцаў.


дзе́дзіч, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

1. Спадчыннік дзедаўскага двара¹, маёнтка.

2. Уладар маёнтка, атрыманага ў спадчыну ад продкаў.


дзеепрыме́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У граматыцы: форма дзеяслова, якая сумяшчае катэгорыі дзеяслова (час, стан і трыванне) і катэгорыі прыметніка (род, склон). Д. цяперашняга часу. Д. залежнага стану.

|| прым. дзеепрыме́тны, -ая, -ае.


дзеепрысло́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

У граматыцы: нязменная форма дзеяслова, якая спалучае ў сабе катэгорыі дзеяслова і прыслоўя.

|| прым. дзеепрысло́ўны, -ая, -ае.


дзе́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Драўляная, крыху звужаная к верху пасудзіна з прамых клёпак¹ для заквашвання цеста і пад. Хапіў з дзежкі, аж не бачыць сцежкі (з нар.).

|| памянш. дзе́жачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. дзе́жачны, -ая, -ае і дзе́жкавы, -ая, -ае.


дзе́йнасць, -і, ж.

1. Заняткі, праца ў якой-н. галіне. Гаспадарчая д. Педагагічная д. Навукова-даследчая д.

2. Сукупнасць дзеянняў, мерапрыемстваў якога-н. прадпрыемства, установы і пад. Д. бібліятэкі. Д. школы па выхаванні моладзі.

3. Работа, функцыянаванне якіх-н. органаў арганізма або дзеянне сіл прыроды. Д. сэрца. Д. вулкана.


дзе́йнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У граматыцы: галоўны член двухсастаўнага сказа, які не залежыць ад іншых членаў сказа і абазначае прадмет, прымета якога выражаецца выказнікам.

|| прым. дзе́йнікавы, -ая, -ае.


дзе́йнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Рабіць што-н., займацца чым-н. Д. рашуча.

2. чым. Кіраваць, валодаць чым-н. Спартсмен удала дзейнічаў ракеткай. Пасля ранення нага не дзейнічае.

3. на каго-што і без дап. Рабіць уплыў, уздзеянне, выклікаць якую-н. рэакцыю ў адказ. Лякарства на яго станоўча дзейнічае. Сонца згубна дзейнічае на жэньшэнь.

4. Быць спраўным (пра апараты, механізмы). Механізм дзейнічае безадказна.

5. Мець сілу, абавязваць рабіць пэўным чынам. Тут дзейнічаў даўні звычай.

Дзейнічаць на нервы каму (разм.) — раздражняць каго-н.

|| зак. падзе́йнічаць, -аю, -аеш, -ае (да 3 і 5 знач.).


дзе́йны, -ая, -ае.

Актыўны, жвавы, энергічны. Дзейная натура.


дзе́йсны, -ая, -ае.

Здольны ўздзейнічаць, эфектыўны. Д. сродак. Дзейсныя меры.

|| наз. дзе́йснасць, -і, ж.


дзекабры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Удзельнік рускага дваранскага рэвалюцыйнага руху супраць царскай улады і прыгоннага права, які выліўся ўзброеным паўстаннем 14 снежня 1825 г.

|| прым. дзекабры́сцкі, -ая, -ае.


дзекабры́стка, -і, ДМ -стцы, мн. -і, -так, ж.

Жонка дзекабрыста.


дзе́канне, -я, н.

1. гл. дзекаць.

2. Уласцівае беларускай мове пазіцыйнае чаргаванне цвёрдага зубнога д з мяккай афрыкатай дз: горад — у горадзе, іду — ідзі.


дзе́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Вымаўляць афрыкату дз на месцы мяккага д.

|| наз. дзе́канне, -я, н.


дзелаві́ты, -ая, -ае.

Энергічны, умелы, прадпрымальны ў рабоце. Д. малады інжынер.

|| наз. дзелаві́тасць, -і, ж.


дзелавы́, -а́я, -о́е.

1. Які адносіцца да грамадскай, службовай дзейнасці. Дзелавая размова. Дзелавыя сувязі. Дзелавое пісьмо.

2. Які ведае справу, умела кіруе і клапоціцца аб рабоце. Дзелавыя людзі. Д. кіраўнік.

3. Прыдатны для апрацоўкі ў якасці матэрыялу (спец.). Дзелавая драўніна.

4. Звязаны са справаводствам. Д. стыль.


дзе́ліва, -а, мн. -ы, -аў, н.

Лік або велічыня, якія падвяргаюцца дзяленню, дзялімае.


дзель, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Вынік дзялення аднаго ліку на другі.

2. Частка, доля, выдзеленая каму-н. для карыстання, апрацоўкі і пад. (разм.). Ён узяў сваю д.


дзе́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Лік або велічыня, на якую дзеліцца дзеліва.


дзе́ля, прыназ. з Р.

1. каго-чаго. Выражае мэтавыя адносіны, ужыв. пры абазначэнні асобы ці прадмета, у інтарэсах якіх здзяйсняецца што-н. Д. агульнай справы. Я зраблю гэта д. вас.

2. чаго. Выражае мэтавыя адносіны, ужыв. пры абазначэнні мэты дзеяння. Д. адпачынку. Д. кавалка хлеба.


дзе-не́будзь, прысл.

У якім-н., дакладна невядомым месцы. Д. сустрэнемся.


дзе-нідзе́, прысл.

Сям-там, у асобных месцах. Д. ў лясах можна сустрэць бабра.


дзень, дня, мн. дні, дзён, м.

1. Частка сутак ад усходу да захаду сонца, ад раніцы да вечара. Ясны д. Дасць Бог д., дасць і спажытак (прыказка). І дзень і ноч.

2. Тое, што і суткі. Водпуск на пяць дзён.

3. Прамежак часу ў межах сутак, заняты чым-н. Працоўны д. Светлавы д.

4. чаго. Вызначаны тэрмін, дата, прысвечаная якой-н. падзеі. Д. Перамогі. Д. нараджэння.

5. мн. Пара, перыяд. Дні юнацтва.

Палярны дзень — за Палярным кругам: частка года, калі сонца не заходзіць за гарызонт.

Посны дзень — дзень, у які згодна з царкоўным звычаем нельга есці скаромнае.

Разгрузачны дзень — харчаванне аднатыпнымі прадуктамі на працягу аднаго дня з мэтай аздараўлення або пахудзення.

Санітарны дзень — дзень, які прызначаецца для санітарнага агляду службовага памяшкання.

Рабочы (працоўны) дзень — пэўная колькасць часу, адведзеная для работы, службы.

Добры дзень! — прывітальны зварот днём пры сустрэчы.

Дзень у дзень; дзень пры дні — штодзень, кожны дзень.

З дня на дзень — у адзін з бліжэйшых дзён. Чакаем іх з дня на дзень.

Наводзіць цень на ясны дзень — наўмысна ўносіць няяснасць у якую-н. справу; блытаць каго-н.

Учарашні дзень — былое, мінулае.

Чорны дзень — цяжкая, змрочная часіна.

|| памянш.-ласк. дзянёк, -нька́, мн. -нькі́, -нько́ў, м. (да 1—3 знач.).

|| прым. дзённы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


дзеравя́ка, -і, ДМ -вя́цы, мн. -і, -вя́к, ж. (разм.).

Кавалак дрэва. На беразе ракі дагнівалі пачарнелыя дзеравякі.


дзеравяне́ць, -не́ю, -не́еш, -не́е; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Набываць цвёрдасць, уласцівую дрэву. Сцябло расце і дзеравянее.

2. Страчваць адчувальнасць, дранцвець. Ногі дзеравянеюць ад холаду.

|| зак. адзеравяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е, задзеравяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і здзеравяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


дзеравя́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (разм.).

1. Кавалак дрэва, драўляны брусок.

2. Штучная драўляная нага. З вайны ў яго замест нагі д.

3. звычайна мн. Абутак на драўлянай падэшве. Скінуў дзеравяшкі пад лаўку.


дзераза́, -ы́, ж.

Травяністая споравая расліна сямейства дзеразовых з паўзучым сцяблом.

|| прым. дзеразо́вы, -ая, -ае. Д. вянок. Сямейства дзеразовых (наз.).


дзе́рці, дзяру́, дзярэ́ш, дзярэ́; дзяро́м, дзераце́, дзяру́ць; дзёр, дзе́рла; дзяры́; дзёрты; незак., каго-што.

Тое, што і драць.


дзе́сьці, прысл.

У нейкім, дакладна не вызначаным месцы. Д. я сустракаў гэтага чалавека. Ён служыць д. на поўначы.


дзесятко́вы, -ая, -ае.

Заснаваны на лічэнні дзясяткамі. Дзесятковая сістэма мер і вагі.

Дзесятковая сістэма злічэння — пазіцыйная сістэма злічэння з асновай 10 (для запісу ліку выкарыстоўваюцца 10 лічбаў - 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9).


дзесяці...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дзесяць, напр.: дзесяцітонны, дзесяціствольны, дзесяцігадзінны, дзесяцікласнік.


дзесяцібо́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Спартсмен, удзельнік дзесяціборства.


дзесяцібо́рства, -а, н.

Спартыўнае спаборніцтва па лёгкай атлетыцы, якое праводзіцца па дзесяці відах спорту.


дзесяціго́ддзе, -я, н.

1. Тэрмін у дзесяць гадоў.

2. чаго. Гадавіна падзеі, што адбылася дзесяць гадоў таму назад. Д. інстытута.

|| прым. дзесяцігадо́вы, -ая, -ае.


дзесяціго́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж. (разм.).

Поўная сярэдняя школа з дзесяццю гадамі навучання. Скончыць дзесяцігодку.


дзесяцідзёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Прамежак часу ў дзесяць дзён; дэкада.

|| прым. дзесяцідзённы, -ая, -ае.


дзесяцікла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучань дзясятага класа.

|| ж. дзесяцікла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дзесяцікра́тны, -ая, -ае.

Павялічаны ў дзесяць разоў; які адбываўся дзесяць разоў. У дзесяцікратным памеры. Д. чэмпіён.


дзесяці́на, -ы, мн. -ы, -цін, ж. (гіст.).

1. Старая руская мера зямельнай плошчы, роўная 1,09 гектара.

2. Падатак на карысць царквы ў памеры адной дзясятай часткі даходу.

|| прым. дзесяці́нны, -ая, -ае. Д. надзел зямлі.


дзесяцірублёўка, -і, ДМ -лёўцы, мн. -і, -лёвак, ж. (разм.).

Грашовы знак вартасцю ў дзесяць рублёў.


дзе́сяць, -і́, -ццю́, ліч. кольк.

Лік і колькасць 10. Д. чалавек. Д. гадоў.

Ні ў пяць ні ў дзесяць (разм., неадабр.) — ні туды ні сюды; ні так ні гэтак.

|| парадк. дзяся́ты, -ая, -ае. Дзясятыя гады мінулага стагоддзя. Гэта справа дзясятая (перан.: няважная, другарадная; разм.).

Пятае праз дзясятае (разм., жарт.) — непаслядоўна, пераскокваючы з аднаго на другое (расказваць, пераказваць).


дзетазабо́йства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Забойства дзіцяці.


дзетазабо́йца, -ы, ДМ -цу, Т -эм, м.; ДМ -цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў.

Забойца дзіцяці.


дзетараджэ́нне, -я, н.

Стварэнне патомства, нараджэнне дзяцей.


дзетвара́, -ы́, ж., зб. (разм.).

Малыя дзеці. Двор поўніўся галасамі дзетвары.


дзетдо́м, -а, мн. -дамы́, -дамо́ў, м. (разм.).

Дзіцячы дом, выхаваўчая ўстанова для дзяцей, якія засталіся без бацькоўскай апекі.

|| прым. дзетдо́маўскі, -ая, -ае. Дзетдомаўскае дзіця.


дзетдо́мавец, -маўца, мн. -маўцы, -маўцаў, м. (разм.).

Выхаванец дзіцячага дома.

|| ж. дзетдо́маўка, -і, ДМ -маўцы, мн. -і, -мавак.


дзетса́д, -а, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Дзіцячы сад, выхаваўчая ўстанова для дзяцей дашкольнага ўзросту.

|| прым. дзетса́даўскі, -ая, -ае.


дзе́ўка, -і, ДМ дзе́ўцы, мн. -і, дзе́вак, ж. (разм.).

Паўналетняя незамужняя жанчына. Дзеўкі спявалі купальскія песні.


дзеўчаня́ і дзеўчанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Маленькая дзяўчына.


дзе́ці, дзяце́й, дзе́цям, дзе́цьмі і дзяцьмі́, (аб) дзе́цях.

1. мн. да дзіця.

2. Маладое пакаленне, бліжэйшыя патомкі. Бацькі і дзеці. Гушча дзяцей не разганяе (прыказка).

|| памянш.-ласк. дзе́ткі, -так і дзе́тачкі, -чак.

|| прым. дзіця́чы, -ая, -ае. Д. тэатр. Д. дом.


дзе́цца, дзе́нуся, дзе́нешся, дзе́нецца; дзе́нься; зак. (разм.).

1. Знікнуць, прапасці. Куды ён дзеўся? Нікуды ён не дзенецца.

2. Знайсці сабе месца, прытулак. У незнаёмым горадзе не ведаеш, куды д. нанач.

|| незак. дзява́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

Куды ж мне д.? Кудысьці кнігі з паліцы дзяваюцца.


дзець, дзе́ну, дзе́неш, дзе́не; дзень; зак. (разм.).

1. Палажыць куды-н. так, што цяжка знайсці. Куды ты дзеў ключ? Дзе ж я дзену гэтую кнігу?

2. Знайсці для каго-н. месца, прытулак. Кацянят трэба некуды д.

(Не ведаць) куды вочы дзець (разм.) — пра адчуванне сораму.

(Не ведаць) куды рукі дзець (разм.) — пра адчуванне няёмкасці, разгубленасці.

|| незак. дзява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


дзе́ючы, -ая, -ае.

Які дзейнічае, функцыянуе. Дзеючыя асобы ў п’есе. Д. вулкан.


дзе́я, -і, мн. -і, дзей, ж.

1. Дзейнасць, справа. Там добрая д., дзе адзін арэ, а другі сее (з нар.).

2. Падзея, пра якую ідзе гаворка. Д. адбываецца ў часы вайны.

3. Закончаная частка драматычнага твора або тэатральнай пастаноўкі. Камедыя ў трох дзеях.


дзеяздо́льны, -ая, -ае.

1. Здольны да дзейнасці. Д. арганізм.

2. Які мае права на ўчыненне дзеянняў юрыдычнага характару і які нясе адказнасць за свае ўчынкі (спец.). Д. грамадзянін.

|| наз. дзеяздо́льнасць, -і, ж.


дзе́янне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Дзейнасць. План дзеяння. Баявыя дзеянні.

2. звычайна мн. Учынкі, паводзіны. Супрацьзаконныя дзеянні. Самавольныя дзеянні.

3. Работа, функцыянаванне. Машына ў дзеянні.

4. Падзеі, пра якія ідзе гаворка. Д. адбываецца ў 15 стагоддзі.

5. Асноўны від матэматычнага вылічэння. Чатыры дзеянні арыфметыкі.


дзеясло́ў, -ло́ва, мн. -ло́вы, -ло́ваў, м.

У граматыцы: часціна мовы, што абазначае дзеянне або стан прадмета і змяняецца па часах, асобах і ліках. Аднакратны д. Дапаможны д. Неазначальная форма дзеяслова. Безасабовыя дзеясловы. Рознаспрагальны д.

|| прым. дзеясло́ўны, -ая, -ае.


дзе́яцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., дзе́ецца; незак. (разм.).

Рабіцца, адбывацца. Сённяшні дзень — гэта водгулле ўсяго, што дзеецца ў свеце.


дзе́яч, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які праявіў сябе ў якой-н. грамадскай дзейнасці. Дзяржаўны д. Дзеячы культуры. Заслужаны д. навукі (ганаровае званне).

|| ж. дзяя́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


дзёгаць, -гцю, м.

Цёмны смалісты вадкі прадукт, які атрымліваецца шляхам сухой перагонкі дрэва, торфу або каменнага вугалю. Змазаць боты дзёгцем.

Лыжка дзёгцю ў бочцы мёду — пра што-н. малое, здольнае атруціць, сапсаваць вялікае.

|| прым. дзёгцевы, -ая, -ае і дзягця́рны, -ая, -ае.


дзённік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Запісы аб бягучых справах, падзеях, у якіх удзельнічаў ці быў іх сведкам сам аўтар. Д. экспедыцыі.

2. Кніга або сшытак з такімі запісамі.

3. Спецыяльны сшытак для запісу зададзеных урокаў і адзнак аб паспяховасці і паводзінах вучняў.

|| прым. дзённікавы, -ая, -ае.


дзённы, -ая, -ае.

1. гл. дзень.

2. Які вырабляецца на працягу аднаго дня; які атрымліваецца за адзін дзень. Дзённая выпрацоўка. Дзённая зарплата.


дзёран, -рну, м.

Верхні слой глебы, густа пераплецены карэннем раслін, а таксама выразаныя пласты з гэтага слоя, якімі ўмацоўваюць адхоны, абкладаюць клумбы і інш. Клумбы абкладзены зялёным дзёрнам.

|| прым. дзярно́вы, -ая, -ае.


дзёрзкі, -ая, -ае.

Непачцівы, грубы, нахабна-задзірлівы. Д. адказ. Дзёрзка (прысл.) паводзіць сябе.

|| наз. дзёрзкасць, -і, ж.


дзёрты, -ая, -ае.

Здробнены на тарцы. Аладкі з дзёртай бульбы.


дзёру, у знач. вык. (разм.).

Тое, што і драла. Яму што, схапіў ды д.


дзі́ва, -а, мн. -ы, -аў, н.

Тое, што выклікае здзіўленне, цуд. Сапраўднае д. Што за д.? Вось гэта дык д.!

Дзіва дзіўнае (разм.) — вялікае дзіва.

Дзіву давацца (разм.) — моцна здзіўляцца.

На дзіва (разм.) — надта добра (удацца, выйсці, атрымацца).


дзіва́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Чалавек з незвычайнымі схільнасцямі, звычкамі, поглядамі; арыгінал. Вунь чаго натварыў гэты д.

|| ж. дзіва́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


дзівакава́ты, -ая, -ае (разм.).

Дзівацкі, з дзівацтвамі (пра чалавека). Д. дзед.

|| наз. дзівакава́тасць, -і, ж.


дзівасі́л, -у, м.

Травяністая шматгадовая расліна сямейства складанакветных з вялікім прадаўгаватым лісцем і жоўтымі кветкамі, якая выкарыстоўваецца ў медыцыне.

|| прым. дзівасі́лавы, -ая, -ае.


дзіва́цкі, -ая, -ае.

Дзіўны, незвычайны, арыгінальны. Д. учынак.


дзіва́цтва, -а, н.

1. Незвычайнасць у схільнасцях, звычках, паводзінах.

2. мн. -ы, -аў. Дзівацкі ўчынак; капрыз.


дзіві́цца, дзіўлю́ся, дзі́вішся, дзі́віцца; незак.

1. з каго-чаго. Прыходзіць у здзіўленне. Лесаруб дзівіўся з сына, як той карчуе пні. Дзіўлюся з вашай настойлівасці і ўмельства.

2. кім-чым, на каго-што. Захапляцца. Ён дзівіўся чысцінёй вуліц і парадкам. Кожную ночку на зорку дзіўлюся.


дзіві́ць, дзіўлю́, дзі́віш, дзі́віць; незак., каго-што.

Выклікаць здзіўленне, рабіць моцнае ўражанне. Хірурга дзівіла цярплівасць раненага. Яна прыгажосцю дзівіла.


дзіво́сны, -ая, -ае.

1. Незвычайны, казачна-дзіўны. На вокнах дзівосныя ўзоры пакінуў мароз.

2. Цудоўны, непараўнальны па харастве. Дрэвы стаялі ў сваім дзівосным жоўта-барвовым убранні. Дзівосна (прысл.) гучала жалейка.

3. Вельмі добры, выдатнай якасці. Ад дзівоснай стрэльбы вачэй не адарваць.

|| наз. дзіво́снасць, -і, ж.


дзі́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, дзід, ж.

1. Старадаўняя колючая зброя ў выглядзе доўгага дрэўка з вострым металічным наканечнікам; піка.

2. перан. Пра што-н. высокае, вастраверхае. Далёка за полем узвышалася ў неба чорная дзіда касцёла.


дзік, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Дзікі кабан; вепр. Увосень дзікі ласуюцца жалудамі.

|| прым. дзічы́ны, -ая, -ае.


дзікабра́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Жывёліна атрада грызуноў, спіна і бакі ў якой пакрыты доўгімі іголкамі.

|| прым. дзікабра́завы, -ая, -ае. Дзікабразавае шчацінне.


дзікава́ты, -ая, -ае.

Трохі дзікі (у 2 і 5 знач.). Характар у старога быў пануры, д. Дзікавата (прысл.) паводзіць сябе.

|| наз. дзікава́тасць, -і, ж.


дзікаро́слы, -ая, -ае.

Які расце ў дзікім стане (пра расліны). Дзікарослыя лекавыя травы.


дзі́кі, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца на першабытнай стадыі развіцця (пра людзей), не культываваны (пра расліны), не прыручаны (пра жывёл). Дзікія плямёны. Дзікая яблыня. Дзікая качка.

2. Незаселены, неабжыты. Д. кут.

3. Неўтаймаваны, шалёны. У душы яго кіпеў д. гнеў.

4. Люты, зверскі, які пераходзіць межы нармальнага. Д. крык. Дзікая расправа. Дзікае забойства.

5. перан. Нелюдзімы, які дзічыцца, пазбягае людзей.

6. Не звязаны ні з якімі арганізацыямі, які дзейнічае самастойна (разм.). Дзікая арцель. Д. пляж.

Дзікае мяса (разм.) — нарасць на ранах, якія доўга не зажываюць.

|| наз. дзі́касць, -і, ж.


дзіклі́вы, -ая, -ае (разм.).

1. Які дзічыцца, саромеецца людзей, асабліва чужых. Дзіклівае дзіця.

2. Недаверлівы, палахлівы (пра жывёл). Д. кот.

|| наз. дзіклі́васць, -і, ж.


дзіку́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Чалавек з племені, якое знаходзіцца на ступені першабытнай культуры; нецывілізаваны чалавек.

2. Нелюдзімы, дзікаваты чалавек, які пазбягае людзей (разм.).

|| ж. дзіку́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. дзіку́нскі, -ая, -ае.


дзіра́, -ы́, мн. дзіры́ і (з ліч. 2, 3, 4) дзіры́, дзір, ж.

1. Вялікая дзірка ў вопратцы або адтуліна ў чым-н. Залатаць дзіры на локцях. Залажыць дзіры цэглай.

2. Далёкае ад культурных цэнтраў месца (разм.). Жыве ён у такой дзіры, што свет не бачыў.

Чорная дзіра (спец.) — вобласць у касмічнай прасторы з надзвычай магутным гравітацыйным прыцягненнем.


дзіра́вы, -ая, -ае.

Прадраны, з дзіркамі. Дзіравая кішэня. Дзіравая лодка.

Дзіравая барада (разм., жарт.) — пра таго, хто абліваецца стравай у час яды.

Дзіравая галава (жарт.) — пра чалавека з дрэннай памяццю.


дзірва́н, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Нявораная зямля, якая зарасла густой травой. Плугамі ўзнімалі некранутыя дзірваны.

2. Тое, што і дзёран.

|| прым. дзірва́нны, -ая, -ае.


дзірване́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не́е; незак.

Зарастаць травой, пакрывацца дзёрнам, дзірваном (у 2 знач.).

Дзірванее пакінутая зямля.

|| зак. задзірване́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -не́е.


дзірвані́сты, -ая, -ае.

Густа парослы каранямі травяністых раслін. Дзірваністая зямля.

|| наз. дзірвані́стасць, -і, ж.


дзі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Невялікая адтуліна, шчыліна, праём у чым-н. Зацыраваць дзіркі ў шкарпэтках. Пракруціць дзірку ў дошцы.

2. Пра глухі, далёкі населены пункт (разм.).

3. мн., перан. Тое, што патрабуе выдаткаў. У гаспадарцы многа дзірак.

(Патрэбна) як у мосце дзірка (разм., іран.) — пра што-н. непатрэбнае.

Дзірка ад абаранка (разм.) — нічога, пустое месца.

|| памянш. дзі́рачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


дзіркако́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Канцылярская прылада для прабівання круглых дзірак у паперы.


дзі́ўны, -ая, -ае.

1. Які выклікае здзіўленне; нябачаны. Малому прысніўся д. сон. Дзіўна (прысл.) паводзіць сябе.

2. Цудоўны, чароўны. Чуецца дзіўная музыка. Дзіўная купальская ноч.

|| наз. дзі́ўнасць, -і, ж.


дзіця́ і дзіцё, дзіця́ці, Т дзіцём і дзіцем, мн. дзе́ці, дзяце́й, н.

1. Малы хлопчык або дзяўчынка. Дзеці дашкольнага ўзросту. Д. не заплача — матка не здагадаецца (прыказка). Яшчэ зусім д.

2. перан., чаго. Пра чалавека, які набыў яркія рысы свайго асяроддзя і часу. Д. свайго веку. Д. вуліцы. Д. прыроды.

|| ласк. дзіця́тка, -а, мн. -кі, -так, н. (да 1 знач.).


дзіцяня́ і дзіцянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Тое, што і дзіця (дзіцё).


дзіця́чы, -ая, -ае.

1. гл. дзеці.

2. перан. Неўласцівы даросламу, нясталы. Вырас, а розум д. Дзіцячыя разважанні.


дзі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Дзікае, непрышчэпленае пладовае дрэва.

2. Плод такога дрэва. Дзічкі смачныя тады, калі ўлежацца.

|| прым. дзі́чкавы, -ая, -ае.


дзічы́на, -ы, ж.

1. зб. Дзікія звяры і птушкі як прадмет палявання. Лясная д.

2. Мяса дзікіх жывёл і птушак. Насмажыць дзічыны.


дзічы́ны гл. дзік.


дзічы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж. (разм.).

Самка дзікага кабана, дзіка.


дзічы́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; незак., каго-чаго і без дап. (разм.).

Саромецца, ухіляцца ад сустрэч і размоў, асабліва з чужымі ці малазнаёмымі людзьмі. Д. людзей.


дзічэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак.

1. Станавіцца дзікім, перараджацца. Дрэвы дзічэюць. Без нагляду лес дзічэў.

2. перан. Станавіцца нелюдзімым, дзіклівым. Д. у адзіноце.

|| зак. адзічэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е і здзічэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е.

|| наз. дзічэ́нне, -я, н.


дзот, -а, М дзо́це, мн. -ы, -аў, м.

Умацаваны абаронны агнявы пункт у выглядзе зямлянкі. Па дзотах праціўніка несціхана садзілі гарматы.


дзылі́нкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Званіць, ствараць звінячы гук чым-н. металічным. Д. ключамі.

|| аднакр. дзылі́нкнуць, -ну, -неш, -не; -ні (разм.).

|| наз. дзылі́нканне, -я, н.


дзын-дзы́н, выкл. гукаперайм.

Ужыв. для абазначэння гукаў званочкаў, бомаў і пад. А званочак пад дугою д.


дзьмухаве́ц, -хаўца́ і (зб.) -хаўцу́, мн. -хаўцы́, -хаўцо́ў, м. (разм.).

Травяністая расліна сямейства складанакветных з жоўтымі кветкамі, сцяблом з млечным сокам і насеннем на пушыстых валасінках.

|| прым. дзьмухаўцо́вы, -ая, -ае.


дзьму́хаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Перарывіста, з перапынкамі дзьмуць. Д. на шклянку з гарачым чаем.

|| аднакр. дзьму́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні. Д. на свечку.

|| наз. дзьму́ханне, -я, н.


дзьму́цца, -му́ся, -ме́шся, -ме́цца; -мёмся, -мяце́ся, -му́цца; -мі́ся; незак., на каго-што і без дап. (разм.).

Сердаваць, крыўдзіцца, выказваць сваім выглядам незадаволенасць. Цэлы тыдзень дзьмецца на старшыню.


дзьмуць, дзьму, дзьмеш, дзьме; -мём, -мяце́, -муць; -мі; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Веяць, гнаць паветра. Дзьмуў лёгкі ветрык.

2. З сілай выпускаць з рота струмень паветра. Д. на агонь. У дудку дзьме хлапчук.

Куды вецер дзьме (разм., неадабр.) — не мець сваёй думкі, прыстасоўвацца да існуючых меркаванняў.


дзю́ба, -ы, мн. -ы, дзюб і -аў, ж.

У птушак: рагавое ўтварэнне з дзвюх падоўжаных бяззубых сківіц. Арліная д.

З камарыную дзюбу (разм.) — пра што-н. малое, мізэрнае.

|| памянш. дзю́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.


дзюбану́ць гл. дзюбнуць.


дзюба́ты, -ая, -ае.

1. 3 доўгай дзюбай. Д. бусел.

2. Падобны на дзюбу. Прамову гаварыў чалавек з дзюбатым носам.


дзю́бацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -аецца; незак.

1. Пра птушак: мець звычку дзюбаць каго-н. Гусі дзюбаюцца.

2. Біць дзюбай адзін аднаго. Пеўні дзюбаюцца на сметніку.


дзю́баць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што і без дап. (разм.).

1. Дзяўбці (у 1 і 2 знач.; пра птушак).

2. Удараць чым-н. вострым або ўдарацца аб што-н., пакідаючы след. Д. лёд. Кулі дзюбаюць жалеза.

Дзюбаць носам (разм.) — драмаць, то апускаючы, то ўзнімаючы галаву.

|| аднакр. дзю́бнуць, -ну, -неш, -не; -ні і дзюбану́ць, -ну́, -не́ш, -не́, -нём, -няце́, -ну́ць, -ні́.

|| наз. дзю́банне, -я, н.


дзю́бка, -і, мн. -і, -бак, ж.

1. гл. дзюба.

2. Тонкі востры канец чаго-н. Д. нажа.


дзю́бнуць, -ну, -неш, -не; -ні і дзюбану́ць, -ну́, -не́ш, -не́, -ні́; зак.

1. гл. дзюбаць.

2. Выпіць спіртнога (разм.). Добра дзюбнулі на вяселлі.


дзюдаі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца дзюдо.

|| ж. дзюдаі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дзюдаі́сцкі, -ая, -ае.


дзюдо́, нескл., н.

Японская барацьба вольнага стылю, якая ўзнікла на аснове адбору і мадэрнізацыі прыёмаў джыу-джыцу.


дзю́ны, дзюн, адз. дзю́на, -ы, ж.

Узбярэжныя пясчаныя наносы, якія перамяшчаюцца ветрам.

|| прым. дзю́нны, -ая, -ае.


дзюра́ль, -ю, м.

Тое, што і дзюралюміній.

|| прым. дзюра́левы, -ая, -ае.


дзюралюмі́ній, -ю, м.

Лёгкі трывалы сплаў алюмінію і медзі з прымессю іншых элементаў.

|| прым. дзюралюмі́ніевы, -ая, -ае.


дзюрча́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -чы́ць; незак. (разм.).

Цурчаць, ствараць булькатлівыя гукі. Ручаёк дзюрчаў па каменьчыках.


дзюшэ́с, -у, м.

Гатунак дэсертных груш з сакавітай салодкай мякаццю.


дзябёлы, -ая, -ае (разм.).

1. Дужага целаскладу; поўны. Д. мужчына.

2. Тоўсты, грубы, шчыльны (пра тканіну). Дзябёлае сукно.

|| наз. дзябёласць, -і, ж.


дзява́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (разм.).

1. незак.; гл. дзецца.

2. зак. (толькі прош.). Знікнуць, прапасці невядома куды. Куды дзяваўся мой партфель?


дзява́ць гл. дзець.


дзяво́цкі, -ая, -ае.

Тое, што і дзявочы. Д. гонар.


дзяво́цтва, -а, н.

Перыяд жыцця дарослай дзяўчыны да шлюбу; дзявочыя гады. У дзявоцтве Сяргеева.


дзяво́чы, -ая, -ае.

Які належыць дзяўчыне або ўласцівы дзяўчыне. Дзявочая сукенка. Дзявочая прыгажосць.


дзявя́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Лічба

9.

2. Група з дзевяці чалавек або дзевяці аднародных прадметаў. Дзявяткамі плылі самалёты.

3. Назва чаго-н., абазначанага лічбай 9 (разм.). Прыехаў на дзявятцы (на трамваі, аўтобусе, тралейбусе пад №9). Мяч трапіў у дзявятку (верхні вугал футбольных варот).

4. Школьная адзнака.

5. Ігральная карта з дзевяццю ачкамі.


дзявя́ты, -ая, -ае.

1. гл. дзевяць. Стрэлка падбіралася да дзявятай гадзіны.

2. Які атрымліваецца пры дзяленні на дзевяць. Дзявятая частка.

3. у знач. наз. дзявя́тая, -ай, ж. Дзявятая частка чаго-н. Адна дзявятая.


дзявя́цера, дзевяцяры́х, дзевяцяры́м, дзевяцяры́мі, ліч. зб.

Дзевяць.

Ужыв.:

а) з назоўнікамі мужчынскага або агульнага роду, якія абазначаюць асобу. Д. салдат. Засталося д. калег;

б) з асабовымі займеннікамі ў мн. л. Нас было д.;

в) з назоўнікамі мн. л., якія абазначаюць маладых істот. Д. дзяцей. Д. парасят;

г) з множналікавымі назоўнікамі. Д. калёс. Д. сутак;

д) з некаторымі назоўнікамі, якія абазначаюць парныя прадметы. Д. туфель. Д. шкарпэтак;

е) без назоўнікаў, калі абазначае асоб мужчынскага і жаночага полу. Сустрэць дзевяцярых. Яда на дзевяцярых.


дзя́га, -і, ДМ дзя́зе, мн. -і, дзяг, ж.

Рэмень, папруга. Падцягнуць дзягу.

|| памянш. дзя́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.


дзя́гіль, -ю, м.

Высокая травяністая меданосная расліна сямейства парасонавых з зеленавата-белымі кветкамі, выкарыстоўваецца ў медыцыне.


дзягця́р, дзегцяра́, мн. дзегцяры́, дзегцяро́ў, м.

Той, хто гоніць або прадае дзёгаць. Д. заўсёды пракураны дымам і дзёгцем.

|| ж. дзягця́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. дзягця́рскі, -ая, -ае.


дзягця́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. гл. дзягцяр.

2. Пасудзіна для дзёгцю.


дзягця́рны гл. дзёгаць.


дзягця́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Прадпрыемства, якое вырабляе дзёгаць. Пабудавалі новую дзягцярню.


дзягця́рства, -а, н.

Выганка дзёгцю. Займацца дзягцярствам.


дзя́дзіна, -ы, мн. -ы, -дзін, ж.

Дзядзькава жонка. У хаце ўсе паважалі працавітую дзядзіну.


дзядзі́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

1. Цэнтральная частка старажытнага горада, умацаваная валамі, а пазней мураванымі сценамі і драўлянымі вежамі (гіст.).

2. Прасторны двор, агароджаны пляц (звычайна перад маёнткам, царквой; разм.).


дзя́дзька, -і, м.

1. мн. -і, -аў. Бацькаў або матчын брат. У госці прыехаў д. Лявон.

2. мн. -і́, -о́ў. Дарослы мужчына наогул; зварот да старэйшага мужчыны. Скажыце, д., як прайсці ў бальніцу?

І квіта, дзядзька Мікіта (разм.) — і ўсё тут.

|| ласк. дзя́дзечка, -і, мн. -і, -чак, м.


дзядзькава́нне, -я, н. (гіст.).

Стары звычай шляхты ў беларускіх землях аддаваць дзяцей у сялянскую сям’ю на выхаванне.


дзя́дзькаў, -кава.

Які належыць дзядзьку. Дзядзькава хата.


дзя́дзя, -і, мн. -і, -яў, м.

Дарослы мужчына (у мове дзяцей). Мама, у таго дзядзі смешны капялюш.


дзядо́ўнік, -у, м.

Каліўе, зараснік дзядоў².


дзядо́ўскі гл. дзе́даўскі.


дзяды́, -о́ў.

1. Людзі, якія жылі раней, продкі. Д. і прадзеды нашы.

2. (з вялікай літары). Абрад памінання нябожчыкаў, а таксама дзень, калі выконваўся гэты абрад. Восеньскія Д.


дзяды́, -о́ў, адз. дзед, -а, М дзе́дзе, м.

1. Пустазелле з калючым лісцем і сцяблом, з лілавата-чырвоным суквеццем; бадзяк.

2. Пустазелле з шырокім лісцем і ўчэпістымі суквеццямі; лопух. На штаны начаплялася дзядоў.


дзяжа́, -ы́, мн. дзе́жы і (з ліч. 2, 3, 4) дзяжы́, дзеж, ж.

Вялікая дзежка для заквашвання цеста на хлеб. Хлебная д.


дзяжу́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (разм.).

Памяшканне, пакой для дзяжурства.


дзяжу́рны, -ая, -ае.

1. Які выконвае пэўныя абавязкі ў парадку чаргі. Д. ўрач.

2. Які працуе ў час адпачынку іншых падобных устаноў. Дзяжурная аптэка. Д. магазін.

3. у знач. наз. дзяжу́рны, -ага, м., дзяжу́рная, -ай, ж., мн. -ыя, -ых. Асоба, якая дзяжурыць. Д. па кухні.

4. Загадзя падрыхтаваны, пастаянна ўжывальны. Дзяжурная страва ў рэстаране. Дзяжурныя цытаты.


дзяжу́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

1. Выконваць па чарзе якія-н. абавязкі. Д. па вакзале. Д. ля склада.

2. Неадлучна прысутнічаць пры кім-, чым-н. Д. ля пасцелі хворага.

|| наз. дзяжу́рства, -а, н.


дзяк, -а́, мн. -і, -о́ў, м.

У праваслаўнай царкве: ніжэйшы служыцель, які не мае ступені свяшчэнства.

|| прым. дзяко́ўскі, -ая, -ае.


дзя́каваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; незак., каму-чаму.

Выказваць падзяку каму-н. за што-н. Дзякую вам за добрую працу!

|| зак. падзя́каваць, -кую, -куеш, -куе; -куй.


дзяко́віч, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Сын дзяка.


дзяко́ўна, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (разм.).

Дачка дзяка.


дзя́куй, часц.

1. каму і без дап. Ужыв. як выражэнне падзякі; дзякую. Д. таварышам, што дапамаглі. Д. за хлеб-соль.

2. у знач. наз. дзя́куй, нескл., м. і н. Падзяка, удзячнасць. Вялікі (вялікае) д. Партызанам — народны д.!

Дзякуй (дзякаваць) богу (разм.) — добра, нядрэнна.

Дзякуй за ласку (разм., іран.) — ужыв. як выражэнне нязгоды з чыёй-н. непрымальнай прапановай.

За дзякуй (разм.) — дарма, бясплатна (рабіць што-н.).


дзя́куючы, прыназ. з Д.

Выражае адносіны прычыны, паказвае, з прычыны чаго, з дапамогай чаго адбылося дзеянне. Паправіўся д. медыцыне. Выратаваўся д. выпадку.


дзяле́нне, -я, н.

1. гл. дзяліць, дзяліцца.

2. Матэматычнае дзеянне, шляхам якога пазнаецца, у колькі разоў адна велічыня большая за другую. Д. лікаў. Д. дробаў.

3. Спосаб размнажэння ў прасцейшых арганізмаў і клетак. Д. клетак.

4. Адлегласць паміж дзвюма суседнімі рыскамі на вымяральнай шкале. Ртуць на тэрмометры паднялася на тры дзяленні.


дзялі́льны, -ая, -ае.

1. Які адносіцца да дзялення (у 2 знач.).

2. Прызначаны для нанясення дзяленняў (у 4 знач.; спец.). Д. цыркуль. Дзялільная машына.


дзялі́мае, -мага, н.

Лік або велічыня, якая падвяргаецца дзяленню, дзеліва.


дзялі́масць, -і, ж.

У матэматыцы: уласцівасць цэлага ліку дзяліцца на другі цэлы лік без астачы. Прыкметы дзялімасці.


дзялі́цца, дзялю́ся, дзе́лішся, дзе́ліцца; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Валодаць здольнасцю дзялення на другі лік без астачы. Дзесяць дзеліцца на пяць.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Падзяляцца на часці. Вучні дзеляцца на групы.

3. з кім. Раздзяляць маёмасць з кім-н. Дзяліліся сыны з бацькамі.

4. чым і з кім. Аддаваць каму-н. частку чаго-н. свайго. Д. апошнім кавалкам хлеба.

5. перан., кім з чым. Узаемна абменьвацца чым-н. Д. думкамі. Д. вопытам.

|| зак. падзялі́цца, -дзялю́ся, -дзе́лішся, -дзе́ліцца і раздзялі́цца, -дзялю́ся, -дзе́лішся, -дзе́ліцца (да 1—3 знач.).

|| наз. дзяле́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


дзялі́ць, дзялю́, дзе́ліш, дзе́ліць; дзе́лены; незак.

1. каго-што. Падзяляць на часткі, размяжоўваць. Д. маёмасць. Д. на порцыі. Д. вучняў на групы.

2. што на што. Рабіць арыфметычнае дзеянне дзялення. Д. адзін лік на другі.

3. што з кім. Аддаваць каму-н. частку чаго-н. свайго для сумеснага карыстання. Таварышы дзялілі ўсё папалам. Д. хлеб і соль.

4. перан., што з кім. Перажываць што-н. разам з кім-н. Д. радасць і гора.

|| зак. падзялі́ць, -дзялю́, -дзе́ліш, -дзе́ліць і раздзялі́ць, -дзялю́, -дзе́ліш, -дзе́ліць; -дзе́лены.

|| наз. дзяле́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


дзяло́к, -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м. (неадабр.).

Чалавек, які лоўка вядзе свае справы, не грэбуючы ніякімі сродкамі для дасягнення мэты. Біржавыя дзялкі. Д. цёмных спраў.


дзяльба́, -ы́, ж.

Падзел, размеркаванне. Д. здабычы. Д. маёмасці.


дзяля́га, -і, мн. -і, -ля́г, м. (разм., неадабр.).

Чалавек, заклапочаны толькі такімі справамі, якія прыносяць найбліжэйшую асабістую выгаду.


дзяля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Участак зямлі, адведзены для апрацоўкі, або ўчастак лесу, адведзены пад высечку.


дзяля́цтва, -а, н.

Вузкі практыцызм, пры якім выпускаецца з-пад увагі прынцыповы бок справы.

|| прым. дзяля́цкі, -ая, -ае.


дзянёк гл. дзень.


дзянні́к, дзенніка́, мн. дзеннікі́ і дзенніко́ў, м.

Някрытая загарадка на дварэ, дзе знаходзіцца жывёла ўдзень і ў добрае надвор’е.


дзянні́ца, -ы, ж. (паэт.).

Ранняя зара, заранка. На ўсходзе занялася д.


дзяншчы́к, дзеншчыка́, мн. дзеншчыкі́ і дзеншчыко́ў, м. (гіст.).

Салдат у царскай арміі, прыстаўлены да афіцэра ў якасці слугі.

|| прым. дзяншчы́цкі, -ая, -ае.


дзярж...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дзяржаўны, напр.: дзяржапарат, дзяржбанк, дзяржгандаль, дзяржкрэдыт, дзяржстрах, дзяржустанова.


дзяржа́ва, -ы, мн. -ы, -жа́ў, ж.

Асноўная палітычная форма арганізацыі грамадства, якая ажыццяўляе кіраванне, абарону эканамічнай і сацыяльнай структуры, а таксама краіна з пэўнай палітычнай арганізацыяй. Межы дзяржавы. Рабаўладальніцкая д.

|| прым. дзяржа́ўны, -ая, -ае. Дзяржаўная палітыка.


дзяржа́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Ручка якога-н. прадмета (лапаты, малатка, нажа і пад.). Д. матыкі. Д. грабель.


дзяржа́ўнасць, -і, ж.

Дзяржаўны лад, дзяржаўная арганізацыя.


дзяржа́ўны, -ая, -ае.

1. гл. дзяржава.

2. Здольны мысліць і дзейнічаць шырока і мудра, у маштабах усёй дзяржавы. Д. дзеяч.


дзярка́ч¹, дзеркача́, мн. дзеркачы́, дзеркачо́ў, м.

Стары венік без лісця. Дзеркачамі дзеці мялі двор.


дзярка́ч², дзеркача́, мн. дзеркачы́, дзеркачо́ў, м.

Невялікая лугавая птушка сямейства пастушковых з характэрным скрыпучым крыкам; драч.


дзярні́на, -ы, ж.

Тое, што і дзёран. Плугамі ўзнімалі дзярніну. Дзярнінай абкладваюць клумбы.


дзярні́сты, -ая, -ае.

Густа парослы карэннем травяністых раслін. Дзярністая глеба.

|| прым. дзярні́стасць, -і, ж.


дзярно́вы гл. дзёран.


дзяру́га, -і, ДМ -ру́зе, мн. -і, -ру́г, ж. (разм.).

Грубая тоўстая тканіна; вопратка з такой тканіны.

|| памянш. дзяру́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

|| прым. дзяру́жны, -ая, -ае.


дзясна́, -ы́, мн. дзя́сны і (з ліч. 2, 3, 4) дзясны́, дзя́сен і дзя́снаў, ж.

Слізістая абалонка поласці рота. Дзясны крываточаць.

|| прым. дзя́сенны, -ая, -ае.


дзяся́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Адзінка падліку, роўная дзесяці, а таксама дзесяць аднолькавых прадметаў. Д. яек.

2. Дзесяць год узросту. Дзявяты д. пайшоў.

3. мн. Перадапошняя лічба шматзначнага ліку. Клас адзінак, дзясяткаў, соцень.

4. мн. Пра вялікую колькасць чаго-н. Да яго звяртаюцца дзясяткі людзей.

Не з баязлівага дзясятка хто (разм.) — пра смелага, рашучага чалавека.


дзяся́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Лік 10.

2. Група з дзесяці чалавек або дзесяці аднародных прадметаў. Д. лепшых супрацоўнікаў.

3. Назва чаго-н., абазначанага лікам 10 (разм.). Трапіць у дзясятку (дакладна ў цэнтр мішэні). Паехаў на дзясятцы (на трамваі, тралейбусе, аўтобусе пад №10).

4. Ігральная карта з дзесяццю ачкамі.

5. Найвышэйшая школьная адзнака.


дзяся́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Асоба ніжэйшага тэхнічнага персаналу, якая кіруе групай рабочых на будаўніцтве, лясных распрацоўках і інш.


дзяся́ты, -ая, -ае.

1. гл. дзесяць.

2. Які атрымліваецца пры дзяленні на дзесяць. Дзясятая частка.

3. у знач. наз. дзяся́тая, -ай, ж. Дзясятая частка чаго-н. Адна дзясятая.


дзяся́цера, дзесяцяры́х, дзесяцяры́м, дзесяцяры́мі, ліч. зб.

Дзесяць.

Ужыв.:

а) з назоўнікамі мужчынскага або агульнага роду, якія абазначаюць асобу. Д. сыноў. Д. сірот;

б) з асабовымі займеннікамі ў мн. л. Нас было д. Працаваць за дзесяцярых (перан.);

в) без назоўнікаў, калі абазначае асоб мужчынскага і жаночага полу. Іх там працавала д.: шэсць мужчын і чатыры жанчыны;

г) з назоўнікамі, якія абазначаюць маладых істот. Д. дзяцей. Д. цялят;

д) з множналікавымі назоўнікамі. Д. нажніц. Д. саней. Д. сутак;

е) з назоўнікамі, якія абазначаюць парныя прадметы. Д. ботаў. Д. рукавіц.


дзяся́цкі, -ага, мн. -ія, -іх, м.

Да рэвалюцыі: выбарная асоба з сялян, якая выконвала паліцэйскія абавязкі; памочнік соцкага.


дзятва́¹, -ы́, ж., зб. (спец.).

Лічынкі пчол, а таксама маладыя пчолы.


дзятва́², -ы́, ж., зб. (разм.).

Дзеці (у 1 знач.). Чуўся смех дзятвы.


дзятляня́ і дзятлянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня дзятла.


дзяўба́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для дзяўбання. Д. станок. Д. інструмент.


дзяўбці́, дзяўбу́, дзяўбе́ш, дзяўбе́; дзяўбём, дзеўбяце́, дзяўбу́ць; дзёўб, дзяўбла́, -ло́; дзяўбі́; дзяўба́ны; незак., каго-што.

1. Есці, хапаючы дзюбай ежу (пра птушак). Галубы дзяўблі крупы.

2. Біць дзюбай. Куры дзяўблі адна адну.

3. Паслядоўнымі частымі ўдарамі паглыбляць, рабіць адтуліну. Д. мёрзлую зямлю ломам. Д. долатам паз.

4. перан. Бесперапынна паўтараць адно і тое ж (разм.). Што каму наўме, той тое і дзяўбе (прыказка).

5. перан. Папракаць, крытыкаваць (разм.). Яго ўжо даўно дзяўбуць, а ён і вухам не вядзе.

Дзяўбці ў галаву (разм.) — настойліва пераконваць каго-н. у чым-н.

|| зак. прадзяўбці́, -дзяўбу́, -дзяўбе́ш, -дзяўбе́; -дзяўбём, -дзеўбяце́, -дзяўбу́ць; -дзяўба́ны (да 3 знач.) і вы́дзеўбці, -дзеўбу, -дзеўбеш, -дзеўбе; -дзеўбаны (да 3 знач.).

|| наз. дзяўба́нне, -я, н.


дзяўбці́ся, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -бе́цца; дзёўбся, дзяўбла́ся, -ло́ся; незак.

1. Мець звычку біцца дзюбай (пра птушак; разм.). Гэты певень дзяўбецца.

2. Дзяўбці адзін аднаго. Два пеўні дзяўбуцца.


дзя́ўкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Аб сабаках, лісах: адрывіста брахаць. Лыска дзяўкае на падарожніка.

|| аднакр. дзя́ўкнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. дзя́ўканне, -я, н.


дзяўчо́, -а́ці, Т -о́м, н. (разм.).

Дзяўчына-паддетак. За партай сядзела жвавае д.


дзяўчы́на, -ы, мн. дзяўча́ты і (з ліч. 2, 3, 4) дзяўчы́ны, -ча́т, ж.

Паўналетняя незамужняя жанчына. Юнакі і дзяўчаты.


дзяўчы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. дзяўчы́нкі, -нак, ж.

Дзіця або падлетак жаночага полу.


дзя́цел, дзя́тла, мн. дзя́тлы, дзя́тлаў, м.

Лясная птушка сямейства дзятлавых з моцнай дзюбай, якой яна здабывае ежу са шчылін дрэў і расколін кары. Хто б дзятла ведаў, каб не яго дзюба (з нар.).

|| прым. дзя́тлаў, -лава.


дзя́целіна, -ы, ж.

Дзікая канюшына. Адкасіць дзяцеліны карове.


дзяці́нец, -нцу, м.

Дзіцячая хвароба, якая праяўляецца ў перыядычных прыпадках; радзімец.


дзяці́нець, -нею, -нееш, -нее; незак. (разм.).

Траціць нармальную разважлівасць, упадаць у дзяцінства (пра старых). Ён ужо дзяцінее зусім.

|| зак. здзяці́нець, -нею, -нееш, -нее.


дзяці́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; незак. (разм.).

Паводзіць сябе несур’ёзна, па-дзіцячаму (аб дарослых). Дваццаць гадоў мае, а ўсё дзяцініцца.


дзяці́нства, -а, н.

1. Дзіцячая пара; дзіцячыя гады. Шчаслівае д. Яго д. прайшло ў вёсцы.

2. Па-дзіцячаму легкадумныя паводзіны, учынкі. Яму не маглі дараваць гэтага д.


дзяці́ны, -ая, -ае (разм.).

1. Дзіцячы, уласцівы дзецям. Д. крык.

2. Несур’ёзны, легкадумны. Дзяціныя разважанні. Дзяціныя выбрыкі.


дзяцю́к, дзецюка́, мн. дзецюкі́, дзецюко́ў, м. (разм.).

Юнак, дарослы хлопец; яшчэ нежанаты малады чалавек. Стаяў плячысты д. з гармонікам.


дзячо́к, -чка́, мн. -чкі́ і -чко́ў, м.

Тое, што і дзяк.


дзячы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж. (разм.).

Жонка дзяка.


дзяя́чка гл. дзеяч.


для, прыназ. з Р.

1. Выражае аб’ектныя адносіны:

а) ужыв. пры абазначэнні асобы ці прадмета, у адносінах да якіх мае значэнне тая ці іншая з’ява, падзея і пад. Для яго гэта лёгкая справа. Для свайго часу гэта было дасягненнем;

б) ужыв. пры абазначэнні неадпаведнасці, несуразмернасці якой-н. з’явы, падзеі. Ён занадта вопытны для сваіх гадоў. Вельмі непрыдатнае адзенне для хатняй работы;

в) ужыв. пры абазначэнні асобы ці прадмета, якім што-н. робіцца, прызначаецца. Жыць для дачкі.

2. Выражае мэтавыя адносіны, указвае на прызначэнне або мэту чаго-н. Падручнікі для дзяцей. Вядро для вады. Усё для перамогі.


днець, дне́е; безас., незак.

Займацца на дзень; світаць. На дварэ днела.


днём, прысл.

У дзённы час, удзень. Д. ішла падрыхтоўка да спектакля.

Днём з агнём (не знайсці) (разм.) — пра што-н. далёка закінутае, схаванае.


днёўка, -і, ДМ -ёўцы, мн. -і, -ёвак, ж.

Адпачынак днём пасля начнога пераходу. Спыніцца на днёўку.


дні́шча, -а, мн. -ы, дні́шч і -аў, н.

Дно бочкі або пласкадоннага судна. Д. чоўна.


дно, дна, мн. дны, дноў, н.

1. Грунтавая паверхня пад вадой. Д. возера. Пайсці на дно.

2. Ніжняя частка паглыблення, катлавана, рова і пад. Д. ямы.

3. Ніз пасудзіны, скрынкі, судна. На самым дне бочкі.

4. перан. Глыбінная частка чаго-н. На дне памяці.

5. перан. Асяроддзе дэкласаваных, заняпалых людзей. Д. грамадства.

Да дна — да канца, цалкам і поўнасцю.

На дне душы — унутрана, употайкі, падсвядома.

|| памянш. дне́чка, -а, мн. -і, -аў, н. (да 3 знач.) і до́нца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 3 знач.).

|| прым. до́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


дноачышча́льны, -ая, -ае.

Які служыць для ачысткі дна (у 1 знач.). Дноачышчальныя работы.


днопаглы́бны, -ая, -ае.

Прызначаны для паглыблення дна (у 1 знач.). Днопаглыбная машына.


днява́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак. (разм.).

Выконваць абавязкі днявальнага.


днява́льны, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Радавы салдат сутачнага нарада, які сочыць за падтрыманнем парадку і чысціні і наглядае за маёмасцю. Выкананне абавязкаў днявальнага.


днява́ць, дню́ю, дню́еш, дню́е; дню́й; незак. (разм.).

Праводзіць дзень дзе-н. у сувязі з чым-н., рабіць днёўку. Разведка днявала ў вёсцы.

Дняваць і начаваць — неадлучна праводзіць час дзе-н.


до¹, нескл., н.

Першы гук музычнай гамы, а таксама нота, якая абазначае гэты гук. Узяць верхняе до.


до², прысл. (разм.).

Досыць, дастаткова; хопіць. Распісацца ўмее, і до.


до́берман і до́берман-пі́нчар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Парода кароткашэрсных службовых сабак-сышчыкаў, звычайна цёмнай масці.


до́блесны, -ая, -ае (высок.).

Які вызначаецца доблесцю, славай; які славіцца подзвігамі, адважны. Доблесная праца. Доблесна (прысл.) змагаўся за радзіму.


до́блесць, -і, ж. (высок.).

1. Мужнасць, адвага, геройства. Воінская д.

2. Высокая самаадданасць у працы, у дзейнасці. Працоўная д.


до́бра, прысл.

1. Так, як павінна быць, як адпавядае нормам. Жылі д. Д. папрацаваў.

2. Ладна-такі, парадкам, зусім. Ужо д. сцямнела.

3. безас., у знач. вык. Пра спрыяльную абстаноўку, прыемнае акружэнне. Д. ў лесе.

4. у знач. часц. Выражае згоду, мае знач.: так, няхай будзе так, згодзен. — Прыходзь сёння на сход. — Д., прыйду. Д., я магу згадзіцца з табой.

5. у знач. часц. Ужыв. як пагроза ў знач. глядзі, пачакай жа (разм.). Д. ж! Я табе гэта прыпомню!


добра... (а таксама дабра...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. добры, напр.: добраахвотны, добразычлівы.


добраахво́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чалавек, які па ўласным жаданні ўступіў у армію ў час вайны. Пайсці добраахвотнікам на фронт.

2. Той, хто па сваёй ініцыятыве ўзяў на сябе якую-н. работу. Ехаць на ўборку знайшліся добраахвотнікі.

|| прым. добраахво́тніцкі, -ая, -ае.


добраахво́тніцкі, -ая, -ае.

1. гл. добраахвотнік.

2. Які складаецца з добраахвотнікаў. Д. атрад.


добраахво́тны, -ая, -ае.

1. Які робіцца па ўласным жаданні, не прымусова. Добраахвотная праца. Д. узнос.

2. Заснаваны на прынцыпе самадзейнасці мас (у 1 знач.). Добраахвотнае спартыўнае таварыства.

|| наз. добраахво́тнасць, -і, ж.


добразычлі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Той, хто прыхільна, спагадліва адносіцца да каго-н. Гэта быў шчыры д.

|| ж. добразычлі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, мн. -і, -лівак.


добразычлі́вы, -ая, -ае.

1. Які жадае людзям дабра, прыхільна адносіцца да іншых. Д. чалавек.

2. Які выражае сваёй сутнасцю прыхільнасць, спагаду. Добразычлівыя словы.

|| наз. добразычлі́васць, -і, ж.


добрапрысто́йны, -ая, -ае.

Які адпавядае правілам, патрабаванням прыстойнасці. Добрапрыстойныя паводзіны.

|| наз. добрапрысто́йнасць, -і, ж.


добрасумле́нны, -ая, -ае.

Які чэсна, старанна выконвае свае абавязкі і даручэнні, дбайна, шчыра адносіцца да працы і інш. Д. працаўнік.

|| наз. добрасумле́ннасць, -і, ж.


добрасусе́дства, -а, н.

Дружалюбныя адносіны паміж суседзямі. Адносіны добрасуседства.

|| прым. добрасусе́дскі, -ая, -ае.


добраўпара́дкаваць, -кую, -куеш, -куе; -куй; -каваны; зак., што.

Прывесці ў поўны парадак што-н., зрабіць зручным для карыстання. Д. вуліцы і плошчы горада.

|| незак. добраўпарадко́ўваць, -ваю, -ваеш, -вае.

|| наз. добраўпара́дкаванне, -я, н.


до́бры, -ая, -ае.

1. Чулы да людзей, спагадлівы, сардэчны. Д. па натуры чалавек. Добрая душа.

2. Цалкам станоўчы па сваіх якасцях, з дадатнымі ўласцівасцямі, такі, як патрэбна. Д. характар. Добрая кніга. Д. густ. Д. настрой. Добрыя ўмовы.

3. Заснаваны на жаданні дабра. Д. водзыў. Добрая парада.

4. Які карыстаецца славай, слаўны, чысты. Добрае імя. Пакінуць аб сабе добрую памяць.

5. Умелы, старанны ў рабоце, здольны. Д. гаспадар. Д. майстар. Д. работнік.

6. Даволі вялікі па колькасці, памеры (разм.). Д. кавалак. Д. заробак.

7. Дабратворны, спрыяльны. Д. ўплыў. Д. клімат.

8. Удачны, паспяховы. Д. вынік. Добрыя паказчыкі.

9. Прыдатны для ўжывання, карыстання. Д. грыб.

10. Блізкі пасяброўску, звязаны ўзаемнай сімпатыяй. Д. знаёмы.

11. Які прадказвае ўдачу, прыносіць радасць. Добрая прымета. Добрая навіна.

Добры вечар! — прывітальны зварот пры сустрэчы з кім-н. вечарам.

Добрай ночы! — пажаданне спакойна спаць.

Добры інтэрас! (разм., іран.) — выказванне нязгоды, неадабрэння, абурэння з якой-н. прычыны.

Усяго добрага — развітальнае пажаданне.


дог, -а, мн. -і, -аў, м.

Парода буйных сабак з кароткай поўсцю, тупой мордай і моцнымі сківіцамі.


до́гляд, -у, М -дзе, м.

1. Клопат (у 2 знач.) аб кім-, чым-н. Д. хворага. Д. жывёлы. Д. пасеваў.

2. Нагляд (у 2 знач.) за кім-, чым-н.


до́гма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Палажэнне, якое прымаецца за бясспрэчную ісціну, нязменную пры любых акалічнасцях. Схаластычныя догмы.


до́гмат, -у, М -маце, мн. -ы, -аў, м.

Асноўнае палажэнне ў рэлігійным вучэнні, якое прымаецца на веру і не падвяргаецца крытыцы. Догматы хрысціянства.


дождж, дажджу́, мн. дажджы́, дажджо́ў, м.

1. Атмасферныя ападкі ў выглядзе кропелек вады. Два дні ішоў д. 3 вялікага грому малы д. (з нар.).

2. перан. Пра тое, што сыплецца ў мностве. Д. асколкаў. Д. канфеці.

Зорны дождж — з’яўленне на начным небе мноства метэарытаў.

|| памянш. до́жджык, -у, мн. -і, -каў, м.

|| прым. дажджавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


до́за, -ы, мн. до́зы, доз, ж.

1. Дакладна адмераная колькасць чаго-н. (якога-н. рэчыва, лякарства і пад.). Прымаць лякарства невялікімі дозамі. Д. радыеактыўнага апрамянення.

2. перан. Некаторая колькасць чаго-н. (іроніі, смеху і пад.). Д. яўнай іроніі і знявагі.

|| прым. до́завы, -ая, -ае (спец.).


до́йка гл. даіць.


до́йлід, -а, М -лідзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне дойлідства; архітэктар.


до́йлідства, -а, н.

Мастацтва і майстэрства будавання прыгожых будынкаў. Старажытнае беларускае д. Велічны замак у Міры — выдатны помнік беларускага дойлідства 16 стагоддзя.


до́йна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Народная лірычная песня румын і малдаван. Над Днястром плыла малдаўская д.


до́йны, -ая, -ае.

Які доіцца, дае малако. Д. статак. Дойная карова.

|| наз. до́йнасць, -і, ж.


док, -а, мн. -і, -аў, м.

Партовае збудаванне для рамонту суднаў. Плывучы д.

|| прым. до́кавы, -ая, -ае.


до́каз, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Довад або факт, які служыць падставай для пэўнага сцвярджэння. Неабвержны д.

2. Сістэма лагічных вывадаў, на падставе якіх выводзіцца новае палажэнне. Тэорыя мае некалькі доказаў.

Рэчавы доказ — прадмет, які мае дачыненне да злачынства і спрыяе яго раскрыццю.


до́казны, -ая, -ае.

Пераканальны, які з’яўляецца доказам. Д. прыклад. Доказная аргументацыя.

|| наз. до́казнасць, -і, ж.


до́кер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Партовы рабочы. Забастоўка англійскіх докераў.

|| прым. до́керскі, -ая, -ае.


до́ктар, -а, мн. дактары́ і (з ліч. 2, 3, 4) до́ктары, дактаро́ў, м.

1. Тое, што і ўрач, лекар.

2. чаго. Вышэйшая вучоная ступень, а таксама асоба, якой прысуджана гэта ступень. Д. фізіка-матэматычных навук.

|| прым. до́ктарскі, -ая, -ае. Доктарская дысертацыя.


до́ктарка гл. дакторка.


дол, -у, м.

1. Ніз, зямля. Апусціцца на д.

2. мн. -ы, -аў. Яма, адкрытая магіла для пахавання. Капаць д.

|| прым. до́льны, -ая, -ае (да 1 знач.). Дольная частка муроў.


до́лам, прысл.

Нізам. Хадзіць д.


до́лар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Грашовая адзінка ў ЗША і некаторых іншых краінах.

|| прым. до́ларавы, -ая, -ае.


до́лата, -а, М -лаце, мн. -ы, -аў, н.

1. Сталярны інструмент для выдзёўбвання дзірак, пазоў і пад.

2. Інструмент, які ўжываецца пры бурэнні горных парод.

|| прым. до́латавы, -ая, -ае.


до́левы, -ая, -ае.

Звязаны з падзелам чаго-н. на долі, часткі. Долевыя адлічэнні. На долевых пачатках.


до́лу, прысл. (разм.).

Уніз, наніз, да зямлі. Галлё лазняку хіліцца д.


до́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Частка плода цытрусавых раслін у выглядзе сегмента. Д. апельсіна.


до́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Від танічнага верша, дзе ў радках супадае толькі колькасць націскных складоў.


до́льчаты, -ая, -ае.

Які складаецца з долек. Д. плод.


до́ля, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Частка чаго-н. Д. секунды. Падзяліць хлеб на роўныя долі.

2. Лёс. Такая мая д. Шчаслівая д.

Львіная доля — большая частка чаго-н.


дом, -а і -у, мн. дамы́, дамо́ў, м.

1. -а. Будынак для жылля або для размяшчэння ўстаноў. Цагляны д.

2. -у. Кватэра, памяшканне, а таксама сям’я, людзі, што жывуць разам, іх гаспадарка. Званілі з дому. Збегся ўвесь д.

3. -а. Установа, што абслугоўвае якія-н. грамадскія патрэбы, а таксама памяшканне, дзе яна знаходзіцца. Д. адпачынку. Д. мадэлей. Д. кнігі.

4. -у. Дынастыя, род. Д. Раманавых.

Жоўты дом (уст.) — бальніца для душэўнахворых.

Заезны дом — памяшканне для начлегу з дваром для коней.

|| памянш. до́мік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.) і дамо́к, -мка́, мн. -мкі́, -мко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. дамавы́, -а́я, -о́е. Д. камітэт.

Дамавая кніга — кніга для рэгістрацыі жыхароў якога-н. дома.


до́ма, прысл.

У сваёй хаце, кватэры, там, дзе жывеш. Пасля работы ён заўсёды д.

Не ўсе дома ў каго (разм.) — пра дзівака, дурнаватага чалавека.

Як дома — вольна, свабодна.


домабудава́нне, -я, н.

Пабудова дамоў, жылых памяшканняў. Буйнапанэльнае д.


домабудаўні́цтва, -а, н.

Тое, што і домабудаванне.

|| прым. домабудаўні́чы, -ая, -ае.


домаўлада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, каму належыць дом; уласнік дома.

|| ж. домаўлада́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. домаўлада́льніцкі, -ая, -ае.


домаўла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і домаўладальнік.

|| ж. домаўла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. домаўла́сніцкі, -ая, -ае.


до́меншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па абслугоўванні доменных пячэй.

|| прым. до́меншчыцкі, -ая, -ае.


до́мна, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Прамысловая печ для выплаўкі чыгуну з жалезнай руды.

|| прым. до́менны, -ая, -ае. Д. цэх.


до́мра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Струнны шчыпковы музычны інструмент з авальным корпусам і трыма ці чатырма струнамі.

|| прым. до́мравы, -ая, -ае.


до́мысел, -слу, мн. -слы, -слаў, м.

Здагадка, заснаваная на дапушчэннях, меркаваннях. Пустыя домыслы.


до́нар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дае кроў для пералівання або які-н. орган для перасадкі хворым.

|| прым. до́нарскі, -ая, -ае. Донарская кроў.


донг, -а, мн. -і, -аў, м.

Грашовая адзінка В’етнама.


донжуа́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шукальнік любоўных прыгод, спакуснік жанчын.

|| прым. донжуа́нскі, -ая, -ае. Донжуанскія паводзіны.


донжуа́нства, -а, н.

Паводзіны, уласцівыя донжуану.


до́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Вуда для лоўлі рыбы са дна вадаёма. Ставіць донкі.


донкіхо́т, -а, М -хо́це, мн. -ы, -аў, м.

Фантазёр, які самаадцана змагаецца за адцягненыя ідэалы дабра. Ці мала яшчэ сустракаецца донкіхотаў.

|| прым. донкіхо́цкі, -ая, -ае.


донкіхо́тнічаць, -чаю, -чаеш, -чае; незак.

Паводзіць сябе як донкіхот.

|| наз. донкіхо́цтва, -а, н.


до́пінг, -у, мн. -і, -аў, м.

Сродак, які стымулюе фізічную і нервовую дзейнасць чалавека на кароткі час.

|| прым. до́пінгавы, -ая, -ае. Д. кантроль.


до́піс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Паведамленне, карэспандэнцыя (у 3 знач.), нататка ў газету, часопіс і пад. Селькараўскі д.


до́пуск, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Права на ўваход, доступ куды-н. Мець д. у лабараторыю. Д. да хворага.

2. Гранічна дапушчальнае адхіленне ад патрэбнага памеру пры вырабе чаго-н. (спец.).

|| прым. дапускны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.).


до́пыт, -у, М -пыце, мн. -ы, -аў, м.

1. Апытанне следчым абвінавачанага, сведкі пры высвятленні абставін справы, злачынства. Д. вёў следчы.

2. Падрабязнае настойлівае распытванне (разм.). Мне ўчынілі сапраўдны д.

|| прым. до́пытны, -ая,-ае.


до́раны, -ая, -ае.

Атрыманы ў якасці падарунка; падораны. Доранаму каню ў зубы не глядзяць (прыказка).


до́света, прысл.

На світанні. Устаў яшчэ д.


до́світак, -тку, м.

Пара, калі пачынае світаць, перад світаннем. На досвітку ўсталі рыбакі.

|| прым. до́світкавы, -ая, -ае і до́світны, -ая, -ае (разм.). Досвіткавая цішыня.


до́след, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Навуковы эксперымент, прысвечаны вывучэнню пэўных з’яў, атрыманню неабходных дадзеных для высвятлення заканамернасцей.

|| прым. до́следны, -ая, -ае. Д. ўчастак.


до́следнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца доследамі, звычайна па вырошчванні якіх-н. сельскагаспадарчых культур, вывядзенні новых гатункаў і пад.

|| прым. до́следніцкі, -ая, -ае.


до́ступ, -у, м.

1. Праход, магчымасць пранікнення куды-н. Няма доступу да крэпасці. Д. свежага паветра ў памяшканне.

2. Дазвол на наведванне з якой-н. мэтай. Д. наведвальнікаў у бальніцу. Д. у архіў.


до́суха гл. дасуха.


до́сціп, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Здольнасць трапна, востра і з гумарам сказаць што-н., тонка парыраваць чыю-н. думку. Досціпу яму не пазычаць.

2. Востры жарт. З’едлівы д.


до́сыць, прысл.

1. У дастатковай меры, даволі. У доме ўсяго д.

2. (у спалучэнні з прым. або прысл.). Значна, у значнай ступені. Задача д. складаная. У пакоі д. утульна.

3. безас., у знач. вык. Выражае загад, патрабаванне. Д. пустых размоў.


дот, -а, М до́це, мн. -ы, -аў, м.

Фартыфікацыйнае збудаванне для трымання доўгачасовай абароны.


до́тык, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Лёгкае дакрананне да чаго-н. Адчуць д. цёплай далоні.

2. Адно з пяці асноўных знешніх пачуццяў — успрыманне адчуванняў, якія ўзнікаюць пры дакрананні да чаго-н. Непасрэдны д.

|| прым. до́тыкавы, -ая, -ае.


до́ўбня, -і, мн. -і, -яў і даўбня́, -і́, мн. до́ўбні і (з ліч. 2, 3, 4) даўбні́, до́ўбняў, ж.

1. Прылада для ўбівання чаго-н., забою жывёлы і пад. Замахнуцца доўбняй.

2. перан., пагард. Пра тупога, някемлівага чалавека.


доўг, до́ўгу і даўгу́, мн. даўгі́, даўго́ў, м.

1. Тое, што пазычана (пераважна грошы). Вярнуць д.

2. Абавязак перад кім-н. Яго д. — сачыць за чысцінёй.

Не застацца ў даўгу ў каго — адплаціць тым самым.

Аддаць апошні доўг — развітацца з нябожчыкам; прысутнічаць пры яго пахаванні.

|| прым. даўгавы́, -а́я, -о́е.


доўга... (а таксама даўга...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. доўгі, напр.: доўгавалосы, доўгабароды, доўгатэрміновы, доўгачасовы.


доўгавалакні́сты, -ая, -ае.

3 доўгімі валокнамі. Д. лён.


доўгажыха́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Чалавек, а таксама расліны, жывёлы і пад., якія вызначаюцца сваім даўгалеццем. Гэтаму доўгажыхару 120 гадоў. Дрэвы-доўгажыхары. Арол-д.

|| ж. доўгажыха́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. доўгажыха́рскі, -ая, -ае.


доўгатэрміно́вы, -ая, -ае.

Дадзены або разлічаны на доўгі тэрмін. Доўгатэрміновая пазыка.

|| наз. доўгатэрміно́васць, -і, ж.


доўгацярпе́нне, -я, н.

Доўгае, працяглае цярпенне. Скончылася яго д.


доўгачака́ны, -ая, -ае.

Такі, якога доўга, з нецярпеннем чакаюць. Д. прыезд сына. Доўгачаканая вестка.


доўгачасо́вы, -ая, -ае.

Які працягваецца доўгі час. Доўгачасовая абарона.


до́ўгі, -ая, -ае.

1. Працяглы ў прасторы, які мае вялікую даўжыню (у 1 знач.). Д. шлях.

2. Працяглы ў часе. Д. дзень. Доўга (прысл.) чакаць.

Доўгія рукі ў каго (разм., неадабр.) — пра таго, хто мае схільнасць да кражы, захопу.

Доўгі рубель (разм., неадабр.) — вялікі лёгкі заробак.

Адкладваць у доўгую скрынку (неадабр.) — адкладваць якую-н. справу на доўгі час.


до́ўжыцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -жыцца; незак. (разм.).

1. Адбывацца на працягу якога-н. часу, цягнуцца нейкі час. Некалькі хвілін доўжылася гэта сцэна.

2. Здавацца даўжэйшым, больш працяглым, чым звычайна. Ноч доўжылася бясконца.

|| зак. здо́ўжыцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -жыцца (да 2 знач.)


до́ўжыць, -жу, -жыш, -жыць; незак. (разм.).

Прадаўжаць, працягваць. Можна д. пералік фактаў.


до́хлы, -ая, -ае.

1. Мёртвы (пра жывёл, насякомых). Д. пацук. Дохлыя мухі.

2. перан. Нядужы, хілы, хваравіты (разм.). Нейкі ён на выгляд д.


до́хнуць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., до́хне; дох, -хла; незак.

Паміраць, здыхаць (пра жывёлу, насякомых). Ад мухамораў мухі дохнуць. Ад бяскорміцы жывёла дохне.

|| зак. здо́хнуць, здо́хне; здох, здо́хла і (пра многіх) падо́хнуць, -не; -до́х, -хла.


до́чухна гл. дачка.


до́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Плоскі з двух бакоў кавалак дрэва невялікай таўшчыні, які атрымліваецца шляхам падоўжнай распілоўкі бервяна. Сасновыя дошкі.

2. Школьная прылада, на якой пішуць мелам. Пісаць на дошцы.

3. Пласціна, пліта. Мармуровая д. Шахматная д. Д. аб’яў.

Ад дошкі да дошкі (прачытаць, вывучыць; разм.) — ад пачатку да канца.

Ставіць на адну дошку каго з кім (разм.) — прыраўноўваць каго-н. да каго-н., прызнаваць роўным з кім-н.

|| памянш. до́шчачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


драбаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Паляўнічая гладкаствольная стрэльба, якая страляе шротам.


драбі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для драблення чаго-н.

|| прым. драбі́льны, -ая, -ае.


драбі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Маленькі кавалачак, дробная часцінка чаго-н. Хлеба ні крупінкі, а солі ні драбінкі.


драбі́ны, -бі́н.

1. Драўляная прыстаўная лесвіца.

2. Сялянскія калёсы з рашотчатымі бакамі.

|| памянш. драбі́нкі, -нак.


драбі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., дро́біцца і драбі́цца; незак.

1. Разбівацца на дробныя часткі. Хвалі дробяцца аб скалы.

2. перан. Расчляняцца, раздзяляцца. Дробяцца сілы.

|| зак. раздрабі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ро́біцца.


драбі́ць, драблю́, дро́біш, дро́біць; дро́блены; незак., што.

1. Разбіваць на дробныя часткі. Д. камень.

2. перан. Раздзяляць, расчляняць. Д. нагрузку.

|| зак. раздрабі́ць, -блю́, -ро́біш, -ро́біць; -ро́блены.

|| наз. драбле́нне, -я, н.

|| прым. драбі́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).


драблёны, -ая, -ае.

Разбіты, здроблены. Драблёнае шкло.


драбна... (гл. дробна...).

Першая састаўная частка складаных слоў, ужыв., калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: драбнатвары, драбналессе.


драбнава́ты, -ая, -ае (разм.).

Крыху меншы за звычайны. Драбнаватая бульба. Драбнаватая рыба.


драбната́, -ы́, ДМ -наце́, ж., зб. (разм.).

Маленькія, дробныя істоты або прадметы. Рыбу вылавілі, засталася д.


драбне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Станавіцца меншым па велічыні, памеры. Лес паступова драбнеў. Дождж драбнее.

2. перан. Траціць ранейшую значнасць. Інтарэсы драбнеюць.

|| зак. здрабне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.

|| наз. драбне́нне, -я, н.


драбні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Падрабязнасць, дробны факт, дэталь. Карту ён ведаў да драбніц. Ці варта спрачацца з-за драбніц.


драбні́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., дро́бніцца і драбні́цца; незак.

1. Разломлівацца, разбівацца на дробныя часткі. Косці драбняцца на муку.

2. Раздзяляцца, расчляняцца. Арганізацыя дробніцца.


драбні́ць, драбню́, драбні́ш, драбні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць і дро́бніш, дро́бніць, дро́бнім, дро́бніце, дро́бняць; незак., што.

1. Разбіваць на дробныя часткі. Д. груз. Д. цэглу.

2. Раздзяляць, чляніць. Д. атрад.

|| зак. здрабні́ць, -ню́, здро́бніш, здро́бніць; здро́бнім, здро́бніце, здро́бняць; здро́блены.


драбню́ткі, -ая, -ае.

Надзвычай маленькі, вельмі дробны. Пачынаўся д. дожджык. Драбнюткае насенне.


драбо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

Крупінка якога-н. цвёрдага рэчыва. Д. солі.


драбяза́, -ы́, ж., зб.

1. Розныя дробныя рэчы. У скрынцы знаходзілася ўсялякая д.

2. Што-н. неістотнае, не вартае ўвагі. У параўнанні з гэтай падзеяй усё іншае ўяўлялася драбязой.


дравяні́сты, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да дрэва, з’яўляецца дрэвам. Дравяністыя расліны.

2. перан. Цвёрды, як дрэва. Д. яблык.

|| наз. дравяні́стасць, -і, ж. (да 2 знач.).


дра́га, -і, ДМ дра́зе, мн. -і, драг, ж.

1. Плывучая землечарпальная машына, прызначаная для здабычы карысных выкапняў з дна вадаёма, а таксама для паглыблення дна рэк, азёр і пад.

2. Прылада для здабывання жывёл і раслін, што жывуць на дне вадаёмаў.

|| прым. дра́жны, -ая, -ае (спец.).


драгі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

1. Паглыбіць (паглыбляць) дно пры дапамозе драгі.

2. Здабыць (здабываць) што-н. з дапамогай драгі.


драгу́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

У рускай арміі да 1917 г. і ў некаторых замежных арміях: вайсковец асобных часцей кавалерыі, здольных весці бой як у конным, так і ў спешаным страі. Эскадрон драгунаў.

|| прым. драгу́нскі, -ая, -ае.


дражджава́ць, -джу́ю, -джу́еш, -джу́е; -джу́й; -джава́ны; незак. (спец.).

Апрацоўваць корм дражджамі з мэтай павышэння яго засваяльнасці.

|| наз. дражджава́нне, -я, н.


дражджавы́ і дро́жджавы гл. дрожджы.


дражні́цца, дражню́ся, дра́жнішся, дра́жніцца; незак., з кім і без дап.

1. Злаваць, выводзіць чым-н. са спакойнага стану. Хлопцы дражняцца з сабакамі.

2. Дражніць (у 3 знач.) адзін аднаго. Яны толькі дражняцца.


дражні́ць, дражню́, дра́жніш, дра́жніць; незак.

1. каго (што). Злаваць, наўмысна раздражняць чым-н. Д. мядзведзя.

2. што. Узбуджаць, выклікаць якія-н. жаданні. Д. апетыт. Смачныя стравы дражнілі нос.

3. Паўтараць у смешным выглядзе чые-н. рухі, словы, а таксама называць крыўднай мянушкай.


дражэ́, нескл., н.

1. Гатунак дробных цукерак круглай або авальнай формы. Шакаладнае д.

2. Лекавы прэпарат такой формы. Вітаміннае д.


драздзяня́ і драздзянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня дразда.


драздо́вы гл. дрозд.


дра́іць, дра́ю, дра́іш, дра́іць; драй; дра́ены; незак., што.

Чысціць, мыць, націраць да бляску. Д. палубу.

|| зак. надра́іць, -а́ю, -а́іш, -а́іць; -а́ены.


драко́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Казачнае страшыдла ў выглядзе крылатага змея, які дыхае агнём, пажырае людзей і жывёлу.

2. Вялікая яшчарка сямейства агамавых, што жыве ў некаторых трапічных краінах на дрэвах.

|| прым. драко́навы, -ая, -ае.


драко́наўскі, -ая, -ае.

Крайне бязлітасны, жорсткі. Драконаўскія законы. Драконаўскія меры.


дра́ла, у знач. вык. (разм.).

Уцякаць, кідацца наўцёкі. Дзеці ўрассыпную ды д.


дра́ма, -ы, мн. -ы, драм, ж.

1. Адзін з родаў літаратуры, які ахоплівае творы, прызначаныя для выканання акцёрамі на сцэне.

2. Адзін з жанраў літаратуры з сур’ёзным, але не гераічным зместам, а таксама твор такога жанру.

3. перан. Цяжкая падзея, перажыванне, якое прыносіць маральныя пакуты. Душэўная д.

|| прым. драматы́чны, -ая, -ае.


драмату́рг, -а, мн. -і, -аў, м.

Пісьменнік, які піша драматычныя творы.


драматургі́я, -і, ж.

1. Драматычнае мастацтва.

2. Тэорыя пабудовы драматычных твораў. Курс драматургіі.

3. зб. Сукупнасць драматычных твораў якога-н. пісьменніка, эпохі і пад. Руская класічная д. Д. Кандрата Крапівы.

|| прым. драматургі́чны, -ая, -ае.


драматызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

1. Перарабіць (перарабляць) які-н. твор, надаючы яму форму драмы. Д. аповесць.

2. Узмацніць (узмацняць) драматызм, напружанасць чаго-н. Д. падзеі.

|| наз. драматыза́цыя, -і, ж.


драматы́зм, -у, м.

1. Напружанасць дзеяння, вастрыня канфлікту ў літаратурным творы. П’еса, поўная драматызму.

2. Крайняя напружанасць, складанасць становішча, абставін. Д. сітуацый.


драматы́чны, -ая, -ае.

1. гл. драма.

2. Поўны драматызму. Драматычная развязка. Д. выпадак.

3. Пра голас спевака: моцны, крыху рэзкі па тэмбры. Д. тэнар.

|| наз. драматы́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


драма́цца, дрэ́млецца; безас., незак., каму і без дап.

Аб стане дрымоты. Нешта дрэмлецца, ці не на дождж гэта.


драма́ць, драмлю́, дрэ́млеш, дрэ́мле; драмі́; незак.

1. Знаходзіцца ў стане дрымоты. Прытуліўся да печы і дрэмле.

2. перан. Быць у стане спакою, нерухомасці. Унутры драмалі сілы. Гарадок драмаў у млявай цішыні.


драндуле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м. (разм., жарт.).

Стары экіпаж, аўтамабіль і пад. Ці варта трэсціся на гэтым драндулеце?


дра́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Аладка, блін з дранай бульбы. Няма смачнейшай ежы, як дранікі са смятанай.


драні́ца, -ы, ж.

Тое, што і дранка. Дах з драніцы.

|| прым. драні́чны, -ая, -ае.


дра́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

1. зб. Тонкая драўляная дошчачка для крыцця даху або для абівання сцен пад тынкоўку.

2. мн. -і, -нак. Кожная з такіх дошчачак.


дранку́ля, -і, мн. -і, -ку́ль, ж.

Буйны шрот. Дранкулі рыхтуюць на мядзведзяў.


дранцве́ць, -ве́ю, -ве́еш, -ве́е; незак.

Траціць адчувальнасць, дзеравянець. Нага дранцвее.

|| зак. здранцве́ць, -ве́ю, -ве́еш, -ве́е і адранцве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.

|| наз. дранцве́нне, -я, н.


дра́ны, -ая, -ае.

1. Зношаны, падраны. Драныя боты.

2. Здробнены на тарцы. Аладкі з дранай бульбы.


драп, -у, м.

Тоўстая шарсцяная тканіна, з якой шыюць верхняе адзенне. Паліто з драпу.

|| прым. дра́павы, -ая, -ае.


драпа́к¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Спружыноўка, культыватар.

|| прым. драпа́чны, -ая, -ае.


драпа́к², -а́, м.

У выразе: даць (задаць) драпака (разм.) — кінуцца наўцёкі; уцячы.


драпану́ць¹, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак. (разм.).

Хутка ўцячы, даць драла. Драпануў у хмызняк і знік.


драпану́ць² гл. драпаць¹.


дра́пацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. Мець уласцівасць драпаць¹. Кошка драпаецца.

2. Скрэбціся лапамі, зубамі, шукаючы магчымасці пранікнуць куды-н. Мышы драпаюцца пад падлогай. Сабака драпаецца ў дзверы.


дра́паць¹, -аю, -аеш, -ае; -аны; незак., каго-што.

Рабіць драпіны чым-н. вострым, цвёрдым на якой-н. паверхні. Голле драпала рукі.

|| аднакр. драпану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. дра́панне, -я, н.


дра́паць², -аю, -аеш, -ае; незак. (разм., пагард.).

Паспешліва адступаць, бегчы наўцёкі. Немцы драпалі з-пад Курска аж пыл курэў.


драпе́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Драпежная жывёліна. Лясныя драпежнікі.

2. перан. Драпежны (у 2 знач.) чалавек.

3. перан. Той, хто нажываецца на абрабаванні каго-н., на раскрадванні грамадскага набытку.

|| ж. драпе́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. драпе́жніцкі, -ая, -ае.


драпе́жніцкі, -ая, -ае.

1. гл. драпежнік.

2. перан. Шкодніцкі, заснаваны на асабістай выгадзе. Драпежніцкае высяканне лесу. Драпежніцкая лоўля рыбы.


драпе́жніцтва, -а, н.

1. Спосаб існавання драпежных жывёл. Ваўкі жывуць драпежніцтвам.

2. перан. Характар дзеянняў, уласцівых драпежніку (у 2 і 3 знач.).

3. перан. Шкодніцкае вядзенне гаспадаркі; браканьерства. Лясное д. Д. ў лоўлі рыбы.


драпе́жны, -ая, -ае.

1. Які корміцца жывёламі (пра звяроў, птушак і пад.). Д. звер. Драпежныя рыбы.

2. перан. Прагны, поўны імкнення авалодаць кім-, чым-н., захапіць што-н., а таксама такі, што выражае такое імкненне. Драпежная натура. Д. погляд.

|| наз. драпе́жнасць, -і, ж.


дра́піна, -ы, мн. -ы, -пін, ж.

Ранка на скуры, пашкоджанне на прадмеце ў выглядзе палоскі, зробленыя чым-н. вострым і тонкім. Глыбокая д. Ногі ў драпінах ад іржэўніку. Д. на паліраваным стале.

|| памянш. дра́пінка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


драпірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., каго-што.

Абіваць, упрыгожваць якой-н. тканінай, размяшчаць што-н. прыгожымі складкамі. Д. сцены.

|| зак. задрапірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| звар. драпірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; зак. задрапірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся.

|| наз. драпіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. і драпірава́нне, -я, н.


драпіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

1. гл. драпіраваць.

2. Парцьера, тканіна, якой драпіруюць што-н.

|| прым. драпіро́вачны, -ая, -ае.


драпіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар, які драпіруе што-н.

|| ж. драпіро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


драпры́, нескл., н.

Тое, што і парцьера.


драсён, -сёну, м.

Травяністая звычайна аднагадовая расліна сямейства драсёнавых.

|| прым. драсёнавы, -ая, -ае. Д. парастак. Сямейства драсёнавых (наз.).


дратава́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Дратаваная пуга. Пастухі і падпаскі гучна ляскалі дратаванкамі.


дратава́ны, -ая, -ае (разм.).

Звіты з трох палосак сырамятнай скуры або тонкіх тугіх вяровачак (пра пугу). Дратаваная пуга.


дратава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што (разм.).

Таптаць, вытоптваць нагамі. Д. пасевы.

|| зак. здратава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.


дра́тва, -ы́, ж.

Тоўстая насмоленая або навошчаная нітка для шыцця абутку, конскай вупражы і пад.

|| прым. дра́твенны, -ая, -ае.


драўні́на, -ы, ж.

1. Цвёрдая частка дрэва або кустовых раслін, што знаходзіцца пад карой.

2. зб. Бярвенне і іншыя лесаматэрыялы. Нарыхтоўка драўніны.

|| прым. драўні́нны, -ая, -ае і драўня́ны, -ая, -ае.


драфа́, -ы́, мн. дро́фы і (з ліч. 2, 3, 4) драфы́, дроф, ж.

Буйная стэпавая птушка атрада жураўлепадобных з доўгай шыяй і моцнымі нагамі. Сямейства дроф.

|| прым. драфі́ны, -ая, -ае.


дра́хма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Сярэбраная манета ў Старажытнай Грэцыі, а таксама грашовая адзінка ў Грэцыі да 2002 г.

2. Адзінка аптэкарскай вагі, роўная 3,73 г, што існавала да ўвядзення метрычнай сістэмы мер.


драці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж. (разм.).

Кавалак дроту. Прабіў нагу драцінай.


дра́цца, дзяру́ся, дзярэ́шся, дзярэ́цца; дзяро́мся, дзераце́ся, дзяру́цца; дзяры́ся; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Раздзірацца на кавалкі, шматкі. Папера лёгка дзярэцца.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Зношвацца да дзірак, станавіцца непрыгодным. Па такой дарозе абутак хутка дзярэцца.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Знімацца, адрывацца, адставаць. Дзяры лыка пакуль дзярэцца (прыказка).

4. Драпаць адзін аднаго. Каты дзяруцца.

5. Наносіць каму-н. драпіны.


драць, дзяру́, дзярэ́ш, дзярэ́; дзяро́м, дзераце́, дзяру́ць; драў, дра́ла; дзяры́; дра́ны; незак.

1. што. Раздзіраць на часткі, на шматкі. Д. паперу.

2. што. Зношваць (адзенне, абутак) да дзірак. Д. вопратку.

3. што. Аддзяляць, знімаць. Д. скуру з авечкі. Д. лыка.

4. што. Выдзіраць з карэннем, адрываць. Д. мох.

5. што. Драпаць (аб прыладах, інструментах). Брытва дзярэ. Сухая лыжка рот дзярэ (з нар.).

6. каго (што). Забіваць, разрываць каго-н. (аб драпежніках). Каршун дзярэ кураня.

7. што. Раздрабняць таркай. Д. бульбу.

8. што. Раздражняць, выклікаць непрыемнае адчуванне (разм.). Перац дзярэ горла.

9. што. Ачышчаць зерне ад шалупіння, рабіць з зерня крупы.

10. Дорага прасіць, браць за што-н. (разм.).

Драць горла (глотку) (разм., груб.) — моцна гаварыць, крычаць, спяваць.

Драць казлы (разм.) — ванітаваць.

Драць (задзіраць) нос (разм., неадабр.) — задавацца, трымаць сябе высакамерна.

|| зак. задра́ць, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дра́ў, -ра́ла; -дзяры́; -дра́ны (да 6 знач.), задзе́рці, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́, -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дзёр, -дзе́рла; -дзяры́; -дзёрты (да 6 знач.), садра́ць, здзяру́, здзярэ́ш, здзярэ́; здзяро́м, здзераце́, здзяру́ць; садра́ў, -ра́ла; здзяры́; садра́ны (да 3, 7, 9 і 10 знач.) і здзе́рці, здзяру́, здзярэ́ш, здзярэ́; здзяро́м, здзераце́, здзяру́ць; здзёр, здзе́рла, здзяры́; здзёрты (да 3, 7, 9 і 10 знач.).


драця́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Лічынка жука-шчаўкуна, шкодніка сельскагаспадарчых і дзікарослых раслін. Д. жыве ў глебе.


драцяны́ гл. дрот.


драч, драча́, мн. драчы́, -о́ў, м.

Невялікая лугавая птушка сямейства пастушковых са скрыпучым, прарэзлівым крыкам, дзяркач². У траве гучна адазваўся д.


драчо́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і дранік.


дроб¹, -у, мн. -ы, -аў, м.

Кавалачак чаго-н.; драбок. Д. цукру.


дроб², -у, мн. -ы, -аў, м.

Лік, прадстаўлены ў выглядзе частак адзінкі.

Бясконцы дзесятковы дроб — дроб, у запісе якога пасля коскі знаходзіцца бясконцая колькасць лічбаў.

Правільны дроб — дроб, у якім лічнік меншы за назоўнік.

Няправільны дроб — дроб, у якім лічнік большы за назоўнік.

Дзесятковы дроб — дроб, назоўнік якога з’яўляецца цэлай ступенню ліку дзесяць.

|| прым. дро́бавы, -ая, -ае.


дро́бат, -у, М -баце, м.

Дробны стук. Барабанны д.


дробна... (а таксама драбна...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дробны, напр.: дробнатаварны, дробнабуржуазны, дробназубчасты, дробназярністы.


дробнабуржуа́зны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да дробнай буржуазіі, уласцівы ёй. Дробнабуржуазная ідэалогія.

|| наз. дробнабуржуа́знасць, -і, ж.


дробнакалі́берны, -ая, -ае.

Малога калібру. Дробнакаліберная вінтоўка.


дробнамаянтко́вы, -ая, -ае.

Які валодаў невялікім маёнткам. Дробнамаянтковае дваранства.


дробнатава́рны, -ая, -ае.

Звязаны з вырабам тавару дробнымі вытворцамі. Дробнатаварная гаспадарка.


дробнаўла́сніцкі, -ая, -ае.

Які належыць, уласцівы дробным уласнікам. Дробнаўласніцкія інтарэсы.


дро́бны, -ая, -ае.

1. Невялікі па велічыні, памеры, вартасці. Дробная жывёла. Д. почырк. Дробныя грошы.

2. Які складаецца з невялікіх па велічыні аднародных часцінак. Д. дождж. Д. пясок.

3. Невялікі, маламоцны і малазначны ў эканамічных і грамадскіх адносінах. Дробная гаспадарка. Д. вытворца.

4. Неістотны, які не мае вялікага значэння. Дробныя факты.

5. перан. Мізэрны, нікчэмны, нізкі. Дробныя інтарэсы. Дробная душа.

|| наз. дро́бнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


дро́бязны, -ая, -ае.

1. Які надае вялікае значэнне пустым рэчам, дробязям. Д. чалавек.

2. Нязначны, неістотны. Д. факт. Дробязныя спрэчкі.

|| наз. дро́бязнасць, -і, ж.


дро́бязь, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. зб. Прадметы малой велічыні; дробны тавар. Прадавалася розная д.: іголкі, ніткі, напарсткі, аплікі.

2. зб. Жывыя істоты дробнага памеру. Добрая рыба не бралася, клявала адна д.

3. зб. Дробныя грошы, манеты. У кішэні пазвоньвала д.

4. Што-н., не маючае істотнага значэння, малаважная рэч. Гэта дробязі.


дро́вы, дроў, Д дро́вам і дрыва́м.

Распілаваныя і паколатыя дрэвы, якія ідуць на паліва. Сухія д. Калоць д.

Наламаць дроў (разм.) — нарабіць памылак, недарэчнасцей.

Хто ў лес, хто па дровы — нязладжана, уразброд.

|| ласк. дро́ўцы, -аў.

|| прым. дрывяны́, -а́я, -о́е. Д. склад. Дрывяная павець. Дрывяное ацяпленне.


дро́гкі, -ая, -ае.

Які трасецца, а таксама які выклікае трасенне, уздрыгванне. Дрогкія калёсы. Дрогкая дарога. Дрогка (прысл.) ехаць.

|| наз. дро́гкасць, -і, ж.


дро́жджы, дражджэ́й.

Род аднаклетачных мікраскапічных грыбоў, а таксама рэчыва з такіх грыбкоў, якое выклікае браджэнне. Піўныя д.

Як на дражджах (разм.) — вельмі хутка (расці, паднімацца і пад.).

|| прым. дражджавы́, -а́я, -о́е і дро́жджавы, -ая, -ае.


дро́жкі, -жак.

Лёгкі адкрыты рысорны экіпаж. Бегавыя д.

|| прым. дро́жачны, -ая,-ае.


дрозд, дразда́, мн. дразды́, драздо́ў, м.

Лясная пеўчая птушка атрада вераб’іных. Чорны д.

|| прым. драздо́вы, -ая, -ае. Драздовае гняздо. Д. свіст. Сямейства драздовых (наз.).


дрот, -у, М дро́це, мн. драты́, драто́ў, м.

Металічны выраб у выглядзе гібкай ніці або тонкага стрыжня. Медны д. Калючы д.

|| прым. драцяны́, -а́я, -о́е.


дро́цік, -а, мн. -і, -аў, м.

Старадаўняя кідальная зброя ў выглядзе кап’я на кароткім дрэўку.


друг, -а, м.

1. Той, хто дружыць 3 кім-н., блізкі сябар, прыяцель. Стары д. лепш за новых двух (з нар.). Сустрэча з другам. Зялёны д. (пра лес).

2. Ужыв. як зварот да блізкага чалавека, а таксама як ветлівы зварот да таварыша, суседа ці сустрэчнага чалавека. Дапамажы, д.

3. К дру́жа (разм.). Ужыв. як форма звароту да каго-н. Дарагі дружа, спачуваю табе.


другаго́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучань, які застаўся ў тым жа класе на другі год.

|| ж. другаго́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


другаго́дніцтва, -а, н.

Знаходжанне другі год у тым жа класе, на тым жа курсе з прычыны непаспяховасці.


другакла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Вучань другога класа.

|| ж. другакла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


другара́дны, -ая, -ае.

1. Не асноўны, не самы важны. Другараднае пытанне.

2. Не лепшы, такі, якіх многа. Д. пісьменнік.

|| наз. другара́днасць, -і, ж.


другаразо́вы, -ая, -ае.

Паўторны. Другаразовае паведамленне.


другаразра́дны, -ая, -ае.

Другога разраду; пасрэдны. Д. рэстаран.


дру́гасны, -ая, -ае.

Вытворны, не зыходны; які з’яўляецца другой, пазнейшай ступенню ў развіцці чаго-н. Д. прадукт. Другасныя спірты. Другасныя палавыя адзнакі.

|| наз. дру́гаснасць, -і, ж.


другачарго́вы, -ая, -ае.

Які адносіцца да другой чаргі, менш важны. Другачарговыя грузы. Другачарговая справа.

|| наз. другачарго́васць, -і, ж.


другі́, -а́я, -о́е.

1. гл. два.

2. Не такі, інакшы, непадобны да гэтага або ранейшага. Зусім д. голас.

3. Паўторны. Д. прыезд.

4. Ужыв. пры супрацьстаўленні. Аднаму чалавеку весела, а другому сумна. Адзін большы, д. меншы.

5. Не галоўны па значэнні, другарадны. На другіх ролях.

6. Які замяняе першага, сапраўднага. У яго цяпер д. бацька.

7. Не гэты, іншы. Другім разам прыходзьце.

8. займ. неазнач. Які-н. іншы. Д. дзякаваў бы, а ты не задаволены.

9. Які атрымліваецца пры дзяленні на два. Другая частка.

10. у знач. наз. друга́я, -о́й, ж. Другая частка чаго-н.; палавіна. Адна другая.

11. у знач. наз. друго́е, -о́га, н. Страва, якая падаецца пасля першай. На другое падалі мачанку.

12. у знач. наз. другі́, -о́га, м., мн. -і́я, -і́х. Хтосьці іншы, не сам. Сам не гам і другому не дам (прымаўка).


дружалю́бны, -ая, -ае.

Прыязна настроены. Д. чалавек. Дружалюбна (прысл.) гутарылі ўдваіх.

|| наз. дружалю́бнасць, -і, ж.


дру́жба, -ы, ж.

Блізкія адносіны, заснаваныя на ўзаемным даверы, павазе, супольнасці інтарэсаў. Даўняя д. Д. народаў.


дружба́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Блізкі, шчыры сябар. Сяргей з Рыгорам даўнія дружбакі.

|| прым. дружба́цкі, -ая, -ае (разм.).


дру́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (уст.).

Сяброўка маладой у час вясельнага абраду. Праксэда была за дружку ў Тэклі.


дру́жны, -ая, -ае.

1. Звязаны дружбай, узаемнай дапамогай, выручкай. Д. калектыў. Дружная сям’я.

2. Які адбываецца адначасова, сумесна, бурна. Д. смех. Дружныя апладысменты. Дружная вясна. Дружна (прысл.) узяцца за работу.

|| наз. дру́жнасць, -і, ж.


дружы́на, -ы, мн. -ы, -жы́н, ж.

1. Узброены атрад пры князі ў Старажытнай Русі. Княжацкая д.

2. Добраахвотнае аб’яднанне людзей, створанае з якой-н. мэтай. Піянерская д. Пажарная д.

Народная дружына — добраахвотная арганізацыя ў СССР, якая дапамагала міліцыі ў ахове грамадскага парадку.

|| прым. дружы́нны, -ая, -ае.


дружы́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Член дружыны. Дружыннікі князя Ігара. Дружыннікі сачылі за парадкам у парку.

|| ж. дружы́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дружы́ць, дружу́, дру́жыш, дру́жыць; незак. з кім і без дап.

Быць у дружбе з кім-н.; сябраваць. Хлопцы дружаць з самага маленства. Д. з кнігай (перан.). Д. са спортам (перан.).


друз, -у, м.

Раздробленае каменне, цэгла і пад., якія ўжыв. для дарожных або будаўнічых работ. Машыны вазілі цагляны д.

|| прым. дру́завы, -ая, -ае.


дру́зачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (разм.).

Маленькі асколак чаго-н. Разбіць на друзачкі.


дру́злы, -ая, -ае.

Пазбаўлены пругкасці, рыхлы, вялы. Друзлыя мышцы. Друзлае цела.

|| наз. дру́зласць, -і, ж.


дру́знуць, -ну, -неш, -не; друз, -зла; -ні; незак. (разм.).

Станавіцца друзлым. Мышцы пачалі д. Скура друзне.

|| зак. адру́знуць, -ну, -неш, -не; адру́з, -зла; -ні.


друк¹, -у, м.

1. Працэс публікацыі і выпуску ў свет разнастайнай друкаванай прадукцыі. Кніга яшчэ ў друку.

2. Знешні выгляд надрукаванага (асаблівасці шрыфту, характар ілюстравання і пад.). Уборысты д. Каляровы д.

3. Спосаб друкавання (спец.). Высокі д. Глыбокі д. Плоскі д.

4. Галіна вытворчасці, якая друкуе творы; выдавецкая і друкарская справа. Работнікі друку.

5. Сукупнасць друкаваных выданняў; прэса. Перыядычны д. Замежны д.


друк², -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Сукаватая палка. Мужчыны беглі з друкамі.

|| памянш. дручо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.


друкава́ны, -ая, -ае.

1. Зроблены друкаваным спосабам; не рукапісны. Друкаваная кніга.

2. Які мае форму, знешні выгляд друкаванага. Друкаваныя літары.

3. Змешчаны ў друку¹. Друкаваныя варыянты верша.


друкава́цца, -ку́юся, -ку́ешся, -ку́ецца; -ку́йся; незак.

Змяшчаць свае творы ў друкаваных выданнях. Ён друкуецца з 1980-х гадоў.

|| зак. надрукава́цца, -ку́юся, -ку́ешся, -ку́ецца; -ку́йся.


друкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., што.

1. Адціскаць з друкаванага набору, з клішэ, узнаўляць з негатыва і пад.

2. Змяшчаць у якім-н. выданні. Д. артыкулы ў часопісе.

|| зак. надрукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны.

|| наз. друкава́нне, -я, н.


друка́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Работнік друкарскай справы, паліграфічнай вытворчасці.


друка́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Прадпрыемства, у якім друкуюцца кнігі, газеты і іншыя выданні.


друка́рскі, -ая, -ае.

Які служыць для друкавання, для друку¹. Друкарская машына. Д. цэх. Д. знак.

|| наз. друка́рства, -а, н.


друшля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Кухонная пасуда ў выглядзе каўша з дзірачкамі для працэджвання вадкасці, прамывання чаго-н.


дрывако́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто наймаецца калоць дровы.

2. Цяжкая сякера з клінападобным лязом для колкі дроў; калун.


дрывасе́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто сячэ лес на дровы, займаецца нарыхтоўкай дроў.


дрыво́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і дрывотня.


дрыво́тня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Павець для дроў. Дровы знаходзіліся ў дрывотні.


дрывяны́ гл. дровы.


дрыг, выкл., у знач. вык. (разм.).

Ужыв. ў значэнні дзеясловаў дрыгаць і дрыгануць. Жарабя д. нагой.


дрыгавічы́, -о́ў (гіст.).

Племянное ўсходнеславянскае аб’яднанне 6—12 стст., якое займала тэрыторыю ў басейне ракі Прыпяць і цэнтр Беларусі.


дрыгатлі́вы, -ая, -ае.

Які ўздрыгвае, дрыжыць; трапяткі. Дрыгатлівыя зарніцы.


дры́гаць, -аю, -аеш, -ае; незак., чым (разм.).

Рабіць рэзкія адрывістыя рухі (пераважна нагамі).

|| аднакр. дры́гнуць, -ну, -неш, -не; -ні і дрыгану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. дры́ганне, -я, н.


дрыгва́, -ы́, ж.

Багністае топкае месца. Непраходная д.

|| прым. дрыгвяні́сты, -ая, -ае. Д. бераг возера.


дрыго́тка, -і, ДМ -тцы, ж. (разм.).

Дрыжыкі, хваляванне ад страху і пад. Д. ахапіла цела. Нервовая д.

|| прым. дрыго́ткі, -ая, -ае. Д. голас.


дрыжа́ць і дрыжэ́ць, -жу́, -жы́ш, -жы́ць; -жы́м, -жыце́, -жа́ць; -жы́; незак.

1. Трэсціся, калаціцца. Шыбы дрыжаць. Зямля дрыжыць пад нагамі.

2. Быць ахопленым дрыжыкамі. Д. ад холаду. Рукі дрыжаць.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Гучаць перарывіста, няроўна. Голас дрыжыць.

4. Мігацець, трымцець. Зоркі дрыжаць у небе.

5. перан., за каго-што і над кім-чым. Ахоўваць, баючыся за каго-, што-н., за захаванасць чаго-н. Д. за сваё дзіця. Д. над кожнай капейкай.

6. перан., перад кім-чым. Баяцца каго-, чаго-н. Д. перад начальствам.

|| наз. дрыжа́нне, -я, н.

|| прым. дрыжа́льны, -ая, -ае (да 2 знач.). Д. параліч.


дрыжа́чы, -ая, -ае.

Які дрыжыць. Дрыжачыя рукі. Д. голас.


дры́жыкі, -аў.

Частае сутаргавае ўздрыгванне цела (ад холаду, хваравітага стану і пад.). Д. бяруць. У дрыжыкі кідае.


дрызі́на, -ы, мн. -ы, -зі́н, ж.

Самаходная чыгуначная машына, якая служыць для перавозкі людзей і грузаў на невялікую адлегласць.


дрыль, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Інструмент для свідравання дзірак у метале, дрэве і пад. Электрычны д.

|| прым. дры́льны, -ая, -ае.


дрылява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; незак., што.

Свідраваць пры дапамозе дрыля.


дрымо́та, -ы, ДМ -мо́це, ж.

Паўсон; стан, пры якім хіліць на сон. Агарнула д.

|| прым. дрымо́тны, -ая, -ае. Д. стан.


дрыму́чы, -ая, -ае.

Густы, глухі, цяжкапраходны (пра лес). Д. бор цягнуў адвечную песню.


дрынду́шка, -і, ДМ -ду́шцы, мн. -і, -шак, ж. (разм.).

1. Якая-н. цацка, бразготка. На падлозе валяліся розныя дрындушкі.

2. Частушка, прыпеўка. Святочную цішыню парушалі вясёлыя дрындушкі.


дры́нкаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Адзывацца пры трасенні дрыжачым гукам.

2. Няўмела іграць на музычным інструменце (разм.). Д. на гітары.

|| наз. дры́нканне, -я, н.


дры́паць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Ісці, дробна і часта ступаючы. Па сцежцы дрыпаў нізенькі чалавечак.


дрэ́ва, -а, мн. -ы, дрэў і дрэ́ваў, н.

1. Шматгадовая расліна з цвёрдым ствалом і галінамі, якія ўтвараюць крону. Лісцевыя дрэвы. Хвойныя дрэвы.

2. толькі адз. Матэрыял з такой расліны, які ідзе на будаўніцтва, розныя вырабы; драўніна. Разьба па дрэве. Мэбля з чырвонага дрэва.

Радаслоўнае дрэва — радаслоўная табліца ў выглядзе дрэва, якая паказвае разгалінаванне роду, сям’і.

За дрэвамі не бачыць лесу (неадабр.) — звяртаючы ўвагу на дробязі, забываць пра галоўнае.

|| памянш. дрэ́ўца, -а, мн. -ы, -аў.


дрэва...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая па знач. адпавядае слову «дрэва», напр.: дрэваапрацоўка, дрэванасаджэнне.


дрэваапрацо́ўчы, -ая, -ае.

Які адносіцца да апрацоўкі вырабаў з дрэва (у 2 знач.). Дрэваапрацоўчыя работы.


дрэваапрацо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па апрацоўцы дрэва (у 2 знач.).


дрэванасаджэ́нне, -я, н.

1. Пасадка дрэў, спосаб развядзення лясоў саджанцамі.

2. звычайна мн. -і, -яў. Пасаджаныя дрэвы. Трэба ахоўваць дрэванасаджэнні.


дрэвападо́бны, -ая, -ае.

Падобны па форме на дрэва. Д. папаратнік.


дрэвасто́й, -ю, м., зб.

Сукупнасць дрэў, што ўтвараюць лес або ўчастак лесу.


дрэдно́ўт, -а, М -но́ўце, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Вялікі браняносец, папярэднік сучаснага лінейнага карабля.

|| прым. дрэдно́ўтны, -ая, -ае.


дрэйф, -у, м.

Адхіленне судна, самалёта ў час руху ад курсу пад уздзеяннем ветру, цячэння і пад., а таксама наогул адвольнае перамяшчэнне пад знешнім уздзеяннем. Д. айсбергаў.

Легчы ў дрэйф — расставіць парусы так, каб судна заставалася на месцы.

Зняцца з дрэйфу — пачаць рух, змяніўшы расстаноўку парусоў пасля таго, як судна ляжала ў дрэйфе.

|| прым. дрэ́йфавы, -ая, -ае.


дрэйфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; незак.

1. Быць у дрэйфе, рухацца пад уздзеяннем ветру або плыні. Карабель дрэйфуе.

2. безас. Адхіляць ад руху ветрам або плынню. Карвет пачало д. да берага.


дрэ́йфавы, -ая, -ае.

1. гл. дрэйф.

2. Які выклікае дрэйф. Дрэйфавая плынь.


дрэ́йфіць, -флю, -фіш, -фіць; незак. (разм.).

Паддавацца пачуццю страху, баяцца, адступаць перад цяжкасцямі. Не трэба д. — усё будзе добра.

|| зак. здрэ́йфіць, -флю, -фіш, -фіць.


дрэна́ж, -у́, м.

1. Асушэнне глебы пры дапамозе сістэмы траншэй ці труб, а таксама сістэма такіх траншэй, труб. Д. балота.

2. Вывядзенне з раны гною, вадкасці з дапамогай спецыяльнай трубкі (спец.). Д. раны.

3. мн. -ы́, -о́ў. Гумавая ці шкляная трубка з адтулінамі, якая ўводзіцца ў рану для адтоку гною, вадкасці (спец.). Увесці д.

|| прым. дрэна́жны, -ая, -ае. Дрэнажная канава. Дрэнажная трубка.


дрэ́нна, прысл.

1. Нездавальняюча, не так, як трэба, заганна. Д. працаваць.

2. безас., у знач. вык. Пра неспрыяльныя абставіны, цяжкае становішча.

3. безас., у знач. вык. Пра хваравіты або цяжкі душэўны стан. Хвораму сёння д. Д. на душы.

4. у знач. наз. дрэ́нна, нескл., н. Адзнака (у 4 знач.), якая абазначае ніжэйшую ацэнку ведаў. Атрымаць д. па матэматыцы.


дрэ́нны, -ая, -ае; го́ршы, найго́ршы.

1. Пазбаўлены станоўчых якасцей, нездавальняючы, не такі, як трэба; проціл. добры. Дрэнныя прадукты. Д. почырк. Дрэннае надвор’е. Дрэннае абсталяванне. Д. гаспадар. Дрэнныя суседзі. Дрэнныя даходы. Дрэннае здароўе. Здарылася найгоршае (наз.) з усяго, што можна было чакаць.

2. Заганны з маральнага боку; здатны на кепскія ўчынкі. Дрэнныя паводзіны. Д. чалавек.

3. Неспрыяльны, невясёлы, які не абяцае нічога добрага. Дрэннае прадчуванне. Дрэнныя аналізы крыві.


дрэнь, -і, ж. (разм.).

1. зб. Розныя непрыгодныя рэчы, хлам. Поўныя кішэні ўсякай дрэні.

2. Што-н. нядобрае, непрыемнае. Усю ноч нейкая д. снілася.

3. у знач. вык. Пра каго-, што-н. кепскае, нікчэмнае. Надвор’е — д. Токар з яго — д.


дрэсірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., каго (што).

1. Прывучаць жывёл да выканання якіх-н. дзеянняў. Д. тыграў. Д. сабак.

2. перан. Прывучаць да строгай дысцыпліны; муштраваць (у 1 знач.).

|| зак. вы́дрэсіраваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. дрэсіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


дрэсіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто дрэсіруе жывёл. Д. звяроў.

|| ж. дрэсіро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. дрэсіро́ўшчыцкі, -ая, -ае.


дрэс-ко́д, -у, м.

Набор правіл, якія вызначаюць, як апранацца ў пэўных абставінах.


дрэ́ўка, -а, мн. -і, дрэ́вак і дрэ́ўкаў, н.

Выструганая палка, да якой прымацоўваецца сцяг.

|| прым. дрэ́ўкавы, -ая, -ае.


дрэ́ўны, -ая, -ае.

Які з’яўляецца дрэвам, дрэвавы. Дрэўная парода. Дрэўная расліна.


дуалі́зм, -у, м.

Філасофскае вучэнне, якое прызнае ў аснове свету два незалежныя і раўнапраўныя пачаткі: матэрыю і дух.

|| прым. дуалісты́чны, -ая, -ае.


дуб, -а і -у, мн. дубы́, -о́ў, м.

1. -а. Буйное лісцевае дрэва сямейства букавых з цвёрдай драўнінай і пладамі-жалудамі. Д. галлё распусціў.

2. -у, толькі адз. Драўніна гэтага дрэва. Бочка з дубу.

3. -а, перан. Пра высокага, моцнага чалавека або пра неразумнага чалавека (разм.).

|| памянш.ласк. дубо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м. (да 1 знач.) і дубо́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (да 1 знач.).

|| прым. дубо́вы, -ая, -ае.


дубава́ты, -ая, -ае (разм.).

Цвёрды, грубы, няздатны. Дубаватыя рукі.

|| наз. дубава́тасць, -і, ж.


дубальто́вы, -ая, -ае (разм.).

1. Падвойны. Дубальтовыя рамы.

2. Які мае два ствалы (пра зброю).


дубальто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж. (разм.).

Двухствольная паляўнічая стрэльба. Тульская д.


дуба́сіць, -а́шу, -а́сіш, -а́сіць; незак. (разм.).

1. каго (што). Жорстка, бязлітасна біць. Яго ўжо не раз дубасілі за пакражу.

2. па чым, у што. Моцна стукаць. Д. у дзверы.

|| зак. аддуба́сіць, -а́шу, -а́сіш, -а́сіць (да 1 знач.).


дубе́ц, -бца́, мн. -бцы́, -бцо́ў, м.

Тонкі гібкі прут. З дубцоў плятуць кашы. Не гані каня дубцом, а гані аўсом (з нар.).

|| памянш. ду́бчык, -а, мн. -і, -аў, м.


дубе́ць, -бе́ю, -бе́еш, -бе́е; незак.

1. Мерзнуць, калець. Не зайздросная справа д. на марозе.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Цвярдзець, лубянець ад холаду. Кажух дубее на холадзе.


дуб’ё, -я́, н., зб. (разм.).

1. Палкі, колле і пад.

2. перан. Пра тупых, бесталковых людзей (пагард.).


дубі́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Рэчыва для дублення шкур. Сінтэтычныя дубільнікі.


дубі́льня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

Памяшканне, дзе дубяць шкуры.


дубі́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па дубленні шкур.


дубі́на, -ы, мн. -ы, -бі́н, ж.

1. Тоўстая, звычайна дубовая палка.

2. перан. Пра тупога, неразумнага чалавека (лаянк.).

|| памянш. дубі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1 знач.) і дубі́начка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).


дубі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. дубіна.

2. Тоўстая палка. Гумавая д. Палітыка вялікай дубінкі (перан.: палітыка грубай сілы).


дубі́ць, дублю́, ду́біш, ду́біць; ду́блены; незак., што.

Апрацоўваць шкуру, футра, вытрымліваючы іх у асобых растворах. Д. шкуры.

|| зак. вы́дубіць, -блю, -біш, -біць; -блены.

|| наз. дубле́нне, -я, н.

|| прым. дубі́льны, -ая, -ае. Д. цэх. Дубільная вытворчасць. Дубільныя рэчывы.


дубка́, прысл.

На заднія ногі (стаць, станавіцца). Конь стаў д.


ду́блены, -ая, -ае.

Выраблены дубленнем. Дубленыя шкуры.


дубле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Адзін з двух аднолькавых прадметаў, другі экзэмпляр якой-н. рэчы. Д. кнігі ў бібліятэцы.

2. Два выстралы запар па адной цэлі з двухствольнай стрэльбы.

|| прым. дубле́тны, -ая, -ае.


дублёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Верхняе адзенне з дубленай скуры.


дублёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто дубліруе каго-, што-н. Д. касманаўта.

2. Акцёр, які замяняе асноўнага выканаўцу ролі. Артыст-д.

|| ж. дублёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (да 1 знач.).

|| прым. дублёрскі, -ая, -ае.


дубліка́т, -а, М -ка́це, мн. -ы, -аў, м.

Другі экзэмпляр чаго-н., які мае аднолькавую сілу, аднолькавыя якасці з арыгіналам. Д. ключа. Д. атэстата.

|| прым. дубліка́тны, -ая, -ае.


дублі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., каго-што.

1. Выконваць аднолькавую работу паралельна з іншымі або рабіць у другі раз; паўтараць. Д. паведамленне.

2. Замяняць моўную частку гукавога кінафільма перакладам на іншую мову. Д. фільм.

3. Замяняць асноўнага выканаўцу ролі ў кіно, спектаклі.

|| зак. прадублі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. дублі́раванне, -я, н. і дубля́ж, -у́, м. (да 2 знач.).


дубль, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Паўторная здымка эпізоду ў фільме. Зняць тры дублі.

2. У спорце: другая, дубліруючая каманда спартыўнага калектыву, якая служыць рэзервам для асноўнага саставу (разм.). Д. выйграў з лікам 3:1.

|| прым. ду́блевы, -ая, -ае.


дубня́к, -у́, м., зб.

Малады дубовы лес. На змену старым дрэвам падымаўся д.


дубо́вы, -ая, -ае.

1. гл. дуб.

2. перан. Цвёрды, не прыдатны да яды (разм.). Дубовыя яблыкі.

3. перан. Грубы, нязграбны, тупы (разм.). Д. стыль. Дубовая галава.


дубро́ва, -ы, мн. -ы, -ро́ў, ж.

Невялікі лісцевы або дубовы лес. Прыгожыя беларускія дубровы.

|| прым. дубро́ўны, -ая, -ае.


дубэ́льты, -аў.

Падвойныя рамы. Паставіць д. на зіму.


дубяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Мерзнуць на холадзе, страчваць адчувальнасць. Дубянеюць ногі.

2. Зацвердзяваць, качанець. Бялізна дубянее на марозе.


дубяны́, -а́я, -о́е.

Цвёрды, нягнуткі. Дубяная скура.


дуга́, -і́, ДМ дузе́, мн. ду́гі і (з ліч. 2, 3, 4) дугі́, дуг, ж.

1. Частка конскай вупражы з сагнутага тонкага ствала дрэва, якая змацоўвае аглоблі з хамутом. З дугі аглоблі не зробіш.

2. Частка акружнасці або што-н. іншае, што мае форму крывой выгнутай лініі. Апісаць цыркулем дугу. Цячэнне ракі ўтварыла дугу. Бровы дугой. Спіна дугой.

3. Токапрыёмнік на трамвайных вагонах (разм.). Іскрыла трамвайная д.

Электрычная (вольтава) дуга — магутны электрычны разрад у газе¹ ў выглядзе яркага плазменнага шнура.

Сагнуць у дугу — прымусіць быць пакорлівым.

|| памянш. ду́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. дугавы́, -а́я, -о́е.


дугападо́бны, -ая, -ае.

Які мае форму дугі (у 2 знач.). Д. мост.


дуда́, -ы́, ДМ дудзе́, мн. ду́ды і (з ліч. 2, 3, 4) дуды́, дуд, ж.

Беларускі духавы народны музычны інструмент з дзвюх і больш трубак, устаўленых у скураны мяшок, які надзімаецца праз трубку. Іграць на дудзе. Араць — не ў дуду іграць (з нар.).

Дзьмуць у сваю дуду (разм., неадабр.) — настойваць на сваім.

І дуды вобземлю (разм.) — аб канчатковай развязцы чаго-н.

|| прым. ду́дачны, -ая, -ае.


дуда́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Музы́ка, які іграе на дудзе. Пайшлі дудары і песню павялі. Д. дудару дарэмна іграе.


дудзе́ць, дуджу́, дудзі́ш, дудзі́ць; дудзі́м, дудзіце́, дудзя́ць; дудзі́; незак.

1. Іграць на дудцы, дудзе.

2. Утвараць нудныя, цягучыя гукі. Д. пад нос.

3. перан. Надаедліва, аднастайна паўтараць адно і тое ж (разм.). Кожны вечар бацькі дудзелі яму, каб жаніўся.

|| наз. дудзе́нне, -я, н.


ду́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Народны духавы музычны інструмент з трыснягу або з дрэва ў выглядзе трубкі з дзірачкамі. Даносіліся пералівы дудкі.

2. Круглае, звычайна пустое ўнутры сцябло чаго-н. (разм.). Дудкі чароту.

|| памянш. ду́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


дудкава́ты, -ая, -ае.

Падобны на дудку, круглы і пусты ўнутры. Дудкаватае сцябло.


ду́дкі, выкл. (разм.).

Вокліч, які азначае адмаўленне ад чаго-н., нязгоду з чым-н. Не, брат, д.! Не ўгаворыш.


дуду́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Ціха, спакойна размаўляць. Сядзяць сабе бабулькі, дудукаюць.

|| наз. дуду́канне, -я, н.


дуж.

У выразе: як дуж — вельмі хутка, колькі ёсць сілы, колькі змогі стае (бегчы, кідацца, уцякаць і пад.). Нясецца як дуж.


ду́жа, прысл.

Надта, вельмі, надзвычай. Д. шкада хлопца. Ён быў д. здзіўлены.


ду́жацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак., з кім (разм.).

Схапіўшыся, старацца асіліць праціўніка; мерацца сілай. Хлопцы пачынаюць д.

|| наз. ду́жанне, -я, н.


ду́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. гл. дуга.

2. Ручка або якая-н. іншая частка прадмета ў форме невялікай дугі. Д. замка.

3. Па́рны знак прыпынку або матэматычны знак у выглядзе вертыкальнай рысы (прамой, закругленай, фігурнай). Круглыя дужкі. Квадратныя дужкі. Фігурныя дужкі. Узяць у дужкі. Вынесці за дужкі. Раскрыць дужкі.

|| прым. ду́жачны, -ая, -ае.


ду́жы, -ая, -ае; дуж.

Які валодае вялікай фізічнай сілай. Узяўся за гуж, не кажы, што не дуж (прыказка).

|| наз. ду́жасць, -і, ж. Прыродная д.


дужэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак. (разм.).

Станавіцца дужэйшым, набірацца сіл. Хлопчык рос і дужэў.


ду́ла, -а, мн. -ы, дул і -аў, н.

Выхадная адтуліна канала ствала агнястрэльнай зброі, а таксама сам ствол. Д. нагана.

|| прым. ду́льны, -ая, -ае.


ду́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Тое, што і дуля (у 1 знач.).


ду́ля, -і, мн. -і, дуль, ж.

1. Гатунак летніх груш з вялікімі салодкімі пладамі, а таксама плод гэтага дрэва. Бабуля частавала нас смачнымі дулямі.

2. Кукіш, фіга (разм., груб.). Даць, паказаць дулю.


ду́ма¹, -ы, мн. -ы, дум, ж.

1. Роздум, разважанне. Думу думаць.

2. Жанр украінскай гістарычнай народнай песні. Казацкія думы.


ду́ма², -ы, мн. -ы, дум, ж.

Назва розных органаў цэнтральнага, а таксама мясцовага кіраўніцтва ў Расіі ў розныя часы. Дзяржаўная д. Баярская д. Гарадская д.

|| прым. ду́мны, -ая, -ае і ду́мскі, -ая, -ае. Думныя баяры. Думскі дэпутат.


ду́мацца, -аецца; безас., незак.

1. Уяўляцца ў думках, здавацца. Мне думаецца, што ўсё будзе добра.

2. Аб стане роздуму, разважання. У дарозе добра думаецца.


ду́маць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. аб кім-чым, над чым і без дап. Раздумваць, мысліць, разважаць. Многа думаў аб жыцці. Д. над задачай.

2. Меркаваць, прытрымлівацца якой-н. думкі. Думаю, што справа гэта не заслугоўвае ўвагі.

3. з інф. Мець намер што-н. зрабіць. Думаю застацца дома.

4. на каго (што). Падазраваць, лічыць вінаватым у чым-н. Дарэмна на яго д.

5. аб кім-чым. Клапаціцца, турбавацца. Трэба д. аб дзецях.

І думаць няма чаго (разм.) — пра поўную немагчымасць зрабіць што-н.

І не думай (разм.) — пра катэгарычную забарону рабіць што-н.

Трэба думаць (разм.) — напэўна, мабыць, хутчэй за ўсё.

|| зак. паду́маць, -аю, -аеш, -ае (да 1, 3—5 знач.).

|| наз. ду́манне, -я, н. (да 1 знач.).


ду́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

1. Тое, што склалася ў працэсе мыслення, разважанняў. Слушная д. Новая д.

2. Ідэя, намер, жаданне. З’явілася д. напісаць рэцэнзію на кнігу.

3. Погляд на што-н., меркаванне аб чым-н. Мы з вамі адной думкі.

Грамадская думка — погляд шырокіх колаў грамадскасці на што-н.

Без задняй думкі — шчыра, без скрытага намеру.


дунга́не, -га́н, адз. дунга́нін, -а, м.

Народ, які жыве невялікімі групамі ў Казахстане, Кыргызстане, Узбекістане, Паўночным Кітаі.

|| ж. дунга́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. дунга́нскі, -ая, -ае.


ду́пель, -я, мн. -і, -яў, м.

Балотная птушка сямейства сяўцовых з доўгай тонкай дзюбай.

|| прым. дупялі́ны, -ая, -ае.


дуплава́ты, -ая, -ае.

3 дуплом або некалькімі дупламі. Дуплаватае дрэва.

|| наз. дуплава́тасць, -і, ж.


дупле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

У більярднай гульні: удар, калі шар трапляе ў лузу, адскочыўшы ад борта пад ударам другога шара.

|| прым. дупле́тны, -ая, -ае.


дупло́, -а́, мн. ду́плы і (з ліч. 2, 3, 4) дуплы́, ду́плаў, н.

1. Пустата ў ствале дрэва на месцы выгніўшай драўніны. Вавёрка жыве ў дупле.

2. Адтуліна, дзірка ў зубе (разм.).


дупля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Невялікая кадушка, выдзеўбаная з дрэва, якая выкарыстоўваецца ў хатніх умовах як пасудзіна для мукі і інш.


дур, -у, м. (разм.).

Дурнота, неразумны ўчынак, дзівацтва. Д. нейкі найшоў на яго.

Выбіць дур з галавы — адвучыць ад якіх-н. звычак, ад чаго-н. нядобрага.


ду́рань, -рня, мн. -рні, -рняў, м.

1. Неразумны, тупы, разумова абмежаваны чалавек. Д. быў, дык і рабіў дурное. Дурняў не сеюць, яны самі родзяцца (з нар.). Д. дурнем (вельмі дурны).

2. Назва гульні ў карты. Гуляць у дурня.

Не дурань (зрабіць, рабіць што-н.; разм.) — любіць, мае схільнасць да чаго-н. Не дурань паспаць.

Няма дурняў (разм.) —

1) выказванне нязгоды з кім-, чым-н., адмаўленне рабіць што-н.;

2) не ашукаеш, не спадзявайся.

Пашыцца ў дурні (разм., неадабр.) — паставіць сябе ў нязручнае, смешнае становішча.

Прымусь дурня богу маліцца, дык ён і лоб разаб’е (разм., неадабр.) — неразумны чалавек і ў добрай справе нашкодзіць.

Шукаць дурняў (разм.) — хітрасцю прымушаць каго-н. рабіць што-н.


дураслі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Свавольнік, гарэза, дуронік. Ніяк не супакоіць гэтых дурасліўцаў.

|| ж. дураслі́ўка, -і, ДМ -ліўцы, мн. -і, -лівак.


дураслі́вы, -ая, -ае.

Свавольны, гарэзлівы, дуроны. Д. хлапец.

|| наз. дураслі́васць, -і, ж.


ду́расць, -і, ж.

1. Разумовая тупасць, абмежаванасць. Па ўласнай дурасці трапіў у бяду.

2. мн. -і, -ей. Неабдуманы ўчынак, дзівацкі выбрык. За ёй вадзіліся розныя дурасці.


дурата́, -ы́, ж. (разм.).

Дурасць. Лішняя дабрата — д. (з нар.).


дурма́н, -у, м.

1. Тое, што адурманьвае, прытупляе розум, свядомасць.

2. Памутненне свядомасці, розуму; адурэнне.

|| прым. дурма́нны, -ая, -ае і дурма́нлівы, -ая, -ае.


дурма́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак., каго-што.

Туманіць свядомасць, ап’яняць, атупляць розум. Алкаголь дурманіць галаву.

|| зак. адурма́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены і задурма́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены.

|| звар. дурма́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак. адурма́ніцца, -нюся, -нішся, -ніцца.


дурнава́ты, -ая, -ае (разм.).

Не зусім разумны. Д. чалавек. Д. ўчынак.

|| наз. дурнава́тасць, -і, ж.


дурнап’я́н, -у, м.

Ядавітая травяністая расліна сямейства паслёнавых з дурманлівым пахам. Галава баліць ад дурнап’яну.

|| прым. дурнап’я́навы, -ая, -ае.


дурната́ гл. дурнота.


дурне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Страчваць разумовыя здольнасці, станавіцца дурным.

|| зак. адурне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і здурне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


дурні́ла, -ы, Д -у, Т -ам, М -е, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ні́л (разм., лаянк.).

Тое, што і дурань (у 1 знач.).


дурні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж. (разм., лаянк.).

Тое, што і дурань (у 1 знач.). Што ты мелеш, д.


дурні́цы, -ні́ц, адз. дурні́ца, -ы, ж.

Тое, што і буякі. Наеўся дурніц.

|| прым. дурні́чны, -ая, -ае.


дурні́чнік, -у, м., зб.

Балотнае ягаднае кустоўе, на якім растуць буякі.


дурно́та, -ы, ДМ -но́це і дурната́, -ы́, ДМ -наце́, ж.

1. Разумовая абмежаванасць, тупасць, някемлівасць. Лепшы сродак паразумнець — гэта адчуць уласную дурнату.

2. Неабдуманы, неразумны ўчынак, недарэчнае выказванне. Чаго толькі не натворыш па ўласнай дурноце.


дурны́, -а́я, -о́е.

1. 3 абмежаванымі разумовымі здольнасцямі; бесталковы. За дурной галавой нагам неспакой (з нар.).

2. Які не выяўляе розуму, пазбаўлены разумнай разважлівасці. Задаць дурное пытанне. Дурныя паводзіны.

3. у знач. наз. дурны́, -о́га, м., дурна́я, -о́й, ж., мн. -ы́я, -ы́х. Тое, што і дурань (у 1 знач.). Дурному закон не пісан (прыказка).

Дурны як бот; дурны як пень (разм., груб.) — пра разумова адсталага чалавека.

Няма дурных! — выказванне нязгоды з кім-н., адмаўленне выконваць што-н.


дуро́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Свавольнік, гарэза.


дуро́ны, -ая, -ае (разм.).

Свавольны, гарэзлівы. Д. хлапец.


ду́рыкі, -аў (разм.).

Дурэнне, свавольства, блазнаванне. Хопіць гэтых дурыкаў тут!


дуры́цца, дуру́ся, ду́рышся, ду́рыцца; незак. (разм.).

Сваволіць, дурэць. Хопіць табе д., займіся справай.


дуры́ць, дуру́, ду́рыш, ду́рыць; незак. (разм.).

1. Ап’яняць, дурманіць. Пах кветак дурыць галаву.

2. Падманваць, збіваць з толку. Не дуры галавы.

3. Рабіць глупства, недарэчныя ўчынкі. Ты мне не дуры!

|| зак. задуры́ць, -дуру́, -ду́рыш, -ду́рыць; -ду́раны (да 1 і 2 знач.).


дурэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак. (разм.).

1. гл. адурэць.

2. Сваволіць, гарэзаваць. Дзеці дурэюць усю раніцу.


дуст, -у, м.

Ядавіты парашок для знішчэння шкодных насякомых.

|| прым. ду́ставы, -ая, -ае.


ду́ты, -ая, -ае.

1. Атрыманы шляхам выдзімання, пусты ўнутры. Дутыя завушніцы.

2. перан. Перабольшаны, які не адпавядае сапраўднасці. Дутыя лічбы. Д. аўтарытэт.


дух, -у і -а, м.

1. -у. Свядомасць, мысленне, псіхічныя здольнасці, тое, што прымушае да дзеянняў, дзейнасці; пачатак, што вызначае паводзіны, дзеянні. У здаровым целе здаровы д.

2. -у. Унутраная маральная сіла. Высокі баявы д. Ваяўнічы д.

3. -а, мн. -і, -аў. У рэлігійна-містычных уяўленнях: бесцялесная звышнатуральная істота. Святы д. Злы д. Нячысты д.

4. -у, перан., чаго. Змест, сапраўдны сэнс, адметная адзнака чаго-н. Па духу закона. Адчуць д. часу.

5. -у. Тое, што і дыханне (разм.). Д. займае. Д. перавесці.

6. -у. Тое, што і паветра (разм.). Лясны д.

7. -у. Тое, што і пах (разм.). Цяжкі д.

Выматаць духі (разм.) — давесці да знямогі.

Духу баяцца (разм.) — адчуваць страх пры адным упамінанні каго-н.

Каб і духу чыйго не было (разм.) — аб рашучым патрабаванні чыйго-н. выдалення.

Падаць духам — траціць надзею, адчайвацца.

Святым духам (разм., жарт., іран.) — невядома чым, нічым (жыць, існаваць).


духабо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Член рэлігійнай секты, якая адмаўляе абрады праваслаўнай царквы.

|| ж. духабо́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. духабо́рскі, -ая, -ае.


духаве́нства, -а, н., зб.

Служыцелі рэлігійнага культу. Праваслаўнае д. Каталіцкае д. Мусульманскае д.

Белае духавенства — частка праваслаўнага духавенства, якая не дае зароку строга прытрымлівацца бясшлюбнасці.

Чорнае духавенства — частка праваслаўнага духавенства, якая строга прытрымліваецца манаскага зароку не ўступаць у шлюб.


духавы́, -а́я, -о́е.

1. Пра музычныя інструменты: які дзейнічае пры дапамозе ўдзімання паветра.

2. Які складаецца з такіх інструментаў. Д. аркестр.

3. Які дзейнічае пры дапамозе нагрэтага паветра. Духавая печ. Д. прэс.


духа́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікі рэстаран, шынок на Каўказе, на Блізкім Усходзе.


духа́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Гаспадар духана.

|| ж. духа́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


духата́, -ы́, ДМ -хаце́, ж.

Гарачае душнае надвор’е або душнае, нясвежае паветра. У пакоі страшэнная д. У тайзе стаяла д.


духі́, -о́ў.

Спіртавы раствор пахучых рэчываў, што ўжыв. як парфумны сродак. У пакоі адчуўся ледзь улоўны пах тонкіх духоў.


духмя́ны, -ая, -ае.

Які прыемна пахне. Духмянае сена.

|| наз. духмя́насць, -і, ж.


духо́ўка, -і, ДМ -хо́ўцы, мн. -і, -хо́вак, ж.

Металічная скрынка ў кухоннай пліце, якая служыць для прыгатавання ежы з дапамогай нагрэтага паветра. Спячы пірог у духоўцы.


духо́ўнасць, -і, ж.

Духоўная, маральная сутнасць чалавека (супрацьлегласць яго фізічнай, цялеснай сутнасці).


духо́ўнік, -а, мн. -і, -каў, м., чый ці каго.

Святар, які прымае споведзь.


духо́ўны, -ая, -ае.

1. Які адносіцца да ўнутранага, псіхічнага жыцця чалавека, да духу (у 1 знач.). Рост духоўных інтарэсаў. Духоўная блізкасць.

2. Царкоўны, які адносіцца да рэлігіі, духавенства. Духоўная асоба. Духоўнае званне.

Духоўны айцец — святар, які спавядае каго-н. пастаянна.


душ, -а і -у, м.

1. -а. Прыстасаванне для аблівання цела струменьчыкамі вады. Мыцца пад душам.

2. -у. Сама працэдура аблівання такой прыладай. Прыняць д.

|| прым. душавы́, -а́я, -о́е. Д. павільён. Душавая кабіна.


душа́, -ы́, мн. ду́шы і (з ліч. 2, 3, 4) душы́, душ, ж.

1. Унутраная, псіхічная сутнасць чалавека, яго свядомасць. Глыбока запасці ў душу.

2. Сукупнасць характэрных рыс, уласцівых чалавеку, а таксама чалавек з тымі ці іншымі ўласцівасцямі. Добрая д. Чалавек адкрытай душы.

3. перан., чаго. Натхніцель, арганізатар чаго-н. Д. ўсёй справы. Д. кампаніі.

4. Пра чалавека (як адзінку лічэння; разм.). У хаце ні душы. Сям’я з пяці душ. На душу насельніцтва.

5. (звычайна з займеннікам «мая»). Сяброўскі фамільярны зварот да каго-н. (разм.). Паслухай, д. мая.

6. перан., чаго. Самае галоўнае, сутнасць чаго-н. Песня — д. народа. Раскрыць душу навукі.

Аддаць богу душу (разм.) — памерці.

Выматаць душу (разм.) — давесці да поўнай знямогі.

Душа ў пятках апынулася (разм.) — пра моцны раптоўны страх.

Жыць душа ў душу (разм.) — дружна, у поўнай згодзе.

З адкрытай душой — шчыра, нічога не тоячы.

З дарагой душой (разм.) — ахвотна, з задавальненнем.

За мілую душу (разм.) — з задавальненнем, ахвотна, не задумваючыся.

Ні капейкі за душой (разм.) — зусім без грошай.

Працаваць з душой — з задавальненнем, ахвотна, старанна.

Стаяць над душой у каго (разм.) — неадступна вісець над кім-н., назаляючы сваёй прысутнасцю.

|| памянш.-ласк. ду́шачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1, 2 і 5 знач.).

|| прым. душэ́ўны, -ая, -ае (да 1 знач.). Душэўныя хваробы. Душэўная трывога.


душавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. душ.

2. у знач. наз. душава́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х, ж. Памяшканне з душавым прыстасаваннем. Адрамантаваць душавую.


душагрэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, мн. -і, -рэ́ек, ж. (разм.).

Цёплая жаночая кофта без рукавоў. Аксамітавая д.


душагу́б, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Забойца, ліхадзей, разбойнік. Фашысцкія душагубы.

|| ж. душагу́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак.


душагу́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

1. гл. душагуб.

2. Вузкая, няўстойлівая лодка (разм.).

3. Спецыяльная аўтамашына, у якой нямецка-фашысцкія захопнікі знішчалі людзей шляхам удушэння атрутнымі газамі (разм.).


душагу́бства, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

Забойства, ліхадзейства. Многа душагубстваў на яго рахунку.


душапрыка́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, якой завяшчальнік даручае выканаць завяшчанне.

|| ж. душапрыка́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


душашчыпа́льны, -ая, -ае (разм., іран.).

Занадта чуллівы, сентыментальны. Д. раманс.

|| наз. душашчыпа́льнасць, -і, ж.


ду́шна, безас., у знач. вык.

Пра наяўнасць або адчуванне духаты. Яму д. У паветры д.


душні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Адтуліна ў чым-н. для доступу паветра.


ду́шны, -ая, -ае.

Гарачы, насычаны выпарэннямі; цяжкі для дыхання. Д. вечар. Душнае памяшканне.


душо́к, -шку́, м. (разм.).

1. Пах ад чаго-н., што пачынае загніваць. Рыба з душком.

2. перан. Ледзь прыметнае праяўленне чаго-н. (у поглядах, настроях і пад.). Газета з ліберальным душком.


душы́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Той, хто душыць фізічна, сціскаючы горла; забойца.

2. перан. Рэакцыянер, цемрашал. Д. асветы.


душы́ць¹, душу́, ду́шыш, ду́шыць; ду́шаны; незак.

1. каго. Пазбаўляць жыцця, моцна сціскаючы горла. Д. вяроўкай.

2. каго. Не даваць магчымасці свабодна дыхаць. Каўнер ду́шыць. Ду́шыць кашаль.

3. перан., каго-што. Прыгнятаць, не даваць магчымасці развівацца чаму-н. Д. свабоду.

|| зак. задушы́ць, -ушу́, -у́шыш, -у́шыць; -у́шаны.

|| звар. душы́цца, душу́ся, ду́шышся, ду́шыцца (да 1 і 3 знач.); зак. задушы́цца, -ушу́ся, -у́шышся, -у́шыцца (да 1 знач.).


душы́ць², душу́, ду́шыш, ду́шыць; ду́шаны; незак., каго-што.

Абпырскваць духамі, адэкалонам. Д. насоўку.

|| зак. надушы́ць, -ушу́, -у́шыш, -у́шыць; -у́шаны.

|| звар. душы́цца, душу́ся, ду́шышся, ду́шыцца; зак. надушы́цца, -ушу́ся, -у́шышся, -у́шыцца.


душэ́ўны, -ая, -ае.

1. гл. душа.

2. Поўны шчырай прыязнасці. Д. чалавек. Душэўна (прысл.) гутарылі цэлы вечар.

|| наз. душэ́ўнасць, -і, ж.


дуэлі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і дуэлянт.


дуэ́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Паядынак дзвюх асоб пры секунданце з выкарыстаннем зброі як спосаб адстойвання годнасці і асабістага гонару. Выклікаць на д. Забіты на дуэлі.

2. перан. Барацьба, спаборніцтва двух бакоў. Шахматная д. Артылерыйская д. (перастрэлка).

|| прым. дуэ́льны, -ая, -ае.


дуэля́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік дуэлі.


дуэ́т, -а, М -э́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Музычны твор для двух выканаўцаў (музыкантаў, спевакоў, танцораў) з самастойнымі партыямі для кожнага. Дуэты з опер.

2. Выканаўцы такіх твораў. Эстрадны д. Танцавальны д.

3. у знач. прысл. дуэ́там. На два галасы, на двух інструментах і пад. Спяваць дуэтам.

|| прым. дуэ́тны, -ая, -ае.


ды¹, злуч.

1. спалучальны. Ужыв. для сувязі аднародных членаў сказа і цэлых сказаў; адпавядае па знач. злучніку «і». Дзень ды ноч. Журботна гудзелі правады ды стукалі вароты.

2. далучальны. Далучае сказы і члены сказа, якія дапаўняюць, развіваюць ці паясняюць раней выказаную думку. Пайшоў снег, ды яшчэ які снег.

3. супраціўны. Ужыв. для далучэння сказаў або асобных членаў сказа са знач. супрацьпастаўлення; блізкі па знач. да злучнікаў «але», «аднак». Людзі паміралі, ды не спынялі барацьбы.


ды², часц. узмацн.

Ужыв. ў пачатку сказа для ўзмацнення выразнасці выказвання. Ды хто ты такі?


ды́ба, -ы, мн. -ы, дыб, ж. (гіст.).

Прылада для катавання. Паслаць на дыбу.


ды́баць, ды́баю, ды́баеш, ды́бае; незак. (разм.).

Ісці мернай ступою. Уладзік дыбаў за бабуляй.


ды́бачкі, -чак.

У выразах: на дыбачках і на дыбачкі — на кончыках пальцаў ног. Хадзіць на дыбачках. Стаць на д.


ды́біцца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -біцца; незак.

1. Аб валасах, поўсці: станавіцца тарчма. Валасы на галаве дыбіліся ад ветру.

2. Аб вопратцы — не гладка прылягаць, тапырыцца. Пінжак на ім дыбіўся.


дыбкі́,

У выразе: на дыбкі (разм.) —

1) на заднія ногі (стаць, падняцца). Конь спалохаўся і на дыбкі;

2) перан. не згадзіцца з чым-н., рэзка запратэставаць. Усё скончылася б добра, ды Габрусь на дыбкі.


ды́бы, -аў, адз. ды́ба, -ы, ж.

1. Высокія шасты з прыступкамі для хадзьбы вялікімі крокамі.

2. перан. Пра доўгія ногі. (іран.).


дыва́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Выраб з цяжкай варсістай узорыстай тканіны, якім упрыгожваюць сцены, усцілаюць падлогу. Сцяну аздабляў персідскі д. Зялёны луг здаваўся шырокім дываном.

|| памянш. дывано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

|| прым. дывано́вы, -ая, -ае.


дыва́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па вырабе, тканні дываноў.

|| ж. дыва́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


дыверса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто ўчыняе дыверсіі, займаецца падрыўной дзейнасцю.

|| ж. дыверса́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дыверса́нцкі, -ая, -ае.


дыве́рсія, -і, мн. -і, -сій, ж.

1. Ваенны манеўр, які мае на мэце адцягнуць увагу і сілы праціўніка ад месца галоўнага ўдару.

2. Вывядзенне са строю аб’ектаў ваеннага, дзяржаўнага значэння ў тыле ворага або ў якой-н. краіне агентамі замежнай дзяржавы, злачыннымі элементамі.

|| прым. дыверсі́йны, -ая, -ае.


дывертысме́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Выступленне з розных эстрадных нумароў, якое даецца ў дапаўненне да асноўнага паказу, або ўстаўныя танцавальныя нумары ў оперы і балеце, не звязаныя з сюжэтам.

|| прым. дывертысме́нтны, -ая, -ае.


дывідэ́нд, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбытак, які атрымліваецца акцыянерамі прапарцыянальна ўкладзенаму капіталу.

|| прым. дывідэ́ндны, -ая, -ае.


дывізіён, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Воінскае падраздзяленне ў артылерыйскіх, ракетных часцях.

2. Злучэнне ваенных караблёў аднаго класа. Д. мінаносцаў.

|| прым. дывізіённы, -ая, -ае.


дыві́зія, -і, мн. -і, -зій, ж.

1. Асноўнае тактычнае злучэнне ў розных відах узброеных сіл. Стралковая д. Танкавая д. Авіяцыйная д.

2. Вышэйшае злучэнне ваенных караблёў аднаго або некалькіх класаў.

|| прым. дывізі́йны, -ая, -ае.


дыгра́ф, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Састаўны пісьмовы знак, які складаецца з дзвюх літар і ўжыв. для абазначэння на пісьме фанем і іх варыянтаў. Беларускія дыграфы «дж» і «дз».

|| прым. дыгра́фны, -ая, -ае.


дыдакты́зм, -у, м. (кніжн.).

Павучальнасць. Канец байкі ўспрымаецца як д.


дыда́ктык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па дыдактыцы.


дыда́ктыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Раздзел педагогікі, тэорыя адукацыі і навучання.

|| прым. дыдакты́чны, -ая, -ае.


дые́з, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Нотны знак, які азначае павышэнне гуку на паўтон.

|| прым. дые́зны, -ая, -ае.


дые́та, -ы, мн. -ы, дые́т, ж.

Спецыяльна ўстаноўлены рэжым харчавання. Хворы на дыеце. Строгая д.

|| прым. дыеты́чны, -ая, -ае.


дыетало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем пытанняў рацыянальнага харчавання.

|| прым. дыеталагі́чны, -ая, -ае.


дыетатэрапі́я, -і, ж. (спец.).

Лячэнне дыетай.

|| прым. дыетатэрапеўты́чны, -ая, -ае.


дыето́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач, спецыяліст па дыеталогіі.


дыетэ́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (спец.).

Тое, што і дыеталогія.

|| прым. дыетэты́чны, -ая, -ае.


дыёд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Электронная лямпа з двума электродамі, а таксама адпаведны ёй паўправадніковы прыбор.

|| прым. дыёдны, -ая, -ае.


дыз... (гл. дыс...), прыстаўка.

Ужыв. замест «дыс...» перад галоснымі, напр.: дызартрыя, дызасацыяцыя.


дыза́йн, -у, м.

Мастацкае канструяванне прадметаў, машын, інтэр’ераў і пад.


дыза́йнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мастак-канструктар, спецыяліст па дызайне.

|| прым. дыза́йнерскі, -ая, -ае.


ды́зель, -я, мн. -і, -яў, м.

Рухавік унутранага згарання, які працуе на вадкім паліве.

|| прым. ды́зельны, -ая, -ае.


дызель-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дызель, дызельны, напр.: дызель-матор, дызель-поезд, дызель-электраход.


ды́зель-электрахо́д, ды́зель-электрахо́да, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Электраход, забяспечаны дызелем у якасці першаснага рухавіка.

|| прым. ды́зель-электрахо́дны, -ая, -ае.


дызентэры́я, -і, ж.

Вострае інфекцыйнае захворванне, якое суправаджаецца пашкоджаннем кішэчніка.

|| прым. дызентэры́йны, -ая, -ае.


дый, злуч. (разм.).

1. спалучальны. Злучае члены сказа, што абазначаюць паслядоўныя з’явы, па знач. набліжаецца да злучнікаў «і», «ды». Узяў сякеру дый падаўся ў лес.

2. далучальны. Далучае члены сказа і сказы, якія ўдакладняюць або абагульняюць папярэднія думкі. Стаю адзін дый думаю. А я вазьму дый раскажу аб усім.


дык.

1. злуч. з выніковым знач. Ужыв. для сувязі сказаў з прычынна-выніковымі адносінамі. Калі так, дык я згодзен.

2. злуч. Ужыв. ў пачатку галоўнага сказа пры даданым умоўным. Работу зрабіў, дык можна і адпачываць.

3. часц. узмацн. Узмацняе выказванне. Я дык і глядзець у той бок не хачу. Абяцаць дык абяцалі, а не выконваем.

4. часц. узмацн. Ужыв. пры ўказанні на проціпастаўленне або пярэчанне (разм.). Дык я ж не спрачаюся!


дыктава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак.

1. Павольна вымаўляць, чытаць што-н., каб слухачы маглі запісваць. Д. тэкст.

2. Прапаноўваць што-н. для безагаворачнага выканання. Так яму дыктавала сумленне.

|| зак. прадыктава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. дыкто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж. (да 1 знач.). Пісаць пад дыктоўку.


дыкта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Від пісьмовай работы — запісванне тэксту пад дыктоўку з далейшым аналізам правільнасці яго напісання. Кантрольны д.


ды́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік радыё або тэлебачання, які чытае тэкст перад мікрафонам.

|| ж. ды́ктарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. ды́ктарскі, -ая, -ае.


дыкта́т, -у, М -та́це, мн. -ы, -аў, м.

Палітыка навязвання патрабаванняў больш моцным бокам для абавязковага выканання другім, слабейшым бокам. Палітыка дыктату.


дыкта́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кіраўнік, які карыстаецца неабмежаванай уладай.

2. перан. Той, хто паводзіць сябе ў адносінах да іншых уладарна і нецярпіма.

|| прым. дыкта́тарскі, -ая, -ае.


дыктату́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

Нічым не абмежаваная дзяржаўная ўлада, якая апіраецца на сілу пануючага класа.

Дыктатура пралетарыяту — улада рабочага класа, якая ўсталявалася ў Расіі пасля 1917 г. ў выніку сацыялістычнай рэвалюцыі.


дыктафо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для запісу і ўзнаўлення маўлення.

|| прым. дыктафо́нны, -ая, -ае. Д. запіс.


дыкто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

1. гл. дыктаваць.

2. мн. -і, -то́вак. Тое, што і дыктант.


ды́кцыя, -і, ж.

Вымаўленне, ступень выразнасці ў вымаўленні слоў пры размове, чытанні, спяванні і пад. Добрая д.

|| прым. дыкцы́йны, -ая, -ае.


ды́лда, -ы, ДМ -лдзе, мн. -ы, -аў, ж. (разм., пагард.).

Пра высокага нязграбнага чалавека.


дыле́ма, -ы, мн. -ы, -ле́м, ж.

1. Меркаванне, паводле якога прадмету прыпісваюцца дзве супярэчлівыя прыметы, якія выключаюць магчымасць трэцяй (спец.).

2. Становішча, пры якім выбар аднаго з двух супрацьлеглых рашэнняў аднолькава цяжкі. Стаяць перад складанай дылемай.


ды́лер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, фірма, банк, што займаюцца перапродажам тавараў, купляй-продажам каштоўных папер, валюты і пад. і дзейнічаюць за свой кошт і ад свайго імя.

|| прым. ды́лерскі, -ая, -ае.


дылета́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца навукай ці мастацтвам без спецыяльнай падрыхтоўкі, маючы толькі павярхоўнае ўяўленне аб прадметах свайго занятку. Д. у музыцы. Д. у мовазнаўстве.

|| ж. дылета́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дылета́нцкі, -ая, -ае.


дылетанты́зм, -у, м. і дылета́нцтва, -а, н.

Дылетанцкія адносіны да таго, што патрабуе спецыяльных прафесійных ведаў.


дыліжа́нс, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Мнагамесная карэта для перавозкі пасажыраў і пошты.

|| прым. дыліжа́нсавы, -ая, -ае.


дыло́гія, -і, мн. -і, -гій, ж.

Два творы аднаго аўтара, якія аб’яднаны агульнай задумай і пераемнасцю сюжэта.

|| прым. дылагі́чны, -ая, -ае.


дым, -у, мн. дымы́, -о́ў, м.

Лятучыя прадукты гарэння з дробнымі часцінкамі вугалю, што ўзнімаюцца ў паветра ў выглядзе цёмных клубоў. Не бывае дыму без агню (з нар.).

Пайсці з дымам (разм.) — марна прапасці.

Пускаць дым у вочы (разм.) — ствараць ілжывае ўражанне аб чым-н.

У дым (разм.) — вельмі моцна, да крайнасці напіцца, быць п’яным.

|| памянш. дымо́к, -мку́, м.

|| прым. дымавы́, -а́я, -о́е. Дымавая заслона. Дымавая шашка.


дыма...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дым, дымавы, напр.: дымаадвод, дымаадсос, дымагенератар, дымамаскіроўка, дыманепранікальны, дымаўлоўнік, дымаход.


дымага́рны, -ая, -ае.

У выразе: дымагарная труба (спец.) — труба ў паравым катле, па якой праходзяць з топкі газы, што награваюць ваду.


дыма́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Прылада для акурвання пчол дымам.

|| прым. дыма́рны, -ая, -ае.


дымахо́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Канал для выхаду дыму з печы (топкі) у комін.

|| прым. дымахо́дны, -ая, -ае.


дыме́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -мі́ць; незак.

Дрэнна гарэць, вылучаючы вялікую колькасць дыму; выпускаць дым. Печка пачала д. Дровы дымяць.


дымі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -і́цца; незак.

1. Выпускаць дым; тлець, вылучаючы многа дыму. Галавешка дымілася на вогнішчы.

2. перан. Вылучаць пару. Пасля дажджу дымілася зямля. У лагчыне дыміўся туман.


дымі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Кепска гарэць, даючы многа дыму. Газніца дыміць.

2. чым. Курыць, пускаючы дым. Д. папяросай.

|| зак. надымі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць.


ды́мка, -і, ДМ -мцы, ж.

Лёгкая павалока з дыму, туману. Бераг хаваўся ў дымцы.


ды́мны, -ая, -ае.

1. Які дыміцца, вылучае многа дыму. Дымная галавешка.

2. перан. Падобны на дым. Дымная павалока воблакаў.


ды́мчаты, -ая, -ае.

Колерам падобны на дым. Дымчатыя акуляры.

|| наз. ды́мчатасць, -і, ж.


ды́на, -ы, мн. -ы, дын, ж.

У механіцы: адзінка вымярэння сілы ў абсалютнай фізічнай сістэме адзінак.


дыназа́ўр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Яшчарападобная жывёліна, якая вымерла ў далёкім мінулым.

|| прым. дыназа́ўравы, -ая, -ае.


дына́ма, нескл., н. і дына́ма-машы́на, -ы, мн. -ы, -шы́н, ж. (уст.).

Генератар пастаяннага току.


дынамі́зм, -у, м.

Наяўнасць, багацце дынамікі (у 3 знач.) у чым-н. Д. падзей.


дына́мік, -а, мн. -і, -аў, м.

Электрадынамічны гучнагаварыцель. Уключыць д.


дына́міка, -і, ДМ -міцы, ж.

1. Раздзел механікі, які вывучае законы руху цел у залежнасці ад сіл, што дзейнічаюць на іх.

2. Ход развіцця, змянення чаго-н. Д. грамадскага развіцця.

3. Рух, дзеянне, развіццё. Д. сучаснага жыцця.

|| прым. дынамі́чны, -ая, -ае.


дынамі́т, -у, М -мі́це, м.

Моцнае выбуховае рэчыва, асноўнай састаўной часткай якога з’яўляецца нітрагліцэрына.

|| прым. дынамі́тавы, -ая, -ае і дынамі́тны, -ая, -ае.


дынамі́чны, -ая, -ае.

1. гл. дынаміка.

2. Багаты на дзеянні, унутраную сілу. Дынамічнае мастацтва.

|| наз. дынамі́чнасць, -і, ж.


дынамо́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння велічыні сілы; сіламер.


дына́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Грашовая адзінка ў некаторых Балканскіх, Блізкаўсходніх і Афрыканскіх дзяржавах. Сербскі д. Туніскі д.


дына́стыя, -і, мн. -і, -тый, ж.

1. Шэраг манархаў з аднаго і таго ж роду, якія паслядоўна змяняюць адзін аднаго. Д. Бурбонаў у Францыі.

2. перан. Шэраг пакаленняў, якія перадаюць з роду ў род прафесійнае майстэрства, традыцыі. Д. сталявараў.

|| прым. дынасты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ды́нга, нескл., м.

Дзікі аўстралійскі сабака.


ды́ня, -і, мн. -і, дынь, ж.

Травяністая расліна сямейства гарбузовых з паўзучым сцяблом, а таксама яе круглы або авальны салодкі плод.

|| памянш. ды́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

|| прым. ды́нны, -ая, -ае.


дып...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дыпламатычны, напр.: дыпкур’ер, дыппошта, дыпслужба.


дыпламава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак. і незак., каго (што).

Выдаць (выдаваць) дыплом каму-н.


дыплама́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая ўзнагароджана дыпломам (у 2 знач.). Д. міжнароднага конкурсу піяністаў.

|| ж. дыплама́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дыплама́нцкі, -ая, -ае.


дыплама́т, -а, М -ма́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Службовая асоба, якая займаецца дыпламатычнай дзейнасцю, работай у галіне знешніх зносін.

2. перан. Пра чалавека, які дзейнічае тонка, умела.

3. Плоскі чамаданчык для папер, кніг, сшыткаў і пад. (разм.).

|| ж. дыплама́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 знач.).


дыплама́тыя, -і, ж.

1. Дзейнасць урада па ажыццяўленні знешняй, міжнароднай палітыкі дзяржавы.

2. перан. Тонкі разлік, умельства і спрыт у дзеяннях, накіраваных на дасягненне якой-н. мэты. Наскрозь бачу тваю дыпламатыю.

|| прым. дыпламаты́чны, -ая, -ае. Дыпламатычныя адносіны. Д. падыход да справы.

Дыпламатычны корпус — замежныя дыпламаты, акрэдытаваныя ў якой-н. краіне.

|| наз. дыпламаты́чнасць, -і, ж.


дыпло́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пасведчанне аб заканчэнні навучальнай установы або аб прысваенні вучонай ступені або якога-н. звання. Д. кандыдата навук.

2. Дакумент, што выдаецца як узнагарода за паспяховае выступленне на конкурсе, фестывалі, спартыўным спаборніцтве і пад. Д. першай ступені.

Дыплом з адзнакай — дыплом спецыяліста, які закончыў вышэйшую навучальную ўстанову з выдатнымі адзнакамі.

|| прым. дыпло́мны, -ая, -ае.


дыпло́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Студэнт, які выконвае дыпломную работу.

|| ж. дыпло́мніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


дыпло́мны, -ая, -ае.

1. гл. дыплом.

2. Выкананы для атрымання дыплома (у 1 знач.). Д. праект. Дыпломная работа.


дырыжа́бль, -я, мн. -і, -яў, м.

Паветраплавальны апарат, напоўнены газам, забяспечаны рухавіком з паветраным вінтом.

|| прым. дырыжа́блевы, -ая, -ае.


дырыжо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кіраўнік калектыву выканаўцаў у аркестры, хоры.

|| прым. дырыжо́рскі, -ая, -ае.


дырыжы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., чым.

Кіраваць аркестрам або хорам пры выкананні музычнага твора.

|| наз. дырыжы́раванне, -я, н.


дырэ́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кіраўнік прадпрыемства, якой-н. дзяржаўнай або навучальнай установы. Д. фабрыкі. Д. вучылішча. Д. фірмы.

|| ж. дырэ́ктарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. дырэ́ктарскі, -ая, -ае.


дырэктара́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Калегія дырэктараў якога-н. буйнога прадпрыемства, ведамства на чале з галоўным дырэктарам.


дырэ́ктарыха, -і, ДМ -рысе, мн. -і, -рых, ж. (разм.).

Жонка дырэктара.


дырэкто́рыя, -і, ж. (гіст.).

Кіруючы орган у Францыі ў час Французскай буржуазнай рэвалюцыі 1795—1799 гг.


дырэкты́ва, -ы, мн. -ы, -ты́ў, ж.

Агульнае кіруючае ўказанне службовай асобы або вышэйшага органа ніжэйшаму, абавязковае для выканання.

|| прым. дырэкты́ўны, -ая, -ае.


дырэкты́ўны, -ая, -ае.

1. гл. дырэктыва.

2. перан. Катэгарычны, які мае характар дырэктывы. Дырэктыўныя ўказанні.

|| наз. дырэкты́ўнасць, -і, ж.


дырэ́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Кіраўнічы орган прадпрыемства, ведамства, навучальнай установы на чале з дырэктарам. Распараджэнне дырэкцыі.

2. Памяшканне, дзе знаходзіцца такое кіраўніцтва.

|| прым. дырэкцы́йны, -ая, -ае.


дыс... (а таксама дыз...), прыстаўка.

Утварае дзеясловы і назоўнікі са знач. парушэння, адсутнасці або процілегласці, напр.: дысгарманіраваць, дыскваліфікаваць, дыскамфорт, дыслакацыя, дысфункцыя.


дысана́нс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Негарманічнае спалучэнне музычных гукаў; проціл. кансананс.

2. перан. Тое, што ўносіць разлад у што-н., рэзка пярэчыць чаму-н. Яго думка прагучала дысанансам на сходзе.


дысгармані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., з чым і без дап.

Знаходзіцца ў дысгармоніі, змяшчаць у сабе дысгармонію.


дысгармо́нія, -і, ж.

1. Парушэнне гармоніі, адсутнасць сугучнасці; немілагучнасць.

2. перан. Разлад, няўзгодненасць, парушэнне адпаведнасці чаго-н. чаму-н. Д. колераў у пейзажы.

|| прым. дысгармані́чны, -ая, -ае. Дысгарманічнае спалучэнне колераў.

|| наз. дысгармані́чнасць, -і, ж.


дысерта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто піша або абараняе дысертацыю.

|| ж. дысерта́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дысерта́нцкі, -ая, -ае.


дысерта́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Навуковая работа, якая публічна абараняецца яе аўтарам на пасяджэнні спецыяльнага вучонага савета для атрымання вучонай ступені. Доктарская д.

|| прым. дысертацы́йны, -ая, -ае.


дысідэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто адступае ад пануючага ў краіне веравызнання; вераадступнік.

2. Чалавек, які не згодны з пануючай ідэалогіяй, які інакш мысліць.

|| ж. дысідэ́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дысідэ́нцкі, -ая, -ае.


дысіміля́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Распадабненне двух блізкіх па гучанні гукаў.

2. Распад складаных арганічных рэчываў у працэсе жыццядзейнасці арганізма.

|| прым. дысіміляты́ўны, -ая, -ае. Дысімілятыўнае аканне.


дыск, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Прадмет, дэталь якой-н. машыны, прыстасавання ў выглядзе плоскага круга. Д. электрапілы. Д. аўтамата.

2. Спартыўны снарад у форме круга, які прымяняецца для кідання. Кінуць д.

3. Аптычны носьбіт інфармацыі ў выглядзе плоскага круга. Выпусціць д. Запісаць д. Модныя дыскі.

4. Прыстасаванне для захоўвання інфармацыі на камп’ютары. Магнітны д. Аптычны д.

|| прым. ды́скавы, -ая, -ае (да 1 знач.). Дыскавая барана.


дыскабо́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен — кідальнік дыска (у 2 знач.).

|| ж. дыскабо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. дыскабо́льны, -ая, -ае.


дыскава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., што.

Апрацоўваць глебу дыскавай бараной. Д. ворыва.

|| наз. дыскава́нне, -я, н.


дыскамфо́рт, -у, М -рце, м.

Умовы жыцця, знаходжання, якія не забяспечваюць зручнасцей і спакою, а таксама такі стан.

|| прым. дыскамфо́ртны, -ая, -ае.


ды́скант, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Высокі дзіцячы голас.

2. Спявак з такім голасам.

|| прым. дысканто́вы, -ая, -ае. Дыскантовая партыя.


дыскатэ́ка, -і, ДМ -тэ́цы, мн. -і, -тэ́к, ж.

1. Збор грамафонных пласцінак.

2. Танцавальна-забаўляльнае мерапрыемства з музыкай, а таксама само памяшканне для такога мерапрыемства.

|| прым. дыскатэ́чны, -ая, -ае.


дыска́ўнтар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Магазін, які гандлюе таварамі па зніжаных цэнах.


дыскваліфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., каго (што).

Пазбавіць (пазбаўляць) кваліфікацыі, права выконваць пэўную работу, удзельнічаць у спартыўных спаборніцтвах. Д. спартсмена.

|| звар. дыскваліфікава́цца, -ку́юся, -ку́ешся, -ку́ецца; -ку́йся.

|| наз. дыскваліфіка́цыя, -і, ж.

|| прым. дыскваліфікацы́йны, -ая, -ае.


дыске́та, -ы, ДМ -ке́це, мн. -ы, -ке́т, ж.

Партатыўная прылада для шматразовага запісу і захоўвання звестак, прызначаных для апрацоўкі на камп’ютары.

|| прым. дыске́тны, -ая, -ае.


дыск-жаке́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Чалавек, які вядзе праграму дыскатэкі.

|| прым. дыск-жаке́йскі, -ая, -ае.


дыскрымінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., каго (што).

Абмежаваць (абмяжоўваць) у правах, пазбавіць (пазбаўляць) раўнапраўя.

|| наз. дыскрыміна́цыя, -і, ж. Расавая д.


дыскрэдытава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго (што).

Падарваць (падрываць) давер’е да каго-, чаго-н., прынізіць (прыніжаць) чый-н. аўтарытэт.

|| наз. дыскрэдыта́цыя, -і, ж.


дыскрэ́тны, -ая, -ае (спец.).

Паасобны, раздзельны, які складаецца з асобных частак.

|| наз. дыскрэ́тнасць, -і, ж.


дыскусі́йны, -ая, -ае.

1. гл. дыскусія.

2. Няпэўны, які выклікае сумненне, спрэчны. Дыскусійнае рашэнне.

|| наз. дыскусі́йнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


дыску́сія, -і, мн. -і, -сій, ж.

Спрэчкі, абмеркаванне якога-н. пытання на сходзе, у друку. Навуковая д.

|| прым. дыскусі́йны, -ая, -ае.


дыскутава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., што, аб чым і без дап.

Весці дыскусію па тым ці іншым пытанні; абмяркоўваць што-н., удзельнічаючы ў дыскусіі.


дыслака́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Размяшчэнне ваенных аб’ектаў, сухапутных войск, размеркаванне ваеннай авіяцыі або караблёў на месцах базіравання.

2. Зрушэнне касцей пры пераломах суставаў. Д. касцей.

3. Зрушэнне пластоў зямной кары. Д. горных парод.

|| прым. дыслакацы́йны, -ая, -ае.


дыслацы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што (спец.).

Размясціць (размяшчаць) узброеныя сілы. Д. войскі.


дыспазі́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

План размяшчэння войск, караблёў і пад.

|| прым. дыспазіцы́йны, -ая, -ае.


дыспансе́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльная медыцынская ўстанова, якая займаецца лячэннем пэўнага кантынгенту хворых, сістэматычна наглядае за іх здароўем. Супрацьтуберкулёзны д.

|| прым. дыспансе́рны, -ая, -ае.


дыспансерыза́цыя, -і, ж.

Сістэма медыцынскіх мерапрыемстваў, якія ажыццяўляюцца дыспансерамі з мэтай прафілактыкі і своечасовага лячэння захворванняў. Д. насельніцтва.


дыспе́рсія, -і, ж. (спец.).

Раскладанне, раздзяленне, рассейванне.

|| прым. дыспе́рсны, -ая, -ае.

Дысперсная сістэма — рэчыва ў выглядзе дробных часцінак разам з тым асяроддзем, у якім яно рассеяна.


дыспе́тчар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік, які рэгулюе рух транспарту, ход работы прадпрыемства і пад. з аднаго цэнтральнага пункта. Д. аўтамабільнай базы.

|| прым. дыспе́тчарскі, -ая, -ае. Д. пункт. Цэнтральная дыспетчарская (наз.).


дыспетчарыза́цыя, -і, ж.

Цэнтралізацыя аператыўнага кантролю і кіравання вытворчымі і іншымі працэсамі пры дапамозе тэхнічных сродкаў сувязі, сігналізацыі, тэлемеханікі і аўтаматыкі.


дысплэ́й, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Прыстасаванне візуальнага адлюстравання інфармацыі, атрыманай ад ЭВМ.

|| прым. дысплэ́йны, -ая, -ае.


дыспрапо́рцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Неадпаведнасць паміж часткамі цэлага, адсутнасць прапорцыі. Д. ў тэмпах развіцця розных галін народнай гаспадаркі.

|| прым. дыспрапарцыяна́льны, -ая, -ае.


ды́спут, -у, М -пуце, мн. -ы, -аў, м.

Публічныя спрэчкі на навуковую або важную грамадскую тэму. Літаратурны д.


дыспутава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

Весці дыспут, удзельнічаць у дыспуце; спрачацца.


дыста́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Адлегласць, прамежак паміж чым-н. Забег на кароткую дыстанцыю. Сысці з дыстанцыі.

2. Участак адміністрацыйна-тэхнічнага падзелу чыгуначнага, шасэйнага або воднага пуці. Начальнік дыстанцыі.

|| прым. дыстанцы́йны, -ая, -ае. Дыстанцыйнае кіраванне.


дыстрафі́я, -і, ж. (спец.).

Расстройства жыўлення тканак, органаў або цэлага арганізма, абумоўленае парушэннем абмену рэчываў. Д. сардэчнай мышцы.

|| прым. дыстрафі́чны, -ая, -ае.


дыстро́фік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Хворы на дыстрафію.


дыстылява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., што (спец.).

Ачысціць (ачышчаць) перагонкай. Д. ваду.

|| наз. дыстыля́цыя, -і, ж.

|| прым. дыстыляцы́йны, -ая, -ае.


дысцыплі́на¹, -ы, ж.

Абавязковае для ўсіх членаў якога-н. калектыву падпарадкаванне вызначанаму парадку, правілам. Працоўная д. Воінская д. Школьная д.

|| прым. дысцыпліна́рны, -ая, -ае. Дысцыплінарнае спагнанне. Д. статут.


дысцыплі́на², -ы, мн. -ы, -лі́н, ж.

Асобная галіна якой-н. навукі; вучэбны прадмет. Філалагічныя дысцыпліны.


дысцыплінава́ны, -ая, -ае.

Які падпарадкоўваецца дысцыпліне¹, захоўвае парадак. Д. работнік. Д. навучэнец.

|| наз. дысцыплінава́насць, -і, ж.


дысцыплінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., каго-што.

Прывучыць (прывучаць) да дысцыпліны¹. Дружба згуртоўвае і дысцыплінуе байцоў.


дыфама́цыя, -і, ж.

Распаўсюджванне ў друку звестак (сапраўдных або ўяўных), якія ганьбяць, няславяць каго-н. Справа аб дыфамацыі.

|| прым. дыфамацы́йны, -ая, -ае.


дыферэнцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е і дыферэнцы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

1. Размежаваць (размяжоўваць), адрозніць (адрозніваць) асобнае, прыватнае пры разглядзе, вывучэнні чаго-н. Д. нормы расцэнак.

2. Знайсці (знаходзіць) дыферэнцыял (у 1 знач.).

|| наз. дыферэнцыя́цыя, -і, ж. (да 1 знач.) і дыферэнцы́раванне, -я, н.


дыферэнцыя́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. У матэматыцы: лінейная частка прырашчэння залежнай пераменнай функцыі.

2. Механізм у прыводзе вядучых колаў аўтамабіля, трактара і пад., які дазваляе праваму і леваму колам круціцца з рознай хуткасцю. Д. з канічнымі зубчастымі коламі.

|| прым. дыферэнцыя́льны, -ая, -ае (да 1 знач.). Дыферэнцыяльнае вылічэнне.


дыферэнцыя́льны, -ая, -ае.

1. гл. дыферэнцыял.

2. Розны, неаднолькавы пры розных умовах. Дыферэнцыяльная рэнта. Д. тарыф.


дыфіра́мб, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У старажытных грэкаў: урачыстая харавая песня ў гонар бога Дыяніса.

2. перан. Перабольшаная пахвала; усхваленне. Спяваць дыфірамбы каму-, чаму-н.

|| прым. дыфірамбі́чны, -ая, -ае. Дыфірамбічныя вершы (да 1 знач.).


дыфра́кцыя, -і, ж.

У фізіцы: агібанне хвалямі (светлавымі, гукавымі і пад.) сустрэчных перашкод. Д. святла.

|| прым. дыфракцы́йны, -ая, -ае. Дыфракцыйнае выпраменьванне. Дыфракцыйная рашотка.


дыфто́нг, -а, мн. -і, -аў, м.

У лінгвістыцы: спалучэнне двух галосных гукаў, якія вымаўляюцца злітна, як адзін гук.

|| прым. дыфтангі́чны, -ая, -ае.


дыфтэры́т, -у, М -ры́це, м. і дыфтэры́я, -і, ж.

Вострая заразная пераважна дзіцячая хвароба, якая суправаджаецца паражэннем зева, слізістых абалонак носа і гартані.

|| прым. дыфтэры́тны, -ая, -ае і дыфтэры́йны, -ая, -ае.


дыфу́зія, -і, ж. (спец.).

Пранікненне аднаго рэчыва ў другое пры іх узаемным датыканні ў выніку цеплавога перамяшчэння часцінак рэчыва. Д. газаў.

|| прым. дыфузі́йны, -ая, -ае.


дыфу́зны, -ая, -ае.

Невыразны, расплывісты. Дыфузныя туманнасці.


дых, -у, м. (разм.).

Дыханне. Хацелася крыкнуць, але не хапіла дыху.

Адным дыхам (разм.) — за адзін раз, вельмі хутка.

Ні слыху ні дыху (разм.) — няма ніякіх вестак.


ды́хавіца, -ы, ж.

1. Цяжкае дыханне пры захворванні бронхаў. Пакутаваць дыхавіцай.

2. Народная назва хваробы лёгкіх у коней і іншых жывёл. Нагнаць дыхавіцу каню.

|| прым. ды́хавічны, -ая, -ае.


дыха́нне, -я, н.

1. Працэс паглынання кіслароду і выдзялення вуглякіслага газу жывымі арганізмамі. Стомленасць праяўлялася ў паскораным дыханні.

2. перан. Подых, павеў чаго-н. Д. вясны.

Штучнае дыханне — сістэма прыёмаў для аднаўлення натуральнага дыхання.

Другое дыханне — аб новых сілах, бадзёрасці ў каго-н. пасля стомленасці, апатыі.

|| прым. ды́хальны, -ая, -ае.


ды́хаць, ды́хаю, ды́хаеш, ды́хае; незак.

1. Паглынаць кісларод і выдзяляць вуглякіслы газ. Хворы цяжка дыхае. Расліны дыхаюць лісцем.

2. перан., чым. Быць захопленым чым-н., жыць якой-н. ідэяй. Ён жыў і дыхаў кансерваторыяй.

3. перан., чым. Вылучаць, распаўсюджваць што-н.; быць прасякнутым чым-н., выказваць што-н. Ноч дыхала пахамі траў. Яго творы дыхаюць вайной. Твар спартсмена дыхаў здароўем.

Дыхаць свабодна (вольна) — адчуваць палёгку, вызваліўшыся ад чаго-н.

|| аднакр. дыхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 знач.; разм.).


дыхт, -у, м.

У выразе: даць дыхту (разм.) — задаць наганяй.


ды́шаль, -шля, мн. -шлі, -шляў, м.

1. Тоўстая аглобля, якая прымацоўваецца да сярэдзіны пярэдняй восі пры парнай запрэжцы.

2. У плузе: жалезная выгнутая пласціна, да пярэдняга канца якой прымацоўваецца ворчык.

|| прым. ды́шлевы, -ая, -ае.


дыэле́ктрык, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Рэчыва, цела, якое дрэнна праводзіць электрычны ток; неправаднік.

|| прым. дыэлектры́чны, -ая, -ае.


дыябе́т, -у, М -бе́це, м.

Назва шэрагу хвароб, выкліканых парушэннем абмену рэчываў.

Цукровы дыябет — хвароба, якая характарызуецца павелічэннем цукру ў крыві і мачы.

|| прым. дыябеты́чны, -ая, -ае.


дыябе́тык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Хворы на дыябет.

|| ж. дыябеты́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


дыягана́ль¹, -ю, м.

Шчыльная баваўняная або шарсцяная тканіна з косымі рубчыкамі. Купіць дыяганалю на паліто.

|| прым. дыягана́левы, -ая, -ае.


дыягана́ль², -і, мн. -і, -ей, ж.

У матэматыцы: прамая лінія, што злучае два несумежныя вуглы многавугольніка або дзве вяршыні шматгранніка, якія не ляжаць у адной плоскаці.

|| прым. дыягана́льны, -ая, -ае.


дыя́гназ, -у, мн. -ы, -аў, м.

Урачэбнае заключэнне аб характары і сутнасці хваробы, а таксама яе абазначэнне. Паставіць д.

|| прым. дыягнасты́чны, -ая, -ае.


дыягнастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (спец.).

1. Паставіць (ставіць) дыягназ. Д. хваробу.

2. Устанавіць (устанаўліваць) тэхнічны стан машын, механізмаў.

|| наз. дыягнастава́нне, -я, н. і дыягно́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж. Дыягнаставанне хваробы. Тэхнічная дыягностыка. Спецыяліст па дыягностыцы.


дыягно́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Урач, які ўстанаўлівае дыягназ.


дыягно́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. гл. дыягнаставаць. Ранняя д. захворвання. Лабараторная д.

2. Галіна медыцыны аб метадах і прынцыпах вызначэння дыягназу.

|| прым. дыягнасты́чны, -ая, -ае.


дыягра́ма, -ы, мн. -ы, -ра́м, ж.

Графічны відарыс, які наглядна ілюструе суадносіны якіх-н. велічынь. Д. росту навуковых кадраў.

|| прым. дыягра́мны, -ая, -ае.


дыядэ́ма, -ы, мн. -ы, -дэ́м, ж.

1. Вянок або галаўная павязка з упрыгожаннямі з каштоўных камянёў, якія надзявалі цары і вярхоўныя жрацы ў мінулыя часы.

2. Жаночае галаўное ўпрыгожанне з каштоўных камянёў у выглядзе кароны. Д. з сапраўднымі брыльянтамі.


дыя́кан, -а, мн. -ы, -аў, м.

У праваслаўнай царкве: ніжэйшае духоўнае званне; памочнік святара ў час царкоўнай службы.

|| прым. дыя́канскі, -ая, -ае. Д. сан.


дыя́каніха, -і, ДМ -нісе, мн. -і, -ніх, ж. (разм.).

Жонка дыякана.


дыякрыты́чны, -ая, -ае.

У выразе: дыякрытычны знак — надрадковы ці падрадковы знак у літары (у некаторых алфавітах — побач з літарай), які ўдакладняе гучанне, напр., значок кароткасці над літарамі «ў» або «й».


дыяле́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Мясцовая разнавіднасць мовы, якая адрозніваецца ад сумежных гаворак своеасаблівымі фанетычнымі, граматычнымі і лексічнымі рысамі. Паўночна-ўсходні д. беларускай мовы.

|| прым. дыяле́ктны, -ая, -ае. Д. арэал.


дыялектало́гія, -і, ж.

Раздзел мовазнаўства, які вывучае дыялекты.

|| прым. дыялекталагі́чны, -ая, -ае.


дыялекто́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне дыялекталогіі.


дыялекты́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слова або выраз якога-н. дыялекту, ужытыя ў літаратурнай мове.


дыяле́ктык, -а, мн. -і, -аў, м.

Паслядоўнік дыялектычнай філасофіі, дыялектыкі (у 1 знач.).


дыяле́ктыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Філасофскае вучэнне аб усеагульных законах руху і развіцця прыроды, чалавечага грамадства і мыслення; навуковы метад пазнання з’яў прыроды і грамадства шляхам ускрыцця ўнутраных супярэчнасцей і барацьбы процілегласцей, якія прыводзяць да скачкападобнага пераходу з адной якасці ў другую. Матэрыялістычная д.

2. Сам працэс такога руху і развіцця. Д. падзей. Д. гісторыі.

3. Майстэрства весці спрэчкі, прымяняць лагічныя довады (уст.).

|| прым. дыялекты́чны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Д. матэрыялізм. Д. метад.

|| наз. дыялекты́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


дыяло́г, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Размова паміж дзвюма асобамі, абмен рэплікамі. Сцэнічны д.

2. перан. Перагаворы паміж двума бакамі. Палітычны д. Канструктыўны д.

|| прым. дыялагі́чны, -ая, -ае.


дыяме́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Алмаз, брыльянт.

2. Назва аднаго з дробных шрыфтоў.

|| прым. дыяме́нтавы, -ая, -ае.


дыя́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

У матэматыцы: адрэзак прамой лініі, які злучае дзве кропкі акружнасці і праходзіць праз яе цэнтр.

|| прым. дыяметра́льны, -ая, -ае.


дыяметра́льны, -ая, -ае.

1. гл. дыяметр.

2. Поўны, крайні (перан.). Дыяметральная супрацьлегласць. Характары дыяметральна (прысл.) адрозныя.

|| наз. дыяметра́льнасць, -і, ж.


дыяпазіты́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

Пазітыўны (у 1 знач.) фатаграфічны здымак на празрыстым матэрыяле, прызначаны для дэманстрацыі на экране з дапамогай праекцыйнага апарата.

|| прым. дыяпазіты́ўны, -ая, -ае.


дыяпазо́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Інтэрвал паміж самым нізкім і самым высокім гукамі пеўчага голасу, мелодыі або музычнага інструмента (спец.).

2. Вобласць, у межах якой ажыццяўляюцца якія-н. вымярэнні (спец.). Д. радыёчастот.

3. перан. Аб’ём ведаў, інтарэсаў. Дыяпазон вучонага.

|| прым. дыяпазо́нны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


дыяптры́я, -і, мн. -ы́і, -ы́й, ж.

Адзінка вымярэння праламляльнай сілы аптычных лінз.

|| прым. дыяптры́чны, -ая, -ае.


дыяра́ма, -ы, мн. -ы, -ра́м, ж.

1. Карціна, намаляваная на празрыстай тканіне або шкле і спецыяльна асветленая для стварэння ўражання аб’ёмнасці.

2. Жывапісная карціна з рэальнымі або бутафорскімі прадметамі, макетамі.

|| прым. дыяра́мны, -ая, -ае.


дыя́спара, -ы, мн. -ы, -пар, ж.

Частка народа (этнічнай супольнасці), якая жыве па-за межамі гістарычнай радзімы. Беларуская д. ў Канадзе.


дыятэ́з, -у, м.

Схільнасць чалавечага арганізма да некаторых захворванняў (алергія, рэспіраторныя інфекцыі і інш.).

|| прым. дыятэ́зны, -ая, -ае.


дыяфі́льм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Фільм, складзены з дыяпазітываў. Дзіцячыя дыяфільмы.

|| прым. дыяфі́льмавы, -ая, -ае.


дыяфра́гма, -ы, мн. -ы, -фра́гм і -аў, ж.

1. Сухажыльна-мышачная перагародка, якая аддзяляе грудную поласць ад брушной.

2. Святлонепранікальная перагародка ў аптычных прыборах з адтулінай для прапускання пучка прамянёў.

|| прым. дыяфра́гмавы, -ая, -ае.


дыяхрані́я, -і, ж.

Стан якіх-н. з’яў, сістэмы ў іх развіцці, гісторыі. Моўная д.

|| прым. дыяхрані́чны, -ая, -ае і дыяхро́нны, -ая, -ае. Дыяхранічны аналіз. Дыяхронны метад.


дэ..., прыстаўка.

Утварае дзеясловы і назоўнікі са знач. адсутнасці прыметы або супрацьлегласці дзеяння, напр.: дэкадзіраваць, дэшыфраваць, дэмантаж, дэгуманізацыя, дэнацыяналізацыя, дэстабілізацыя.


дэбарка́дар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Плывучая параходная прыстань, а таксама месца пасадкі на параходнай прыстані.

2. Крытая платформа чыгуначнай станцыі (уст.).

|| прым. дэбарка́дарны, -ая, -ае.


дэбатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., што і без дап.

Абмяркоўваць што-н., весці дэбаты. Д. пытанне.


дэба́ты, -аў.

Абмеркаванне якога-н. пытання, спрэчкі. Разгарнуліся д. Парламенцкія д.


дэбашы́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто ўчыняе дэбошы; буян, скандаліст.

|| прым. дэбашы́рскі, -ая, -ае.


дэбашы́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

Учыняць дэбошы; буяніць, скандаліць.

|| зак. надэбашы́рыць, -ру, -рыш, -рыць.

|| наз. дэбашы́рства, -а, н.


дэ́бет, -у, М -беце, м. (спец.).

У прыходна-расходных кнігах: рахунак паступленняў і даўгоў дадзенай установе.

|| прым. дэбето́вы, -ая, -ае.


дэбі́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек з лёгкай формай прыроджанай псіхічнай непаўнацэннасці, разумовай адсталасці.

|| прым. дэбі́льны, -ая, -ае; наз. дэбі́льнасць, -і, ж.


дэбі́т, -у, М -бі́це, м. (спец.).

Колькасць газу, вады, нафты ці іншай вадкасці, якую дае крыніца за адзінку часу. Д. нафтавай свідравіны.

|| прым. дэбі́тны, -ая, -ае.


дэбіто́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Даўжнік прадпрыемства, арганізацыі, установы.

|| прым. дэбіто́рскі, -ая, -ае. Дэбіторская запазычанасць.


дэбо́ш, -у, мн. -ы, -аў, м.

Скандал з шумам і бойкай. Учыніць д.


дэбю́т, -у, М -бю́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Першае выступленне на сцэне або наогул у якой-н. дзейнасці. Д. у оперным тэатры. Д. маладога паэта.

2. Пачатак шахматнай або шашачнай партыі. Адкрыты д.

|| прым. дэбю́тны, -ая, -ае.


дэбютава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; зак. і незак.

Упершыню публічна выступіць (выступаць) на сцэне або ў якой-н. галіне дзейнасці.


дэбюта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дэбютуе дзе-н. Д. выступіў з вялікім поспехам.

|| ж. дэбюта́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дэбюта́нцкі, -ая, -ае.


дэва́йс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Любое тэхнічнае прыстасаванне, створанае для выканання тых ці іншых запраграмаваных у ім функцый.


дэвальва́цыя, -і, ж. (спец.).

Афіцыйнае змяншэнне залатога ўтрымання грашовай адзінкі, а таксама зніжэнне курсу нацыянальнай валюты ў адносінах да валюты іншай краіны.

|| прым. дэвальвацы́йны, -ая, -ае.


дэві́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кароткае выслоўе, якое выражае кіруючую ідэю паводзін або дзейнасці. Наш д. — наперад!

2. Слова або выслоўе, якое на конкурсах аўтар ставіць на творы замест свайго імя. Праект пад дэвізам «Перамога».

|| прым. дэві́зны, -ая, -ае.


дэвія́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Адхіленне стрэлкі компаса ад лініі магнітнага мерыдыяна пад уздзеяннем вялікіх мас жалеза.

2. Адхіленне цела, што рухаецца, ад зададзенага напрамку пад уплывам якіх-н. выпадковых прычын.

|| прым. дэвіяцы́йны, -ая, -ае і дэвія́нтны, -ая, -ае.


дэгаза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Апарат для дэгазацыі.

2. Асоба, якая праводзіць дэгазацыю.

3. Сродак, рэчыва для дэгазацыі.

|| прым. дэгаза́тарскі, -ая, -ае.


дэгаза́цыя, -і, ж.

Абясшкоджванне або выдаленне адкуль-н. газаў, атрутных рэчываў. Д. мясцовасці. Д. вадкасці.

|| прым. дэгазацы́йны, -ая, -ае.


дэгазі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Абясшкодзіць (абясшкоджваць) што-н. ад атрутных газаў, рэчываў. Д. мясцовасць.


дэгенера́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек з адзнакамі псіхічнага або фізічнага выраджэння.

|| ж. дэгенера́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


дэгенера́цыя, -і, ж.

Выраджэнне, пагаршэнне ад пакалення да пакалення біялагічных, а таксама псіхічных адзнак арганізма.

|| прым. дэгенераты́ўны, -ая, -ае; наз. дэгенераты́ўнасць, -і, ж.


дэгенеры́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак.

Падвергнуцца (падвяргацца) дэгенерацыі.


дэградзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак.

Паступова пагаршаючыся, страчваючы каштоўныя якасці, прыйсці (прыходзіць) да выраджэння.

|| наз. дэграда́цыя, -і, ж.


дэгуманіза́цыя, -і, ж.

Пазбаўленне гуманістычнага пачатку, гуманістычнай сутнасці; абесчалавечванне. Д. працы.


дэгустава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Вызначыць (вызначаць) на смак якасць прадукту пры яго вырабе.

|| наз. дэгуста́цыя, -і, ж.; прым. дэгустацы́йны, -ая, -ае.


дэгуста́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст, які дэгустуе прадукты. Д. чаю.


дэду́кцыя, -і, ж.

Спосаб разважання ад агульных палажэнняў да прыватных вывадаў.

|| прым. дэдукты́ўны, -ая, -ае. Д. метад.


дэз..., прыстаўка.

Тое, што і дэ...; ужыв. перад галоснымі, напр.: дэзактывацыя, дэзарганізацыя, дэзарыентацыя, дэзынтэграцыя, дэзынфармацыя.


дэзавуі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго (што).

У міжнародным праве: аб’явіць (аб’яўляць) аб нязгодзе з дзеяннямі даверанай асобы (дыпламатычнага прадстаўніка) або аб пазбаўленні яго права дзейнічаць надалей ад імя свайго ўрада. Д. пасла.


дэзадара́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Сродак для маскіроўкі, змяншэння ці паглынання непрыемных пахаў, а таксама прыстасаванне, дзе ўтрымліваецца такі сродак.

|| прым. дэзадара́нтны, -ая, -ае.


дэзактыва́цыя, -і, ж.

Выдаленне радыеактыўных забруджанняў з паверхні розных прадметаў, збудаванняў і пад.

|| прым. дэзактывацы́йны, -ая, -ае.


дэзарганізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Учыніць (учыняць) дэзарганізацыю дзе-н., сярод каго-н. Варожая абарона была цалкам дэзарганізавана партызанамі.


дэзарганіза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто ўносіць дэзарганізацыю.

|| прым. дэзарганіза́тарскі, -ая, -ае.


дэзарганіза́цыя, -і, ж.

Парушэнне парадку, дысцыпліны, звычайнай дзейнасці ў якой-н. справе, рабоце і пад. Д. вытворчасці.

|| прым. дэзарганізацы́йны, -ая, -ае.


дэзарыентава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго (што).

Пазбавіць (пазбаўляць) правільнай арыентацыі, увесці (уводзіць) каго-н. у зман. Д. праціўніка.

|| наз. дэзарыента́цыя, -і, ж.


дэзерці́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дэзерціраваў, зрабіў дэзерцірства.

|| прым. дэзерці́рскі, -ая, -ае.


дэзерці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак.

Учыніць (учыняць) дэзерцірства. Д. са сваёй часці.


дэзерці́рства, -а, н.

1. Самавольнае пакіданне ваеннаслужачым вайсковай часці з мэтай ухілення ад воінскай службы; ухіленне ад прызыву ў армію.

2. перан. Ухіленне ад выканання сваіх грамадзянскіх або службовых абавязкаў.


дэзынсе́кцыя, -і, ж.

Знішчэнне шкодных насякомых спецыяльнымі сродкамі. Д. зернясховішчаў. Д. адзення.

|| прым. дэзынсекцы́йны, -ая, -ае.


дэзынфармава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак. і незак., каго-што.

Увесці (уводзіць) у зман няправільнай або фальшывай інфармацыяй.


дэзынфарма́цыя, -і, ж.

Распаўсюджванне няправільнай або фальшывай інфармацыі з мэтай увесці каго-н. у зман. Д. грамадскасці.

|| прым. дэзынфармацы́йны, -ая, -ае.


дэзынфе́кцыя, -і, ж.

Абеззаражванне, знішчэнне хваробатворных мікробаў пры дапамозе спецыяльных сродкаў. Правесці дэзынфекцыю.

|| прым. дэзынфекцы́йны, -ая, -ае.


дэзынфіцы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) дэзынфекцыю чаго-н. Д. вопратку хворага.

|| зак. таксама прадэзынфіцы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


дэі́зм, -у, м.

Рэлігійна-філасофскае вучэнне, якое прызнае Бога тварцом свету, але адмаўляе яго ўмяшанне ў з’явы прыроды і грамадскага жыцця.

|| прым. дэісты́чны, -ая, -ае.


дэі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік дэізму.

|| прым. дэісты́чны, -ая, -ае.


дэйтэ́рый, -ю, м.

Стабільны ізатоп вадароду, цяжкі вадарод.

|| прым. дэйтэ́рыевы, -ая, -ае.


дэ́ка, -і, мн. -і, дэк, ж.

Дэталь струннага музычнага інструмента, якая служыць для ўзмацнення гуку.


дэка...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. дзесяць, напр.: дэкаграм, дэкалітр, дэкатона.


дэка́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ка́д, ж.

1. Прамежак часу ў дзесяць дзён. Першая д. мая.

2. Дзесяць дзён, у якія праводзіцца якое-н. грамадскае мерапрыемства. Д. беларускага мастацтва ў Маскве.

|| прым. дэка́дны, -ая, -ае. Д. графік.


дэкада́нс, -у, м. (кніжн.).

1. Заняпад, культурны рэгрэс.

2. Тое, што і дэкадэнцтва.


дэкадэ́нцтва, -а, н.

Агульная назва нерэалістычных кірункаў у літаратуры і мастацтве канца 19 — пачатку 20 ст., якія характарызуюцца фармалізмам, крайнім індывідуалізмам.

|| прым. дэкадэ́нцкі, -ая, -ае.


дэкальтэ́, нескл., н.

1. Вялікі выраз у верхняй частцы жаночага адзення, які адкрывае шыю, плечы, верхнюю частку грудзей. Глыбокае д.

2. у знач. прым., нязм. Пра жаночае адзенне з такім выразам. Сукенка д.

|| прым. дэкальтава́ны, -ая, -ае. Дэкальтаваная сукенка. Перад люстэркам прыхарошвалася дэкальтаваная дама.


дэка́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кіраўнік факультэта ў вышэйшай навучальнай установе. Д. філалагічнага факультэта.

|| прым. дэка́нскі, -ая, -ае.


дэкана́т, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Кіраўніцтва факультэта, якое ўзначальвае дэкан.

2. Памяшканне, дзе знаходзіцца такое кіраўніцтва.


дэкары́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Надаць (надаваць) чаму-н. прыгожы выгляд знешнім убраннем. Д. залу кветкамі.

|| зак. таксама задэкары́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


дэкара́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Мастак, які піша дэкарацыі, афармляе сцэну, здымачную пляцоўку.

2. Спецыяліст па ўпрыгожванні будынкаў, памяшканняў.

|| прым. дэкара́тарскі, -ая, -ае.


дэкараты́ўны, -ая, -ае.

1. Прызначаны для ўпрыгожання чаго-н. Д. жывапіс. Дэкаратыўныя расліны.

2. Жывапісны, маляўнічы. Д. від.

|| наз. дэкараты́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


дэкара́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Жывапісная або архітэктурная выява месца і абставін сцэнічнага дзеяння. Д. першага акта.

2. перан. Пра што-н. паказное, штучнае.

Перамена дэкарацый — аб змяненні абставін, становішча спраў, агульнага выгляду чаго-н.

|| прым. дэкарацы́йны, -ая, -ае.


дэкаці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Апрацаваць (апрацоўваць) шарсцяную тканіну парай або гарачай вадой, каб палепшыць яе якасць.

|| наз. дэкаціро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

|| прым. дэкаціро́вачны, -ая, -ае.


дэкваліфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; зак.

Пазбавіць кваліфікацыі.

|| звар. дэкваліфікава́цца, -ку́юся, -ку́ешся, -ку́ецца.

|| наз. дэкваліфіка́цыя, -і, ж.


дэкламава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; незак., што.

Выразна, памайстэрску чытаць мастацкія творы. Д. паэмы Янкі Купалы.

|| зак. прадэкламава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны.

|| наз. дэклама́цыя, -і, ж.; прым. дэкламацы́йны, -ая, -ае.


дэклама́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Артыст, які выступае з дэкламацыяй; той, хто дэкламуе.

|| прым. дэклама́тарскі, -ая, -ае. Дэкламатарскае майстэрства.


дэкларава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Афіцыйна абвясціць (абвяшчаць) дэкларацыю (у 1 знач.), выступіць з дэкларацыяй аб чым-н. Д. дзяржаўную незалежнасць.


дэклараты́ўны, -ая, -ае.

1. Які мае форму дэкларацыі (у 1 знач.); урачысты. Дэкларатыўная заява.

2. Не падмацаваны доказамі; знешні. Усе яго абяцанні носяць д. характар.

|| наз. дэклараты́ўнасць, -і, ж.


дэклара́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Афіцыйнае абвяшчэнне або ўрачыстая праграмная заява. Урадавая д. Д. аб дзяржаўным суверэнітэце.

2. Назва некаторых афіцыйных дакументаў з паведамленнем якіх-н. патрэбных звестак. Гандлёвая д. Мытная д.

|| прым. дэкларацы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.).


дэкласава́ны, -ая, -ае.

У класавым грамадстве: які страціў усякую сувязь са сваім класам, не прымае ніякага ўдзелу ў грамадскай вытворчасці. Дэкласаваныя элементы.

|| наз. дэкласава́насць, -і, ж.


дэкласава́цца, -су́юся, -су́ешся, -су́ецца; -су́йся; зак. і незак.

Стаць (станавіцца) дэкласаваным.


дэко́р, -у, м.

Сукупнасць, сістэма ўпрыгожанняў збудавання або вырабу. Д. фасада. Д. вазы.


дэко́рум, -у, м. (кніжн.).

Знешняя, паказная прыстойнасць; тое, што адпавядае такой прыстойнасці. Захаваць д.


дэкрэ́т, -а, М -рэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Пастанова ўрада, якая мае сілу закона. Д. аб міры. Д. аб зямлі.

2. Дэкрэтны водпуск, водпуск па цяжарнасці і родах (разм.). Пайсці ў д. Знаходзіцца ў дэкрэце.

|| прым. дэкрэ́тны, -ая, -ае.


дэкрэтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Устанавіць (устанаўліваць) дэкрэтам, пастановай вышэйшых інстанцый.


дэлегава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; -гава́ны; зак. і незак., каго (што).

Паслаць (пасылаць), выбраць (выбіраць) дэлегатам. Д. на з’езд.


дэлега́т, -а, М -га́це, мн. -ы, -аў, м.

Выбраны або прызначаны прадстаўнік якой-н. арганізацыі, установы, калектыву на сход, канферэнцыю, з’езд і пад.

|| ж. дэлега́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дэлега́цкі, -ая, -ае.


дэлега́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Група дэлегатаў, якія прадстаўляюць той ці іншы калектыў, дзяржаву і пад. Замежная рабочая д.


дэ́льта, -ы, ДМ -льце, мн. -ы, дэльт, ж.

Вусце ракі з яго разгалінаваннямі на асобныя рукавы і частка сушы, што да яго прылягае. Д. Дняпра.

|| прым. дэ́льтавы, -ая, -ае.


дэльтапла́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Лёгкі безматорны лятальны апарат з трохвугольнай нясучай паверхняй, прызначаны для спартыўнага планіравання.


дэльтапланеры́зм, -у, м.

Від спорту, звязаны з палётамі на дэльтапланах.

|| прым. дэльтапла́нерны, -ая, -ае.


дэльтапланеры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які лятае на дэльтаплане.

|| ж. дэльтапланеры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дэльтапланеры́сцкі, -ая, -ае.


дэльфі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Марская млекакормячая жывёліна сямейства дэльфінавых з чорнай спінай і белым жыватом.

|| прым. дэльфі́навы, -ая, -ае.


дэльфіна́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Комплекс збудаванняў для ўтрымання дэльфінаў з мэтай іх вывучэння, дрэсіроўкі і паказу наведвальнікам.


дэмабілізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Правесці (праводзіць) дэмабілізацыю.

|| звар. дэмабілізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся.


дэмабіліза́цыя, -і, ж.

1. Перавод арміі і звязаных з ёю галін народнай гаспадаркі з ваеннага становішча на мірнае. Д. арміі. Д. прамысловасці.

2. Звальненне з ваеннай службы ў запас. Д. радавога і афіцэрскага складу.

3. перан. Аслабленне актыўнасці, гатоўнасці да выканання якіх-н. задач.

|| прым. дэмабілізацы́йны, -ая, -ае.


дэмаго́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца дэмагогіяй, карыстаецца дэмагагічнымі прыёмамі.


дэмаго́гія, -і, ж.

1. Заснаванае на наўмысным скажэнні фактаў і падмане ўздзеянне на пачуцці, інстынкты маласвядомай часткі мас з разлікам на дасягненне сваіх мэт. Прапагандысцкая д.

2. Разважанні або патрабаванні, заснаваныя на груба аднабаковым асэнсаванні і вытлумачэнні чаго-н. Яго выступленне на сходзе — адна д.

|| прым. дэмагагі́чны, -ая, -ае.


дэмагра́фія, -і, ж.

1. Навука, якая вывучае насельніцтва і заканамернасці яго развіцця ў грамадска-гістарычнай абумоўленасці.

2. Паказчыкі колькаснага складу, размяшчэння і змянення насельніцтва дадзенай краіны. Д. гарадоў.

|| прым. дэмаграфі́чны, -ая, -ае.


дэмакра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыхільнік дэмакратыі. Дэмакраты выказалі свае погляды.

2. Член дэмакратычнай партыі.

3. Чалавек дэмакратычнага (у 2 знач.) укладу жыцця, поглядаў.

|| ж. дэмакра́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


дэмакратызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Здзейсніць (здзяйсняць) што-н. на дэмакратычных (або больш дэмакратычных) пачатках. Д. выбарчую сістэму.

|| звар. дэмакратызава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся.

|| наз. дэмакратыза́цыя, -і, ж.


дэмакраты́зм, -у, м.

1. Дэмакратычная форма кіравання, дэмакратычная будова грамадства, наяўнасць дэмакратычных свабод для шырокіх мас.

2. Прастата ладу жыцця, даступнасць у зносінах з людзьмі. Д. поглядаў. Д. ва ўкладзе жыцця.


дэмакраты́чны, -ая, -ае.

1. гл. дэмакратыя.

2. Просты і даступны ў сваіх адносінах да людзей. Д. начальнік.

|| наз. дэмакраты́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


дэмакра́тыя, -і, ж.

1. Палітычны лад, заснаваны на прызнанні прынцыпаў народаўладства, свабоды і роўнасці грамадзян.

2. Прынцып арганізацыі калектыўнай дзейнасці, пры якім забяспечваецца актыўны і раўнапраўны ўдзел у ёй усіх членаў калектыву.

|| прым. дэмакраты́чны, -ая, -ае. Д. лад. Дэмакратычная рэспубліка. Дэмакратычная партыя. Дэмакратычныя пераўтварэнні.


дэ́ман, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У антычнай міфалогіі: добры або злы дух, які аказвае ўплыў на лёс, жыццё чалавека.

2. У хрысціянскіх уяўленнях: злы дух, д’ябал.

3. перан., чаго. Увасабленне якой-н. схільнасці, захаплення, заганы (уст.). Д. нецярпення. Д. разладу.

|| прым. дэ́манскі, -ая, -ае.


дэманало́гія, -і, ж.

У некаторых рэлігіях: вучэнне аб дэманах, злых духах.

|| прым. дэманалагі́чны, -ая, -ае.


дэмані́чны, -ая, -ае.

1. Уласцівы дэману; каварны і злы. Д. смех.

2. перан. Які адмаўляе прынятае ўсімі і адрозніваецца моцным, уладарным характарам. Дэманічная натура.


дэманстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак.

1. Прыняць (прымаць) удзел у масавым шэсці для выказвання сваіх поглядаў. Д. па вуліцы горада.

2. каго-што. Паказаць (паказваць) наглядным спосабам. Д. новы кінафільм.

|| зак. таксама прадэманстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.


дэманстра́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік дэманстрацыі (у 2 знач.).

|| ж. дэманстра́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


дэманстра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая дэманструе (у 2 знач.) што-н. Д. машын на прамысловай выстаўцы.

|| прым. дэманстра́тарскі, -ая, -ае.


дэманстраты́ўны, -ая, -ае.

1. Які ўчыняецца з мэтай дэманстрацыі (у 5 знач.). Дэманстратыўнае адмаўленне ад дзяжурства. Дэманстратыўна (прысл.) пакінуць сход.

2. Які з’яўляецца тактычнай дэманстрацыяй (у 4 знач.) з мэтай заблытаць праціўніка. Д. манеўр.


дэманстра́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Масавае шэсце для выказвання якіх-н. грамадска-палітычных настрояў. Першамайская д.

2. Нагляднае азнаямленне з чым-н., публічны паказ. Д. фільма.

3. Праяўленне, сведчанне чаго-н. Д. патрыятызму.

4. Ваенная аперацыя, якая мае на мэце адцягнуць увагу праціўніка ад месца галоўнага ўдару.

5. Дзеянне, якое падкрэслена выказвае пратэст супраць чаго-н., нязгоду з чым-н. Устроіць дэманстрацыю каму-н.

|| прым. дэманстрацы́йны, -ая, -ае (да 1, 2 і 5 знач.). Дэманстрацыйныя табліцы. Дэманстрацыйная зала.


дэмантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е і дэманці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Разабраць (разбіраць), зняць (знімаць) што-н., каб адрамантаваць або перамясціць на новае месца. Д. электрастанцыю.

|| наз. дэманта́ж, -у́, м. Д. аўтаматычнай лініі.

|| прым. дэманта́жны, -ая, -ае.


дэмаралізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго (што).

Вы́клікаць (выкліка́ць) дэмаралізацыю. Д. праціўніка.


дэмараліза́цыя, -і, ж.

Заняпад духу, дысцыпліны, разлажэнне, а таксама разбэшчанасць, упадак маралі.


дэмарка́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Устанаўленне і абазначэнне на мясцовасці спецыяльнымі знакамі граніц паміж сумежнымі дзяржавамі.

2. Адмежаванне амярцвелых участкаў тканкі ад здаровых.

|| прым. дэмаркацы́йны, -ая, -ае.

Дэмаркацыйная лінія

1) лінія, паласа, што раздзяляе войскі праціўнікаў у перыяд перамір’я;

2) лінія, якая падзяляе на зоны акупацыі тэрыторыю пераможанай дзяржавы;

3) у медыцыне: паласа новай (грануляцыйнай) тканкі, якой адмяжоўваецца здаровая, жыццяздольная тканка ад амярцвелай.


дэма́рш, -у, мн. -ы, -аў, м.

Дыпламатычнае выступленне (пратэст, просьба або папярэджанне), адрасаванае ўраду якой-н. дзяржавы. Д. пасла.


дэмаскава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е і дэмаскі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што.

Зняць (знімаць) або парушыць (парушаць) маскіроўку. Д. аб’ект.

|| звар. дэмаскава́цца, -ку́юся, -ку́ешся, -ку́ецца; -ку́йся і дэмаскі́равацца, -руюся, -руешся, -руецца; -руйся.

|| наз. дэмаскава́нне, -я, н., дэмаскі́раванне, -я, н. і дэмаскіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


дэмілітарызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Раззброіць (раззбройваць) дзяржаву, забараніўшы мець ваенную прамысловасць, умацоўваць якую-н. тэрыторыю і трымаць на ёй узброеныя сілы.


дэмісезо́нны, -ая, -ае.

Пра верхняе адзенне, тканіну: прызначаны для нашэння вясной і ўвосень. Дэмісезоннае паліто.


дэмо́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па дэмаграфіі.


дэ́мпінг, -у, м. (спец.).

Адзін са сродкаў канкурэнтнай барацьбы: продаж тавараў на знешніх рынках па заніжаных цэнах.

|| прым. дэ́мпінгавы, -ая, -ае. Дэмпінгавыя цэны.


дэнансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., што (спец.).

У міжнародным праве: аб’явіць (аб’яўляць) аб несапраўднасці дагавору, пагаднення і пад. Д. дагавор.

|| наз. дэнансава́нне, -я, н. і дэнанса́цыя, -і, ж.


дэнатура́т, -у, М -ра́це, м.

Этылавы спірт-сырэц са спецыяльнымі дабаўкамі, прызначаны для тэхнічных мэт.


дэнацыяналізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Вярнуць (вяртаць) нацыяналізаваную маёмасць ранейшым уладальнікам.

|| наз. дэнацыяналіза́цыя, -і, ж.


дэндрало́гія, -і, ж.

Раздзел батанікі, які вывучае дрэвы і кустовыя расліны.

|| прым. дэндралагі́чны, -ая, -ае.


дэндра́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Батанічны сад (або яго частка), у якім вырошчваюцца калекцыі розных відаў дрэў і кустоў для навукова-даследчых і культурна-асветных мэт.


дэндро́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па дэндралогіі.


дэнці́н, -у, м. (спец.).

Касцяная тканка зуба.


дэпазі́т, -у, М -зі́це, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Грошы або каштоўныя паперы, якія ўносяцца ў крэдытную ўстанову для захавання або са спецыяльнай мэтай.

|| прым. дэпазі́тны, -ая, -ае.


дэпане́нт, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Асоба, якая ўнесла дэпазіт.

|| прым. дэпане́нцкі, -ая, -ае.


дэпані́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

1. Унесці (уносіць) дэпазіт.

2. Перадаць (перадаваць) на захаванне. Д. навуковую працу.

|| наз. дэпані́раванне, -я, н.


дэпартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго (што).

Выгнаць (выганяць), выдаліць (выдаляць) з краіны. Д. супрацоўніка пасольства.

|| наз. дэпарта́цыя, -і, ж.


дэпарта́мент, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. У некаторых краінах: аддзел міністэрства, вышэйшай дзяржаўнай установы і пад. Дзяржаўны д.

2. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Францыі і некаторых іншых краінах.

|| прым. дэпарта́менцкі, -ая, -ае.


дэпе́ша, -ы, мн. -ы, -пе́ш, ж.

1. Спешнае паведамленне (дыпламатычнае, ваеннае і пад.).

2. Тое, што і тэлеграма (уст.).


дэпо́, нескл., н.

Будынак для стаянкі і рамонту лакаматываў, вагонаў і пад. Лакаматыўнае д. Трамвайнае д. Пажарнае д.

|| прым. дэпо́ўскі, -ая, -ае.


дэпрэ́сія, -і, ж.

1. Хваравіта прыгнечаны псіхічны стан чалавека. Неўратычная д.

2. Упадак, застой у гаспадарчым, грамадскім жыцці. Эканамічная д.

|| прым. дэпрэсі́ўны, -ая, -ае; наз. дэпрэсі́ўнасць, -і, ж.


дэпута́т, -а, М -та́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Выбарны прадстаўнік, член выбарнай дзяржаўнай установы. Гарадскі Савет дэпутатаў. Д. Нацыянальнага сходу.

2. Выбарная асоба, упаўнаважаная выконваць якія-н. даручэнні.

|| ж. дэпута́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. дэпута́цкі, -ая, -ае. Д. мандат.


дэпута́цыя, -і, ж.

Група выбарных ці назначаных асоб для выканання якога-н. даручэння, задання. Накіраваць дэпутацыю.


дэ́раш, -а, мн. -ы, -аў, м.

Конь шэрай масці з прымессю іншага колеру.


дэ́рбі, нескл., н.

Род конных іпадромных спаборніцтваў.


дэ́рвіш, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мусульманскі манах, які вядзе аскетычны лад жыцця.


дэрматало́гія, -і, ж.

Галіна медыцыны, якая вывучае хваробы скуры.

|| прым. дэрматалагі́чны, -ая, -ае.


дэрмато́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне дэрматалогіі.


дэрмаці́н, -у, м.

Від штучнай скуры з нітрацэлюлозным пакрыццём, якая выкарыстоўваецца для абіўкі мэблі, вокладак кніг і інш.

|| прым. дэрмаці́навы, -ая, -ае.


дэрыва́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Бакавое адхіленне снарадаў і куль пры палёце.

2. Адвод вады ад галоўнага рэчышча ракі ў бок па канале.

3. Утварэнне новых слоў ад слова-асновы.

|| прым. дэрывацы́йны, -ая, -ае.


дэса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Высадка войск на тэрыторыю праціўніка. Зрабіць д.

2. Войскі, высаджаныя з караблёў, самалётаў і пад. на тэрыторыю праціўніка для баявых аперацый. Марскі д. Паветраны д. Высадзіць д.

|| прым. дэса́нтны, -ая, -ае. Дэсантныя войскі.


дэса́нтнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Удзельнік дэсантных аперацый. Парашутысты-дэсантнікі.

2. Ваеннаслужачы дэсантных войск.


дэсе́рт, -у, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Салодкія стравы, садавіна ці цукеркі, якія падаюцца ў канцы абеду.

|| прым. дэсе́ртны, -ая, -ае. Дэсертнае віно.


дэ́спат, -а, М -паце, мн. -ы, -аў, м.

1. Вярхоўны правіцель у рабаўладальніцкіх манархіях старажытнага Усходу, які карыстаўся неабмежаванай уладай.

2. перан. Самаўладны, жорсткі, бязлітасны чалавек. Быць дэспатам у сям’і.


дэспаты́зм, -у, м.

1. Неабмежаваная ўлада, самавольства. Д. самаўладства.

2. перан. Паводзіны дэспата (у 2 знач.). Сямейны д.

|| прым. дэспаты́чны, -ая, -ае.


дэспаты́чны, -ая, -ае.

1. гл. дэспатызм, дэспатыя.

2. перан. Самаўладны, які не лічыцца з воляй і жаданнямі іншых. Дэспатычная натура.

|| наз. дэспаты́чнасць, -і, ж.


дэспаты́я, -і, ж.

1. Форма неабмежаванай дзяржаўнай улады.

2. Дзяржава, якой кіруе дэспат (у 1 знач.).

|| прым. дэспаты́чны, -ая, -ае.


дэталёвы, -ая, -ае.

Падрабязны, з усімі дэталямі (у 1 знач.). Дэталёвае даследаванне.

|| наз. дэталёвасць, -і, ж.


дэталізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Распрацаваць (распрацоўваць) у дэталях (у 1 знач.), падрабязна ўдакладніць (удакладняць). Д. план правядзення сесіі.

|| наз. дэталіза́цыя, -і, ж.


дэта́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Невялікая падрабязнасць, прыватнасць. У праекце ўсе дэталі прадугледжаны.

2. Частка механізма, машыны, якая не можа быць разабрана на іншыя, больш простыя і драбнейшыя часткі.


дэтана́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне з выбуховым рэчывам, якое выклікае дэтанацыю асноўнага зарада. Капсуль-д.

|| прым. дэтана́тарны, -ая, -ае.


дэтана́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Імгненны выбух рэчыва, выкліканы выбухам другога рэчыва або ўдарам.

2. Хуткае і няпоўнае згаранне паліва ў рухавіку ўнутранага згарання. Д. паліва.

|| прым. дэтанацы́йны, -ая, -ае.


дэтэ́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыстасаванне ў радыёпрыёмніку для пераўтварэння ваганняў высокай частаты ў ваганні нізкай частаты.

2. Прылада для выяўлення радыеактыўнага ці цеплавога выпраменьвання. Д. ядзерных выпраменьванняў.

Дэтэктар хлусні — спецыяльнае прыстасаванне для запісу фізіялагічных паказчыкаў таго, каго дапытваюць, або падвыпрабавальнага.

|| прым. дэтэ́ктарны, -ая, -ае.

Дэтэктарны прыёмнік — найпрасцейшы радыёпрыёмнік, у якім прынятыя сігналы пераўтвараюцца ў гукавыя пры дапамозе крышталічнага дэтэктара.


дэтэкты́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

1. Спецыяліст па расследаванні крымінальных злачынстваў, агент вышукной паліцыі.

2. Літаратурны твор або кінафільм, у якіх адлюстроўваецца раскрыццё таямніц, звязаных звычайна з забойствам.

|| прым. дэтэкты́ўны, -ая, -ае (да 2 знач.). Д. раман.


дэтэрміні́зм, -у, м.

Вучэнне аб заканамернасці і прычыннай абумоўленасці ўсіх з’яў прыроды і грамадства.

|| прым. дэтэрміні́сцкі, -ая, -ае.


дэ-фа́кта, прысл. (кніжн.).

Фактычна, на справе, сапраўды; проціл. дэ-юрэ.


дэфармава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак. і незак., каго-што.

Змяніць (змяняць) форму чаго-н., памер якога-н. цела або яго частак уздзеяннем знешніх сіл.

|| звар. дэфармава́цца, -му́юся, -му́ешся, -му́ецца; -му́йся.

|| наз. дэфарма́цыя, -і, ж.


дэфе́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Недахоп, загана. Праект з вялікім дэфектам.

|| прым. дэфе́ктны, -ая, -ае. Д. экзэмпляр кнігі.

|| наз. дэфе́ктнасць, -і, ж.


дэфектало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае заканамернасці і асаблівасці развіцця дзяцей з фізічнымі і псіхічнымі недахопамі і пытанні іх навучання і выхавання.

|| прым. дэфекталагі́чны, -ая, -ае.


дэфекто́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па дэфекталогіі.


дэфекты́ўны, -ая, -ае.

Які мае фізічныя або псіхічныя недахопы; ненармальны. Дэфектыўнае дзіця.

|| наз. дэфекты́ўнасць, -і, ж.


дэфензі́ва, -ы, ж.

Палітычная паліцыя ў Польшчы ў 1918—1939 гг., а таксама назва органаў контрразведкі.


дэфіле́¹, нескл., н. (спец.).

Цясніна або вузкі, цесны праход паміж узвышшамі, вадаёмамі. Горнае д.


дэфіле́², нескл., н.

Дэманстрацыя мадэлей адзення на подыуме.


дэфілі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

1. Урачыста праходзіць на парадах, дэманстрацыях і пад.

2. Хадзіць туды-сюды, прагульвацца.


дэфіні́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

Дакладнае лагічнае азначэнне таго ці іншага паняцця, якое ўключае найбольш істотныя яго прыкметы. Слоўнікавая д.


дэфі́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кароткая злучальная рыска паміж двума словамі, а таксама знак пераносу ці знак скарачэння ў выглядзе такой рыскі.


дэфіцы́т, -у, М -цы́це, м.

1. Перавышэнне расходаў над даходамі. Павелічэнне бюджэтнага дэфіцыту.

2. Недахоп чаго-н., нястача ў чым-н. Гэтыя тавары цяпер у дэфіцыце.


дэфіцы́тны, -ая, -ае.

1. Які прыносіць дэфіцыт (у 1 знач.); стратны. Дэфіцытнае прадпрыемства.

2. Які не задавальняе попыту; недастатковы ў колькасных адносінах. Дэфіцытныя тавары.

|| наз. дэфіцы́тнасць, -і, ж.


дэхка́нін, -а, мн. дэхка́не і (з ліч. 2, 3, 4) дэхка́ніны, -ка́н, м.

Селянін у Сярэдняй Азіі.

|| ж. дэхка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. дэхка́нскі, -ая, -ае.


дэцы...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. адна дзясятая, напр.: дэцыбел, дэцылітр, дэцыметр.


дэцыбе́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння велічыні гуку.


дэцыме́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка даўжыні, роўная адной дзясятай частцы метра.

|| прым. дэцыметро́вы, -ая, -ае.


дэцэнтралізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) сістэму кіравання менш цэнтралізаванай, аддаць частку паўнамоцтваў мясцовым органам кіравання. Д. кіраўніцтва.

|| наз. дэцэнтраліза́цыя, -і, ж.


дэшыфрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

Разабраць (разбіраць) напісанае шыфрам, тайнапісам або на якой-н. невядомай старажытнай мове; расшыфраваць (расшыфроўваць). Д. рукапіс.

|| наз. дэшыфро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.


дэ-ю́рэ, прысл. (кніжн.).

Юрыдычна, фармальна, на падставе закона; проціл. дэ-факта.


д’я́бал, -бла, мн. -блы, -блаў, м.

1. У рэлігійным уяўленні: злы дух, чорт, сатана, які супрацьстаіць Богу.

2. Ужыв. як лаянкавае слова, а таксама ў некаторых выразах. Куды цябе д. нясе?! Якога д’ябла я там не бачыў?

|| прым. д’я́бальскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


д’я́бальскі, -ая, -ае.

1. гл. д’ябал.

2. Незвычайны, вельмі моцны. Д’ябальская спёка.


д’я́бальшчына, -ы, ж. (разм.).

Пра незвычайны збег акалічнасцей, блытаніну ў чым-н., што можа быць патлумачана ўмяшаннем д’ябла, нячыстай сілы. Што за д.!


евангелі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Укладальнік Евангелля.

2. Член абшчыны евангельскіх хрысціян.

|| ж. евангелі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 знач.).

|| прым. евангелі́сцкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


евангелі́чны, -ая, -ае.

Які адносіцца да рэлігійных пратэстанцкіх абшчын, што ў сваім веравучэнні кіруюцца толькі тэкстамі Евангелля. Евангелічная царква.


Ева́нгелле, -я, н. (з вялікай літары).

1. Частка Бібліі, агульная назва першых чатырох кніг Новага Запавету пра зямное жыццё і вучэнне Ісуса Хрыста (з’яўляецца асновай хрысціянскага веравучэння). Кананічнае Е.

2. мн. -і, -яў. Кожная з чатырох кніг Новага Запавету, напісаных, паводле царкоўнай традыцыі, вучнямі Ісуса Хрыста і іх паслядоўнікамі. Е. ад Марка. Старонка Евангелля ад Матфея.

|| прым. ева́нгельскі, -ая, -ае. Е. тэкст.


е́гер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Паляўнічы прафесіянал; спецыяліст па арганізацыі палявання, ахове і ўзнаўленні фаўны.

2. Салдат з асобых стралковых (егерскіх) палкоў у некаторых еўрапейскіх арміях.

|| прым. е́герскі, -ая, -ае.


егіпця́не, -я́н, адз. егіпця́нін, -а, м.

Асноўнае насельніцтва Егіпта.

|| ж. егіпця́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. егі́пецкі, -ая, -ае. Егіпецкія піраміды.


е́дкі, -ая, -ае.

1. Які раз’ядае, разбурае што-н. хімічна. Едкая фарба.

2. Які выклікае моцнае фізічнае раздражненне. Е. дым.

3. перан. З’едлівы, колкі. Едкая заўвага.

|| наз. е́дкасць, -і, ж.


е́днасць, -і, ж.

1. Адзінства, згуртаванасць. Непарушная е.

2. Агульнасць, супольнасць. Е. паходжання.


е́жа, -ы, ж.

Усё тое, што ядуць; прадукты харчавання. Здаровая е. Мясная е.


ездавы́, -а́я, -о́е.

1. Які прызначаны для язды ў запрэжцы. Ездавыя сабакі.

2. у знач. наз. ездавы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м. Салдат, які кіруе коннай запрэжкай.


е́здзіць, е́зджу, е́здзіш, е́здзіць; незак.

1. Рухацца ў розных напрамках на якім-н. транспарце. Е. на трамваі. Е. на веласіпедзе.

2. Бываць дзе-н., наведваць каго-н., прыязджаючы. Е. у госці.

3. Умець кіраваць якімі-н. сродкамі перамяшчэння. Е. на матацыкле.

4. Не мець устойлівасці, рухацца, соўгацца па чым-н. (разм.). Шкло ездзіць у аправе.

|| наз. язда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж. (да 1—3 знач.).


езуі́т, -а, М -і́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Манах — член каталіцкага манаскага ордэна «Таварыства Ісуса».

2. перан. Хітры, крывадушны, каварны чалавек.

|| ж. езуі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 знач.).

|| прым. езуі́цкі, -ая, -ае. Е. ордэн.


езуі́цтва, -а, н.

Крывадушнасць, хітрасць як сродкі для дасягнення мэты. Такога езуіцтва ад яго ніхто не чакаў.


еката́ць, екачу́, яко́чаш, яко́ча; екачы́; незак. (разм.).

1. Голасна, працягла крычаць ад моцнага болю.

2. Скавытаць (пра жывёл). У будцы екатаў сабака.

|| наз. еката́нне, -я, н.


екцяння́, -і́, ж.

Шэраг малітвенных прашэнняў, якія гаворацца дыяканам ці святаром пры богаслужэнні ад імя вернікаў. Вялікая е.


е́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. елка.

2. у знач. прысл. е́лачкай. Пра ўзор, размяшчэнне чаго-н. Вышываць елачкай (у елачку). Падымацца на лыжах елачкай.


е́лка, -і, ДМ е́лцы, мн. -і, е́лак, ж.

Хвойнае вечназялёнае дрэва з конусападобнай кронай.

|| памянш.-ласк. е́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. яло́вы, -ая, -ае.


елкава́ты, -ая, -ае.

Крыху ёлкі, гаркаваты на смак. Пахла елкаватым салам.

|| наз. елкава́тасць, -і, ж.


е́льнік, -у, мн. -і, -аў, м., зб.

1. Яловы лес. Каля ракі рос е.

2. Ссечаныя яловыя лапкі або дрэвы. Дарога ўслана ельнікам.

|| памянш.-ласк. е́льнічак, -чку, м. (да 1 знач.).

|| прым. е́льнічны, -ая, -ае.


е́менцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Асноўнае насельніцтва Емена.

|| ж. е́менка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. е́менскі, -ая, -ае.


енк, е́нку, мн. -і, -аў, м.

Працяглы жаласны стогн, выкліканы болем або вялікім горам. Працяглы е. вырваўся з грудзей.


е́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

1. Жаласна стагнаць ад болю, пакуты і пад. Хлопчык енчыў на ложку.

2. перан. Назойліва, надакучліва прасіць аб чым-н. (разм.).

|| зак. вы́енчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны (да 2 знач.).

|| наз. е́нчанне, -я, н.


епа́рхія, -і, ж.

Царкоўна-адміністрацыйная тэрытарыяльная адзінка, якой кіруе епіскап (архірэй).

|| прым. епархія́льны, -ая, -ае.


епі́скап, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшы сан у хрысціянскай царкве, а таксама асоба, якая мае гэты сан; архірэй.

|| прым. епі́скапскі, -ая, -ае.


епітрахі́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

Частка абрадавага адзення праваслаўнага і каталіцкага святара, якая носіцца на шыі і мае выгляд доўгага шырокага палотнішча з крыжамі.


епіты́м’я, -і, ж.

Род царкоўнага пакарання (пост, працяглыя малітвы) за парушэнне рэлігійных норм. Налажыць епітым’ю.


е́рась, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. У рэлігіі: адступленне ад афіцыйных царкоўных догмаў. Барацьба з ерассю.

2. перан. Бязглуздзіца, лухта (разм.). Несці е.

|| прым. ерэты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ерыхо́нскі, -ая, -ае.

У выразе: ерыхонская труба — пра вельмі гучны голас.


ерэты́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Паслядоўнік ерасі (у 1 знач.).

|| ж. ерэты́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. ерэты́чны, -ая, -ае.


есаву́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Казацкі афіцэрскі чын, роўны чыну капітана ў пяхоце і ротмістра ў кавалерыі, а таксама асоба, якая мела гэты чын.

|| прым. есаву́льскі, -ая, -ае.


е́сці, ем, ясі́, есць; ядзі́м, ясце́, яду́ць; еў, е́ла; еш; незак.

1. каго-што і без дап. Ужываць ежу. Е. яблыкі. Чаго не ясі, таго ў рот не нясі (прыказка).

2. толькі ў інф. (у спалучэнні з дзеясловам). Ежа, харч. Наварыць е. Хацець е.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Разбураць хімічна, раз’ядаць. Іржа есць жалеза.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Выклікаць пякучы боль, раздражняць (пра дым і пад.). Густы дым еў вочы.

5. перан., каго-што. Не даваць спакою, мучыць (пра сумленне, тугу, боль). Сэрца маё есць туга.

6. перан., каго (што). Папракаць, назаляць, не даваць спакою (разм.). Кожны дзень грызуцца, ядуць адзін аднаго.

Дарэмна хлеб есці (разм.) — не прыносіць ніякай карысці, гультаяваць.

Есці вачамі (разм.) — пільна ўглядацца, не адрываючы позірку.

Есці, як не ў сябе (разм.) — прагна есці.

Пасаліўшы, есці можна (разм.) — пра што-н. пасрэднае, цярпімае.

Поедам есці (разм., неадабр.) — бесперапынку папракаць.

|| зак. пае́сці, паем́, паясі́, пае́сць; паядзі́м, паясце́, паяду́ць; пае́ш (да 1 знач.: ужыць для ежы) і з’е́сці, з’ем, з’ясі́; з’есць; з’ядзі́м, з’ясце́, з’яду́ць; з’еш; з’е́дзены (да 1, 3, 5 і 6 знач.).

|| наз. яда́, -ы́, ДМ ядзе́, ж. (да 1 знач.). У час яды.


е́ўнух, -а, мн. -і, -аў, м.

Кастрыраваны слуга пры гарэме.


Еўраба́чанне, -я, н. (з вялікай літары).

Папулярны еўрапейскі конкурс эстраднай песні.


еўрапеізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Перабудаваць (перабудоўваць) на еўрапейскі лад, узор.

|| звар. еўрапеізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся.

|| наз. еўрапеіза́цыя, -і, ж.


еўрапе́йцы, -аў, адз. -пе́ец, -пе́йца, м.

Жыхары Еўропы.

|| ж. еўрапе́йка, -і, ДМ -пе́йцы, мн. -і, -пе́ек.

|| прым. еўрапе́йскі, -ая, -ае.


еўрапео́ідны, -ая, -ае.

У выразе: еўрапеоідная раса (спец.) — раса людзей са светлай скурай, мяккімі хвалістымі валасамі, вузкім носам і іншымі адзнакамі.


еўста́хіеў.

У выразе: еўстахіева труба (спец.) — канал, што злучае насаглотку з поласцю сярэдняга вуха, слыхавая труба.


еўхары́стыя, -і, ж.

Тое, што і прычашчэнне.

|| прым. еўхарысты́чны, -ая, -ае. Еўхарыстычная малітва.


е́хаць, е́ду, е́дзеш, е́дзе; е́дзем, е́дзеце, е́дуць; едзь; незак.

1. Рухацца куды-н. пры дапамозе якіх-н. сродкаў перамяшчэння. Е. на электрычцы. Е. у машыне. Е. вярхом.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Рухацца (пра сродкі перамяшчэння). Едзе аўтамабіль.

3. Накіроўвацца куды-н. пры дапамозе сродкаў перамяшчэння; ад’язджаць. Е. на працу. Е. за мяжу.

4. Ссоўвацца, саслізгваць са свайго месца. На мокрай сцежцы ногі едуць убакі.

5. перан., на кім-чым. Выкарыстоўваць у сваіх інтарэсах, для сваёй выгады (разм.). Ён едзе на памочніках.


ёг, -а, мн. ёгі, -аў, м.

Паслядоўнік ёгі. Гімнастыка па сістэме ёгаў.

|| прым. ёгаўскі, -ая, -ае (разм.).


ёга, -і, ж.

1. У Індыі: рэлігійна-філасофскае вучэнне, у якім распрацавана асобая сістэма прыёмаў і метадаў самапазнання, што дазваляе чалавеку кіраваць псіхічнымі і фізіялагічнымі функцыямі свайго арганізма.

2. Сістэма фізічных практыкаванняў, выпрацаваная паслядоўнікамі гэтага вучэння. Займацца ёгай.


ёгурт, -у, М -рце, мн. -ы, -аў м.

Кісламалочны прадукт з вітаміннымі і фруктовымі дабаўкамі, які па кансістэнцыі нагадвае заварны сметанковы крэм.

|| прым. ёгуртны, -ая, -ае.


ёд, -у, М ёдзе, м.

1. Хімічны элемент, крышталічнае рэчыва цёмна-шэрага колеру, якое здабываецца галоўным чынам з марскіх водарасцей.

2. Спіртавы раствор гэтага рэчыва, ужыв. ў медыцыне.

|| прым. ёдны, -ая, -ае і ёдзісты, -ая, -ае. Ёдны раствор. Ёдзісты прэпарат.


ёдафо́рм, -у, м.

Прэпарат ёду — крышталічны жоўты парашок, які выкарыстоўваецца ў медыцыне як антысептычны сродак.


ёкат, -у, М ёкаце, м.

Моцны крык з плачам.


ёкаць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

1. Утвараць кароткі і адрывісты гук.

2. Раптоўна сціскацца, заміраць ад страху, хвалявання (пра сэрца). Ёкае сэрца.

|| аднакр. ёкнуць, -не.

|| наз. ёканне, -я, н.


ёлка, -і, ДМ ёлцы, мн. -і, ёлак, ж.

1. Тое, што і елка.

2. Елка, упрыгожаная да свята Новага года і Каляд. Навагодняя ё.

3. Пра навагодняе свята для дзяцей з песнямі, танцамі і гульнямі вакол упрыгожанай ёлкі. Звадзіць сына на ёлку.

|| памянш.-ласк. ёлачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. ёлачны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.). Ёлачныя цацкі.


ёлкі, -ая, -ае.

Прагорклы, з рэзкім непрыемным пахам (пра нясвежыя тлушчы). Ёлкае сала.

|| наз. ёлкасць, -і, ж.


ёлкнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; незак.

Станавіцца ёлкім. Сала пачало ё.


ёлуп, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., лаянк.).

Бесталковы, тупы чалавек; дурань, асталоп.


ёлупень, -пня, мн. -пні, -пняў, м. (разм., лаянк.).

Тое, што і ёлуп.


ёмістасць, -і, ж.

1. гл. ёмісты.

2. Пасудзіна, рэзервуар для вадкіх, сыпучых і газападобных цел. Напоўніць ё. газам.


ёмісты, -ая, -ае.

1. Здольны змясціць у сабе вялікую колькасць чаго-н. Ёмістая пасудзіна.

2. перан. З багатым унутраным зместам, сэнсам. Ё. характар героя.

|| наз. ёмістасць, -і, ж. Ё. рэзервуара. Ё. фразы. Ё. вобразных сродкаў.


ёмка, прысл.

Зручна, добра. Мне тут ё. Ё. ўладкавацца.


ёмкі, -ая, -ае.

1. Зручны ў карыстанні (пра рэч). Ё. інструмент.

2. Зграбны, добра складзены (пра чалавека; разм.).

|| наз. ёмкасць, -і, ж.


ён, яго́, яму́, ім, аб ім, м.; яна́, яе́, ёй, яе́, ёй (ёю), аб ёй, ж.; яно́, яго́, яму́, яго́, ім, аб ім, н., мн. яны́, іх, ім, іх, імі, аб іх; займ. асаб. 3 ас. адз.

1. Указвае на прадмет гаворкі (выключаючы суразмоўцаў).

2. толькі Р. Ужыв. ў знач. прыналежнага займенніка. Яго кніга.

3. У спалучэнні з часціцай «вось» набывае ўказальны характар. Вось ён — бацькоўскі дом!


ёрзаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Неспакойна сядзець, соўгаючыся з месца на месца. Ё. на крэсле.

|| наз. ёрзанне, -я, н.


ёрш¹, ярша́, мн. яршы́, яршо́ў, м.

1. Невялікая прэснаводная касцістая рыба сямейства акунёвых з калючымі плаўнікамі.

2. Шчотка для мыцця бутэлек, посуду і пад.

|| прым. яршо́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


ёрш², ярша́, м. (разм.).

Сумесь гарэлкі з півам, якая хутка і моцна ап’яняе.


ёсць¹.

1. Форма цяпер. часу ўсіх асоб адз. і мн. ліку дзеяслова быць; існуе, маецца ў наяўнасці. Ё. сябры. Ё. спадзяванне.

2. Служыць звязкай у састаўным іменным выказніку. Што ё. сумленне? Закон ё. закон. Гаспадарка ё. мая апора.

Што ёсць духу (разм.) —

1) вельмі хутка (бегчы, ехаць і пад.);

2) вельмі моцна (крычаць і пад.).


ёсць², выкл.

Адказ падначаленага (у арміі, на флоце), які азначае: каманду зразумеў, прыняў да выканання.


ёўня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Збудаванне для сушкі снапоў перад малацьбой; асець.

|| прым. ёўневы, -ая, -ае.


ж гл. жа.


жа, (пасля галосных) ж.

1. злуч. супраціўны. Злучае сказы з адносінамі супрацьпастаўлення. Мне гаворыць адно, сам жа робіць другое.

2. злуч. далучальны. Ужыв. для далучэння сказаў з паведамленнем дадатковага або тлумачальнага зместу. Вядзі нас, ты ж ведаеш дарогу.

3. часц. узмацн. Ужыв. для ўзмацнення значэння папярэдняга слова або сэнсу таго, што выказваецца. З кім жа ён застанецца?

4. часц. Ужыв. пасля займеннікаў і прыслоўяў, каб падкрэсліць падабенства, супадзенне, аднолькавасць. Яны прыйшлі з аднаго і таго ж мястэчка. Той жа. Тады ж.


жа́ба, -ы, мн. -ы, жаб, ж.

1. Бясхвостая земнаводная жывёла з доўгімі заднімі канечнасцямі, бугрыстай, часта бародаўчатай слізкай скурай бурага, шэрага або зялёнага колеру, якая водзіцца ў вільготных мясцінах. Травяная ж. Ж. азёрная.

2. Тое, што і рапуха.

|| памянш. жа́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

|| прым. жа́бін, -а. Жабіна ікра.

Грудная жаба — бытавая назва стэнакардыі.

Пнецца як жаба на купіну (разм., пагард.) — лезці куды-н. напралом з мэтай дамагчыся свайго.


жабі́ны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да жабы, уласцівы ёй. Не сціхаў ж. канцэрт.


жа́бнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Пасудзіна для ўтрымання паддоследных жаб у лабараторыях.


жабо́, нескл., н.

Аздоба з карунак або лёгкай тканіны ў выглядзе брыжоў (гафрыроўкі) на грудзях або каля каўняра ў жаночай блузцы, сукенцы ці мужчынскай сарочцы.


жабрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.

1. Прасіць міласціну.

2. Пазычаць што-н., не маючы свайго (разм.). Трэба ісці ж. плуга ў суседзяў. Не ўмеў шанаваць — ідзі ж. (прыказка).

|| зак. вы́жабраваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. жабрава́нне, -я, н.


жабра́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Вельмі бедны, той, хто жыве з міласціны; старац.

|| ж. жабра́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


жабра́цкі, -ая, -ае.

1. Такі, як у жабрака, які ўласцівы, належыць яму. Жабрацкая торба. Жабрацкае жыццё.

2. перан. Вельмі бедны, мізэрны. Ж. надзел.


жабра́цтва, -а, н.

1. Збіранне міласціны як сродак існавання; жабрацкае становішча. Давесці да ж.

2. зб. Жабракі.


жабра́чы, -ая, -ае.

Тое, што і жабрацкі.


жабра́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

Тое, што і жабраваць.


жа́бры, -аў, адз. жа́бра, -ы, ж.

Органы дыхання рыб і некаторых водных жывёлін.

Узяць за жабры каго-н. — прымусіць да чаго-н.; паставіць у бязвыхаднае становішча.

|| прым. жа́бравы, -ая, -ае.


жабуры́нне, -я, н., зб.

Жабіна ікра.


жабяня́ і жабянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня жабы (у 1 і 2 знач.).


жава́ла, -а, мн. -ы, жава́л і -аў, н. (спец.).

Верхнія пярэднія сківіцы ў ротавым апараце ракападобных і насякомых.


жава́льны, -ая, -ае.

Які служыць для жавання. Ж. апарат. Жавальныя мышцы.


жа́варанак і жа́ўранак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Пеўчая птушка атрада вераб’іных.

|| прым. жа́варанкавы, -ая, -ае. Сямейства жаваранкавых (наз.).


жава́ць, жую́, жуе́ш, жуе́; жуём, жуяце́, жую́ць; жуй; жава́ны; незак., што.

1. Размінаць ежу або што-н. зубамі. Ж. кавалак хлеба.

2. перан. Доўга і нудна гаварыць, разбіраць адно і тое ж (разм.). Ж. пытанне цэлую гадзіну.

|| наз. жава́нне, -я, н.


жаве́ль, -вялю́, м.

Хлорысты раствор, едкая зеленавата-жоўтая вадкасць, якая выкарыстоўваецца для адбелкі тканін.

|| прым. жаве́левы, -ая, -ае. Жавелевая вада.


жада́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Цяга да ажыццяўлення чаго-н., унутранае імкненне. Гарэць жаданнем. Ж. перамогі.

2. Прадмет захаплення, мары і пад. Тэатральная сцэна — вось яго ж.


жада́ны, -ая, -ае.

1. Такі, якога чакаюць, да якога імкнуцца. Ж. госць. Жаданыя пакупкі.

2. Любімы, дарагі. Мой адзіны, мой ж. чалавек!


жада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., чаго, з інф. або са злуч. «каб».

1. Хацець што-н. здзейсніць, зрабіць, займець. Жадаю бачыць сына.

2. каму-чаму і з інф. Выказваць якія-н. пажаданні, зычыць. Жадаю вам здароўя.

|| зак. пажада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


жада́ючы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Ахвотнік. На экскурсію многа жадаючых.


жадзён, -дна́, -дно́, мн. -дны́, чаму (разм.).

Які церпіць нястачу ў самым неабходным; ахвочы да чаго-н. Ён ж. скарынцы хлеба.

Жадзён на вока (разм., неадабр.) — пра зайздроснага, сквапнага чалавека.


жадлі́вы, -ая, -ае (разм.).

Зайздросны, прагны.

|| наз. жадлі́васць, -і, ж.


жаду́нкі, -аў (разм.).

Дзіўныя жаданні, капрызы.


жазло́, -а́, мн. жэ́злы і (з ліч. 2, 3, 4) жазлы́, жэ́злаў, н.

1. Асобай формы, звычайна ўпрыгожаная палка, посах, якія служылі сімвалам улады, ганаровага становішча, звання (уст.). Маршальскае ж.

2. Кароткая палка ў руках рэгуліроўшчыка вулічнага руху (спец.).

3. Металічны стрыжань з дужкай, які выкарыстоўваецца пры рэгуліроўцы руху цягнікоў.

|| прым. жазло́вы, -ая, -ае (да 3 знач.). Жазловая сістэма рэгулявання руху цягнікоў.


жака́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Куля для стральбы з гладкаствольнага паляўнічага ружжа.

|| прым. жака́нны, -ая, -ае.


жаке́й, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Прафесійны яздок на конных скачках.

2. У цырку — артыст, які на неасядланым кані выконвае акрабатычныя трукі.

|| прым. жаке́йскі, -ая, -ае.


жаке́т, -а, М -ке́це, мн. -ы, -аў, м.

Кароткае верхняе аддзенне, пераважна жаночае, пашытае ў талію.

|| памянш.-ласк. жаке́цік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. жаке́тны, -ая, -ае.


жаке́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Тое, што і жакет (разм.).

2. Верхняе кароткае мужчынскае адзенне; пінжак (уст.).

|| прым. жаке́тны, -ая, -ае.


жалабава́ты, -ая, -ае.

Які мае форму жолаба. Жалабаватая дошка.


жалабо́вы гл. жолаб.


жалабо́к гл. жолаб.


жа́лаванне, -я, н. (уст.).

Грашовае ўзнагароджанне за службу, працу; заработная плата. Павышэнне жалавання.


жа́ласлівы, -ая, -ае.

1. Схільны да жаласці, спачування, міласэрнасці. Жаласлівыя людзі.

2. Сумны, кранальны. Жаласлівыя песні.

|| наз. жа́ласлівасць, -і, ж.


жа́ласнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто праяўляе жаласць да каго-, чаго-н.

|| ж. жа́ласніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. жа́ласніцкі, -ая, -ае.


жа́ласны, -ая, -ае.

1. Які выражае смутак, тугу. Ж. позірк.

2. Поўны суму, жалобы; журботны. Жаласныя гукі.

|| наз. жа́ласнасць, -і, ж.


жале́за, -а, н.

1. Хімічны элемент, цяжкі коўкі метал серабрыстага колеру, асноўная састаўная частка чыгуну і сталі. Каваць ж.

2. Вырабы з гэтага металу. Дахавае ж.

3. Жалезістыя рэчывы як лячэбны сродак. У яблыках шмат жалеза.

|| прым. жале́зны, -ая, -ае (да 2 знач.). Жалезныя вароты.


жалеза...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. жалеза, напр.: жалезарудны, жалезабетон, жалезавугляродзісты.


жалезабето́н, -у, м.

1. Будаўнічы матэрыял, спалучэнне бетону і стальной арматуры.

2. зб. Канструкцыі, вырабы з такога матэрыялу. Зборны ж.

|| прым. жалезабето́нны, -ая, -ае. Жалезабетонная канструкцыя.


жале́ззе, -я, н., зб. (разм.).

Непатрэбныя жалезныя рэчы, жалезны лом. Усюды валялася рознае ж.


жале́зіна, -ы, мн. -ы, -зін, ж. (разм.).

Кавалак жалеза; непатрэбная рэч з жалеза.


жале́зісты, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе жалеза. Ж. кварцыт.


жале́зны, -ая, -ае.

1. гл. жалеза.

2. Які змяшчае ў сабе многа жалеза. Жалезная руда.

3. перан. Дужы, моцны. Жалезныя мышцы. Жалезнае здароўе.

4. перан. Цвёрды, неадступны, стойкі. Жалезная воля. Жалезная дысцыпліна.

Жалезны век — эпоха ў развіцці чалавецтва, калі чалавек пачаў выкарыстоўваць жалеза ў якасці асноўнага матэрыялу для вырабу прылад працы.

Наесціся жалезнага бобу (разм.) — набрацца цярпення, праявіць упартасць.


жале́йка, -і, ДМ -ле́йцы, мн. -і, -ле́ек, ж.

Беларускі і рускі народны інструмент у выглядзе дудкі з раструбамі.

|| прым. жале́йкавы, -ая, -ае.


жа́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; жа́лься; незак.

1. на каго-што або са злуч. «што». Выказваць жальбу, нездаволенасць; бедаваць. Ж. на боль у грудзях.

2. на каго (што). Скардзіцца, наракаць на каго-н.; падаваць скаргу. Ж. на суседа.

|| зак. пажа́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца.


жало́ба, -ы, ж.

1. Смутак з прычыны чыёй-н. смерці, народнага гора, бедства; выражаецца ў адмене гулянак, забаўляльных відовішчаў. Краіна ў жалобе.

2. Чорнае адзенне, павязка, вуаль і пад. як сімвал смутку. Насіць жалобу.

|| прым. жало́бны, -ая, -ае. Ж. мітынг.


жало́бны, -ая, -ае.

1. гл. жалоба.

2. Сумны, тужлівы, маркотны. Ж. марш. Нешта сумнае і жалобнае чулася ў курлыканні журавоў.

|| наз. жало́бнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


жало́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (спец.).

Пасудзіна, што выкарыстоўваецца для пад’ёму вадкасці, пяску і буравой гразі пры бурэнні свідравін.

|| прым. жало́начны, -ая, -ае.


жалу́дачак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

Аддзел сэрца, які сваімі скарачэннямі абумоўлівае рух крыві па крывяноснай сістэме. Правы, левы ж.

|| прым. жалу́дачкавы, -ая, -ае (спец.).


жалудо́вы гл. жолуд.


жаль, -ю, м.

1. Пачуццё спагады, жаласці, выкліканае чыім-н. няшчасцем, пакутай. Не ведаць жалю.

2. Пачуццё горычы, смутку з прычыны страты каго-, чаго-н. Мацярынскі ж.

3. Засмучэнне, шкадаванне. Гаварыць з жалем аб здарэнні.

На (вялікі) жальзнач. пабочн. сл.) — ужыв., каб выказаць шкадаванне з прычыны чаго-н.


жа́льба, -ы, ж.

1. Смутак, туга, шкадаванне. Ж. сэрца.

2. Скарга, нараканне. Затоеная ж. падступала да горла.


жалюзі́, нескл., н.

Сонцазасцерагальныя шторы з нахільна ўмацаваных пласцінак на шнурах.

|| прым. жалюзі́йны, -ая, -ае.


жаля́зка, -а, мн. -і, -аў, н. (разм.).

1. Лязо гэбля, фуганка і пад.

2. Прас, які награваюць на агні (уст.).


жалязня́к, жалезняку́, м. (толькі з азначэннем).

Жалезная руда. Магнітны ж. Буры ж.


жалязя́ка, -і, ДМ -зя́цы, мн. -і, -зя́к, ж. (разм.).

Кавалак жалеза, жалезіна.


жаме́рыны, -рын.

Адходы пасля выціскання соку або алею з чаго-н. Канапляныя ж.


жамчу́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Малюск, у ракавіне якога ўтвараецца жэмчуг. Марская ж.


жамчу́жны, -ая, -ае.

1. гл. жэмчуг.

2. перан. Падобны на жэмчуг, жамчужыну сваім выглядам, бляскам, белізною. Жамчужнае ззянне. Жамчужныя зубы.


жамчу́жына, -ы, мн. -ы, -жын, ж.

1. Асобнае зерне жэмчугу.

2. перан., чаго або якая. Непаўторны скарб, лепшае ўпрыгожанне (высок.). Нарач — ж. беларускай зямлі.


жана́ты, -ая, -ае.

1. Які ўступіў у шлюб, мае жонку; проціл. халасты (пра мужчыну).

2. толькі мн. Пра мужчыну і жанчыну, якія ўступілі ў шлюб. Жанатыя людзі.


жанглёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Цыркавы акцёр, які займаецца жангліраваннем.

|| ж. жанглёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. жанглёрскі, -ая, -ае.


жанглі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., чым і без дап.

1. Спрытна падкідваць і лавіць некалькі прадметаў адначасова. Ж. талеркамі.

2. перан. Спрытна, але адвольна абыходзіцца (з фактамі, словамі і пад.). Ж. лічбамі.

|| наз. жанглёрства, -а, н. і жанглі́раванне, -я, н.


жанда́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек, які служыць у жандармерыі.

2. Паліцэйскі ў дарэвалюцыйнай Расіі.

|| прым. жанда́рскі, -ая, -ае.


жандарме́рыя, -і, ж.

1. У некаторых краінах: дзяржаўная паліцыя, якая мае ваенную арганізацыю і выконвае ахоўныя функцыі ўнутры краіны і ў арміі.

2. Палітычная паліцыя ў дарэвалюцыйнай Расіі.

3. зб. Жандары.


жані́х, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Мужчына, які мае нявесту; будучы муж нявесты. Пазнаёміцца з жаніхом сяброўкі.

2. Мужчына, які ўступае ў шлюб, у час шлюбнай цырымоніі і ўрачыстасці. Павіншаваць жаніха з нявестай.

3. Халасты мужчына, які мае намер жаніцца.

|| ласк. жанішо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

|| прым. жаніхо́ўскі, -ая, -ае (разм.). Ж. выгляд.


жаніха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

Быць жаніхом, паводзіць сябе як жаніх.


жані́цца, жаню́ся, жэ́нішся, жэ́ніцца; зак. і незак., з кім.

1. Пра мужчыну: уступіць (уступаць) у шлюб. Сын жэніцца.

2. (адз. л. не ўжыв.). Уступіць (уступаць) у шлюб. Сусед з суседкай жэняцца. Пакуль ж., загаіцца (прыказка).

|| зак. ажані́цца, ажаню́ся, ажэ́нішся, ажэ́ніцца (да 1 знач.) і пажані́цца, -жэ́німся, -жэ́ніцеся, -жэ́няцца (да 2 знач.). Сын сёлета ажаніўся. Вырашылі п.

|| наз. жані́цьба, -ы, ж.


жані́ць, жаню́, жэ́ніш, жэ́ніць; жані́; незак., каго, з кім і без дап.

Шлюбам злучаць у пару для сямейнага жыцця (пра мужчыну). Ж. сына. Без мяне мяне жанілі (прыказка).

|| зак. ажані́ць, ажаню́, ажэ́ніш, ажэ́ніць (да 1 знач.).


жанкі́, -но́к (разм.).

Жанчыны. Пара, ж., дадому ісці!


жано́цкі, -ая, -ае.

Уласцівы жанчыне; мяккі, пяшчотны, прывабны. Жаноцкае хараство.

|| наз. жано́цкасць, -і, ж.


жано́чы, -ая, -ае.

1. гл. жанчына.

2. Уласцівы жанчыне, такі, як у жанчыны. Жаночая ласка. Ж. характар.

3. Характэрны для асобін жаночага полу. Жаночая палавая клетка.


жанр, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Род твораў у галіне якога-н. мастацтва, які характарызуецца пэўнымі ўласцівасцямі, сюжэтнымі і стылістычнымі прыкметамі. Лірычны ж. Ж. ваённага рамана.

2. Жывапіс на бытавыя тэмы (спец.). Пейзаж і ж.

3. перан. Манера, стыль. Спектакль у новым жанры.

|| прым. жа́нравы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


жанры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, які займаецца жывапісам на бытавыя тэмы.


жанчы́на, -ы, мн. -ы, -чы́н, ж.

1. Асоба, па поле супрацьлеглая мужчыне. Ж. сярэдніх гадоў.

2. Жонка (разм.). Вы не сустрэлі маёй жанчыны?

|| прым. жано́чы, -ая, -ае. Ж. пол.


жанчыналю́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пра мужчыну, які любіць заляцацца да жанчын.


жанчыналю́бства, -а, н.

Празмернае заляцанне да жанчын.


жанчынаненаві́снік, -а, мн. -і, -аў м.

Той, хто пазбягае, ненавідзіць жанчын.

|| прым. жанчынаненаві́сніцкі, -ая, -ае.

|| наз. жанчынаненаві́сніцтва, -а, н.


жанчынападо́бны, -ая, -ае.

Падобны знешнім выглядам на жанчыну. Ж. мужчына.


жар, -у, м.

1. Гарачае вуголле без полымя. Падгарнуць жару.

2. Моцна нагрэтае паветра; спёка. Летні ж.

3. Павышаная тэмпература цела пры хваробе (разм.). У дзіцяці моцны ж.

Бегчы, як жару ўхапіўшы (разм.) — вельмі хутка імчацца.

Даць (задаць) жару (разм.) — моцна насварыцца, расправіцца з кім-н.; хутка зрабіць што-н.

Чужымі рукамі жар заграбаць (разм., неадабр.) — не працуючы самому, карыстацца тым, што зрабілі іншыя.


жарабе́нне, -я, н.

Роды ў кабылы, асліцы, вярблюдзіцы. Кабыла на жарабенні.


жарабе́ц, -бца́, мн. -бцы́, -бцо́ў, м.

Непакладаны конь; конь-самец.


жарабё гл. жарабя.


жараб’ёўка, -і, ДМ -б’ёўцы, мн. -і, -б’ёвак, ж.

Вызначэнне чаго-н. пры дапамозе жэрабя. Прайсці жараб’ёўку.

|| прым. жараб’ёвачны, -ая, -ае.


жарабі́ца, -ы, мн. -ы, -бі́ц, ж.

Жаробка; маладая кабыла.


жарабі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -рэ́біцца; незак.

Нараджаць дзіцяня (пра кабылу, асліцу, вярблюдзіцу).

|| зак. ажарабі́цца, -рэ́біцца.


жарабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

Тое, што і жарабец.


жарабя́ і жарабё, -бя́ці, мн. -бя́ты, -бя́т, н.

Дзіцяня каня.

|| прым. жарабя́чы, -ая, -ае.


жарабя́ціна, -ы, ж. (разм.).

Мяса жарабяці.


жаравы́, -а́я, -о́е.

Які награваецца пры дапамозе жару (у 1 знач.). Жаравая труба.


жарало́, -а́, мн. жаро́лы і (з ліч. 2, 3, 4) жаралы́, жаро́лаў, н.

Глыбокая адтуліна ў чым-н. Ж. гарматы. Ж. вулкана.


жарго́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

Мова якой-н. прафесійнай або сацыяльнай групы, насычаная спецыфічнымі словамі і выразамі, якія адрозніваюцца ад агульнанароднай мовы. Ж. маракоў.

|| прым. жарго́нны, -ая, -ае.


жардзі́на, -ы, мн. -ы, -дзі́н, ж.

Доўгая тоўстая жэрдка.

|| прым. жардзяны́, -а́я, -о́е.


жардзяны́ гл. жардзіна, жэрдка.


жардынье́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Падстаўка, скрынка ці кашолка для пакаёвых кветак.

|| прым. жардынье́рачны, -ая, -ае.


жарлі́ца, -ы, мн. -ы, -лі́ц, ж.

Рыбалоўная снасць для лоўлі шчупакоў і іншых драпежных рыб.

|| прым. жарлі́чны, -ая, -ае.


жарнавы́ гл. жорны.


жарнасе́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які насякае жорны.


жа́рнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. Аднакр. да жарыць (у 2 знач.).

2. Моцна ўдарыць. Ж. бізуном па спіне.


жаро́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

Маладая кабыла (да трох гадоў).


жаро́н, -рна́, мн. -ро́ны, -аў, м.

Млынавы камень, які служыць для размолу зерня на муку. Верхні, ніжні ж.

|| прым. жаро́навы, -ая, -ае.


жаро́ўня, -і, мн. -і, -ро́вень і -ро́ўняў, ж.

Пасудзіна для гарачага вуголля, а таксама жалезная печка, якая награваецца вугалем.

|| прым. жаро́венны, -ая, -ае.


жар-пту́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Казачная птушка незвычайнай прыгажосці з яркім агністым пер’ем. Знайсці пяро жар-птушкі.


жарства́, -ы́, ж.

Буйны калючы пясок, дробныя каменьчыкі, якія ўтвараюцца ад разбурэння горных парод.

|| прым. жарсцвя́ны, -ая, -ае.


жарт, -у, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

1. Забаўная выхадка, востры дасціпны выраз. На вяселлі гучаў смех і сыпаліся жарты за жартамі.

2. Кароткае апавяданне са смешным, забаўным зместам.

3. Невялікая камічная п’еса. П’еса-ж. у адной дзеі.

4. у знач. прысл. жа́ртам. Не сур’ёзна, для забавы. Сказаць жартам.

Без жартаў — усур’ёз.

Жарты на (у) бокужыв. як папярэджанне аб пераходзе да сур’ёзнай справы.

Не жарты — пра што-н. важнае.

Не на жарт — вельмі сур’ёзна.

|| памянш. жа́рцік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).


жартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

1. з кім і без дап. Весела і забаўна гаварыць, рабіць што-н. для пацехі. Ж. з дзецьмі.

2. з каго-чаго і без дап. Насміхацца. Не трэба ж., бо чалавек можа пакрыўдзіцца.

3. Весела вастрасловіць. Тонка ж.

4. Адносіцца да чаго-н. несур’ёзна, недаацэньваць каго-, што-н. Са здароўем нельга ж.

Жартаваць з агнём — рабіць тое, пасля чаго можа быць непрыемны вынік.

|| зак. пажартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й (да 1—3 знач.).

|| наз. жартава́нне, -я, н.


жартаўлі́вы, -ая, -ае.

1. Схільны, ахвочы да жартаў. Жартаўлівая дзяўчына.

2. Які ўспрымаецца як жарт, робіцца не ўсур’ёз. Жартаўлівая размова.

3. Вясёлы, гуллівы. Ж. настрой.

|| наз. жартаўлі́васць, -і, ж.


жартаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Чалавек, які любіць жартаваць (у 1 і 3 знач.).

|| ж. жартаўні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц.


жа́ртачкі, -чак (разм.).

Забаўная выхадка. Табе ўсё ж. Кошцы ж., а мышцы смерць (прыказка).

Не жартачкі (разм.) — пра што-н. важнае, сур’ёзнае.


жарто́ўны, -ая, -ае.

Вясёлы, забаўны, які мае характар жарту. Жартоўныя вершы.

|| наз. жарто́ўнасць, -і, ж.


жа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак. (разм.).

1. Моцна прыпякаць. Нясцерпна жарыла сонца.

2. Рабіць што-н. з азартам. Ж. польку. Ж. з гармат.


жарэ́бная.

Цяжарная (пра кабылу, асліцу, ласіху, вярблюдзіцу).

|| наз. жарэ́бнасць, -і, ж.


жа́тны, -ая, -ае (разм.).

Які служыць для жніва. Жатная тэхніка.


жаўла́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Цвёрдая, у выглядзе гуза, пухліна на целе чалавека, жывёлы.

|| прым. жаўла́чны, -ая, -ае.


жаўна́, -ы́, мн. жо́ўны і (з ліч. 2, 3, 4) жаўны́, жо́ўнаў, ж.

Назва чорнага і зялёнага дзятла.


жаўне́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст).

Салдат польскай арміі.

|| прым. жаўне́рскі, -ая, -ае.


жаўне́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (уст).

Жонка жаўнера.


жа́ўранак гл. жаваранак.


жаўру́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і жаваранак.

|| прым. жаўруко́вы, -ая, -ае.


жаўта... (гл. жоўта...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «жоўта...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: жаўтагруды, жаўтадзюбы, жаўтазём, жаўталісты, жаўтароты, жаўтаскуры.


жаўтазе́ль, -ю, м.

Кустовая стэпавая расліна сямейства бабовых з жоўтымі кветкамі і пладамі ў выглядзе струкоў.

|| прым. жаўтазе́левы, -ая, -ае.


жаўтаро́ты, -ая, -ае.

1. Пра птушанят: з жаўцізной ля дзюбы. Ж. шпак.

2. перан. Зусім малады, нявопытны. Ж. хлапчук.

|| наз. жаўтаро́тасць, -і, ж. (да 2 знач.).


жаўтаску́ры, -ая, -ае.

З жоўтай скурай.


жаўтатва́ры, -ая, -ае.

З жоўтым тварам.


жаўтацве́т, -у, М -ве́це, м.

Назва розных лугавых раслін з жоўтымі кветкамі.

|| прым. жаўтацве́тны, -ая, -ае.


жаўтля́вы, -ая, -ае.

Злёгку жоўты, жаўтаваты.

|| наз. жаўтля́васць, -і, ж.


жаўтля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Пераспелы жоўты агурок.


жаўто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

Густое жоўтае рэчыва ў птушыным яйцы.

|| прым. жаўтко́вы, -ая, -ае і жаўто́чны, -ая, -ае.


жаўту́ха, -і, ДМ -ту́се, ж.

1. Жоўтая афарбоўка скуры і слізістых абалонак, што назіраецца пры захворванні печані, жоўцевых шляхоў і інш.

2. Тое, што і гепатыт (разм.).

|| прым. жаўту́шны, -ая, -ае.


жаўце́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́ецца; незак.

Вылучацца сваім жоўтым колерам.


жаўце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Станавіцца жоўтым. Лісце жаўцее.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вылучацца сваім жоўтым колерам. Каля лесу жаўцелі аўсы.

|| зак. зжаўце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е (да 1 знач.) і пажаўце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е (да 1 знач.).


жаўцізна́, -ы́, ж.

Жоўты колер, жоўтае адценне чаго-н. У твары з’явілася ж.


жаўці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Жоўтая плямка, жаўтаватае адценне. Колер белы з жаўцінкай.


жаўці́ць, жаўчу́, жо́ўціш, жо́ўціць; незак., што.

Рабіць жоўтым, афарбоўваць у жоўты колер.

|| зак. вы́жаўціць, -жаўчу, -жаўціш, -жаўціць; -жаўцены (разм.).


жаўцяго́нны, -ая, -ае.

Які садзейнічае выдзяленню жоўці ў кішэчнік (пра лекавыя сродкі).


жаўця́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Жоўтая фарба. Анілінавая ж.


жах¹, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Моцны страх да знямення. Многіх ахапіў ж.

2. звычайна чаго. Трагічная з’ява, здарэнне, бязвыхаднасць. Жахі вайны.

3. у знач. прысл. Вельмі, незвычайна. Ж. як далёка.

4. у знач. вык. Жахліва, страшна. Проста ж.


жах², гукаперайм.

Ужыв. для абазначэння шорхання, удару і пад. На дварэ чулася жах ды жах.


жахлі́вы, -ая, -ае.

1. Які выклікае жах, вельмі страшны. Ж. выгляд. Ж. крык.

2. Вельмі моцны (пра ступень інтэнсіўнасці). Жахлівая эксплуатацыя.

|| наз. жахлі́васць, -і, ж.


жа́хнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ніся; зак. (разм.).

Гучна, з сілай упасці, ударыцца. Ж. лбом аб вушак.

|| незак. жа́хацца, -аюся, -аешся, -аецца.


жахну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Прыйсці ў жах, моцна спалохацца.

|| незак. жаха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


жа́хнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. і аднакр. (разм.).

1. Гучна ўдарыць, бахнуць.

2. З сілай кінуць, паваліць. Ж. аб падлогу.


жахну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

1. каго. Моцна спалохаць, выклікаць жах.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выбухнуць, успыхнуць, бліснуць (пра маланку, полымя і пад.).

|| незак. жаха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


жаць, жну, жнеш, жне; жнём, жняце́, жнуць; жні; жа́ты; незак., што.

Зразаць пад корань хлебныя злакі сярпамі ці пры дапамозе спецыяльных машын. Ж. жыта.

|| зак. зжаць, сажну́, сажне́ш, сажне́; сажнём, сажняце́, сажну́ць; сажні́; зжа́ты.


жва́васць гл. жвавы.


жваве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Станавіцца больш жвавым, ажыўленым.


жва́вы, -ая, -ае.

1. Поўны жыццёвых сіл; бадзёры, рухавы. Жвавае дзіця. Ж. работнік.

2. Ажыўлены, выразны, жыццярадасны (пра вочы, твар). Ж. погляд. Жвавыя вочы.

3. Бойкі, ажыўлены (пра гутарку). Жвавая гамонка.

4. Хуткі па тэмпе, шпаркі. Жвавыя рухі. Жвавыя коні.

|| наз. жва́васць, -і, ж. Небывалая ж.


жва́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Паўторнае перажоўванне жвачнымі жывёламі ежы, якая адрыгаецца ў поласць рота, а таксама сама гэта ежа. Жаваць жвачку.

2. Гумка, якая ўжыв. для жавання; жуйка.

3. перан. Нуднае, надакучлівае паўтарэнне аднаго і таго ж (разм.).


жва́чны, -ая, -ае.

1. Які жуе жвачку. Жвачныя жывёлы.

2. у знач. наз. жва́чныя, -ых. Падатрад млекакормячых атрада парнакапытных (авечкі, козы, буйная рагатая жывёла і інш.).


жвір, -у, м.

Асадачная горная парода ў выглядзе дробных каменьчыкаў, ужыв. ў будаўнічых, дарожных работах.

|| прым. жвіро́вы, -ая, -ае.


жвіры́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Крупінка жвіру.


жві́рысты, -ая, -ае.

З вялікай колькасцю жвіру. Ж. грунт.

|| наз. жві́рыстасць, -і, ж.


жгут, -а́, М жгуце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Эластычная гумавая трубка, бінт або іншы прадмет для перавязвання канечнасці, каб спыніць кровацячэнне. Налажыць ж.

2. Туга скручаны кавалак тканіны, пучок саломы і пад. Саламяны ж.

|| памянш. жгу́цік, -а, мн. -і, -аў, м.


жгу́цік, -а, мн. -і, -аў м.

1. гл. жгут.

2. Орган руху ў прасцейшых арганізмаў, які мае выгляд тонкай ніці.


жгу́цікавыя, -ых.

Назва класа прасцейшых арганізмаў, якія рухаюцца пры дапамозе жгуцікаў.


жда́нкі, -нак (разм.).

Тое, чаго чакаюць, на што спадзяюцца.

Жданкі паесці — не дачакаўшыся, страціць надзею на чый-н. прыход, прыезд і пад.


жлу́кта, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -кце, Т -ай (-аю), ж., мн.* -ы, -аў (разм.).

Пра таго, хто многа п’е.


жлу́кціць, -кчу, -кціш, -кціць; незак., што (разм.).

Многа і прагна піць. Ж. ваду. Ж. гарэлку.


жме́ня, -і, мн. -і, жмень, ж.

1. Далонь і пальцы рукі, складзеныя так, каб імі можна было зачэрпнуць або ўтрымаць што-н. Зачэрпваць жменяй.

2. Колькасць чаго-н., што змяшчаецца ў складзеную так руку. Ж. мукі.

3. перан., чаго. Зусім невялікая колькасць каго-, чаго-н. Ж. сена.

Поўнай жменяй — шчодра, не шкадуючы.

|| памянш. жме́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж. Засталася ж. байцоў.


жмі́нда, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзе, Т -ай (-аю), ж., мн.* -ы, -аў (разм., пагард.).

Вельмі скупы чалавек, скнара.


жму́ркі, -рак.

Гульня, у якой адзін з удзельнікаў з завязанымі вачамі ловіць астатніх.

Гуляць у жмуркі — хітраваць, утойваць што-н. ад каго-н.


жму́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; незак.

Прыплюшчваць вочы, сціскаючы павекі. Дзіця на сонцы жмурыцца.

|| зак. зажму́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца.


жму́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., што.

Сціскаючы павекі, прыкрываць, прыплюшчваць вочы. Ж. вочы ад яркага святла.

|| зак. зажму́рыць, -рыш, -рыць; -раны.


жмут, -а́, М жмуце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Невялікі скрутак чаго-н. Ж. дроту. Ж. вяровак.

|| памянш. жмуто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.


жне́йка, -і, ДМ жне́йцы, мн. -і, жне́ек, ж.

1. гл. жнец.

2. Тое, што і жняярка.


жнец, жняца́, мн. жняцы́, жняцо́ў, м.

Той, хто жне ўручную, сярпом.

|| ж. жняя́, -і́, мн. жне́і і (з ліч. 2, 3, 4) жняі́, жней.

|| ласк. жне́йка, -і, ДМ жне́йцы, мн. -і, жне́ек, ж.


жні́ва гл. жніво.


жні́вень, жні́ўня, м.

Восьмы месяц каляндарнага года, апошні летні месяц.

|| прым. жні́веньскі, -ая, -ае.


жніво́, -а́ і жні́ва, -а, н.

1. Уборка збожжавых культур жатнай тэхнікай.

2. Час такой уборкі. Ж. ў разгары.

3. Зжатая збажына; ураджай.

|| прым. жні́ўны, -ая, -ае. Жніўныя песні.


жняя́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Жатная машына.


жо́лаб, -а, мн. жалабы́, жалабо́ў, м.

1. Прадаўгаватае паглыбленне, зробленае ў чым-н., а таксама прыстасаванне з дошак, ліставога жалеза і пад. для сцёку вадкасцей або перасыпання чаго-н.

2. Кармушка для жывёлы.

|| памянш. жалабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. жалабо́вы, -ая, -ае.


жо́луд, -а, М -дзе, мн. жалуды́, жалудо́ў, м.

Плод дуба.

|| прым. жалудо́вы, -ая, -ае. Жалудовая шкарлупіна.


жо́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Замужняя жанчына ў адносінах да свайго мужа. У добрага мужыка — добрая ж. (прыказка).

|| ласк. жо́начка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. жо́нчын, -а, -ы.


жор, -у, м.

Перыяд, калі рыба з прагнасцю кідаецца на яду. Адразу пасля нерасту ў шчупакоў пачынаецца ж.


жо́раў, -рава, мн. -равы, -раваў, м.

Тое, што і журавель¹.


жо́рны, -аў.

Ручны млын з двух гладка абчасаных круглых камянёў, пры дапамозе якіх пераціраюць зерне на муку.

|| прым. жарнавы́, -а́я, -о́е.


жо́рсткі, -ая, -ае.

1. Крайне суровы, бязлітасны, неміласэрны. Ж. чалавек. Жорсткая расправа.

2. Вельмі моцны па сіле праяўлення, які пераўзыходзіць звычайную меру, ступень. Жорсткая барацьба. Жорсткія баі.

3. перан. Строгі, такі, які не дапускае выключэнняў. Ж. рэжым. Жорсткія ўмовы.

4. Пра ваду, якая ўтрымлівае шмат кальцыевых і магніевых солей.

|| наз. жо́рсткасць, -і, ж.


жо́ўклы, -ая, -ае.

Пажаўцелы, жоўты. Ж. ліст.


жо́ўкнуць, -ну, -неш, -не; жоўк, -кла; -ні; незак.

Рабіцца жоўтым, жаўцець. Жоўкнуць на асіне лісточкі.

|| зак. зжо́ўкнуць, -ну, -неш, -не; зжоўк, -кла; -ні і пажо́ўкнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; пажо́ўк, -кла.


жоўта... (а таксама жаўта...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. жоўты (у 1 знач.), напр.: жоўтавалосы, жоўтагаловы.


жо́ўты, -ая, -ае.

1. Які мае колер аднаго з сямі асноўных колераў спектра — сярэдняга паміж аранжавым і зялёным; колеру яечнага жаўтка. Жоўтая фарба.

2. перан. Згодніцкі, прадажны; нізкапробны. Жоўтая прэса.

3. Як састаўная частка некаторых батанічных, медыцынскіх, мінералагічных назваў. Жоўтая лілія.

Жоўтая ліхаманка — вострая заразная хвароба, якая распаўсюджана ў трапічных краінах.


жоўць¹, -і, ж.

1. Жоўта-зялёная горкая вадкасць, якую выдзяляе печань у кішэчнік.

2. перан. Злосць, раздражненне. У яе словах многа жоўці.

|| прым. жо́ўцевы, -ая, -ае (да 1 знач.).


жоўць², -і, ж. (спец.).

Жоўтая фарба. Цынкавая ж.


жрэц, жраца́, мн. жрацы́, жрацо́ў, м.

1. У старажытных рэлігіях: свяшчэннаслужыцель, які спраўляў богаслужэнне і выконваў абрад ахвярапрынашэння.

2. перан., чаго. Той, хто прысвяціў сябе служэнню чаму-н. (навуцы, мастацтву і пад.). Жрацы мастацтва.

|| ж. жры́ца, -ы, мн. -ы, жрыц.

|| прым. жрэ́цкі, -ая, -ае (да 1 знач.).


жрэ́цтва, -а, н.

1. Заняткі, абавязкі жраца.

2. зб. Саслоўе жрацоў.


жуда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж.

Тое, што і жудасць.


жу́дасны, -ая, -ае.

1. Поўны пачуцця страху, чаго-н. непрыемнага, жахлівага. Ж. сон. Жудасныя думкі.

2. перан. Надзвычай вялікі, вельмі моцны. Жудасная эксплуатацыя.

|| наз. жу́даснасць, -і, ж.


жу́дасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

Трывожнае пачуццё страху, адчуванне бяды; жах. Ж. напала на чалавека.


жу́жаль, -я, мн. -і, -яў, м.

Драпежны начны жук (шкоднік азімых).


жужа́льцы, -аў.

Вырасты, якія замяняюць заднія або пярэднія крылы ў некаторых насякомых.


жуі́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Той, хто шукае ў жыцці толькі асалоды, уцехі.


жуі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак. (уст.).

Жыць толькі асалодамі, уцехамі; весці разгульнае жыццё.


жук, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Насякомае з жорсткім надкрыллем. Майскі ж.

2. перан. Пра хітрага пранырлівага чалавека (разм., неадабр.).

|| памянш. жучо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 1 знач.).


жу́лік, -а, мн. -і, -аў, м.

Злодзей, які займаецца дробнымі пакражамі; ашуканец.

|| зб. жуллё, -я́, н. (разм.).


жулікава́ты, -ая, -ае.

1. Схільны жульнічаць, махляваць. Ж. чалавек.

2. Уласцівы жуліку; хітры. Ж. выгляд.

|| наз. жулікава́тасць, -і, ж.


жу́льніцтва, -а, н.

Занятак жуліка; ашуканства, махлярства.

|| прым. жу́льніцкі, -ая, -ае.


жу́льнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Карыстацца жульніцкімі прыёмамі; махляваць, ашукваць. Ж. у гульні.

|| зак. зжу́льнічаць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. жу́льнічанне, -я, н.


жупа́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Верхняе мужчынскае і жаночае адзенне з каляровага сукна ў палякаў, беларусаў і ўкраінцаў (гіст.). Які пан, такі і ж. (прыказка).

|| прым. жупа́нны, -ая, -ае.


жу́пел, -а, м.

1. Згодна з рэлігійнымі ўяўленнямі хрысціян: гарачая смала, падрыхтаваная ў пекле для пакарання грэшнікаў (уст.).

2. перан. Нешта страшнае, агіднае; пужала. Быць жупелам для каго-н.


жур, -у, м.

Негусты аўсяны кісель.


жураве́ль¹, -раўля́, мн. -раўлі́, -раўлёў, м.

Вялікая балотная пералётная птушка з доўгімі нагамі і шыяй, з доўгай прамой дзюбай. Шэры ж.

|| прым. жураўлі́ны, -ая, -ае. Жураўлінае курлыканне.


жураве́ль², -раўля́, мн. -раўлі́, -раўлёў, м.

Прыстасаванне пры калодзежы для даставання вады ў выглядзе доўгага шаста, які служыць рычагом.


жураві́ны, -ві́н, адз. журавіна, -ы, ж.

Ягадная вечназялёная расліна сямейства бруснічных, што расце на мохавых балотах, а таксама ягады гэтай расліны.

|| прым. жураві́навы, -ая, -ае і жураві́нны, -ая, -ае.


жураўляня́ і жураўлянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня жураўля¹.


журба́, -ы́, ж.

Пачуццё смутку, суму, тугі, душэўнай прыгнечанасці.


журбо́та, -ы, ДМ -бо́це, ж.

Тое, што і журба.


журбо́тны, -ая, -ае.

1. Ахоплены журбою, сумны, маркотны. Журботная песня. Журботныя вочы.

2. Які выклікае журбу, сум (пра час, выгляд чаго-н. і пад.). Журботная цішыня балот.

|| наз. журбо́тнасць, -і, ж.


журлі́вы, -ая, -ае.

Сумны, маркотны. Журлівая песня.

|| наз. журлі́васць, -і, ж.


журна́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кніга або сшытак для перыядычнага запісу падзей, здарэнняў і пад.

2. Школьная кніга для рэгістрацыі прысутнасці, уліку паспяховасці вучняў і запісу пройдзенага за дзень матэрыялу па адпаведных прадметах праграмы. Класны ж.

|| прым. журна́льны, -ая, -ае. Ж. запіс.


журналі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Літаратурны работнік, які займаецца журналістыкай.

|| ж. журналі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

|| прым. журналі́сцкі, -ая, -ае.


журналі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Літаратурна-публіцыстычная дзейнасць у газетах, часопісах, на радыё, тэлебачанні. Займацца журналістыкай.

2. зб. Перыядычныя выданні. Беларуская ж.


журча́ць і журчэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ць; незак.

1. Пра ваду: пераліваючыся, ствараць аднастайныя булькатлівыя гукі. Пад гарой журчаў ручаёк.

2. перан. Аднастайна, ціха гучаць (пра гутарку).

|| наз. журча́нне, -я, н.


журы́, нескл., н., зб.

Група спецыялістаў, якая прысуджае ўзнагароды і прэміі на конкурсах, выстаўках, спаборніцтвах. Ж. балетнага конкурсу. Судзейскае ж.


журы́цца, журу́ся, жу́рышся, жу́рыцца; незак.

Знаходзіцца ў стане журбы; маркоціцца, сумаваць па кім-, чым-н. Не журыся, сынку. Ж. па маці.


жу́хлы, -ая, -ае.

Такі, што страціў свежасць; няяркі, пацямнелы (пра фарбы, траву, лісце і пад.).

|| наз. жу́хласць, -і, ж.


жу́хнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; жух, жу́хла; незак.

Траціць свежасць колеру, станавіцца цьмяным. Фарбы ад часу жухнуць.

|| зак. зжу́хнуць, -не; -жух, -жу́хла і пажу́хнуць, -не; -жу́х, -жу́хла.


жучо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

1. гл. жук.

2. Тэхнічнае прыстасаванне для праслухоўвання (разм.).

3. Самаробная электрычная пробка (разм.).


жывагло́т, -а, М -ло́це, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Бязлітасны і жорсткі чалавек, здатны прыцясняць людзей і нажывацца за іх кошт.

|| ж. жывагло́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. жывагло́цкі, -ая, -ае.


жывадзёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

1. Той, хто забівае і здымае скуру з забітай жывёлы.

2. Пра жорсткага бязлітаснага чалавека.

|| ж. жывадзёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. жывадзёрскі, -ая, -ае.


жывако́ст, -у, М -сце, м.

Шматгадовая лекавая травяністая расліна сямейства бурачнікавых з вялікім лісцем і трубчастымі кветкамі фіялетавага, бэзавага або блакітнага колеру, якая расце ў сырых мясцінах.

|| прым. жывако́ставы, -ая, -ае.


жы́вапіс, -у, м.

1. Від выяўленчага мастацтва, звязаны з адлюстраваннем прадметаў і з’яў рэальнага свету пры дапамозе фарбаў. Школа жывапісу.

2. зб. Творы гэтага віду мастацтва. Станковы ж.

|| прым. жывапі́сны, -ая, -ае. Жывапісная майстэрня.


жывапі́сец, -сца, мн. -сцы, -сцаў, м.

Мастак, які займаецца жывапісам.


жывапі́сны, -ая, -ае.

1. гл. жывапіс.

2. Прыгожы, варты быць адлюстраваным у жывапісе. Ж. куток Беларусі.

3. перан. Вобразны, яркі, выразны (пра мову, стыль і пад.). Жывапіснае апавяданне.

|| наз. жывапі́снасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


жываро́дзячы, -ая, -ае.

Які дае патомства шляхам нараджэння жывых дзіцянят (пра жывёл). Жывародзячая яшчарка.


жывасі́лам, прысл.

Сілком, гвалтоўна. Забралі ж. і павезлі.


жы́васць гл. жывы.


жыватво́рны, -ая, -ае (высок).

Які дае жыццё, ажыўляе, умацоўвае сілы, энергію; дабратворны. Жыватворная сіла вясны. Ж. клімат.

|| наз. жыватво́рнасць, -і, ж.


жыве́ц, жыўца́, мн. жыўцы́, жыўцо́ў, м.

Маленькая жывая рыбка, якую чапляюць на кручок, каб злавіць буйную рыбу. Лавіць на жыўца.

|| прым. жыўцо́вы, -ая, -ае.


жывёла, -ы, мн. -ы, -вёл, ж.

1. Усякая жывая істота, арганізм, якія маюць здольнасць рухацца і адчуваць і харчуюцца ў адрозненне ад раслін гатовымі арганічнымі злучэннямі. Тыпы і віды жывёл. Беспазваночныя жывёлы. Дзікія жывёлы.

2. зб. Свойская сельскагаспадарчая скаціна. Накарміць жывёлу.

3. перан. Пра чалавека, які вызначаецца грубымі, нізкімі паводзінамі, учынкамі і пад. (разм., лаянк.).

|| прым. жывёльны, -ая, -ае. Ж. свет. Ж. арганізм. Жывёльныя пабуджэнні.


жывёла...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да жывёлы, напр.: жывёлабоец, жывёлагадовец, жывёлалячэбніца, жывёланарыхтоўка, жывёлапрамысловец.


жывёлаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па жывёлагадоўлі.


жывёлагадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Тое, што і жывёлавод.


жывёлагадо́ўля, -і, ж.

Галіна сельскай гаспадаркі, якая звязана з развядзеннем сельскагаспадарчай жывёлы.

|| прым. жывёлагадо́ўчы, -ая, -ае.


жывёліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Тое, што і жывёла (у 1 знач.), адна асобная жывёла. Пазваночная ж.


жывёльны, -ая, -ае.

1. гл. жывёла.

2. Такі, як у жывёл; падсвядомы, чыста фізіялагічны. Ж. страх.


жыві́льны, -ая, -ае (разм.).

Які жывіць, мацуе сілы. Жывільныя рэчывы.

|| наз. жыві́льнасць, -і, ж.


жыві́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Тое, што прыдае каму-, чаму-н. жывасць, прывабнасць, своеасаблівасць. Была ў яго свая адметная ж.


жыві́ца, -ы, ж.

Празрыстая смала, якая выступае на ствалах хвойных дрэў у месцах іх пашкоджання.

|| прым. жыві́чны, -ая, -ае. Ж. шкіпінар.


жыві́цца, жыўлю́ся, жы́вішся, жы́віцца; незак.

1. Харчавацца і здабываць харчаванне. Ластаўкі жывяцца насякомымі. Ж. падзённай работай.

2. Забяспечвацца ўсім неабходным для нармальнага існавання, развіцця, дзейнасці. Тканкі чалавечага арганізма жывяцца кіслародам. Расліны жывяцца сокамі з зямлі.

3. Мець для сябе выгаду, карысць; нажывацца. Ж. з чужога мазаля.

|| наз. жыўле́нне, -я, н.


жыві́ць, жыўлю́, жы́віш, жы́віць; незак., каго-што.

1. Ажыўляць, бадзёрыць. Цёплыя сонечныя прамяні жывілі зямлю. Крынічная вада жывіць свежасцю.

2. Забяспечваць чым-н. неабходным для нармальнага існавання. Вітаміны жывяць арганізм.

3. перан. Падтрымліваць што-н.; быць апорай для чаго-н. Добрыя весткі жывяць надзею.


жыво́т, -вата́, М -ваце́, мн. -ваты́, -вато́ў, м.

1. Частка цела ў чалавека і жывёл, у якой размешчаны органы стрававання. Боль у жываце.

2. Страўнік, кішэчнік (разм.). Купіць лякарства ад жывата. Благому жывату і пірог шкодзіць (прыказка).

Жывот падцягнула (безас.) — захацелася есці.

Качацца жыватом (разм.) — хварэць на жывот.

Падарваць жывот (жываты) са смеху — моцна смяяцца, аж заходзіцца.

Плячысты на жывот (жарт.) — ахвотнік паесці.

Хватацца за жывот — смяяцца да знямогі.


жыву́чы, -ая, -ае.

1. Жыццяздольны, вынослівы. Ж. арганізм. Жывучыя кветкі.

2. перан. Здольны доўга захоўвацца, існаваць. Жывучыя звычаі.

|| наз. жыву́часць, -і, ж.


жывы́, -а́я, -о́е.

1. Такі, які жыве, валодае жыццём; проціл. мёртвы. Жывая істота. Жывыя кветкі.

2. Які мае ацносіны да жывёльнага або расліннага свету. Жывая прырода.

3. Поўны жыццёвай энергіі, сіл; актыўны, дзейны. Хлопец быў малады, вясёлы, ж. Ж. тэмперамент. Жывая работа.

4. Сапраўдны, натуральны, арыгінальны. Жывая рэчаіснасць. Паказаць у творы жывых людзей. Ж. прыклад гераізму.

5. Бойкі, поўны руху, ажыўлены. Жывая дарога.

6. Выразны, яркі. Жывая мова рамана. Ж. паказ падзей. Жывыя ўспаміны.

7. Які сапраўды існуе, яшчэ не знік. Жывая граматычная форма. Жывая літаратурная мова.

8. Які захоўваецца ў памяці, не забываецца. Старыя будынкі — жывая гісторыя горада.

Жывая вага — вага жывой жывёліны (у процілегласць чыстай вазе мяса).

Жывая мова — мова, якой карыстаецца народ.

Жывая сіла (спец.) — людзі, жывёла (у адрозненне ад механізмаў, тэхнікі).

Жывое срэбра — ртуць.

Браць (узяць) за жывое (разм.) — даймаць (даняць) чым-н., расстройваць (расстроіць), прымушаць (прымусіць) нервавацца.

Жывая капейка — пра ўсё, што дае прыбытак, даход.

Жывая крыніца — пра тое, што існуе ў сваім першапачатковым, натуральным стане.

Жывая рана

1) рана, якая яшчэ не зажыла;

2) перан. вострае, нядаўняе гора, пакута.

Жывога месца няма (разм.) — пра вельмі збітага чалавека.

Жывое слова

1) вусная мова ў адрозненне ад пісьмовай;

2) яркая мова, цікавае слова, якое хвалюе слухача.

Жывы труп — пра вельмі слабага, худога, хворага, блізкага да смерці чалавека.

Зачапіць за жывое — усхваляваць, закрануўшы што-н. важнае для каго-н.

На жывую нітку (разм.) — нетрывала, на скорую руку (зрабіць што-н.).

Ні адной жывой душы (разм.) — нікога, ні аднаго чалавека.

Ні жывы ні мёртвы (разм.) — у стане вялікага страху.

|| наз. жы́васць, -і, ж. (да 3, 5 і 6 знач.).


жыга́ла, -а, мн. -ы, -га́л, н. (разм.).

Металічны востры прут, якім прапякаюць дзіркі ў дрэве, косці.


жыгу́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (разм.).

Пякучая крапіва з дробным круглым лісцем.

|| прым. жыгу́чы, -ая, -ае.


жы́жа, -ы, ж.

1. Тое, што і жыжка (у 1 знач.).

2. У дзіцячай лексіцы: агонь. Ж. кусь!


жы́жка, -і, ДМ -жцы, ж.

1. Цякучая сумесь вадкіх і цвёрдых рэчываў. Ж. з гразі і снегу.

2. Вадкая частка стравы. Зліць жыжку з супу.

|| памянш.-ласк. жы́жачка, -і, ДМ -чцы, ж.


жы́ла, -ы, мн. -ы, жыл, ж.

1. Назва крывяносных сасудаў.

2. Тое, што сухажылле (разм.). Сінія жылы на руках.

3. Трэшчына ў зямной кары, запоўненая горнай пародай, а таксама сама горная парода ў такой трэшчыне. Залатаносная ж.

4. Багністае месца з падземнай крыніцай (разм.).

5. Асобны провад кабелю. Провад з трох жыл.

Выцягваць жылы з каго (разм.) — мучыць якімі-н. даручэннямі, празмернымі патрабаваннямі.

Залатая жыла — вельмі багатая крыніца даходу.

Ірваць жылы (разм.) — вельмі цяжка працаваць.

Напінаць жылы (разм.) — напружвацца з усіх сіл.

На ўсе жылы, з усіх жыл (разм.) — на поўную сілу.

|| прым. жы́льны, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


жыле́ц, -льца́, мн. -льцы́, -льцо́ў, м.

Асоба, якая жыве ў доме, кватэры; жыхар. Жыльцы дома. Здаць жыльцу пакой.

|| ж. жылі́ца, -ы, мн. -ы, -ліц.

|| прым. жыльцо́ўскі, -ая, -ае.


жы́лісты, -ая, -ае.

1. З выпнутымі жыламі, вялікай колькасцю сухажылля. Жылістае мяса.

2. Мускулісты, сухарлявы (пра чалавека, часткі яго цела). Жылістыя рукі.

3. Дужы, вынослівы (разм.).

|| наз. жы́лістасць, -і, ж.


жы́лка¹, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Тое, што і жыла (у 1 знач.).

2. Тонкая ніцепадобная праслойка ў горнай пародзе, дрэве, якая вылучаецца колерам. Белы мармур з шэрымі жылкамі.

3. Ніцепадобнае патаўшчэнне ў лістах раслін і крылах насякомых.

|| памянш.-ласк. жы́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. жы́лачны, -ая, -ае.


жы́лка², -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

Схільнасць, здольнасць да якой-н. дзейнасці. Арганізатарская ж.


жыллё, -я́, н.

1. Месца, дзе жывуць людзі; населенае месца. Недалёка ад жылля.

2. Памяшканне (дом, хата, пакой і інш.), у якім хто-н. жыве. Атрымаць ж. Будаваць ж.

|| прым. жыллёвы, -ая, -ае. Жыллёвыя ўмовы.


жылпло́шча, -ы, ж.

Жылая плошча, памяшканне для жылля. Рост жылплошчы ў пасёлку.


жылы́, -а́я, -о́е.

1. Прызначаны для жылля. Жылыя будынкі. Будаўніцтва жылых дамоў.

2. Заняты пад жыллё. Жылое памяшканне.


жым, -у, мн. -ы, -аў, м.

У цяжкай атлетыцы: падняцце штангі на грудзі, а потым над галавой да поўнага выпрамлення рук.


жырава́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ру́е; незак.

1. Карміцца, нагульваць тлушч (пра звяроў, птушак, рыбу).

2. Разрастацца ў ствол замест плоданашэння (пра расліны) (разм.).

|| наз. жырава́нне, -я, н. (да 1 знач.), жыро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. (да 1 знач.) і жыр, -у, м. (да 1 знач.; разм.).


жырандо́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж. (уст.).

1. Падвесны фігурны падсвечнік для некалькіх свечак; люстра².

2. Фантан з некалькімі струменямі.


жыра́фа, -ы, мн. -ы, -ра́ф, ж.

Афрыканская плямістая жвачная жывёліна з вельмі доўгай шыяй і доўгімі нагамі.

|| прым. жыра́фавы, -ая, -ае.


жыро́ўка¹ гл. жыраваць.


жыро́ўка², -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (разм.).

Дакумент, па якім робіцца аплата, разлік за карыстанне чым-н.

|| прым. жыро́вачны, -ая, -ае.


жы́та, -а, М жы́це, н.

1. Аднагадовая расліна сямейства злакавых, зерне якой скарыстоўваецца для прыгатавання хлеба. Ж. красуе.

2. Зерне гэтай расліны. Ссыпаць ж. ў мяшкі.

3. толькі мн. (жыты́, -о́ў). Жытнія палі.

|| памянш.-ласк. жытцо́, -а́, н.

|| прым. жы́тні, -яя, -яе і жытнёвы, -ая, -ае.


жы́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Багатая хлебародная вобласць краіны, якая забяспечвае хлебам іншыя мясцовасці.


жы́тнішча, -а, н.

1. Поле, з якога сабралі жыта або на якім папярэдняй культурай было жыта.

2. Іржышча на жытнім полі. Зямля шчацінілася леташнім жытнішчам.


жытня́к, -у́, м.

Шматгадовая кармавая травяністая расліна сямейства злакавых. Ж. разросся на палетках.


жыўле́нне гл. жывіцца.


жы́ўнасць, -і, ж., зб. (разм.).

Усякія дробныя жывыя істоты, а таксама дробная свойская жывёла. Хатняя ж.: куры, парасяты, козы і трусы.


жыўцо́вы гл. жывец.


жыўцо́м, прысл. (разм.).

1. У жывым стане, жывым. Узяць ваўка ж.

2. Гвалтоўна, жывасілам. Вырваць дрэўца ж.

Жыўцом з’есці (праглынуць) (разм.) — нападкамі, ганеннем звесці са свету, загубіць.


жы́ўчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Жывы, рухавы чалавек (разм.).

2. Прыкметнае для вока біццё артэрыі (пераважна на скроні; разм.).

3. Мужчынская палавая клетка; сперматазоід.


жыха́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Той, хто жыве дзе-н.; насельнік. Жыхары Беларусі.

2. Той, хто жыве ў памяшканні; жылец.

Ж. з пятай кватэры.

|| ж. жыха́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


жыха́рства, -а, н.

1. Пражыванне ў якім-н. месцы. Месца пастаяннага жыхарства.

2. зб. Жыхары, насельніцтва. Ж. нашай вёскі.


жыціе́, -я́, мн. -і́, -цій, н. (кніжн.).

Жыццеапісанне святога. Жыціі святых.

|| прым. жыці́йны, -ая, -ае. Жыційная літаратура.


жы́цца, жыве́цца; безас., незак., каму (разм.).

1. з прысл. Пра наяўнасць тых або іншых умоў жыцця. Добра яму жывецца.

2. з адмоўем. Няма жадання або не падабаецца дзе-н. жыць. Не жывецца мне без сына. Не жывецца бацьку ў новай хаце.


жыцце... (а таксама жыцця...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да жыцця, напр.: жыцценебяспечны, жыццеўстойлівасць, жыццеўладкаванне.


жыццеадчува́нне, -я, н.

Успрыманне жыцця, навакольнай рэчаіснасці. Радаснае ж.


жыццезабеспячэ́нне, -я, н.

Стварэнне неабходных умоў для нармальнай жыццядзейнасці каго-, чаго-н. Ж. ў экстрэмальных умовах. Сістэма жыццезабеспячэння.


жыццеразуме́нне, -я, н.

Сукупнасць поглядаў аб навакольнай рэчаіснасці; светапогляд.


жыццесцвярджа́льны, -ая, -ае.

Прасякнуты бадзёрасцю, аптымістычнымі адносінамі да жыцця. Жыццесцвярджальнае мастацтва.

|| наз. жыццесцвярджа́льнасць, -і, ж.


жыццё, -я́, н.

1. Сукупнасць з’яў, якія адбываюцца ў арганізмах, асобая форма існавання і руху матэрыі, якая ўзнікла на пэўным этапе яе развіцця. Узнікненне жыцця на Зямлі. Ж. раслін. Законы жыцця.

2. Фізіялагічнае існаванне чалавека, раслін, усяго жывога ад зараджэння да смерці. Ж. — бясцэнны дар.

3. Час такога існавання ад яго ўзнікнення да канца, а таксама ў які-н. яго перыяд. Кароткае ж. Пад канец жыцця. Ж. пражыць — не поле перайсці (прыказка).

4. Дзейнасць грамадства і чалавека ў розных праявах. Грамадскае ж. Вясковае ж.

5. Навакольная рэчаіснасць. Сувязь навукі з жыццём. Правесці прапанову ў ж.

6. Ажыўленне, праяўленне дзейнасці, энергіі. На вуліцы чулася ж.

Аддаць жыццё за каго-, што-н. — памерці, ахвяраваць сабой.

Даць жыццё каму-н. — нарадзіць каго-н. (высок.).

Кончыць жыццё — памерці.

Не ад добрага жыцця — з гора, з бяды, не па сваёй ахвоце.

Не на жыццё, а на смерць — не шкадуючы жыцця.

Паміж жыццём і смерцю — знаходзіцца ў вельмі небяспечным стане.

Паплаціцца жыццём — загінуць.

Пуцёўка ў жыццё — веды, навыкі і пад., якія даюць магчымасць займацца працоўнай дзейнасцю.

Пытанне жыцця або смерці — пра што-н. вельмі важнае, рашаючае.

|| прым. жыццёвы, -ая, -ае (да 1—4 знач.).


жыццёвы, -ая, -ае.

1. гл. жыццё.

2. Важны, істотны для жыцця, неабходны для людзей. Жыццёвыя прапановы. Жыццёвыя інтарэсы.

3. Узяты з жыцця; праўдападобны. Ж. вобраз. Жыццёвая сітуацыя.

|| наз. жыццёвасць, -і, ж.


жыцця... (гл. жыцце...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «жыцце...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: жыццядзейны, жыццяздольны, жыццялюб, жыццярадасны.


жыццядзе́йны, -ая, -ае.

1. Здольны выконваць жыццёвыя функцыі. Ж. орган.

2. перан. Дзейны, энергічны. Ж. розум.

|| наз. жыццядзе́йнасць, -і, ж.


жыццяздо́льны, -ая, -ае.

Здольны існаваць і развівацца, падтрымліваць і захоўваць жыццё. Ж. арганізм. Ж. калектыў.

|| наз. жыццяздо́льнасць, -і, ж.


жыццялю́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто любіць жыццё. Гэта быў сапраўдны ж.


жыццяпі́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Апісанне чыйго-н. жыцця; біяграфія. Кароткі ж.


жыццяра́дасны, -ая, -ае.

Які радуецца жыццю, не ведае тугі. Ж. чалавек. Жыццярадасная натура.

|| наз. жыццяра́даснасць, -і, ж.


жыць, жыву́, жыве́ш, жыве́; жывём, жывяце́, жыву́ць; жыў, жыла́, -ло́; незак.

1. Быць жывым, існаваць, знаходзіцца ў працэсе жыцця. Доўга ж. Расліны не могуць ж. у цемнаце.

2. перан., чым і без дап. Быць ажыўленым, абуджаным чым-н., поўным руху. Дарога дзень і ноч жыла.

3. Існаваць, мець месца (пра думкі, пачуцці і пад.). У народзе жыве ўпэўненасць у перамозе справядлівасці.

4. Знаходзіцца, пражываць дзе-н., сярод каго-н. Ж. у Мінску.

5. чым, з чаго і на чым. Падтрымліваць сваё існаванне чым-н. Ж. сваёй працай. Ж. з агарода.

6. перан., кім-чым. Быць захопленым, занятым кім-, чым-н. Ж. надзеяй. Ж. тэатрам. Ж. дзецьмі.

7. кім і з прысл. Весці які-н. спосаб жыцця, знаходзіцца ў тых або іншых умовах. Ж. багата. Ж. весела. Ж. бабылём.

8. Быць у якіх-н. ацносінах з кім-н. Ж. дружна з суседзямі. Ж. душа ў душу.

Жыць з мазаля (разм.) — здабываць сродкі для жыцця сваёй уласнай працай.

Жыць чужым розумам — прытрымлівацца чужой думкі, не маючы сваёй.

Жыць як набяжыць (прымаўка) — жыць так, як дыктуюць абставіны.

Няхай жыве! — пажаданне поспеху, росквіту.

(Сам) Бог жыве — пра добрыя ўмовы жыцця, працы.

У горы жыць ды з перцам есці (прымаўка; іран.) — пра жаданне мець што-н. пры адсутнасці ўмоў.


жэлаці́н, -у, м. і жэлаці́на, -ы, ж.

Бялковае рэчыва жывёльнага паходжання, раствор якога пры ахаладжэнні пераходзіць у студзяністы стан (выкарыстоўваецца ў кулінарыі, медыцыне і пад.).

|| прым. жэлаці́навы, -ая, -ае.


жэле́, нескл., н.

1. Салодкая студзяністая страва, прыгатаваная з жэлаціну, фруктовых і ягадных сокаў, малака і пад.

2. Студзяністая маса, якая атрымліваецца пры працяглай варцы мяса, рыбы, касцей.

|| прым. жэле́йны, -ая, -ае.


жэ́мчуг, -у, мн. -і, -аў, м.

Цвёрдае рэчыва, якое здабываецца з ракавін некаторых малюскаў і мае форму зярнят і шарыкаў белага, ружовага (радзей чорнага) колеру, ужыв. як каштоўнае ўпрыгожанне. Нітка жэмчугу.

|| прым. жамчу́жны, -ая, -ае. Ж. промысел. Жамчужнае зерне.


жэньшэ́нь, -ю, м.

Далёкаўсходняя травяністая расліна сямейства араліевых, корань якой выкарыстоўваецца як лекавы і танізуючы сродак. Ж. — корань жыцця.

|| прым. жэньшэ́невы, -ая, -ае.


жэ́рабя, -я, н.

1. Умоўны знак (дробная рэч, паперка і пад.), што выцягваецца наўгад з шэрагу такіх жа прадметаў пры вызначэнні права на што-н., чарговасці і пад. Цягнуць ж.

2. перан. Лёс, доля.


жэ́рах, -а, мн. -і, -аў, м.

Прэснаводная драпежная рыба сямейства карпавых з чырванаватымі ніжнімі плаўнікамі.


жэ́рдка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Шост з доўгага тонкага ствала дрэва, ачышчанага ад галля.

|| зб. жэ́рдзе, -я, н.

|| памянш.-ласк. жэ́рдачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. жардзяны́, -а́я, -о́е.


жэ́рці, жару́, жарэ́ш, жарэ́; жаро́м, жараце́, жару́ць; жор, жэ́рла; жары́; незак., каго-што і без дап. (разм.).

Прагна і многа есці (пра жывёл, чалавека; груб.).

|| зак. зжэ́рці, зжару́, зжарэ́ш, зжарэ́; зжаро́м, зжараце́, зжару́ць; зжор, зжэ́рла; зжары́; зжо́рты.


жэст, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Рух рукі, галавы, які абазначае што-н. або суправаджае размову. Энергічны ж. Мова жэстаў.

2. перан. Які-н. наўмысны ўчынак, разлічаны на знешні эфект. Зрабіць высакародны ж. Гэта ўсяго толькі ж.


жэстыкулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; незак.

Рабіць жэсты (у 1 знач.). Ж. міліцэйскім жазлом.

|| наз. жэстыкулява́нне, -я, н.


жэстыкуля́цыя, -і, ж.

Манера жэстыкуляваць; жэсты. Энергічная ж.

|| прым. жэстыкуляцы́йны, -ая, -ае і жэстыкулято́рны, -ая, -ае (спец.).


жэто́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Металічны знак, які паказвае на прыналежнасць да якой-н. арганізацыі або выдаецца на памяць аб якой-н. падзеі. Сярэбраны ж.

2. Кружок з металу, пластмасы, які служыць умоўным знакам чаго-н., дае права на што-н. Атрымаць ж. у гардэробе. Купіць ж. у метро.

|| прым. жэто́навы, -ая, -ае.


жэ́ўжык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Свавольнік, гарэза (звычайна пра дзяцей). Супакою няма ад гэтых жэўжыкаў.


з (перад некаторымі спалучэннямі зычных — са), прыназ.

I. з Р.

1. Ужыв. пры абазначэнні напрамку дзеяння адкуль-н., крыніцы, месца, адкуль выходзіць што-н. Выйсці з хаты. Прывесці з вёскі. Выпіска з пастановы. Стральба з гармат.

2. Ужыв. пры абазначэнні месца, прадмета, ад якога аддзяляецца, адыходзіць што-н. Зваліцца са страхі. Зняць з паліцы. Скінуць з плячэй. Пайсці з працы.

3. Ужыв. пры абазначэнні месца, сферы дзеяння, адкуль зыходзіць што-н., адкуль прыходзіць хто-н. Шум з вуліцы. Вярнуцца з вакзала. Уваход з завулка.

4. Ужыв. пры абазначэнні асобы ці прадмета паводле іх паходжання, прабывання дзе-н. Пісьмо з бацькаўшчыны. Рабочы з ліцейнага завода.

5. Ужыв. пры абазначэнні месцазнаходжання прадмета ці асобы, што ўтвараюць дзеянне. Страляць з гары. Удар з тылу. Зайсці з другога боку вёскі.

6. Ужыв. пры абазначэнні прадмета, з’явы, часу, асобы і пад., ад якіх пачынаецца, узнікае што-н. Акінуць поглядам з галавы да ног. З маленства. Пачнём з вас. Заняты з раніцы.

7. Ужыв. пры абазначэнні прадмета, які падвяргаецца чаму-н. або які служыць адзінкай адліку. Пошліна з тавару. З яго ўзялі тры рублі. Сабраць па пяцьдзясят цэнтнераў пшаніцы з гектара.

8. Ужыв. для абазначэння прадмета, які служыць узорам, арыгіналам, крыніцай чаго-н. Пісаць партрэт з каго-н. Копія з карціны. Пераклад з беларускай мовы.

9. Ужыв. пры ўказанні на дастатковасць чаго-н. для каго-н. Хопіць з вас гэтага.

10. Абазначае выдзяленне часткі якога-н. цэлага. Адно з двух.

11. Ужыв. пры абазначэнні з’яў, прадметаў і пад., пры дапамозе якіх што-н. робіцца. Стараецца з усіх сіл. Дапамагаць з апошняга.

12. Абазначае ўласцівасць чаго-н. па саставе, матэрыяле. Дом з цэглы. Абед з трох страў.

13. Абазначае змяненне, ператварэнне чаго-н. у што-н. З пасёлка ўзнік горад.

14. На аснове чаго-н. З дазволу. З чыйго-н. адабрэння.

15. З прычыны, у выніку чаго-н. Заспяваць з радасці. Заплакаць з гора. Сказаць са злосці.

16. Пры дапамозе чаго-н., якім-н. чынам. Узяць з бою. Карміць з лыжачкі.

II. з В. Прыблізна, амаль. Пражыць з паўгода. Рыбіна важыла з кілаграм. Ростам з мяне.

III. з Т.

1. Указвае на сумеснасць, удзел у адным і тым жа дзеянні або стане дзвюх ці больш асоб, прадметаў, а таксама на суправаджэнне адной асобы ці прадмета іншымі пры ажыццяўленні якога-н. дзеяння, пры якім-н. стане. Я з табой. Мы з ім. Брат з сястрой. Узяць з сабой. Раіцца з сябрамі. Згадзіцца з кім-н. Пазнаёміць з прыяцелем.

2. Указвае на злучэнне, змацаванне аднаго і другога, а таксама на сумежнасць, блізкасць. Межавацца з Літвой. Звязаць адзін пакунак з другім. Злучыць падстанцыю з гарадской тэлефоннай сеткай.

3. Указвае на наяўнасць чаго-н. у чым-н., валоданне чым-н. Пірог з грыбамі. Хлеб з малаком. Дзіця з музыкальнымі здольнасцямі. Дзяўчына з кнігай у руках.

4. Ужыв. пры абазначэнні з’явы або стану, якім суправаджаецца якое-н. дзеянне. Слухаць з усмешкай. Чакаць з нецярпеннем. Пабегла з крыкам. Знайсці з цяжкасцю. Вайсковыя часці адыходзілі з боем.

5. Ужыв. пры абазначэнні сродку, з дапамогай якога ажыццяўляецца дзеянне. Адправіць пакет з пасыльным. Змагацца са зброяй у руках.

6. Указвае на асобу ці прадмет, на якія распаўсюджваецца дзеянне, стан. Справіцца з цяжкасцямі. Сабрацца з сіламі. Няўважліва абысціся з наведвальнікам. З ім здарылася бяда. Марудзіць з адказам. Як справы з дысертацыяй? У яе дрэнна з сэрцам.

7. Ужыв. пры наступленні чаго-н. З часам усё наладзіцца. З надыходам вясны прырода ажывае. З гадамі густы мяняюцца. Усё перайначылася з яго прыездам.

8. Ужыв. пры абазначэнні мэты дзеяння. Звярнуцца з просьбай. Прыйсці з рапартам.


з..., прыстаўка.

Ужыв. перад звонкімі зычнымі, напр.: збіць, звезці, здужаць, змалоць, зрушыць.


з’..., прыстаўка.

Ужыв. перад ётаванымі галоснымі «е», «ё», «ю», «я», напр.: з’есці, з’ёлкнуць, з’юдашыць, з’яўленне.


за, прыназ.

I. з В і Т.

1. Па той бок, па-за, ззаду каго-, чаго-н. Ступіць за парог. Стаяць за парогам. Паехаць за горад. Жыць за горадам. Услед за кім-н. Ідзіце за мной. Заткнуць за пояс сякеру. З кінжалам за поясам. Паставіць за куфар. Стаяць за куфрам. Камень за пазухай.

2. Каля, вакол чаго-н. Сесці за стол. Сядзець за сталом. Усадзіць дзяцей за ўрокі. Сядзець за ўрокамі. Узяцца за яду. Маўчаць за ядой. Узяцца за работу. Сядзець за работай.

3. Абазначае накіраванасць дзеяння на асобу ці прадмет. Барацьба за мір. Непакоіцца за дзяцей. Наглядаць за дзецьмі. Сачыць за чысцінёй. Змагацца за чысціню.

4. Абазначае адносіны, звязаныя з замужжам. Выйсці (замуж) за каго-н. Быць (замужам) за кім-н.

5. Па прычыне чаго-н. Хваліць за кемлівасць. Караць за здраду. За ветрам нічога не чуваць. За работай не мае вольнай хвіліны.

II. з В.

1. Указвае на асобу або прадмет, які ахоплівае, да якога дакранаюцца пры накіраванні на яго руху. Узяць за плечы. Павітацца за руку.

2. Звыш якой-н. мяжы. Ёй ужо за пяцьдзясят. Гутарка цягнулася за поўнач. Мароз быў за трыццаць градусаў.

3. Ужыв. пры абазначэнні асобы, прадмета і пад., з якімі параўноўваецца, супастаўляецца хто-, што-н. Старэйшы за брата. Цвярдзейшы за камень. Праўда даражэй за золата (прыказка). Ты гэта зробіш лепш за мяне.

4. Указвае на адлегласць, у межах якой што-н. знаходзіцца. За дваццаць кіламетраў адгэтуль.

5. Да якой-н. часавай або прасторавай мяжы. За год да вайны. За два кіламетры ад вёскі.

6. На працягу якога-н. тэрміну. Заработак за год. За ноч падмарозіла. Падрос за лета. За апошні час.

7. Замест каго-н., у якасці каго-, чаго-н. Узяць за ўзор. Мы за вас гэта зробім. Застацца за брыгадзіра. Палічыць каго-н. за свайго знаёмага.

8. Ужыв. пры абазначэнні прафесіі. Вучыцца за настаўніка.

9. У абмен на што-н., пры абазначэнні цаны, за якую купляецца або прадаецца што-н. Заплаціць за работу. Набыць за грошы. Купіць за адзін мільён рублёў.

10. Дзеля, у імя, у карысць каго-, чаго-н. Змагацца за Радзіму. Галасаваць за прапанову.

III. з Т.

1. Непасрэдна пасля, адно ўслед за другім. За цёплай восенню наступіла халодная зіма. Чытаць кнігу за кнігай. Дзень за днём. Ідзе месяц за месяцам.

2. У час чаго-н. Сустракаліся за работай.

3. Абазначае асобу, з’яву і пад., у бытнасць, перыяд дзейнасці якіх адбываецца што-н. За бацькамі лёгка жывецца. Звозіць снапы за пагодай.

4. З мэтай атрымаць, здабыць, дасягнуць. У пагоні за прыбыткам.

5. Указвае на асобу або прадмет, ад якіх залежыць што-н. Кніга лічыцца за табой. Цяпер справа толькі за грашамі. Слова за вамі. За ім водзяцца грашкі. За ёй лічыцца доўг. Чарга за табой.

6. Указвае на знешнюю адзнаку чаго-н. Адказ за подпісам дырэктара. Пісьмо за нумарам

2.

IV.

1. у знач. вык. Згодзен (разм.). Хто за? Я за; хто супраць?

2. у знач. наз. Доказ у карысць чаго-н. (разм.). Узважыць усе за і супраць.


за..., прыстаўка.

I. Утварае дзеясловы са знач.:

1) пачатак дзеяння, напр.: заапладзіраваць, захварэць, закрычаць, заспяваць, забегаць, замахаць;

2) закончанасць, вынік дзеяння або стану, напр.: забяліць, завязаць, запакаваць, засохнуць, зацвярдзець;

3) выхад дзеяння за межы звычайнага або дапушчальнага, напр.: забавіцца, загаварыцца, захваліць;

4) распаўсюджанне дзеяння за якія-н. межы, напр.: заехаць (за дом), зайсці (за сцяну), заслаць (на край свету);

5) адхіленне ўбок ад асноўнага напрамку руху з кароткачасовым спыненнем, напр.: забегчы, заехаць, заглянуць (да знаёмых).

II. Утварае назоўнікі, прыметнікі, прыслоўі са знач.: які знаходзіцца на тым баку чаго-н., ззаду або за межамі чаго-н., напр.: заакіянскі, завуголле, загарадны, задворкі, залетась, заўчора.

III. Утварае якасныя прыметнікі і прыслоўі і абазначае перавышэнне якасці, напр.: завельмі, завузкі, завялікі, замнога, занадта.

IV. Утварае прыслоўі са знач.: у межах таго перыяду, які называецца словам без прыстаўкі; да наступлення новага перыяду, напр.: замалада, засветла, зацемна, зацепла.


заа... (гл. зоа...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «зоа...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: заалогія, заапарк, заатэхнік, зааферма, зааэкспарт.


заадно́, прысл.

1. Сумесна, у згодзе з кім-н. (быць, дзейнічаць). Я з. з сябрамі.

2. Адначасова з чым-н., мімаходам. Захапі там з. і вядро ў хату.


заакія́нскі, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за акіянам, які прыбыў, прывезены з-за акіяна. Заакіянскія краіны. З. місіянер. Заакіянскія тавары.


заакці́раваць гл. акціраваць.


заало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае жывёльны свет.

|| прым. заалагі́чны, -ая, -ае. З. парк (месца, дзе ўтрымліваюцца для паказу жывёлы). З. атлас.


заапа́рк, -а, мн. -і, -аў, м.

Заалагічны парк.

|| прым. заапа́ркаўскі, -ая, -ае (разм.).


заара́ць¹, -ару́, -арэ́ш, -арэ́; -аро́м, -араце́, -ару́ць; -ары́; заара́ны і заво́раны; зак., што.

Аручы, засыпаць зямлёй. З. лубін. З. носам зямлю (перан.: упасці ніцма; разм.).

|| незак. заво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


заара́ць², -ару́, -арэ́ш, -арэ́; -аро́м, -араце́, -ару́ць; -ары́; зак. (разм.).

Пачаць араць.

|| незак. заво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


заарганізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак., каго-што (разм., неадабр.).

Арганізуючы, надаць справе фармальны характар, не даць праявіцца ініцыятыве.

|| наз. заарганізава́насць, -і, ж.


заарка́ніць гл. арканіць.


зааса́д, -а, М -дзе, мн. -ы́, -о́ў, м.

Заалагічны сад.

|| прым. зааса́даўскі, -ая, -ае (разм.).


заасфальтава́ць гл. асфальтаваць.


заатэ́хнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па заатэхніі.


заатэ́хніка, -і, ДМ -ніцы, ж.

Тое, што і заатэхнія.

|| прым. заатэхні́чны, -ая, -ае.


заатэ́хнія, -і, ж.

Навука аб развядзенні, утрыманні і выкарыстанні сельскагаспадарчых жывёл.

|| прым. заатэхні́чны, -ая, -ае.


заахво́ціцца, -во́чуся, -во́цішся, -во́ціцца; зак., чым.

Адчуць жаданне, ахвоту да чаго-н.

|| незак. заахво́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заахво́ціць, -во́чу, -во́ціш, -во́ціць; -во́чаны; зак., каго (што).

Выклікаць ахвоту да чаго-н., жаданне займацца чым-н. З. да вучобы.

|| незак. заахво́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заахво́чванне, -я, н.


заахво́чвальны, -ая, -ае.

Прызначаны для заахвочвання. Заахвочвальная ўзнагарода. Заахвочвальныя прэміі.


заахво́чванне, -я, н.

1. гл. заахвоціць.

2. Тое, што заахвочвае каго-н. да чаго-н.; пахвала, узнагарода. Атрымаць з. ад кіраўніцтва.


забабо́нны, -ая, -ае.

Прасякнуты забабонамі, заснаваны на забабонах. Забабонныя людзі.

|| наз. забабо́ннасць, -і, ж.


забабо́ны, -аў.

Вера ў таямнічыя сілы, у тое, што некаторыя з’явы і падзеі з’яўляюцца праяўленнем звышнатуральных сіл; прымхі.


заба́ва, -ы, мн. -ы, -ба́ў, ж.

Гульня, пацеха або тое, што забаўляе, весяліць. Дзіцячыя забавы.


заба́віцца, -ба́ўлюся, -ба́вішся, -ба́віцца; зак.

1. Затрымацца дзе-н. даўжэй, чым меркавалася; запазніцца. З. ў горадзе.

2. Загуляцца. Дзяўчынка забавілася лялькамі.


забагаце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Стаць багатым; разбагацець.


забада́ць гл. бадаць.


забалабо́ніць, -ню, -ніш, -ніць; зак. (разм.).

1. Зазвінець, забрынкаць.

2. Пачаць гаманіць, балбатаць.


забаламу́ціць гл. баламуціць.


забалаці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак., каго (што).

Не выбраць пры балаціроўцы. З. кандыдата.


за́балаць, -і, мн. -і, -яў і -ей, ж. (разм.).

Забалочанае месца.


забалбата́цца, -бачу́ся, -бо́чашся, -бо́чацца; -бачы́ся; зак. (разм.).

Захапіцца балбатнёй.


забалбата́ць, -бачу́, -бо́чаш, -бо́ча; -бачы́; зак. (разм.).

1. Пачаць балбатаць. Нешта забалбатаў і пайшоў.

2. Забулькатаць, забулькаць (пра ваду і пад.).


забале́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -лі́ць; зак.

Пачаць балець. Забалелі вочы.


забало́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; зак.

Ператварыцца ў балота. Бераг забалоціўся.

|| незак. забало́чвацца, -аецца.


забало́чаны, -ая, -ае.

Які ператварыўся ў балота, стаў топкім. З. луг.

|| наз. забало́чанасць, -і, ж.


забальзамава́ць гл. бальзамаваць.


забаранава́ць гл. баранаваць.


забарані́ць, -раню́, -ро́ніш, -ро́ніць; -ро́нены; зак.

1. каму што або з інф. Не дазволіць што-н. рабіць. З. курэнне. З. ірваць кветкі на клумбах.

2. што. Прызнаўшы грамадска шкодным, непатрэбным, не дапусціць да прымянення, карыстання. З. прапаганду вайны. З. азартныя гульні.

|| незак. забараня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. забаро́на, -ы, ж.


забаро́нны, -ая, -ае.

Які з’яўляецца забаронай, забяспечвае забарону. Забаронныя меры. Забаронная зона.

|| наз. забаро́ннасць, -і, ж.


забарса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак. што.

Працягнуць аборы ў вушкі лапця.


за́барсні, -яў, адз. за́барсня, -і, ж. (гіст.).

Вяровачныя петлі, пры дапамозе якіх лапаць прымацоўваецца да нагі.

|| прым. за́барсневы, -ая, -ае.


забарыкадава́цца гл. барыкадаваць.


забарыкадава́ць гл. барыкадаваць.


забастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; зак.

Аб’явіць забастоўку, пачаць баставаць.


забасто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Арганізаванае масавае спыненне работы на прадпрыемстве з мэтай дабіцца выканання якіх-н. патрабаванняў; стачка. Усеагульная з. Аб’явіць забастоўку.

|| прым. забасто́вачны, -ая, -ае. З. камітэт.


забасто́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Удзельнік забастоўкі.

|| ж. забасто́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. забасто́ўшчыцкі, -ая, -ае (разм.).


забасці́ гл. басці.


за́баўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -бавак, ж.

1. Тое, што і забава.

2. Рэч, якая служыць для гульні дзецям; цацка.


забаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

1. Праводзіць час у забавах. З. дзіцячымі гульнямі.

2. кім-чым і з чым. Абыходзіцца з кім-, чым-н. як з цацкай, забаўкай. З. з веерам.


забаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., каго (што).

Весяліць, пацяшаць чым-н. цікавым, забаўным. З. дзяцей цацкамі. З. публіку.


заба́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які ўмее пацяшаць, забаўляць.

|| ж. заба́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


заба́ўны, -ая, -ае.

Такі, які можа пацешыць, развесяліць; дзіўны, цікавы. З. чалавек. Забаўная гісторыя. Забаўнае здарэнне.

|| наз. заба́ўнасць, -і, ж.


забе́г, -у, мн. -і, -аў, м.

У спорце: бег на пэўную адлегласць. З. на пяцьсот метраў.


забе́гацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Стаміцца ад беганіны. За дзень зусім забегаўся.


забе́гаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць бегаць. У хваляванні з. па пакоі.


забе́гчы, -бягу́, -бяжы́ш, -бяжы́ць; -бяжы́м, -бежыце́, -бягу́ць; забе́г, -гла; -бяжы́; зак.

1. Бегучы, трапіць куды-н. Цяля забегла ў агарод.

2. Зайсці куды-н. мімаходам, на кароткі час (разм.). З. да знаёмых.

3. Бегучы, аддаліцца на значную адлегласць. Хлопчык забег далёка ў поле.

4. Бегучы, зайсці збоку або абагнаць каго-н. З. наперад (таксама перан.: пачаць рабіць што-н. раней часу).

|| незак. забяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


забе́лка гл. забяліць.


забе́льванне гл. забяліць.


забе́льваць гл. забяліць.


забеспячэ́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м. (разм.).

Работнік органаў забеспячэння.


забеспячэ́нне, -я, н.

1. гл. забяспечыць.

2. Тое, чым забяспечваюць каго-, што-н. (матэрыяльныя каштоўнасці, грошы і пад.). Грамадзяне нашай краіны маюць права на матэрыяльнае з. ў старасці.

3. Сукупнасць мерапрыемстваў па задавальненні матэрыяльных патрэб насельніцтва, якіх-н. арганізацый. Органы забеспячэння. Прадуктовае з.

|| прым. забеспячэ́нскі, -ая, -ае. Забеспячэнскія арганізацыі.


забетанава́ць гл. бетанаваць.


забіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. забіць¹.

2. без дап. Пападаць, пранікаць (пра струмені вады, снег і пад.). Прыкрыць брызентам, каб дождж не забіваў.

3. Душыць, мучыць (пра кашаль). Кашаль забівае.


забінтава́цца гл. бінтаваць.


забінтава́ць гл. бінтаваць.


забіра́нне гл. забраць.


забіра́цца гл. забрацца.


забіра́ць гл. забраць.


забі́цца¹, -б’ю́ся, -б’е́шся, -б’е́цца; -б’ёмся, -б’яце́ся, -б’ю́цца; зак.

1. Ударыўшыся, разбіцца насмерць. З. пры падзенні.

2. Забрацца, схавацца куды-н. (разм.). З. ў куток.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Закупорыцца, засмеціцца. Труба забілася пяском.

|| незак. забіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


забі́цца², -б’ю́ся, -б’е́шся, -б’е́цца; -б’ёмся, -б’яце́ся, -б’ю́цца; зак.

Пачаць біцца. Сэрца забілася.


забі́ць¹, -б’ю́, -б’е́ш, -б’е́; -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; -бі; -бі́ты; зак.

1. каго (што). Пазбавіць жыцця або змучыць пабоямі. З. з ружжа. Пагражаць з. З. да паўсмерці.

2. перан., каго (што). Запалохаць, пазбавіць здольнасці супраціўляцца. З. чалавека маральна.

3. каго (што). Зарэзаць, закалоць на бойні ці на прамысловым паляванні (спец.). З. свінню на сала. З. звера.

4. што. Убіць глыбока, да канца; увагнаць. З. цвік у сцяну.

5. што. Ударамі, рэзкімі штуршкамі загнаць куды-н. З. гол (загнаць мяч у вароты). З. шар у лузу (на більярдзе).

6. што. Закрыць наглуха, прыбіўшы дошкі і пад. З. вокны дошкамі.

7. што. Напоўніць да канца чым-н.; закупорыць. Пясок забіў трубу.

8. зак. да забіваць (у 3 знач.).

Забіць галаву каму чым (разм.) — абцяжарыць памяць чым-н. непатрэбным.

Хоць забі (разм.) — пра немагчымасць што-н. зрабіць.

|| незак. забіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. забо́й, -ю, м. (да 3 знач.). З. жывёлы.

|| прым. забо́йны, -ая, -ае (паводле 3 знач.; спец.). З. цэх.


забі́ць², -б’ю́, -б’е́ш, -б’е́; -б’ём, -б’яце́, -б’ю́ць; зак.

Пачаць біць (у 1 і 2 знач.). Забілі бубны.


забія́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -я́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -бія́к (разм.).

Той, хто любіць распачынаць бойкі, буян, задзіра.

|| прым. забія́цкі, -ая, -ае.


заблішча́ць і заблішчэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ць; зак.

Пачаць блішчаць, блішчэць. Метал заблішчаў на сонцы. На вачах заблішчэлі слёзы.

Толькі пяткі заблішчэлі — пра вельмі хуткі бег.


заблудзі́ць гл. блудзіць¹.


заблука́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

1. Блукаючы, зайсці куды-н.

2. перан. Пачаць блукаць. На губах заблукала ўсмешка.


заблы́таны, -ая, -ае.

Цяжкі для разумення, вырашэння. Заблытаныя справы. Заблытанае пытанне.

|| наз. заблы́танасць, -і, ж.


заблы́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. гл. блытацца.

2. перан. Аказацца ў цяжкім становішчы ад чаго-н. З. ў даўгах.

3. Збіцца з дарогі, заблудзіць (разм.). З. ў незнаёмай мясцовасці.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць цяжкім для вырашэння. Пытанне заблыталася.

|| незак. заблы́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заблы́таць гл. блытаць.


заблы́тваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і блытаць (у 1, 4 і 7 знач.).


забля́мкаць гл. блямкаць.


забляя́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ляе́; зак.

Пачаць бляяць. Забляяла авечка.


забо́й¹, -ю, м. (спец.).

У шахце: канец горнай выпрацоўкі, які паступова прасоўваецца ў ходзе работ і з’яўляецца рабочым месцам гарняка.

|| прым. забо́йны, -ая, -ае.


забо́й² гл. забіць¹.


забо́йны¹ гл. забой¹.


забо́йны², -ая, -ае.

1. Прызначаны для забою², які мае адносіны да забою². Забойная жывёла. З. цэх. Забойная вага (вага тушы без шкуры, галавы, ног).

2. Які дзейнічае смяртэльна, забівае насмерць. Забойная сіла асколка.

|| наз. забо́йнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


забо́йства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Злачыннае пазбаўленне жыцця каго-н.


забо́йца, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў.

Той, хто ўчыніў забойства. Наёмны з.


забо́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Гарняк, які працуе ў забоі¹.

|| прым. забо́йшчыцкі, -ая, -ае.


забракава́ць гл. бракаваць.


забра́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

У старадаўнім узбраенні: частка шлема, якой прыкрываецца твар для засцярогі ад удараў. Выступіць з адкрытым забралам (перан.: прама, адкрыта; высок.).

|| прым. забра́льны, -ая, -ае.


забрані́раваць гл. браніраваць.


забранірава́ць гл. браніраваць.


забраха́ць, -рашу́, -рэ́шаш, -рэ́ша; -рашы́; зак.

Пачаць брахаць.


забра́цца, -бяру́ся, -бярэ́шся, -бярэ́цца; -бяро́мся, -бераце́ся, -бяру́цца; -бяры́ся; зак.

1. Залезці куды-н. (уверх, углыб); пранікнуць. З. на вяршыню гары. З. пад коўдру. З. ў чужы агарод.

2. Зайсці, заехаць куды-н. далёка. З. на край свету.

|| незак. забіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


забра́ць, -бяру́, -бярэ́ш, -бярэ́; -бяро́м, -бераце́, -бяру́ць; -бяры́; -бра́ны; зак.

1. каго-што. Узяць, захапіць. З. з сабой рэчы. З. у палон. З. грошы.

2. што. Адняць, прымусіць патраціць. Работа забрала многа часу.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., каго. Авалодаць кім-н., падпарадкаваць сабе (разм.). Мяне забраў страх. З. за жывое.

4. што. Увабраць, засунуць (пра адзенне) або зменшыць у шырыні або даўжыні пры шыцці. З. штаны ў боты. З. рукаў.

|| незак. забіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. забіра́нне, -я, н. (да 1, 2 і 4 знач.) і забо́р, -у, м. (да 1 знач.; спец.). Забор вады. Забор пробы.

|| прым. забо́рны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Заборная канструкцыя.


забро́снелы, -ая, -ае.

Пакрыты, зацягнуты бросняй, цвіллю. Заброснелая сажалка.

|| наз. забро́снеласць, -і, ж.


забро́снець гл. броснець.


забру́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Тое, што і брудзіцца.


забру́джваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і брудзіць.


забру́дзіцца гл. брудзіцца.


забру́дзіць гл. брудзіць.


забрукава́ць гл. брукаваць.


забрысці́, -брыду́, -брыдзе́ш, -брыдзе́; -брыдзём, -брыдзяце́, -брыду́ць; -ры́ў, -ыла́, -ыло́; -брыдзі́; зак. (разм.).

Брыдучы, зайсці куды-н. Карова забрыла ў агарод.

|| незак. забрыда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


забрыта́ць гл. брытаць.


забры́тваць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго.

Тое, што і брытаць.


забры́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак., каго.

Прызнаць годным да вайсковай службы.

Забрыць лоб каму (уст.) — узяць у салдаты.

|| незак. забрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


забудава́цца, -ду́юся, -ду́ешся, -ду́ецца; -ду́йся; зак.

1. Пасяліўшыся, паставіць будынкі. З. на краі вёскі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць забудаваным. Участкі забудаваліся дачамі.

|| незак. забудо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


забудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што.

Заняць пад будынак які-н. участак.

|| незак. забудо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. забудо́ўванне, -я, н. і забудо́ва, -ы, ж.


забудо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто будуецца, забудоўваецца на адведзеным участку. Індывідуальныя забудоўшчыкі. Завод-з.

|| ж. забудо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


забулды́га, -і, мн. -і, -ды́г, м. (разм., пагард.).

Шалапутны чалавек, які спіўся, вядзе амаральнае жыццё.


забуртава́ць гл. буртаваць.


забуці́ць гл. буціць.


забы́цца, -бу́дуся, -бу́дзешся, -бу́дзецца; -бу́дзься; зак.

1. Тое, што і забыць (разм.). З. прозвішча знаёмага. З. пра даручэнне.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Не захавацца ў памяці. Тое здарэнне ўжо амаль забылася.

|| незак. забыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


забыццё, -я́, н.

1. Стан, пры якім чалавек траціць памяць. Упасці ў з.

2. Стан непрытомнасці, трызнення. Разам наплывае з.

Аддаць забыццю — лічыць забытым што-н.


забы́ць, -бу́ду, -бу́дзеш, -бу́дзе; -бу́дзь; -бы́ты; зак.

1. каго-што або пра каго-што, на каго-што або аб кім-чым. Перастаць помніць; страціць успамін пра каго-, што-н. З. старое (пра старое, на старое). З. і думаць пра гэта (перастаць успамінаць, спадзявацца на што-н.).

2. што, пра каго-што, аб кім-чым і з інф. Упусціць з памяці, не ўспомніць. З. адрас знаёмага. З. пра даручэнне (аб даручэнні).

3. каго-што. Пакінуць дзе-н., не захапіць з сабой па няўважлівасці. З. парасон у аўтобусе. Што я там забыў? (нашто мне там быць; няма чаго мне там рабіць; разм.).


забяга́лаўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -лавак, ж. (разм., пагард.).

Маленькая другаразрадная закусачная з продажам віна, піва.


забяга́ць гл. забегчы.


забяле́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць бялець (у 2 знач.). Забялела на ўсходзе.


забялі́ць, -бялю́, -бе́ліш, -бе́ліць; -бе́лены; зак., што.

1. Скрозь пакрыць белай фарбай. З. плямы на сцяне.

2. Прыправіць страву малаком, смятанай. З. булён.

|| незак. забе́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. забе́лка, -і, ДМ -лцы, ж. і забе́льванне, -я, н.


забяспе́чанасць, -і, ж.

1. Матэрыяльны дабрабыт, дастатак. Поўная з.

2. Ступень забеспячэння чым-н. З. школ падручнікамі.


забяспе́чаны, -ая, -ае.

Які жыве ў матэрыяльным дастатку. Забяспечанае жыццё. З. чалавек.

|| наз. забяспе́чанасць, -і, ж.


забяспе́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. каго-што. Даць дастатковыя матэрыяльныя сродкі для жыцця. З. сваю сям’ю прадуктамі.

2. каго-што, чым. Даць чаго-н. у неабходнай колькасці. З. горад электраэнергіяй.

3. што. Зрабіць цалкам магчымым, сапраўдным, рэальна выканальным. З. мір ва ўсім свеце. З. выкананне плана.

|| незак. забяспе́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. забяспе́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак. забяспе́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. забеспячэ́нне, -я, н.


зава́біць, -блю, -біш, -біць; -блены; зак., каго (што).

1. Хітрасцю прымусіць прыйсці куды-н., апынуцца дзе-н. З. звера ў пастку.

2. Зачараваць сваім хараством, прывабіць.

|| незак. зава́бліваць, -аю, -аеш, -ае.


зава́блівы, -ая, -ае.

Які заваблівае, прывабны. Заваблівыя вочы.

|| наз. зава́блівасць, -і, ж.


за́вад, -у, м.

У выразе: і заваду няма (разм.) — няма і ніколі не было. Ласёў тут і заваду няма.


завада́тай, -я, мн. -і, -яў, м. (разм.).

Тое, што і завадатар.


завада́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто пачынае, арганізоўвае што-н., з’яўляецца ініцыятарам чаго-н.; зачыншчык, верхавод.

|| ж. завада́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


зава́дзіць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіць; зак. (разм.).

Пашкодзіць. Лішняя капейка не з. Гэта яго здароўю не з.


за́вадзь, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Невялікі заліў ракі ці возера з запаволеным цячэннем.

Ціхая завадзь — бяспечнае, спакойнае месца.


завадны́, -а́я, -о́е.

З заводам, які прыводзіцца ў дзеянне заводам² (у 3 знач.). Завадная лялька.


завадскі́, -а́я, -о́е.

1. Тое, што і заводскі.

2. Племянны, пародзісты (пра свойскіх жывёл). Завадскія свінні.


заваёва, -ы, ж.

1. гл. заваяваць.

2. мн. -ы, -ёў. Тое, што заваявана; дасягненне, набытак.


заваёўваць гл. заваяваць.


заваёўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто заваяваў або заваёўвае што-н. Заваёўнікі космасу (перан., высок.).

|| ж. заваёўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


заваёўніцкі, -ая, -ае.

Накіраваны на заваяванне чужых зямель; захопніцкі. Заваёўніцкая палітыка.


зава́жнічаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Пачаць важнічаць.


зава́жыць, -жу, -жыш, -жыць; зак. (разм.).

Паказаць пры ўзважванні пэўную вагу. Рыбіна заважыла два кілаграмы.


зава́л, -у і -а, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Нагрувашчванне, мноства чаго-н., што перашкаджае праходу, праезду. Снежны з. Расчысціць з. на дарозе.

2. -а. Прыстасаванне ў выглядзе жэрдкі для запірання варот, дзвярэй.

|| прым. зава́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).


зава́ла, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Прыстасаванне ў форме металічнага стрыжня або жэрдкі для запірання дзвярэй. Зачыніць дзверы на замок і завалу.

2. Тое, што і завал (у 1 знач.).

3. перан. Лянівы чалавек, лежабок (разм.).

|| прым. зава́льны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


завалачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; -ло́к, -лакла́, -ло́; -лачы́; -ло́чаны; зак.

1. каго-што. Валочачы, цягнучы, даставіць куды-н. З. мяшок з бульбай у склеп. З. за вугал.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Закрыць, зацягнуць (хмарамі, туманам і пад.). Хмары завалаклі неба. Бухту завалакло туманам.

|| незак. завалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і завала́кваць, -аю, -аеш, -ае.


завалачы́ся, -лаку́ся, -лачэ́шся, -лачэ́цца; -лачо́мся, -лачаце́ся, -лаку́цца; -ло́кся, -лакла́ся, -ло́кся; -лачы́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.), чым. Закрыцца, зацягнуцца (хмарамі, туманам і пад.). Неба завалаклося хмарамі. Вочы завалакліся слязамі.

2. Зайсці, зацягнуцца куды-н. (разм.). Завалокся на край свету.

|| незак. завалака́цца, -а́ецца (да 1 знач.).


завалі́цца, -валю́ся, -ва́лішся, -ва́ліцца; зак.

1. Упасці за што-н. Капялюш заваліўся за шафу.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Абваліцца, абрушыцца. Калодзеж заваліўся.

3. Упасці, не ўстаяўшы на нагах. Паслізнуцца і з.

4. Улегчыся, залегчы (разм.). З. спаць.

5. Бесцырымонна зайсці, заявіцца куды-н.; уваліцца (разм.). У хату заваліліся няпрошаныя госці.

6. чым. Атрымаць або мець з лішкам (разм.). З. ўраджаем бульбы. Садавіны там — хоць заваліся.

|| незак. зава́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


завалі́ць, -валю́, -ва́ліш, -ва́ліць; -ва́лены; зак.

1. каго-што. Накідаўшы, наклаўшы чаго-н., напоўніць, загрувасціць. З. яму каменнем. З. двор дрывамі. З. работай каго-н. (перан.: абцяжарыць). Магазін завалены таварамі (перапоўнены).

2. каго-што. Засыпаць зверху, пакрыць. Дарогу заваліла (безас.) снегам.

3. што. Закрыць на завалу (у 1 знач.). З. дзверы на нач.

4. перан., што. Поўнасцю праваліць (разм.). З. экзамен. З. справу.

5. безас. Пра боль у горле (разм.). Горла заваліла.

|| незак. зава́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зава́льванне, -я, н. і зава́лка, -і, ДМ -лцы, ж. (да 1 знач.; спец.).

|| прым. зава́льны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.; спец.) і зава́лачны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Завальная траншэя. Завалачная машына.


завало́даць, -аю, -аеш, -ае і заўлада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., кім-чым.

1. Узяць каго-, што-н. у поўнае сваё распараджэнне; захапіць. З. чужой маёмасцю.

2. перан. Прыцягнуць да сябе, падпарадкаваць свайму ўплыву. З. чыёй-н. увагай.

|| незак. завало́дваць, -аю, -аеш, -ае.


за́валь, -і, ж., зб. (разм.).

Няходкія, заляжалыя тавары. Прадаць танна з.


заваля́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -я́ецца; зак. (разм.).

Праляжаць доўга без выкарыстання, прымянення.


заваля́шчы, -ая, -ае (разм.).

Дрэнны, зусім непрыгодны, нікому не патрэбны. З. тавар.


заваражы́ць, -ражу́, -ро́жыш, -ро́жыць; -ро́жаны; зак., каго (што).

1. Падзейнічаць загаворамі, чарамі; зачараваць. З. зубы.

2. перан. Прывабіць сваім хараством. Музыка заваражыла слухачоў.

|| незак. заваро́жваць, -аю, -аеш, -ае.


зава́рвацца гл. заварыцца.


зава́рваць гл. заварыць.


зава́рка гл. заварыць.


заварны́, -а́я, -о́е.

Які патрабуе пры прыгатаванні апрацоўкі варам, заваркі. Заварное пірожнае.


заваро́т, -у, М -ро́це, мн. -ы, -аў, м.

Рэзкая змена напрамку руху, паварот (у 1 знач.), а таксама месца, дзе змяняецца напрамак. З-за завароту ракі выплыла лодка.

Заварот кішак — непраходнасць кішэчніка, выкліканая перакручваннем кішэчных петляў.

|| прым. заваро́тны, -ая, -ае.


заваро́чвацца гл. завярнуцца.


заваро́чваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. завярнуць.

2. чым. Кіраваць, распараджацца (разм.). З. справамі.


завару́ха, -і, ДМ -ру́се, ж. (разм.).

Складаная, заблытаная справа, сумятня, неразбярыха.


заварушы́цца, -ушу́ся, -у́шышся, -у́шыцца; зак.

Пачаць варушыцца, прыйсці ў рух. Дзіця заварушылася ў калысцы. Трава заварушылася пад ветрам.


заварушы́ць, -ушу́, -у́шыш, -у́шыць; зак., што і чым.

Пачаць варушыць. З. пальцамі. Вецер заварушыў кусты.


завары́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ва́рыцца; зак.

1. Настаяцца ў вары. Чай заварыўся.

2. перан. Распачацца (пра што-н. клапатное, складанае, непрыемнае; разм.). Заварылася справа.

|| незак. зава́рвацца, -аецца.


завары́ць, -ару́, -а́рыш, -а́рыць; -а́раны; зак.

1. што і чаго. Прыгатаваць навар, настой з чаго-н. ці абдаць варам пры гатаванні чаго-н. З. чай. З. ліпавага цвету. З. цеста.

2. Заліць, запоўніць пустоты ў металічным ліцці (спец.).

3. перан. Распачаць рабіць што-н. (клапатное, непрыемнае; разм.). З. справу.

|| незак. зава́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зава́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 1 і 2 знач.) і зава́рванне, -я, н.


завастры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -во́стрыцца; зак.

1. Стаць вострым (у 1 знач.). Нос завастрыўся (стаў танчэйшым да кончыка пры схудненні).

2. перан. Больш рэзка, больш ясна абазначыцца. Пытанне завастрылася.

|| незак. завастра́цца, -а́ецца і заво́стрывацца, -аецца.


завастры́ць, -вастру́, -во́стрыш, -во́стрыць; -во́страны; зак., што.

1. Зрабіць вострым (у 1 знач.). З. аловак.

2. перан. Больш рэзка абазначыць галоўнае, істотнае ў чым-н.; падкрэсліць. З. пытанне.

Завастрыць увагу на чым — сканцэнтраваць увагу на чым-н.

|| незак. завастра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і заво́стрываць, -аю, -аеш, -ае.


завашы́вець гл. вашывець.


заваява́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і заваёўнік.


заваява́льны, -ая, -ае.

Накіраваны на заваяванне, звязаны з заваяваннем; заваёўніцкі, захопніцкі. Заваявальныя войны.


заваява́нне, -я, н.

1. гл. заваяваць.

2. Тое, што і заваёва (у 2 знач.).


заваява́ць, -ваю́ю, -ваю́еш, -ваю́е; -ваю́й; -ваява́ны; зак.

1. каго-што. Захапіць вайной. З. краіну.

2. перан., што. Дамагчыся, дасягнуць чаго-н. сваёй дзейнасцю. З. аўтарытэт. З. сабе становішча.

|| незак. заваёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заваёва, -ы, ж. і заваява́нне, -я, н.


заве́дамы, -ая, -ае.

Наперад добра вядомы; несумненны (звычайна пра што-н. адмоўнае). З. нягоднік. Заведамая хлусня. Заведама (прысл.) непраўдзівыя звесткі.


заве́зці, -вязу́, -вязе́ш, -вязе́; -вязём, -везяце́, -вязу́ць; завёз, -ве́зла; -вязі́; -ве́зены; зак.

1. каго-што. Везучы, даставіць куды-н.; адвезці. З. на работу.

2. каго-што. Везучы, накіраваць куды-н. вельмі далёка, не туды, куды належыць і пад. З. ў глуш. Завёз невядома куды.

3. што. Даставіць па прызначэнні. З. тавары ў магазін

|| незак. заво́зіць, -о́жу, -о́зіш, -во́зіць.

|| наз. заво́з, -у, м. (да 3 знач.).


заве́йны гл. завея.


заве́льмі, прысл. (разм.).

Занадта, празмерна, больш, чым трэба. З. падрабязна.


завербава́ць гл. вербаваць.


заве́рчваць гл. завярцець¹.


заве́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. каго (што) у чым. Запэўніць у верагоднасці чаго-н., паручыцца за што-н. «Усё будзе зроблена як мае быць», — заверыў старшыня.

2. што. Засведчыць, змацаваўшы подпісам, пячаткай. З. подпіс. З. дакумент.

|| незак. завяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. завярэ́нне, -я, н. (да 1 знач.), завяра́нне, -я, н. (да 2 знач.) і заве́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 2 знач.).


заве́са, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы, аконныя рамы і пад. Дзверы на новых завесах.

2. Тое, што і заслона (у 1 знач.). Снежная з. З. туману.

|| памянш. заве́ска, -і, ДМ -ве́сцы, мн. -і, -сак, ж. (да 1 знач.).


заве́сіць, -е́шу, -е́сіш, -е́сіць; -е́шаны; зак., што.

Закрыць фіранкай. З. вокны.

|| незак. заве́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. заве́сіцца, -е́шуся, -е́сішся, -е́сіцца; незак. заве́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заве́сці, -вяду́, -вядзе́ш, -вядзе́; -вядзём, -ведзяце́, -вяду́ць; завёў, -вяла́, -ло́; -вядзі́; -ве́дзены; зак.

1. каго-што. Ведучы, змясціць куды-н., увесці. З. каня ў стайню.

2. каго (што). Ведучы, даставіць куды-н. мімаходам, па дарозе. З. дзіця ў сад.

3. каго (што). Ведучы, накіраваць куды-н., вельмі далёка, не туды, куды належыць. З. ў балота.

4. што. Устанавіць, арганізаваць. З. новыя парадкі. У нас так заведзена.

5. каго-што. Набыць, абзавесціся кім-, чым-н. З. пчол. З. гаспадарку.

6. што. Пачаць што-н. (што абазначаецца назоўнікам). З. гаворку. З. песню. З. дружбу.

7. што. Прывесці ў дзеянне, пусціць у ход (механізмы). З. гадзіннік. З. матор.

|| незак. заво́дзіць, -во́джу, -во́дзіш, -во́дзіць.

|| наз. заво́д, -у, М -дзе, м. (да 7 знач.) і заво́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 7 знач.).


заве́сціся, -вяду́ся, -вядзе́шся, -вядзе́цца; -вядзёмся, -ведзяце́ся, -вяду́цца; -вядзі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пачаць вадзіцца, зрабіцца наяўным. Завялося знаёмства. Грошы завяліся.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Узнікнуць, распладзіцца. У садзе завяліся шкоднікі.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пачаць дзейнічаць, будучы заведзеным (гл. завесці ў 7 знач.). Гадзіннік завёўся. Матор не завёўся.

4. Пачаць спрэчку, бойку і пад. з кім-н. (разм.). З. сварыцца з кім-н. Ужо завёўся на паўдня (перан.: гаварыць надта доўга і бесперастанку).

|| незак. заво́дзіцца, -во́джуся, -во́дзішся, -во́дзіцца.


заве́шаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што чым.

Павесіць на ўсёй прасторы чаго-н. З. двор бялізнай.

|| незак. заве́шваць, -аю, -аеш, -ае.


заве́я, -і, мн. -і, -яў, ж.

Снежная бура, мяцеліца.

|| прым. заве́йны, -ая, -ае.


завіва́цца гл. завіцца.


завіва́ць гл. завіць.


за́відкі, -аў (разм.).

Зайздрасць. З завідкамі паглядаць. З. бяруць.


за́відна, прысл.

Пакуль не сцямнела. Выехаць з.


завізава́ць гл. візаваць.


завізі́раваць гл. візіраваць¹.


заві́ліна, -ы, мн. -ы, -лі́н, ж.

Выгіб, звіліна. З. ракі.


заві́лісты, -ая, -ае.

З завілінамі, звілісты. Завілістая дарога.

|| наз. заві́лістасць, -і, ж.


завінава́ціцца, -ва́чуся, -ва́цішся, -ва́ціцца; зак., каму (разм.).

Узяць у доўг, стаць даўжніком. Я суседцы завінавацілася дваццаць тысяч рублёў.

|| незак. завінава́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


завінава́чанасць, -і, ж.

Наяўнасць даўгоў, доўгу. Спагнаць з.


завіну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак. (разм.).

Спешна і старанна пачаць рабіць што-н. З. і за гадзіну ўсё зрабіць.

|| незак. завіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


завіру́ха, -і, ДМ -ру́се, мн. -і, -ру́х, ж.

1. Мяцеліца, завея. Узнялася з.

2. перан. Неспакой, сумятня, бязладзіца (разм.). Ваенная з.

|| прым. завіру́шны, -ая, -ае.


заві́снуць гл. віснуць.


завіта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Зайсці, заехаць куды-н. на кароткі час; заглянуць. З. да сябра.

|| незак. заві́тваць, -аю, -аеш, -ае.


завіто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

Што-н., што ўтварае хвалістую лінію, спіраль. З. валасоў.


завіту́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Тое, што і завіток.


заві́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -вівак, ж.

1. гл. завіць.

2. Прычоска з завітымі валасамі. Кароткая з.


завіха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Рабіць што-н. вельмі старанна, рупліва. З. на кухні.

2. каля каго-чаго. Горача выяўляць сваю прыхільнасць, адданасць каму-, чаму-н. З. каля сям’і.


завіхры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ы́цца; зак.

Закружыцца, узняцца віхрам. Завіхрыўся пыл на дарозе.

|| наз. завіхрэ́нне, -я, н. (спец.). З. вады, паветра.


заві́цца, заўю́ся, заўе́шся, заўе́цца; заўёмся, заўяце́ся, заўю́цца; завіўся, -віла́ся, -ло́ся; завіся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць завітым, пакручастым. Валасы завіліся.

2. Завіць сабе валасы. Завілася ў цырульні.

|| незак. завіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заві́ць, заўю́, заўе́ш, заўе́; заўём, заўяце́, заўю́ць; завіў, -віла́, -ло́; заві́; завіты; зак., што.

Зрабіць хвалістым, кучаравым або заплесці. З. валасы.

|| незак. завіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заві́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. і завіва́нне, -я, н.


заво́блачны, -ая, -ае.

Вельмі далёкі, які знаходзіцца за воблакамі. Завоблачныя вышыні. Завоблачныя мары (перан.: далёкія ад жыцця, нерэальныя; іран.).


заво́д¹, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Прамысловае прадпрыемства, звычайна буйное. Трактарны з. Цукровы з.

2. Прадпрыемства для развядзення жывёл. Конны з. Рыбаводны з.

|| прым. заво́дскі, -ая, -ае і заво́дскі, -ая, -ае.


заво́д², -у і -а, М -дзе, м.

1. гл. завесці.

2. -у. Тэрмін дзеяння заведзенага механізма. Гадзіннік з сутачным заводам.

3. -а. Прыстасаванне для прывядзення ў дзеянне механізма. З. гадзінніка.

4. -у. Частка тыражу кнігі, надрукаваная з аднаго набору (спец.).


заво́д³, -у, М -дзе, м. (разм.).

Асобая, адборная парода свойскай жывёлы. Свінні добрага заводу. Пакінуць на з.

|| прым. завадскі́, -ая, -ае. З. жарабок.


заводакіраўні́цтва, -а, н.

Адміністрацыйны орган на заводзе¹ (у 1 знач.), які кіруе ўсёй вытворчасцю, адміністрацыя завода.


заво́дзіцца гл. завесціся.


заво́дзіць гл. завесці.


заво́дка гл. завесці.


заво́дскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да завода¹. З. корпус. Заводская канюшня.


заво́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Уладальнік завода¹ (у 1 знач.).


заво́з гл. завезці.


заво́зіць гл. завезці.


заво́рваць гл. заараць¹-2.


заво́стрывацца гл. завастрыцца.


заво́стрываць гл. завастрыць.


заво́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вучыцца завочна.

|| ж. заво́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


заво́чны, -ая, -ае.

1. Які адбываецца пры адсутнасці таго, хто мае дачыненне да справы. Завочнае знаёмства.

2. Звязаны з навучаннем без пастаяннага наведвання лекцый, шляхам самастойнага вывучэння прадметаў. Завочнае аддзяленне педагагічнага ўніверсітэта. Завочнае навучанне.


заво́шта, прысл. (разм.).

1. пыт. За што, па якой прычыне. З. ты пакрыўдзіў дзіця?

2. адноснае. Ужыв. ў якасці злучальнага слова ў даданых дапаўняльных сказах са знач.: па якой прычыне, чаму. Ён расказаў, з. паспрачаўся з хлопцамі.


завуалі́раваць гл. вуаліраваць.


завуго́лле, -я, н.

Месца за вуглом, за будынкам або сярод будынкаў. Шуміць вецер у завуголлі.

Па завуголлі бегаць — адвільваць, ухіляцца ад чаго-н.


заву́зіць, -ву́жу, -ву́зіш, -ву́зіць; -ву́жаны; зак., што.

Зрабіць вузей, чым трэба; звузіць. З. сукенку ў таліі.

|| незак. заву́жваць, -аю, -аеш, -ае.


заву́зкі, -ая, -ае (разм.).

Вузкаваты, вузейшы, чым трэба. З. калідор.


заву́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Невялікая, звычайна вузкая вуліца, якая злучае дзве іншыя, паралельныя вуліцы. Сустрэцца ў завулку.

|| прым. заву́лачны, -ая, -ае.


заву́сеніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

1. Задраная скурка каля пазногця. Пазногці ў завусеніцах.

2. Востры выступ на паверхні металу (спец.). Дэталь з завусеніцамі.


завучы́цца, -учу́ся, -у́чышся, -у́чыцца; зак. (разм.).

Стаміўшыся ад заняткаў, перастаць успрымаць, запамінаць. Пусці хлопца пагуляць, ён ужо завучыўся.

|| незак. заву́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


завучы́ць, -учу́, -у́чыш, -у́чыць; -у́чаны; зак., што.

Вучачы, запомніць, засвоіць. З. правіла. З. верш на памяць.

|| незак. заву́чваць, -аю, -аеш, -ае.


завушні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Упрыгожанне, звычайна ў выглядзе кальца, якое прымацоўваецца да мочкі вуха. Залатыя завушніцы.

|| памянш. завушні́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


заву́шны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за вухам. Завушная пухліна.


завыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Перарывіста, нудна выць. Завываюць ваўкі. Вецер завывае.

|| наз. завыва́нне, -я, н.


завы́сіць, -вы́шу, -вы́сіш, -вы́сіць; -вы́шаны; зак., што.

Занадта павысіць. З. нормы выпрацоўкі. З. цэны. З. ацэнку на экзамене.

|| незак. завыша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. завышэ́нне, -я, н.


завэ́дзгаць гл. вэдзгаць.


завядзёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Звычай, традыцыя. Такая з. была ў іх.


завяза́цца, -вяжу́ся, -вя́жашся, -вя́жацца; -вяжы́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Замацавацца, сцягнуцца вузлом, бантам і пад. Гальштук добра завязаўся.

2. Абгарнуцца, пакрыцца чым-н., завязаўшы канцы вузлом. Старая завязалася хусткай па самыя вочы.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Устанавіцца, распачацца (пра якія-н. узаемаадносіны, узаемныя дзеянні). Завязалася гутарка. Завязалася сяброўства.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пачаць развівацца пасля апылення. Плод завязаўся.

|| незак. завя́звацца, -аюся, -аешся, -аецца.


завяза́ць, -вяжу́, -вя́жаш, -вя́жа; -вяжы́; -вя́заны; зак., што.

1. Змацаваць, злучыць канцы чаго-н. вузлом, бантам і пад. З. вузел. З. гальштук. З. хустку.

2. Абматаўшы, змацаваць канцы бінту, вяроўкі і пад. З. вочы. З. мех. З. парэзаны палец.

3. Распачаць, даць узнікнуць (таму, што названа назоўнікам). З. бой. З. перастрэлку. З. гаворку. З. знаёмства.

Свет завязаць каму (разм.) — зрабіць перашкодай, пазбавіць свабоды дзеянняў.

Як завязаць (разм.) —

1) поўна, вельмі многа, колькі ўлезла. Насыпаць мех як з.;

2) колькі можна, уволю. Наеўся як з.

|| незак. завя́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. завя́зван­не, -я, н. і завя́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 1 і 2 знач.).


за́вязка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

Тое, чым завязваюць (вяровачка, шнурок, тасьма). Трэба мацнейшая з., бо гарох рассыплецца.

Па самую завязку або пад завязку (разм.) — наесціся ўволю.


завя́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. завязаць.

2. Эпізод, з якога пачынаецца развіццё сюжэта ў мастацкім творы. З. драмы.


завя́знуць гл. вязнуць.


за́вязь, -і, ж.

Ніжняя частка песціка ў кветкі, якая пасля апылення ператвараецца ў плод.


завялі́кі, -ая, -ае.

Велікаваты, большы, чым патрэбна. З. касцюм.


завя́лы, -ая, -ае.

Які завяў, зрабіўся вялым. Завялая трава. З. твар (перан.).


завя́нуць гл. вянуць.


завяра́нне гл. заверыць.


завяра́ць гл. заверыць.


завярну́цца, -вярну́ся, -ве́рнешся, -ве́рнецца; -вярні́ся; зак.

1. Змяніць напрамак свайго руху або становішча свайго цела. Вецер завярнуўся з другога боку. Дарога завярнулася ўлева. Сказаўшы гэтыя словы, ён завярнуўся.

2. Прыбыўшы ў якое-н. месца, хутка пакінуць яго (разм.). З. і паехаць назад.

|| незак. заваро́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


завярну́ць, -вярну́, -ве́рнеш, -ве́рне; -вярні́; -ве́рнуты; зак.

1. каго-што і без дап. Змяніць напрамак, шлях руху; павярнуць. З. назад. З. каня налева. З. кароў ад шкоды. Машына завярнула ў бок лесу. Дарога завярнула да ракі.

2. што. Паварочваючы, змяніць становішча чаго-н. З. назад рукі каму-н.

3. Зайсці мімаходам (разм.). З. да знаёмых.

4. каго-што. Заваліць, закідаць чым-н. (разм.). З. яму зямлёй.

Завярнуць аглоблі (разм.) — пайсці, паехаць назад, не дасягнуўшы мэты.

|| незак. заваро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


завярце́цца, -вярчу́ся, -ве́рцішся, -ве́рціцца; -вярці́ся; зак.

Пачаць вярцецца.


завярце́ць¹, -вярчу́, -ве́рціш, -ве́рціць; -вярці́; -ве́рчаны; зак., каго-што.

Абгарнуць, абматаць з усіх бакоў. З. пакунак у газету. З. паранены палец.

|| незак. заве́рчваць, -аю, -аеш, -ае.


завярце́ць², -вярчу́, -ве́рціш, -ве́рціць; -вярці́; зак.

Пачаць вярцець, круціць.


завярша́льны, -ая, -ае.

Звязаны з заканчэннем, завяршэннем чаго-н. З. год. З. этап работы.


завяршы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ве́ршыцца; зак.

Закончыцца, скончыцца. Будаўніцтва завяршылася. Завяршыўся хакейны сезон.

|| незак. завярша́цца, -а́ецца.

|| наз. завяршэ́нне, -я, н.


завяршы́ць, -вяршу́, -ве́ршыш, -ве́ршыць; -ве́ршаны; зак., што.

1. Зрабіць верх у чым-н. З. стог.

2. Давесці да канца, закончыць, скончыць. З. сяўбу. З. вучобу.

|| незак. завярша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. завяршэ́нне, -я, н.


завярэ́нне гл. заверыць.


завяшча́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто зрабіў завяшчанне.

|| ж. завяшча́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


завяшча́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Вусны або пісьмовы наказ, які змяшчае распараджэнні (пераважна аб маёмасці) на выпадак смерці. Духоўнае з. (перан.: запавет нашчадкам, паслядоўнікам).

|| прым. завяшча́льны, -ая, -ае. Завяшчальнае пісьмо.


завяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак. і незак.

1. каго-што каму. Перадаць (перадаваць) па завяшчанні. З. маёмасць сыну.

2. каму з інф. Даручыць (даручаць) што-н., выказаўшы перадсмяротную волю. Вучоны завяшчаў прадоўжыць справу сваім вучням.


загава́рвацца гл. загаворвацца.


загава́рваць¹ гл. загаворваць¹.


загава́рваць² гл. загаворваць².


загавары́цца, -вару́ся, -во́рышся, -во́рыцца; зак.

Захапіцца размовай.

|| незак. загаво́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


загавары́ць¹, -вару́, -во́рыш, -во́рыць; зак.

1. Пачаць гаварыць. Усе разам загаварылі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Абудзіцца, праявіцца ў дзеяннях, настроях і інш. Сумленне загаварыла ў кім-н.

3. каго (што). Стаміць працяглымі размовамі (разм.). З. размоўцу.

|| незак. загаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


загавары́ць², -вару́, -во́рыш, -во́рыць; -во́раны; зак., каго-што.

Уздзейнічаць на каго-, што-н. замовай, загаворам². З. ад хваробы.

Загаварыць зубы каму-н. (разм.) — наўмысна адцягнуць увагу ад чаго-н. пабочнымі размовамі.

|| незак. загаво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


загаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Перастаць есці скаромнае; пачаць пасціць.

Загавець душой (разм.) — аддаць богу душу, памерці.


за́гавіны, -він.

У веруючых: апошні дзень перад постам, калі дазваляецца есці скаромнае.


загаво́р¹, -у, мн. -ы, -аў, м.

Тайнае пагадненне аб сумесных дзеяннях супроць каго-н. у палітычных і іншых мэтах. З. мяцежнікаў.


загаво́р², -у, мн. -ы, -аў, м.

У забабонных уяўленнях: магічныя словы, якія маюць гаючую, лекавую сілу. З. ад болю зубоў.


загаво́рвацца і загава́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. загаварыцца.

2. Гаварыць бяссэнсіцу ў выніку расстройства, хваравітага стану, старасці. Стары пачаў з.


загаво́рваць¹ і загава́рваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. загаварыць¹.

2. з кім. Імкнуцца распачаць гаворку.


загаво́рваць² і загава́рваць² гл. загаварыць².


загаво́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Удзельнік тайнага пагаднення.

|| ж. загаво́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


загагу́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж. (разм.).

Мудрагелісты загіб, кручок. Пісаць з загагулінамі.


зага́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Афіцыйнае распараджэнне таго, хто надзелены ўладай. З. па інстытуце. Ваенны з. Аддаць з.

|| прым. зага́дны, -ая, -ае. У загадным парадку (шляхам загаду).


загада́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; -га́даны; зак., каму.

1. з інф. Аддаць загад; распарадзіцца.

2. Апавясціць (аб сходзе; разм.). З. на сход.

|| незак. зага́дваць, -аю, -аеш, -ае.


загада́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е: -га́даны; зак., што.

1. Прапанаваць для разгадкі. З. загадку.

2. Задумаць што-н., трымаючы ў памяці або варожачы. З. лік. З. на картах.

|| незак. зага́дваць, -аю, -аеш, -ае.


зага́дваць¹, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. загадаць¹.

2. чым. Кіраваць (установай), распараджацца чым-н. З. кафедрай.


зага́дваць² гл. загадаць².


зага́дзіць, -а́джу, -а́дзіш, -а́дзіць; -а́дзь; -а́джаны; зак., што (разм.).

Забрудзіць нечыстотамі, адкідамі.

|| незак. зага́джваць, -аю, -аеш, -ае.


загадзі́ць, -гаджу́, -го́дзіш, -го́дзіць; -го́джаны; зак., каго (разм.).

Задобрыць чым-н., выклікаць прыхільнасць. З. ляснічага.


за́гадзя, прысл.

Зараней, папярэдне. Апавясціць з. З. рыхтавацца да пасяўной.


зага́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Відарыс або вобраз, які трэба разгадаць, растлумачыць. Загадаць каму-н. загадку. Загадкі прыроды (перан.). Гэта застаецца загадкай для нас (перан.: недаступным для разумення, вырашэння).


зага́дкавы, -ая, -ае.

Незразумелы, непазнаны, таямнічы. Загадкавая з’ява. Загадкава (прысл.) паводзіць сябе.

|| наз. зага́дкавасць, -і, ж.


зага́дны, -ая, -ае.

Які выражае загад. З. жэст.

Загадны лад — у граматыцы: форма дзеяслова, якая выражае загад, просьбу, чыю-н. волю.

|| наз. зага́днасць, -і, ж.


зага́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто загадвае чым-н. З. малочнатаварнай фермы.

|| ж. зага́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. зага́дчыцкі, -ая, -ае.


загазава́ны, -ая, -ае (спец.).

Насычаны, забруджаны шкодным газам (пра паветра).

|| наз. загазава́насць, -і, ж.


загаі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -го́іцца; зак.

Зацягнуцца, зарубцавацца, зажыць (пра рану). Рана загаілася.

|| незак. заго́йвацца, -аецца.


загаі́ць, -гаю́, -го́іш, -го́іць; -го́ены; зак., што.

Залячыць, зажывіць (рану, пашкоджанне на целе). З. рану.

|| незак. заго́йваць, -аю, -аеш, -ае.


загайда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і заго́йдацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Пачаць гайдацца.


загайда́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны і заго́йдаць¹, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., звычайна безас., каго (што).

Гайданнем стаміць, выклікаць галавакружэнне, моташнасць. Мяне загайдала ў самалёце.

|| незак. заго́йдваць, -аю, -аеш, -ае.


загайда́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е і заго́йдаць², -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць гайдаць.


загалі́ць, -галю́, -го́ліш, -го́ліць; -го́лены; зак., што (разм.).

Адкрыць якую-н. частку цела, падняўшы край вопраткі.

|| незак. заго́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. загалі́цца, -галю́ся, -го́лішся, -го́ліцца; незак. заго́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


загало́вак, -лоўка, мн. -лоўкі, -лоўкаў, м.

Назва якога-н. твора (літаратурнага, навуковага і пад.) або асобных яго частак.

|| прым. загало́вачны, -ая, -ае і загало́ўны, -ая, -ае. З. шрыфт.

Загалоўная літара — вялікая літара, якая пішацца ў слове ў пачатку тэксту, раздзела, абзаца.


зага́на, -ы, мн. -ы, -га́н, ж.

1. Недахоп, які выклікае асуджэнне, ганебная ўласцівасць. Тавар з заганай.

2. Фізічны недахоп. З. вымаўлення.


заганары́цца, -ру́ся, -ры́шся, -ры́цца; -ры́мся, -рыце́ся, -ра́цца; зак.

Пачаць ганарыцца; стаць ганарыстым, фанабэрыстым.


зага́нны, -ая, -ае.

1. Дрэнны, з заганамі. З. стыль работы.

2. Амаральны, непрыстойны. З. ўчынак.

|| наз. зага́ннасць, -і, ж.


заганя́ць¹ гл. загнаць.


заганя́ць², -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго (разм.).

1. Змарыць, давесці да стомы, прымушаючы многа хадзіць, бегаць і пад. З. каня.

2. перан. Стаміць працай, шматлікімі даручэннямі і пад. Вы ўжо гэтага хлопчыка зусім заганялі.


зага́р, -у, м.

Смуглы, цёмны колер, які набывае скура пад уздзеяннем ультрафіялетавых праменяў сонца або штучных крыніц святла.


за́гарада, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Агароджа з жэрдак, колля і пад.

2. Агароджанае месца ў хляве для жывёлы, стойла.


загараджа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Судна, якое ставіць мінныя і іншыя загароды. Мінны з.


загараджа́льны, -ая, -ае.

Які служыць загародай ад чаго-н., перашкодай чаму-н. З. агонь. З. атрад.


загарадзі́ць, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., каго-што.

Зрабіць агароджу, плот, абнесці якой-н. перашкодай. З. плот. З. уваход. З. сабой каго-н.

|| незак. загаро́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. загарадзі́цца, -раджу́ся, -ро́дзішся, -ро́дзіцца; незак. загаро́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


за́гарадзь, -і, мн. -і, -ей, ж.

Тое, што і загарада.


за́гарадка і загаро́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Невысокая перагародка, звычайна ўнутры памяшкання.

2. Месца, адгароджанае плотам.


за́гарадны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца або адбываецца, ажыццяўляецца за горадам. З. дом творчасці. Загарадная экскурсія.


загара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і зага́рваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. загарэць.

2. перан. Бяздзейнічаць, рабіць вымушаны адпачынак у рабочы час (разм., жарт.). Насення не падвезлі, сеяльшчыкі загараюць на полі.


загарну́цца, -гарну́ся, -го́рнешся, -го́рнецца; -гарні́ся; зак.

Ахінуць, абгарнуць сябе чым-н., закруціцца ў што-н. З. ў коўдру.

|| незак. заго́ртвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


загарну́ць, -гарну́, -го́рнеш, -го́рне; -гарні́; -го́рнуты; зак.

1. што. Згарнуць у адно месца, загрэбці. З. жар.

2. што. Прыкрыць зверху (пяском, лісцем і пад.). З. зямлёй.

3. каго-што. Ахінуць, закруціць у што-н. З. хлеб у сурвэтку. З. дзіця ў коўдру.

4. што. Закрыць (кнігу, сшытак і пад.). З. канспект.

5. што. Загнуць, адвярнуць край адзення, тканіны і пад. З. крысо шыняля.

|| незак. заго́ртваць, -аю, -аеш, -ае.


загаро́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ро́д, ж.

1. Штучная перашкода для руху каго-, чаго-н. Мінныя загароды. Драцяная з.

2. Агароджа, загарадзь. Заехаць за загароду.


загаро́джвацца гл. загарадзіць.


загаро́джваць гл. загарадзіць.


загаро́дка гл. загарадка.


загартава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Атрымаць большую цвёрдасць шляхам загартоўкі. Сталь загартавалася.

2. перан. Стаць фізічна і маральна стойкім. Здароўе загартавалася. Армія загартавалася ў баях.

|| незак. загарто́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


загартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак.

1. што. Надаць металічнаму вырабу большую цвёрдасць шляхам награвання і хуткага ахаладжэння.

2. перан. Зрабіць фізічна і маральна моцным, стойкім, вынослівым. З. здароўе.

|| незак. загарто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. загарто́ўванне, -я, н. і загарто́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. Чалавек атрымаў добрую загартоўку.

|| прым. загарто́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


загарэ́лы, -ая, -ае.

Цёмны, смуглы ад загару. З. твар.


загарэ́цца, -ру́ся, -ры́шся, -ры́цца; -ры́мся, -рыце́ся, -ра́цца; -ры́ся; зак.

1. Пачаць гарэць (у 1, 5—7 знач.). У далечыні загарэўся агеньчык. Загарэлася з вышак (пачаўся пажар). З. ідэяй (перан.). Вочы загарэліся ад цікаўнасці (перан.).

2. безас., каму з інф. Вельмі захацецца (разм.). Загарэлася яму ісці ў грыбы.

3. перан. Узнікнуць, пачацца з вялікай сілай. Загарэлася спрэчка.

|| незак. загара́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


загарэ́ць, -ру́, -ры́ш, -ры́ць; -ры́м, -рыце́, -ра́ць; -ры́; зак.

Набыць загар. З. на сонцы.

|| незак. загара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і зага́рваць, -аю, -аеш, -ае.


загасі́ць гл. гасіць.


зага́слы, -ая, -ае.

Які перастаў гарэць, свяціць, патухлы. Загаслыя галавешкі. Загаслыя вочы (перан.: стомленыя).


зага́снуць гл. гаснуць.


загасці́цца, -гашчу́ся, -го́сцішся, -го́сціцца; зак. (разм.).

Надта доўга прабыць у гасцях.


загатава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ту́ецца; зак.

Закіпець, зрабіцца кіпячоным, гатовым для ўжывання. Чай загатаваўся.


загатава́ць¹, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што і чаго (разм.).

Стварыць запас чаго-н., нарыхтаваць. З. дроў на зіму.

|| незак. загато́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


загатава́ць², -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што і каго.

Давесці да кіпення, закіпяціць. З. ваду.


загато́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. гл. загатаваць¹.

2. мн. -і, -то́вак. Паўпрадукт у розных галінах вытворчасці, які патрабуе далейшай апрацоўкі.

|| прым. загато́вачны, -ая, -ае (да 2 знач.).


загато́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Тое, што і нарыхтоўшчык (разм.).

2. Той, хто робіць загатоўкі (у 2 знач.).

|| ж. загато́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


загаці́ць гл. гаціць.


за́гваздка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Спецыяльны шпень, які ўстаўляецца ў дзірку калёснай восі, каб не спадалі колы, або такое прыстасаванне для замацавання якой-н. дэталі.

2. перан. Перашкода, замінка. Дык вось у чым з.


загі́б, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Загнутае месца, выгін. З. ліста. З. ракі.

2. перан. Дапушчэнне шкодных крайнасцей у ажыццяўленні чаго-н. Левы з.


загіба́цца гл. загнуцца.


загіба́ць гл. загнуць.


загізава́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зу́е; зак. (разм.).

Пачаць гізаваць ад укусу аваднёў, сляпнёў і пад.


загіна́цца гл. загнуцца.


загіна́ць гл. загнуць.


загі́нуць гл. гінуць.


загіпнатызава́ць гл. гіпнатызаваць.


загіпсава́ць гл. гіпсаваць.


загла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

1. Выраўнаваць, зрабіць гладкім (што-н. няроўнае, змятае). З. зямлю лапатай. З. валасы рукой.

2. перан. Змякчыць. З. віну.

|| незак. загла́джваць, -аю, -аеш, -ае.


загле́дзецца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; -дзься і заглядзе́цца, -джу́ся, -дзі́шся, -дзі́цца; -дзі́мся, -ледзіце́ся, -лядзя́цца; -лядзі́ся; зак., на каго-што.

Захапіцца, разглядаючы каго-, што-н., любуючыся кім-, чым-н.

|| незак. загляда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заглу́хлы, -ая, -ае (разм.).

1. Які прыціх, перастаў гучаць. З. тупат коней.

2. Закінуты, запусцелы. З. маліннік.


заглу́хнуць гл. глухнуць.


заглу́шваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і глушыць (у 2 знач.). З. гукі.


заглушы́ць гл. глушыць.


заглыну́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; зак., каго-што (спец.).

Пра рыбу: праглынуць. Шчупак заглынуў жыўца.

|| незак. заглы́тваць, -ае.


загляда́цца і загля́двацца гл. заглядзецца.


заглядзе́нне, -я, н. (разм.).

Пра тое, на што можна заглядзецца, чым можна залюбавацца. Цвітуць вішні — адно з.!


заглядзе́цца гл. загледзецца.


загляну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -леняце́, -ну́ць; -ні́; зак.

1. Хутка або крадком паглядзець куды-н., глянуць з мэтай даведацца, высветліць што-н. З. у вочы. З. у кнігу.

2. Зайсці куды-н. мімаходам, на кароткі час (разм.). З. да сябра.

|| незак. загляда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


загнаі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -но́іцца; зак.

Пачаць гнаіцца, пакрыцца гноем. Рана загнаілася. Вочы загнаіліся.

|| незак. загно́йвацца, -аецца.


загнаі́ць, -наю́, -но́іш, -но́іць; -но́ены; зак., што (разм.).

Даць чаму-н. загнаіцца. З. рану.

|| незак. загно́йваць, -аю, -аеш, -ае.


загна́ць, -ганю́, -го́ніш, -го́ніць; -гна́ў, -гна́ла; -гані́; -гна́ны; зак.

1. каго-што. Гонячы, прымусіць увайсці куды-н., змясціцца дзе-н. З. кароў у хлеў. З. мяч у вароты.

2. што. Тое, што і забіць¹ (у 4 знач.; разм.). З. цвік у сцяну.

3. каго. Замучыць хуткай яздой, гонкай. З. каня. З. звера.

4. Тое, што і прадаць (у 1 знач.; разм.). З. боты на рынку.

|| незак. заганя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. заго́н, -у, м. (да 1 знач.; спец.). Паляванне загонам.


загне́вацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Прыйсці ў гнеў, пачаць гневацца.


загне́т, -а, М -не́це, м.

Ямка з левага або правага боку прыпечка, куды заграбаюць жар.


загні́сціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніе́цца; зак.

Пачаць гнісці; падгніць. Капуста загнілася.

|| незак. загніва́цца, -а́ецца.

|| наз. загніва́нне, -я, н. Маральнае з. (перан.: разлажэнне, заняпад).


загно́йвацца гл. загнаіцца.


загно́йваць гл. загнаіць.


загну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сагнуцца, падвярнуцца краем, канцом. Край старонкі загнуўся.

2. Памерці (разм., груб.). Падхапіў запаленне лёгкіх, ледзь не загнуўся.

|| незак. загіба́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і загіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


загну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак.

1. што. Згінаючы, завярнуць, падвярнуць канец, край чаго-н. З. канцы дроту. З. палец.

2. Ідучы, завярнуць убок (разм.). З. за вугал.

3. перан., што і без дап. Сказаць (што-н. рэзкае, грубае, недарэчнае; разм.). З. слоўца. Вы тут, мусіць, крышку загнулі (перабольшылі, сказалі няпраўду).

|| незак. загіба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і загіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заго́йвацца гл. загаіцца.


заго́йваць гл. загаіць.


заго́йдацца гл. загайдацца.


заго́йдаць¹ гл. загайдаць¹.


заго́йдаць² гл. загайдаць².


заго́львацца гл. загаліць.


заго́льваць гл. загаліць.


заго́н¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Паласа, участак ворнай зямлі, поля. Узараць з.

2. Агароджанае пад адкрытым небам месца для жывёлы.


заго́н², -а і -у, м.

1. -у, гл. загнаць (у 1 знач.).

2. -а. Ланцуг загоншчыкаў на паляванні. Воўк прарваўся праз з.

У загоне (разм.) — у закінутым стане.


заго́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто разам з другімі заганяе, гоніць звера на паляўнічых пры аблаве.

|| прым. заго́ншчыцкі, -ая, -ае.


заго́ртвацца гл. загарнуцца.


заго́ртваць гл. загарнуць.


заграба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што. Захопліваючы, грабучы, збіраць у адно месца. З. сена.

2. перан., што. З прагнасцю захопліваць, прысвойваць або многа атрымліваць, зарабляць (разм.). З. вялікія грошы.

3. Грэбці вёсламі, рукамі. Глыбока з.

4. Тое, што і грэбці (у 2 знач.).

|| зак. загрэ́бці, -рабу́, -рабе́ш, -рабе́; -рабём, -рабяце́, -рабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены (да 1—3 знач.).


заграбу́шчы, -ая, -ае (разм.).

Прагны, які імкнецца пабольш захапіць сабе. Заграбушчыя рукі.


загра́знуць гл. гразнуць.


заграні́ца, -ы, ж.

Зарубежныя дзяржавы, чужаземныя краіны. Гандаль з заграніцай.

|| прым. заграні́чны, -ая, -ае. З. пашпарт (для паездкі за граніцу). Загранічныя тавары (купленыя за граніцай).


загрубе́лы, -ая, -ае.

Які загрубеў, стаў цвёрдым, шурпатым. Загрубелыя рукі.

|| наз. загрубе́ласць, -і, ж.


загрубе́ць гл. грубець.


загрува́сціць, -ва́шчу, -ва́сціш, -ва́сціць; -ва́шчаны; зак., што.

Заставіць, заваліць чым-н. грувасткім. З. калідор мэбляй. З. даклад цытатамі (перан.).

|| незак. загрува́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


за́грудкі, прысл.

У выразе: узяцца (брацца) загрудкі — задзірацца, даходзіць да сутычкі.


загру́жанасць, -і, ж.

1. Насычанасць грузамі. З. чыгункі.

2. Наяўнасць вялікай колькасці работы ў каго-н. З. справамі.


загрузі́ць, -ужу́, -у́зіш, -у́зіць; -у́жаны; зак.

1. гл. грузіць.

2. перан., каго-што. Запоўніць работай, даць работу ў патрэбнай колькасці. З. трактары на поўную змену. З. выкладчыка.

|| незак. загружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 знач.; да 1 знач.спец.).

|| наз. загру́зка, -і, ДМ -зцы, ж.


загру́знуць гл. грузнуць.


загрунтава́ць гл. грунтаваць.


загры́вак, -ры́ўка, мн. -ры́ўкі, -ры́ўкаў, м.

1. Ніжняя частка грывы, якая прылягае да карка.

2. Частка шыі ніжэй патыліцы (разм.).

Даць па загрыўку (разм.) — выгнаць, зняць з працы.

|| прым. загры́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


загры́зці, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; -зі́; -зены; зак., каго.

1. Грызучы, давесці да смерці. Ваўкі загрызлі каня.

2. перан. Змучыць, давесці да цяжкага душэўнага стану папрокамі, прыдзіркамі, лаянкай і пад. (разм., неадабр.).

|| незак. загрыза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


загрыме́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; -мі́м, -міце́, -мя́ць; -мі́; зак.

1. Пачаць грымець.

Загрымеў гром.

2. З грукатам упасці, зваліцца (разм.). З. уніз па прыступках.


загрымірава́цца гл. грыміраваць.


загрымірава́ць гл. грыміраваць.


загрэ́бці, -грабу́, -грабе́ш, -грабе́; -грабём, -грабяце́, -грабу́ць; -ро́б, -рэ́бла; -рабі́; -рэ́бены; зак.

1. гл. заграбаць.

2. каго. Схапіць, арыштаваць або раптоўна забраць куды-н. (разм.).


загрэ́бці², -грабу́, -грабе́ш, -грабе́; -грабём, -грабяце́, -грабу́ць; -гро́б, -грэ́бла; зак.

Пачаць грэбці.


загрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак., каму (разм.).

Моцна ўдарыць, агрэць. З. па шыі.


загс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скарачэнне: аддзел запісаў актаў грамадзянскага стану. Зарэгістравацца ў загсе (пажаніцца).

|| прым. за́гсаўскі, -ая, -ае (разм.).


загубі́ць, -ублю́, -у́біш, -у́біць; -у́блены; зак.

1. каго-што. Пагубіць, давесці да смерці. З. чалавека. З. чыё-н. жыццё (сапсаваць жыццё каму-н., зрабіць няшчасным).

2. што. Марна патраціць (разм.). З. многа грошай.


загудрані́раваць гл. гудраніраваць.


загуля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак. (разм.).

Забавіцца, прабыць доўгі час на пагулянцы або, захапіўшыся гульнёй, забыцца на ўсё. З. ў гасцях. Дзеці загуляліся і пра ўрокі забыліся.

|| незак. загу́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


загуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; зак.

1. Пачаць гуляць (у 2 знач.).

2. Празмерна захапіцца гулянкай, папойкамі.

Загуляць на вяроўках (разм.) — апынуцца на вісельні, быць павешаным.

|| незак. загу́льваць, -аю, -аеш, -ае.


загусце́лы, -ая, -ае.

Які загусцеў, стаў густым. З. кісель.

|| наз. загусце́ласць, -і, ж.


загусце́ць гл. гусцець.


загусці́ць, -ушчу́, -у́сціш, -у́сціць; -у́шчаны; зак., што (разм.).

Зрабіць густым ці занадта густым. З. цеста. З. фарбу.

|| незак. загушча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


загуча́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ць; зак.

Пачаць гучаць.


загу́шкаць¹, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.

Гушкаючы, усыпіць. З. дзіця.


загу́шкаць², -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць гушкаць.


зад, -а, М -дзе, мн. зады́, -о́ў, м.

1. Задняя частка чаго-н.; проціл. перад. З. матацыкла занесла на павароце.

2. Задняя частка тулава, таз. Тоўсты з. Даць каму-н. пад з. (таксама перан.: груба прагнаць; разм.).

3. мн. Тое, што даўно вывучана ці ўсім вядома (разм.). Паўтараць зады.


задава́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ва́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ва́к (разм.).

Фанабэрысты, ганарысты чалавек; зазнайка.


задавальне́нне, -я, н.

1. гл. задаволіць.

2. Прыемнае пачуццё ад паспяховага ажыццяўлення, завяршэння чаго-н. Атрымаць поўнае з. ад работы. Пачуццё задавальнення. Прыняць просьбу з задавальненнем.


задавальня́цца гл. задаволіцца.


задавальня́ць гл. задаволіць.


задава́цца¹ гл. задацца.


задава́цца², -даю́ся, -дае́шся, -дае́цца; -даёмся, -даяце́ся, -даю́цца; -дава́йся; незак. (разм.).

Фанабэрыста, ганарліва паводзіць сябе; важнічаць.


задава́ць гл. задаць.


задаво́лены, -ая, -ае.

Поўны пачуцця задавальнення, які выражае задавальненне. З. чалавек. З. позірк. Задаволена (прысл.) усміхнуцца.

|| наз. задаво́ленасць, -і, ж.


задаво́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак., чым.

Палічыць сябе задаволеным; адчуць задавальненне ад чаго-н. З. адказам.

|| незак. задавальня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


задаво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -во́ль; -лены; зак.

1. каго-што. Выканаць чые-н. патрабаванні, пажаданні і пад. З. попыт спажыўцоў. З. просьбу.

2. што. Заспакоіць, наталіць. З. смагу. З. апетыт.

3. каго (што). Даць, прынесці каму-н. задавальненне. Яго адказ мяне цалкам задаволіў.

|| незак. задавальня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. задавальне́нне, -я, н. і задаво́ленне, -я, н.


за́дам, прысл.

Задняй часткай, заднім бокам. Рухацца з.


зада́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Тое, што прызначана для выканання; даручэнне. Даць з. Выканаць з. Баявое з. Дамашняе з. (зададзены ўрок).


зада́рам, прысл. (разм.).

Тое, што і задарма.


задарма́, прысл. (разм.).

1. Бясплатна, дарма. Аддаць з. Купіць з. (вельмі танна).

2. Без падставы, патрэбы, дарэмна. З. ўпікнуць чалавека. З. рызыкаваць жыццём.


задары́ць, -дару́, -до́рыш, -до́рыць; -до́раны; зак., каго (што).

Паднесці каму-н. многа падарункаў. З. маладажонаў.

|| незак. задо́рваць, -аю, -аеш, -ае.


зада́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

Сума, якая ўносіцца або бярэцца наперад як гарантыя выканання ўсяго абавязацельства. Даць з.

|| прым. зада́тачны, -ая, -ае.


зада́ткі, -аў.

Зародкі якіх-н. якасцей, здольнасцей. Добрыя з. Паэтычныя з.


зада́цца, -да́мся, -дасі́ся, -да́сца; -дадзі́мся, -дасце́ся, -даду́цца; -да́ўся, -дала́ся, -ло́ся; -да́йся; зак., чым.

Паставіць сабе для вырашэння (мэту, пытанне). З. мэтай.

|| незак. задава́цца, -даю́ся, -дае́шся, -дае́цца; -даёмся, -даяце́ся, -даю́цца; -дава́йся.


зада́ць, -да́м, -дасі́, -да́сць; -дадзі́м, -дасце́, -даду́ць; -да́ў, -дала́, -ло́, -лі́; -да́й; -да́дзены; зак.

1. што і каму. Даручыць зрабіць што-н. З. работу. З. урок. З. пытанне.

2. што. Вызначыць, указаць. З. курс караблю.

3. што. Зрабіць, арганізаваць (разм.). З. баль.

4. што і чаго. Учыніць, нарабіць (чаго-н. непрыемнага; разм.). З. страху. З. клопату. Я ім задам! (выраз пагрозы).

|| незак. задава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́; -даём, -даяце́, -даю́ць.


зада́ча, -ы, мн. -ы, -да́ч, ж.

1. Тое, што патрабуе вырашэння. Паставіць перад сабой задачу. Выканаць задачу. Баявая з. Першачарговая з.

2. Практыкаванне, якое выконваецца, рашаецца шляхам разумовых заключэнняў, вылічэння і пад. Рашыць задачу. Арыфметычная з. Шахматная з.


зада́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Зборнік задач (у 2 знач.). З. па фізіцы.


задзе́йнічаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (спец.).

Увесці ў дзеянне, у эксплуатацыю. З. новую буравую свідравіну.


задзервяне́ць гл. дзервянець.


задзе́рці, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; задзёр, -дзе́рла; -дзяры́; -дзёрты; зак. (разм.).

1. гл. драць.

2. Тое, што і задраць.

|| незак. задзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


задзе́рціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзярэ́цца; -дзёрся, -дзе́рлася; зак. (разм.).

Тое, што і задрацца (у 1 і 2 знач.).

|| незак. задзіра́цца, -а́ецца.


задзёр, -у, м.

Запальчывасць, гнеўнасць.

Ісці на задзёр (разм.) — весці сябе задзірліва, абуральна.


задзёўбваць гл. задзяўбці.


задзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. задзьмуць.

2. Пра вецер, мяцеліцу: дзьмуць, пранікаючы куды-н. Часам у вокны задзімаў вецер.


задзі́ра, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -дзі́р (разм.).

Завадатар сварак, боек, забіяка.


задзіра́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ра́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ра́к (разм.).

Тое, што і задзіра.


задзіра́цца гл. задрацца, задзерціся.


задзіра́ць гл. задраць, задзерці.


задзірване́ць гл. дзірванець.


задзі́рлівы, -ая, -ае.

Тое, што і задзірысты.

|| наз. задзі́рлівасць, -і, ж.


задзі́рына, -ы, мн. -ы, -рын, ж.

Задранае месца на гладкай паверхні. Дошка з задзірынамі.


задзі́рынка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Тое, што і задзірына.

Ні сучка ні задзірынкі (разм.) — вельмі гладка, без перашкод.


задзі́рысты, -ая, -ае.

Схільны, ахвочы да боек, сварак або які выражае задзірыстасць. З. позірк. З. характар.

|| наз. задзі́рыстасць, -і, ж.


задзьму́хаць¹, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Дзьмухаючы, затушыць. З. лямпу.

|| незак. задзьму́хваць, -аю, -аеш, -ае.


задзьму́хаць², -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць дзьмухаць.


задзьму́ць, -му́, -ме́ш, -ме́; -мём, -мяце́, -му́ць; -мі́; -му́ты; зак., што.

1. Дзьмучы, затушыць.

2. Пачаць дзьмуць. Задзьмуў вецер.

|| незак. задзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


задзяўбці́, -дзяўбу́, -дзяўбе́ш, -дзяўбе́; -дзяўбём, -дзеўбяце́, -дзяўбу́ць; -дзёўб, -дзяўбла́, -ло́; -дзяўбі́; -дзяўба́ны; зак., каго.

1. Забіць, прыбіць ударамі дзюбы. Каршун задзёўб курыцу.

2. Пачаць дзяўбці.

|| незак. задзёўбваць, -аю, -аеш, -ае.


задне...

Першая састаўная частка складаных прыметнікаў у знач. задні, напр.: заднепаднябенны, заднеязычны.


заднепаднябе́нны, -ая, -ае.

У фанетыцы: які вымаўляецца пры ўдзеле задняй спінкі языка, якая паднімаецца да задняй часткі паднябення. Заднепаднябенныя зычныя.


заднеязы́чны, -ая, -ае.

Тое, што і заднепаднябенны.


за́дні, -яя, -яе.

Які знаходзіцца ззаду, накіраваны назад. Заднія ногі каня. Задняе кола. З. ход (ход назад). Заднім днём (больш раннім, чым было на самой справе).

Без задніх ног (разм.) — пра вялікую стомленасць.

Заднім розумам моцны (разм.) — пра непрадбачлівага, някемлівага чалавека.


за́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Частка абутку над абцасам, якая ахоплівае пяту.

2. Дэкарацыя на заднім плане сцэны (спец.).


задо́брыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., каго (што).

Выклікаць у каго-н. прыхільнасць да сябе падарункамі, паслугамі і пад.

|| незак. задо́брываць, -аю, -аеш, -ае.


задо́к, -дка́, мн. -дкі́, -дко́ў, м.

Задняя частка якога-н. прадмета (звычайна пра павозку, мэблю). Сесці ў задку калёс. Цялячы з.


задо́рваць гл. задарыць.


задо́ўга, прысл.

За многа часу перад чым-н., да чаго-н. З. да пачатку заняткаў.


задо́ўгі, -ая, -ае (разм.).

1. Даўгаваты, даўжэйшы, чым трэба. Задоўгая вяроўка.

2. Занадта доўгі ў часе. З. тэрмін.


задра́іць, -а́ю, -а́іш, -а́іць; -а́ены; зак., што (спец.).

Наглуха зачыніць. З. люкі.

|| незак. задра́йваць, -аю, -аеш, -ае.


задрама́ць, -рамлю́, -рэ́млеш, -рэ́мле; -рамі́; зак.

Заснуць лёгкім сном, прыдрамнуць.


задрапірава́цца гл. драпіраваць.


задрапірава́ць гл. драпіраваць.


задра́цца, -дзяру́ся, -дзярэ́шся, -дзярэ́цца; -дзяро́мся, -дзераце́ся, -дзяру́цца; задра́ўся, -дра́лася; -дзяры́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адарваўшыся, загнуцца ўгору, залупіцца. Кара на дрэве задралася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Загнуўшыся, падняцца ўверх (пра вопратку). Кашуля задралася.

3. Павесці сябе задзірыста. З. ў кампаніі.

|| незак. задзіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


задра́ць, -дзяру́, -дзярэ́ш, -дзярэ́; -дзяро́м, -дзераце́, -дзяру́ць; -дра́ў, -дра́ла; -дзяры́; -дра́ны; зак.

1. гл. драць.

2. што. Адарваўшы, загнуць канцом у адваротны бок. З. скурку на пальцы.

3. што. Падняць угору, уверх. З. галаву. З. кашулю.

|| незак. задзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 і 3 знач.).


задрыжа́ць, -жу́, -жы́ш, -жы́ць; -жы́м, -жы́це, -жа́ць; -жы́; зак.

1. Здрыгануцца, скалануцца. Задрыжалі шыбы ў вокнах.

2. Затрэсціся (ад хвалявання). З. ад страху.


задры́паны, -ая, -ае (разм., пагард.).

Заношаны, брудны. Задрыпанае паліто. З. выгляд.


задубе́лы, -ая, -ае (разм.).

Які стаў цвёрдым, закарчанелы ад холаду. З. ад марозу шынель. Задубелыя ногі.


задубе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зрабіцца цвёрдым, каляным, нягнуткім. Вопратка задубела.

2. Моцна азябнуць; змерзнуць. Рукі задубелі на холадзе.


заду́ма, -ы, мн. -ы, -ду́м, ж.

1. Тое, што задумана, намечана, намеры. Стратэгічная з. Здзяйсненне задумы.

2. Закладзены ў творы сэнс, ідэя. Творчая з. аўтара.

3. Задуменнасць, заклапочанасць. Сядзець у задуме.


заду́мацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Аддацца думкам, пачаць думаць, разважаць над чым-н. Ёсць над чым з. З. на момант.

2. безас., каму з інф. Прыйсці ў галаву, захацецца (разм.). Задумалася мне схадзіць у ягады.

|| незак. заду́мвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заду́маць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. што і з інф. У думках вырашыць зрабіць што-н. З. важную справу. Задумала ехаць заўтра ў Полацк.

2. што. У думках выбраць, вызначыць што-н. З. цотны лік.

|| незак. заду́мваць, -аю, -аеш, -ае.


задуме́нны, -ая, -ае.

Паглыблены ў думкі, разважанні; задумлівы. З. выгляд.

|| наз. задуме́ннасць, -і, ж.


заду́млівы, -ая, -ае.

Тое, што і задуменны.

|| наз. заду́млівасць, -і, ж.


задурма́ніць гл. дурманіць.


задуры́ць гл. дурыць.


задушы́цца, -ушу́ся, -у́шышся, -у́шыцца; зак.

1. гл. душыць¹.

2. Памерці ад недахопу паветра, ад дыму, газу і пад.

|| незак. заду́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


задушы́ць гл. душыць¹.


задыме́ць¹, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Пацямнець ад дыму, сажы; задыміцца¹. Столь у лазні задымела.


задыме́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць дымець; задыміць².


задымі́цца¹, -ымлю́ся, -ы́мішся, -ы́міцца; зак.

Пацямнець ад дыму, сажы; задымець¹. Каля такой работы скора задымішся. Столь задымілася.


задымі́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ы́міцца; зак.

Пачаць дыміцца.


задымі́ць¹, -ымлю́, -ы́міш, -ы́міць; -ы́млены; зак., каго-што.

Закапціць або забрудзіць дымам. З. столь. Задымленыя вуліцы.


задымі́ць², -ымлю́, -ы́міш, -ы́міць; зак.

Пачаць дыміць.


зады́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Пачаць цяжка і часта дыхаць ад быстрай хады, бегу, стомленасці.


задыха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Пачаць цяжка і часта дыхаць (ад хвалявання, бегу і пад.). З. ад хвалявання.

2. Паміраць ад недахопу паветра, ад дыму, удушлівых газаў.

|| зак. задыхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няцеся́, -ну́цца; -ні́ся.


зады́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Учашчанае і цяжкае дыханне; дыхавіца. Пакутаваць ад задышкі.


задыя́к, -а, м. (спец.).

Пояс неба, па якім Сонца праходзіць свой бачны шлях на працягу года. Знакі задыяка (абазначэнне 12 сузор’яў, праз якія праходзіць задыяк).

|| прым. задыяка́льны, -ая, -ае.


за́едзь, -і, ж., зб.

Крылатыя насякомыя, якія смокчуць кроў з жывёлы (авадні, сляпні, мошкі і пад.).


зае́зд, -у, М -дзе, м.

1. гл. заехаць.

2. Адзін з тураў спаборніцтва ў скачках, бегу, гонках. Паўфінальны з.

3. Прыезд у пэўны тэрмін групы адпачываючых у санаторый, дом адпачынку. Сёння ў доме адпачынку з.

|| прым. зае́зны, -ая, -ае.


зае́здам, прысл. (разм.).

Тое, што і праездам.


зае́зджаны, -ая, -ае (разм.).

1. Стомлены, змучаны. З. конь.

2. Даўно вядомы ўсім, збіты. Заезджаная тэма. З. жарт.


зае́зджы, -ая, -ае.

Які заехаў куды-н. мімаходам, ненадоўга. Заезджыя акцёры.


зае́здзіць¹, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго (што).

1. Знясіліць яздой, работай без адпачынку. З. каня.

2. перан. Змучыць непасільнай работай (разм.).


зае́здзіць², -джу, -дзіш, -дзіць; зак.

Пачаць ездзіць. Трамваі заездзілі.


зае́зны, -ая, -ае.

1. гл. заезд.

2. У выразе: заезны двор (дом) (уст.) — карчма з месцамі для начлегу і дваром для коней.


заеката́ць, -екачу́, -яко́чаш, -яко́ча; -екачы́; зак. (разм.).

Пачаць екатаць. З. ад болю.


зае́сці, -е́м, -ясі́, -е́сць; -ядзі́м, -ясце́, -яду́ць; -е́ў, -е́ла; -е́ш; -е́дзены; зак.

1. каго (што). Тое, што і загрызці. Воўк заеў каня. Нуда заела (перан.: замучыла). Заелі вы мяне (перан.: замучылі) сваімі прыдзіркамі ды папрокамі.

2. што чым. З’есці што-н., каб заглушыць непрыемны смак. З. лякарства цукеркай.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Зашчаміць, перашкодзіўшы руху (разм.). У кулямёце нешта заела.

|| незак. заяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зае́сціся, -е́мся, -ясі́ся, -е́сца; -ядзі́мся, -ясце́ся, -яду́цца; -е́ўся, -е́лася; -е́шся; зак., з кім і без дап. (разм.).

Счапіцца ў злоснай сварцы або быць у непрымірымых адносінах з кім-н. З. з суседам. Ён так заеўся, што ні ў чым не хоча саступаць.

|| незак. заяда́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зае́хаць, -е́ду, -е́дзеш, -е́дзе; -е́хаў, -е́хала; -е́дзь; зак.

1. Прыехаць куды-н. ненадоўга, па дарозе. З. да знаёмых.

2. па каго-што, а таксама з інф. Прыехаць з якой-н. мэтай. З. па дзяцей. З. развітацца.

3. Пад’ехаць не прама, аб’язджаючы. З. з левага боку. З. наперад.

4. Едучы, апынуцца далёка або не там, дзе трэба. З. на край свету. З. у гразь.

5. каму ў што, па чым і без дап. Ударыць каго-н. (разм., груб.). З. у вуха.

|| незак. заязджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зае́зд, -у, М -дзе, м. (да 1—3 знач.).


зае́чы гл. заяц.


зае́чына, -ы, ж.

Мяса зайца як ежа.


зажада́цца, -а́ецца; безас.; зак.

Узнікнуць, з’явіцца ў каго-н. (пра жаданне), захацецца.

Зажадалася кабыле воцату (разм., асудж.) — захацелася невядома чаго.


зажада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., чаго і з інф.

Праявіць ахвоту, жаданне, захацець. З. ісці ў грыбы.


зажаўце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць жаўцець (у 2 знач.). Зажаўцелі пясчаныя гурбы.


зажму́рыцца гл. жмурыцца.


зажму́рыць гл. жмурыць.


зажурча́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чы́ць; зак.

Пачаць журчаць. Зажурчаў ручай.


зажуры́цца, -уру́ся, -у́рышся, -у́рыцца; зак. (разм.).

Засумаваць, замаркоціцца; пачаць журыцца. Зажурыўся хлопец па доме.


за́жыва, прысл.

У жывым стане, пры жыцці. З. пахаваны.


зажыві́ць, -жыўлю́, -жы́віш, -жы́віць; -жы́ўлены; зак., што.

Залячыць, даць зажыць (ране).

|| незак. зажыўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


зажы́нкі, -нак.

Пачатак жніва і яго святкаванне. Спраўляць з.

|| прым. зажы́нкавы, -ая, -ае.


зажы́цца, -ыву́ся, -ыве́шся, -ыве́цца; -ывёмся, -ывяце́ся, -ыву́цца; -ы́ўся, -ыла́ся, -ло́ся; зак. (разм.).

1. Пражыць даўжэй звычайнага, меркаванага. З. на дачы. З. на белым свеце.

2. Пачаць жыць заможна, абжыцца.

|| незак. зажыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зажы́ць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыве́; -ы́ў, -ыла́, -ло́; зак.

Зарубцавацца, загаіцца (пра рану, драпіну). Рана зажыла.

|| незак. зажыва́ць, -а́е.


зажы́ць², -ыву́, -ыве́ш, -ыве́; -ывём, -ывяце́, -ыву́ць; -ы́ў, -ыла́, -ло́; зак.

1. Пачаць жыць (пэўным чынам). З. па-новаму.

2. чаго. Узяць панюшку табакі (разм.). З. табакі.


зазвані́ць, -ваню́, -во́ніш, -во́ніць; зак.

Пачаць званіць. Зазванілі званы.


зазва́ць, -заву́, -заве́ш, -заве́; -завём, -завяце́, -заву́ць; -заві́; -зва́ны; зак., каго (што).

Паклікаць, запрасіць прыйсці. З. у госці.

|| незак. зазыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зазвіне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ні́ць; зак.

Пачаць звінець. Зазвінеў званок.


заздаро́ўны, -ая, -ае.

Які выражае пажаданне здароўя, аб’яўляецца ці выпіваецца за чыё-н. здароўе. Заздароўная песня. З. тост.


зазеляне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць зелянець (у 2 і 3 знач.). Зазелянела рунь. Удалечыні зазелянеў гай.


ЗАЗЕЛЯНÍЦЬ, -зеляню́, -зяле́ніш, -зяле́ніць; -зяле́нены; зак., што (разм.).

Запэцкаць чым-н. зялёным, у зялёнае. З. сукенку травой.


заззя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; зак.

Пачаць ззяць. Заззялі зоркі на небе. Заззялі вочы шчасцем.


зазімава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; зак.

Застацца зімаваць дзе-н. З. на поўначы. Зазімавала някошаная сенажаць.


зазі́мак і за́зімак, -мку, мн. -мкі, -мкаў, м.

Першы снег з марозам; пачатак зімы.


зазірну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

Тое, што і заглянуць. З. у твар.

|| незак. зазіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зазіхаце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́ць; зак.

Пачаць зіхацець. Снег зазіхацеў на сонцы.


зазлава́ць, -лую́, -луе́ш, -луе́; -луём, -луяце́, -лую́ць; -лу́й; зак.

Прыйсці ў злосны стан, раззлавацца.


зазна́йка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -йцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -на́ек (разм.).

Чалавек, які зазнаецца. Гэта быў сур’ёзны чалавек, не з.


зазна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Заганарыцца, заважнічаць.

|| незак. зазнава́цца, -наю́ся, -нае́шся, -нае́цца; -наёмся, -наяце́ся, -наю́цца; -нава́йся.

|| наз. зазна́йства, -а, н.


зазна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., што і са злуч. «што».

Зведаць на ўласным вопыце. З. гора.

|| незак. зазнава́ць, -наю́, -нае́ш, -нае́; -наём, -наяце́, -наю́ць.


зазна́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. што. Паставіць знак, памеціць пэўным чынам. З. патрэбнае месца ў лесе.

2. без дап. або са злуч. «што». Сказаць што-н., уставіць у размову. «Сёння будзе добрае надвор’е», — зазначыў сусед.

|| незак. зазнача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зазо́р, -у, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Шчыліна, паглыбленне, вузкі прамежак паміж прылеглымі паверхнямі. Зашпакляваць з.

|| прым. зазо́рны, -ая, -ае.


за́зубень, -бня, мн. -бні, -бняў, м. (спец.).

Выступ, зуб на якім-н. інструменце, прыладзе, дэталі машыны.

|| прым. за́зубенны, -ая, -ае.


зазубры́ць гл. зубрыць.


зазыва́ць гл. зазваць.


зазыўны́, -а́я, -о́е.

Які зазывае, гучыць як заклік. Зазыўныя гукі трубы.


зазява́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. (разм.).

Загледзецца па баках і не ўбачыць чаго-н. іншага. З. на вітрыны.


зазямлі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зе́мліцца; зак. (спец.).

Злучыцца з зямлёй (пра электрычны ланцуг).

|| незак. зазямля́цца, -я́ецца.


зазямлі́ць, -зямлю́, -зе́мліш, -зе́мліць; -зе́млены; зак., што (спец.).

Злучыць (электрычны ланцуг) з зямлёй. З. антэну.

|| незак. зазямля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. зазямле́нне, -я, н.


заі́грываць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. зайграць¹.

2. з кім. Жартаўліва какетнічаць, заляцацца да каго-н. (разм.). З. з дзяўчатамі.

3. перан., з кім. Паддобрывацца да каго-н., каб выклікаць да сябе прыхільнасць (разм.). Дыктатар заігрывае з народам.


заі́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -іцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -аў.

Той, хто заікаецца (у 1 знач.).


заіка́нне, -я, н.

1. гл. заікацца.

2. Загана ў маўленні — паўтарэнне адных і тых жа гукаў, складоў з-за сутаргавых скарачэнняў мышцаў гартані.


заіка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Гаварыць з цяжкасцямі, мімаволі паўтараць адны і тыя ж гукі, склады.

2. перан., пра каго-што, аб кім-чым і са злуч. «што». Упамінаць мімаходзь, асцярожна, намёкамі (разм.). Яна пра доўг і не заікаецца.

|| зак. заікну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.

|| наз. заіка́нне, -я, н. (да 1 знач).


заі́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

У мінулым: зямельны ўчастак, заняты па праву першага валодання, звычайна ўдалечыні ад іншых ворных зямель; цяпер на Урале і ў Сібіры — назва некаторых невялікіх адцаленых пасяленняў (земляробчых, паляўнічых, рыбалавецкіх).


заі́нелы, -ая, -ае.

Пакрыты інеем. Заінелыя дрэвы.


заі́нець гл. інець.


заінтрыгава́ць гл. інтрыгаваць.


зайгра́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

1. Часта іграючы на чым-н. або чым-н., зрабіць непрыгодным. З. пласцінку.

2. Часта выконваючы, зрабіць банальным. Гэту п’есу зайгралі канчаткова.


зайгра́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Пачаць іграць (у 1 і 3 знач.). Зайграў аркестр.


за́йздрасць, -і, ж.

Пачуццё прыкрасці і раздражнення, выкліканае дабрабытам, поспехамі іншых. Глядзець з зайздрасцю на што-н.

На зайздрасць — так (такі), што можна пазайздросціць.

Лопнуць ад зайздрасці — пра бурнае праяўленне зайздрасці.


зайздро́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Зайздросны чалавек.

|| ж. зайздро́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зайздро́сніцкі, -ая, -ае.


зайздро́сны, -ая, -ае.

1. Які заўсёды зайздросціць, поўны зайздрасці, які выражае зайздрасць. З. чалавек. З. позірк.

2. Здольны абудзіць зайздрасць. З. лёс. Зайздроснае здароўе.

|| наз. зайздро́снасць, -і, ж.


зайздро́сціць, -о́шчу, -о́сціш, -о́сціць; незак., каму-чаму.

Зведваць пачуццё зайздрасці да каго-, чаго-н. Зайздрошчу ўнукам сваім.

|| зак. пазайздро́сціць, -о́шчу, -о́сціш, -о́сціць.


за́йка гл. заяц.


займа́льны, -ая, -ае.

Здольны займаць увагу, уяўленне; забаўны. Займальная гульня. З. сюжэт.

|| наз. займа́льнасць, -і, ж.


займа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. гл. заняцца¹.

2. Працаваць (пра разумовы занятак), вучыцца. З. ў інстытуце. З. па начах.

3. чым. Мець што-н. прадметам сваіх заняткаў. З. хіміяй.

Займацца балачкамі (разм.) — займацца пустымі размовамі.


займа́цца² гл. заняцца².


займа́ць гл. заняць.


займе́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

У граматыцы: часціна мовы, якая ўключае словы, што не абазначаюць прадметаў, іх прымет, колькасці або парадку па падліку, а толькі паказваюць на іх. Асабовыя займеннікі (я, ты, ён). Прыналежныя займеннікі (мой, твой, яго) і інш.

|| прым. займе́нны, -ая, -ае.


займе́ць гл. мець.


за́ймішча, -а, н.

Узбярэжная паласа, якая заліваецца ў час разліву ракі.


зайсці́, зайду́, зо́йдзеш, зо́йдзе; зайшо́ў, -шла́, -ло́; зайдзі́; зак.

1. Ідучы, мімаходам пабыць дзе-н., наведаць каго-н., наогул прыйсці да каго-н. З. ў кантору. З. да сябра. Зайдзіце да мяне вечарам.

2. па каго-што і з інф. Прыйсці куды-н. па каго-, што-н., з якой-н. мэтай. З. ў яслі па дзіця.

3. Падысці не прама, а збоку, у абход. З. ад лесу. З. з правага боку.

4. Ідучы, трапіць куды-н. далёка, за якую-н. мяжу. З. ў тыл. З. па горла ў ваду. Сонца зайшло за хмары або сонца зайшло (г. зн. схавалася за гарызонтам). Гутарка зайшла за поўнач (перан.). Справа зайшла надта далёка (перан.: перайшла дазволеныя межы).

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Узнікнуць, пачацца (пра размову, гутарку). Зайшла гаворка пра літаратуру.

6. Зрабіць ход, пайсці (пра гульні ў карты). З. тузам (з туза).

7. у што. Заехаць, паглыбіцца. Цвік зайшоў у сцяну па самую плешку.

|| незак. захо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. захо́д, -у, М -дзе, м.


зайсці́ся, зайду́ся, зо́йдзешся, зо́йдзецца; зайшо́ўся, -шла́ся, -ло́ся; зайдзі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Замерці, знямець, страціць адчувальнасць. Пальцы зайшліся ад холаду. Сэрца зайшлося ад страху.

2. Памерці (разм.). З. ад голаду.

3. Пачаць нястрымана плакаць, смяяцца, кашляць і пад. З. ад смеху. Дзіця зайшлося ад плачу.

|| незак. захо́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца.


зайчаня́ і зайчанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня зайца.


за́йчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. заяц.

2. Светлая пляма на чым-н. ад сонечнага праменя, адбітага бліскучай паверхняй. Зайчыкі на сцяне.


зайчы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж.

Самка зайца.


закабалі́ць, -алю́, -алі́ш, -алі́ць; -алі́м, -аліце́, -аля́ць; -а́лены; зак., каго (што).

Паставіць у поўную залежнасць ад каго-н.

|| незак. закаба́льваць, -ваю, -ваеш, -вае.

|| звар., зак. закабалі́цца, -лю́ся, -лі́шся, -лі́цца; -лі́мся, -ліце́ся, -ля́цца; незак. закабаля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. закабале́нне, -я, н.


закава́ць, -кую́, -куе́ш, -куе́; -куём, -куяце́, -кую́ць; -ку́й; -кава́ны; зак.

1. каго (што). Надзець на каго-н. кайданы. З. злачынца.

2. перан., што. Замарозіць, пакрыць лёдам. Мароз закаваў раку.

3. каго (што). Падбіваючы падкову, пашкодзіць нагу каню.

|| незак. зако́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


закаву́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

1. Невялікі глухі завулак.

2. Аддалены, глухі куток дзе-н., месца ў памяшканні; закутак. Абшукаць усе закавулкі.


закавы́рысты, -ая, -ае (разм.).

Замыславаты, мудрагелісты. Закавырыстае пытанне.

|| наз. закавы́рыстасць, -і, ж.


закадзі́раваць гл. кадзіраваць.


закажане́лы, -ая, -ае (разм.).

Недарослы з-за дрэннага догляду, запушчанасці; зачахлы. Закажанелае парася.


закажане́ць, -не́ю, -не́еш, -не́е; зак. (разм.).

Зачахнуць, змарнець (пра жывёлу, расліны). Закажанела парася. Закажанелі расліны.


зака́з, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Даручэнне або просьба зрабіць, выканаць што-н. Па заказе (таксама перан.: па чыёй-н. просьбе, патрабаванні). Паліто на з. Як на з. або як па заказе (пра тое, што адпавядае якому-н. патрабаванню, з’яўляецца ўзорным).

2. Заказаная рэч. Разнесці гатовыя заказы.


заказа́ць¹, -кажу́, -ка́жаш, -ка́жа; -кажы́; -ка́заны; зак., што.

Даручыць каму-н. што-н. З. боты. З. абед.

|| незак. зака́зваць, -аю, -аеш, -ае.


заказа́ць², -кажу́, -ка́жаш, -ка́жа; -кажы́; -ка́заны; зак., што, каму-чаму і з інф. (уст.).

Забараніць, зрабіць недаступным. Усе дарогі яму заказаны. Сэрцу не закажаш. Дзясятаму з. (зарачыся ніколі больш не рабіць чаго-н.).

|| незак. зака́зваць, -аю, -аеш, -ае.


зака́знік, -а, мн. -і, -аў, м.

Род запаведніка, дзе часова забаронена паляванне, рыбная лоўля і дзе знаходзяцца пад асобай аховай расліны і жывёлы. Бабровы з.


заказны́, -а́я, -о́е.

1. Зроблены на заказ; які дастаўляецца па заказе. З. касцюм. З. аўтобус.

2. Адпраўлены поштай з павышанай адказнасцю за дастаўку і з дадатковай аплатай. Заказное пісьмо.


зака́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто дае заказ (у 1 знач.).

|| ж. зака́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. зака́зчыцкі, -ая, -ае.


заказыта́ць, -зычу́, -зы́чаш, -зы́ча; -зыта́ў, -та́ла; -зычы́; -зыта́ны; зак., каго.

Змучыць казытаннем.


зака́йвацца гл. закаяцца.


закаламу́ціцца гл. каламуціцца.


закаламу́ціць гл. каламуціць.


закалаці́цца, -лачу́ся, -ло́цішся, -ло́ціцца; зак.

Пачаць калаціцца. Закалацілася ўсё ўнутры.


закалаці́ць¹, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак., што (разм.).

Прыгатаваць, падсыпаючы што-н. у вадкасць і размешваючы. З. бражку.

|| незак. закало́чваць, -аю, -аеш, -ае.


закалаці́ць², -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; зак.

Пачаць калаціць (у 1, 2, 5 і 6 знач.).


зака́лец, -льцу, м.

Сыры, недапечаны слой у хлебе каля ніжняй скарынкі.

Мець закалец на каго (разм.) — затаіць злосць на каго-н.


закало́цца, -калю́ся, -ко́лешся, -ко́лецца; -калі́ся; зак.

Пракалоўшы сябе чым-н. вострым, пазбавіць жыцця. З. кінжалам.

|| незак. зако́лвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закало́ць¹, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы; зак.

1. гл. калоць¹.

2. што. Замацаваць, пракалоўшы чым-н. вострым, тонкім. З. валасы шпількамі.

|| незак. зако́лваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


закало́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ко́ле; зак.

Пачаць калоць¹ (у 1 знач.). Закалола ў бок.


закалыха́цца, -ышу́ся, -ы́шашся, -ы́шацца; -ышы́ся; зак.

1. Пачаць калыхацца. Закалыхаліся сцягі ў калонах.

2. Дайсці да дрымотнага стану. Закалыхаўся ў машыне.

|| незак. закалы́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 знач.).


закалыха́ць, -ышу́, -ы́шаш, -ы́ша; -ышы́; -ыха́ны; зак., каго.

1. гл. калыхаць.

2. звычайна безас. Калыханнем выклікаць недамаганне, моташнасць. Мяне закалыхала на катары.

|| незак. закалы́хваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


закальцава́ць гл. кальцаваць.


закама́ндаваць гл. камандаваць.


закампастава́ць гл. кампаставаць.


закампасці́раваць гл. кампасціраваць.


закамуфлі́раваць гл. камуфліраваць.


закана... (гл. закона...).

Першая састаўная частка складаных слоў, ужыв. замест «закона...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: заканадаўчы, заканадаўства.


заканада́вец, -да́ўца, мн. -да́ўцы, -да́ўцаў, м.

1. Той, хто ўстанаўлівае законы (у 2 знач.).

2. перан. Той, хто сваім прыкладам устанаўлівае якія-н. правілы, новаўвядзенні. З. мод.

|| прым. заканада́ўчы, -ая, -ае (да 1 знач.).


заканада́ўства, -а, н.

1. Сукупнасць законаў (у 2 знач.). Працоўнае з.

2. Укладанне і выданне законаў. Пытанні заканадаўства.

|| прым. заканада́ўчы, -ая, -ае (да 2 знач.). З. орган. З. акт.


заканазна́вец, -зна́ўца, мн. -зна́ўцы, -зна́ўцаў, м.

Знаток законаў, юрыст.


заканаме́рны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае законам (у 1 знач.). Заканамерная з’ява. Заканамернае дзеянне.

2. Тое, што і законны (у 2 знач.). Ваша пытанне цалкам заканамернае.

|| наз. заканаме́рнасць, -і, ж.


заканапа́ціць гл. канапаціць.


закансервава́ць гл. кансерваваць.


заканспектава́ць гл. канспектаваць.


заканспірава́ць гл. канспіраваць.


закантрактава́ць гл. кантрактаваць.


закану́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м. (разм.).

Цеснае памяшканне, цёмны куток; патайное або аддаленае месца. Прымасціцца ў заканурку. Абшукаць усе закануркі.


зака́нчвацца гл. закончыцца.


зака́нчваць гл. закончыць.


заканчэ́нне, -я, н.

Завяршэнне, канец чаго-н. З. школы. З. тэрміну дагавору. З. рамана.


закапа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. гл. капацца.

2. Закапаць частку свайго цела ў што-н.; засыпаць сябе чым-н. З. ў сена. З. ў кнігі, у работу (перан.: цалкам аддацца чытанню, рабоце).

|| незак. зако́пвацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 знач.).


зака́паць¹, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. каго-што. Запэцкаць каплямі, абкапаць. З. сурвэтку чарнілам.

2. што. Ка́паючы, увесці куды-н. (разм.). З. лякарства ў нос.

|| незак. зака́пваць, -аю, -аеш, -ае.


зака́паць², -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць ка́паць. Закапаў дождж. Закапалі слёзы з вачэй.


закапа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. каго-што. Паклаўшы ў паглыбленне, засыпаць. З. скарб.

2. што. Засыпаць, зараўнаваць. З. яму.

|| незак. зако́пваць, -аю, -аеш, -ае.


закапёршчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Завадатар, верхавод.

|| ж. закапёршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. закапёршчыцкі, -ая, -ае.


закапы́ліць, -лю, -ліш, -ліць; зак., што (разм.).

Скрывіць, надзьмуць (губы), выражаючы крыўду, незадаволенасць і пад. З. губы.

|| незак. закапы́льваць, -аю, -аеш, -ае.


закара́вець, -ею, -ееш, -ее; зак. (разм.).

Зрабіцца каравым, закарэць (у 2 знач.). Анучы закаравелі.


закаране́лы, -ая, -ае.

Застарэлы, які цяжка паддаецца зменам. Закаранелая хвароба. Закаранелыя звычкі.

|| наз. закаране́ласць, -і, ж.


закаране́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Трывала замацавацца, укараніцца. Хвароба закаранела.

2. у чым. Поўнасцю аддацца якім-н. звычкам. З. у сваіх прывычках.


закаркава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ку́ецца; зак.

Заткнуцца, закупорыцца. Бутэлька добра закаркавалася.

|| незак. закарко́ўвацца, -аецца.


закаркава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак., што.

Заткнуць коркам (бутэльку і пад.).

|| незак. закарко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. закарко́ўванне, -я, н. і закарко́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


закарко́вачны, -ая, -ае.

Прызначаны для закаркоўвання. Закарковачная машына.


закармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены; зак., каго.

Празмерным кармленнем адбіць ахвоту да яды або залішне насыціць. З. дзіця.

|| незак. зако́рмліваць, -аю, -аеш, -ае.


закару́злы, -ая, -ае.

1. Агрубелы, шурпаты. Закарузлыя рукі.

2. перан. Адсталы, закаснелы. Закарузлая душа.

|| наз. закару́зласць, -і, ж.


закару́знуць, -ну, -неш, -не; -ру́з, -зла; -ні; зак.

Стаць закарузлым. Рукі закарузлі. З. у сваіх звычках (перан.).


закарце́ць, -ціць; безас.; зак. (разм.).

Моцна захацецца. Мне закарцела купіць лыжы.


закарчане́лы, -ая, -ае (разм.).

Вельмі азяблы, здранцвелы ад холаду. Закарчанелыя рукі.

|| наз. закарчане́ласць, -і, ж.


закарчане́ць гл. карчанець.


закарэ́лы, -ая, -ае.

1. Які засох, ператварыўся ў корку. Закарэлая гразь.

2. Пакрыты засохлай граззю, кроўю і пад., карэлы. З. бінт.


закарэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

1. Пакрыцца засохлай граззю, кроўю і пад. Рукі закарэлі ад гразі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Засохнуць, ператварыцца ў корку. Кроў закарэла.

|| незак. зака́рваць, -аю, -аеш, -ае.


закасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., каго-што.

Закрэсліць, выкрасліць. З. радок у вершы. З. каго-н. у спісе.

|| незак. закасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


закаса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Загнуўшыся, падняцца, задрацца ўгору. Рукаў закасаўся.

2. Закасаць сабе рукавы, полы і пад. (разм.). Закасайся, каб не памачыць штаны.

|| незак. зака́свацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закаса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Загнуўшы, падняць вышэй, падкасаць. З. штаны.

|| незак. зака́сваць, -аю, -аеш, -ае.


закасі́ць, -кашу́, -ко́сіш, -ко́сіць; -ко́шаны; зак., што і чаго.

Косячы, перайсці мяжу, скасіць лішняе, што належыць іншаму.

|| незак. зако́шваць, -аю, -аеш, -ае.


закасне́лы, -ая, -ае.

Які закаснеў, зрабіўся косным, закаранелым. Закаснелыя традыцыі старога быту.

|| наз. закасне́ласць, -і, ж.


закасцяне́лы, -ая, -ае.

1. Акамянелы, цвёрды, як костка. Закасцянелая зямля.

2. Тое, што і закаснелы.

|| наз. закасцяне́ласць, -і, ж.


закасцяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. гл. касцянець.

2. Быць у стане застою, зрабіцца косным. З. у рэлігійных забабонах.


закатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., каго (што).

Замучыць катаваннем, давесці да смерці. З. вязня.


закаха́ны, -ая, -ае.

Які адчувае або выяўляе каханне да каго-н., захапленне кім-, чым-н. З. ў дзяўчыну. З. позірк.

|| наз. закаха́насць, -і, ж.


закаха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак., у каго.

Адчуць пачуццё кахання да каго-н.


закаха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго ў каго (разм.).

Абудзіць у кім-н. пачуццё кахання да сябе. З. у сябе.


закаці́цца, -качу́ся, -ко́цішся, -ко́ціцца; зак.

1. Коцячыся, трапіць куды-н. Мячык закаціўся ў куток. Кола закацілася за вугал.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Апусціцца за гарызонт (пра нябесныя свяцілы). Сонца закацілася за лес. Яго слава ўжо закацілася (перан.).

|| незак. зако́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закаці́ць, -качу́, -ко́ціш, -ко́ціць; -ко́чаны; зак.

1. што. Коцячы, накіраваць, змясціць, падзець куды-н. З. калёсы ў пуню. З. мяч пад стол. З. вочы (завесці зрэнкі пад верхнія павекі).

2. перан., што і каму. Зрабіць, учыніць што-н. незвычайнае (разм.). З. аплявуху. З. прамову.

|| незак. зако́чваць, -аю, -аеш, -ае.


закача́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго-што ў што.

Качаючы, пакрыць, абляпіць чым-н. зверху. З. мяса ў цеста.

|| незак. зако́чваць, -аю, -аеш, -ае.


закача́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Пачаць качаць (у 5 знач.). Зусім закачалі капітана.


зака́шляцца, -яюся, -яешся, -яецца; зак.

Зайсціся моцным працяглым кашлем. З. ад дыму.


зака́шляць, -яю, -яеш, -яе; зак.

Пачаць кашляць.


зака́яцца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; -а́йся; зак.

Даць сабе абяцанне не рабіць што-н. З. піць гарэлку.

|| незак. зака́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заква́сіць гл. квасіць.


заква́ска, -і, ДМ -ва́сцы, ж.

Рэчыва, якое выклікае закісанне, браджэнне (напр. дрожджы). З. на цеста. У іх заўсёды добрая з. (перан.: пра рысы харакгару, закладзеныя выхаваннем, асяроддзем).


заквітне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Пачаць квітнець. Заквітнелі сады ў Панямонні.


за́кід, -у, М -кідзе, м.

1. гл. закінуць.

2. мн. -ы, -аў. Напамінанне, лёгкі папрок. Зрабіць з. каму-н.


закі́дацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Пачаць кідацца. З. ў роспачы. З. гразёю.


закіда́цца гл. закінуцца.


закі́даць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што, чым.

Кідаючы, запоўніць, пакрыць, засыпаць. З. яму ламаччам. З. прамоўцу пытаннямі (перан.).

|| незак. закі́дваць, -аю, -аеш, -ае.


закіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. закінуць.

2. Намякаць на што-н. (разм.). Я ведаю, куды ты закідаеш.


закі́двацца гл. закінуцца.


закі́дваць¹ гл. закідаць.


закі́дваць² гл. закінуць.


закілза́ць гл. кілзаць.


закі́нуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак.

1. Згубіцца, зваліўшыся куды-н., за што-н. (разм.). Ножык кудысьці закінуўся.

2. Адкінуцца назад. Галава закінулася.

|| незак. закіда́цца, -а́ецца і закі́двацца, -аецца.


закі́нуць, -ну, -неш, -не; закі́нь; -нуты; зак.

1. каго-што. Кінуць куды-н. або далёка. З. мяч у сетку. З. вуду (таксама перан.: паспрабаваць папярэдне разведаць што-н. намёкам, пытаннямі; разм.).

2. што. Падняўшы, надаць чаму-н. іншае становішча. З. нагу за нагу. З. стрэльбу за плячо.

3. перан., каго-што. Даставіць куды-н. З. прадукты на дачу. З. дэсант у тыл ворага.

4. каго-што. Перастаць займацца кім-, чым-н., пакінуць каго-, што-н. З. вучобу. З. гаспадарку.

Закінуць слова або слоўца (разм.) — пахадайнічаць за каго-н., аказаць падтрымку.

Як за сябе закінуць (разм.) — хутка і многа з’есці, выпіць.

|| незак. закіда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і закі́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. за́кід, -у, М -кідзе, м. (да 1—3 знач.).


закіпе́ць¹ гл. кіпець.


закіпе́ць², -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -пі́; зак.

Пачаць кіпець. Вада закіпела.


закіпяці́цца гл. кіпяціцца.


закіпяці́ць гл. кіпяціць.


за́кіс, -у, м. (спец.).

У хіміі: ніжэйшая ступень акіслення элемента. З. медзі.

|| прым. за́кісны, -ая, -ае.


закі́слы, -ая, -ае.

1. Які закіс. З. булён.

2. Занадта кіслы (разм.). З. квас.


закі́снуць, -ну, -неш, -не; закі́с, -сла; -ні; зак.

Стаць кіслым. Цеста закісла. З. у адзіноце (перан.; разм.).

|| незак. закіса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. закіса́нне, -я, н.


закітава́ць гл. кітаваць.


закла́д, -у, М -дзе, м.

1. Аддача (рэчы, маёмасці) у забеспячэнне абавязацельстваў, у пазыку. Узяць грошы пад з. Дакумент у закладзе.

2. Рэч, грошы, на якія паспрачаліся. Выйграць з. Ісці ў з. або біцца аб з. (перан.: спрачацца на грошы або што-н. іншае).

|| прым. закладны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


заклада́цца і закла́двацца гл. закласціся.


заклада́ць і закла́дваць гл. закласці, залажыць.


закла́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. закласці, залажыць.

2. Палоска паперы або стужка, якая ўкладаецца ў кнігу, каб адзначыць патрэбную старонку. Кніга з закладкай.

|| прым. закла́дачны, -ая, -ае.


закладна́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х, ж. (уст.).

Дакумент аб закладзе маёмасці.


закла́дчык, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Асоба, якая здае ў заклад рэчы, маёмасць.

|| ж. закла́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. закла́дчыцкі, -ая, -ае.


заклапаці́ць, -пачу́, -по́ціш, -по́ціць; -по́чаны; зак., каго-што.

Прычыніць клопат. Гэта мяне заклапаціла.

|| незак. заклапо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


заклапо́чаны, -ая, -ае.

Ахоплены клопатам, турботай, які выражае клопат, турботу. Заклапочаная жанчына. З. выгляд. Заклапочана (прысл.) пазіраць па баках.

|| наз. заклапо́чанасць, -і, ж.


закла́сці, -ладу́, -ладзе́ш, -ладзе́; -ладзём, -ладзяце́, -ладу́ць; -ла́ў, -ла́ла; -ладзі́; -ла́дзены; зак., што.

1. Пакласці што-н. за што-н. або змясціць куды-н. з пэўнай мэтай. З. рукі за спіну. З. набой у стрэльбу.

2. Заняць, запоўніць прастору чым-н. З. стол кнігамі. З. прабоіну ў сцяне цэглай.

3. Паклаўшы аснову, пачаць будаўніцтва чаго-н. З. фундамент дома. З. сад. З. асновы выхавання дзіцяці (перан.).

4. Пакласці, змясціць для захавання (спец.). З. дзесяць ям сіласу на зіму.

5. Уставіць што-н. паміж чым-н. (або ў што-н.), каб адзначыць. З. патрэбнае месца ў кнізе закладкай.

6. Аддаць у заклад (у 1 знач.). З. гадзіннік.

7. безас. Пра хваравітае адчуванне цяжару ў грудзях, носе, вушах (разм.). Заклала вушы. Грудзі заклала.

|| незак. заклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і закла́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заклада́нне, -я, н., закла́дванне, -я, н. і закла́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 3—5 знач.).


закла́сціся, -ладу́ся, -ладзе́шся, -ладзе́цца; -ладзёмся, -ладзяце́ся, -ладу́цца; -ла́ўся, -ла́лася; -ладзі́ся; зак. (разм.).

Пайсці ў заклад, паспрачацца на што-н. Я магу з., што ён гэта зрабіў ненаўмысна.

|| незак. заклада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і закла́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закле́іць, -е́ю, -е́іш, -е́іць; -е́ены; зак., што.

Закрыць, змацаваць чым-н. клейкім. З. канверт. З. вокны на зіму. З. ранку пластырам.

|| незак. закле́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. закле́йванне, -я, н. і закле́йка, -і, ДМ -йцы, ж.


заклеймава́ць гл. клеймаваць.


заклёпачны гл. заклёпка, закляпаць.


заклёпванне гл. закляпаць.


заклёпваць гл. закляпаць.


заклёпка, -і, ДМ -пцы, ж.

1. гл. закляпаць.

2. мн. -і, -пак. Металічны шпень, які замацаваны або якім замацоўваюць.

|| прым. заклёпачны, -ая, -ае.


за́клік, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Кліч, прызыўны гук. Птушыны з.

2. Запрашэнне, просьба прыйсці, з’явіцца куды-н. Пачуць чый-н. з. Адгукнуцца на чый-н. з. З. на дапамогу.

3. Зварот, які ў лаканічнай форме выражае кіруючую ідэю, палітычнае патрабаванне; лозунг.

|| прым. за́клікавы, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.).


закліка́льны, -ая, -ае.

Які заклікае, заве. З. звон.


заклі́каць, -і́чу, -і́чаш, -і́ча; -і́ч; -і́каны; зак.

1. каго. Паклікаць, запрасіць куды-н. З. у госці. З. у хату.

2. каго-што, да чаго, на што. Звярнуцца з заклікам зрабіць што-н., прыняць удзел у чым-н. З. выбаршчыкаў аддаць галасы за кандыдатаў у дэпутаты. З. да барацьбы або на барацьбу. Ён закліканы быць пісьменнікам (перан.: мае прызванне да літаратурнай творчасці).

3. каго (што), да чаго. Запатрабаваць паводзіць сябе так або інакш. З. да парадку.

|| незак. закліка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заклінава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ну́ецца; зак.

Перастаць рухацца ў выніку пашкоджання, шчыльнага прыціскання да чаго-н. Затвор вінтоўкі заклінаваўся.

|| незак. закліно́ўвацца, -аецца.


заклінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

Замацаваць пры дапамозе кліна. З. тапарышча.

|| незак. закліно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. закліно́ўванне, -я, н.


закліна́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто заклінае (у 2 знач.). З. змей.

|| ж. закліна́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


закліна́нне, -я, н.

1. гл. заклінаць.

2. У народных уяўленнях: магічныя словы, якімі заклінаюць (у 2 знач.). Гаварыць заклінанні.


закліна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. каго (што). Настойліва прасіць, маліць аб чым-н. З. памяццю бацькоў.

2. каго-што. У прымхлівых людзей: падпарадкоўваць сабе сілай магічных слоў, малітваў. З. змей. З. скарб.

|| наз. закліна́нне, -я, н. (да 2 знач.).

|| прым. закліна́льны, -ая, -ае (да 2 знач.).


заклубі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -бі́цца; зак.

Пачаць клубіцца. Пыл заклубіўся.


заключа́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; незак.

Быць сутнасцю чаго-н., зводзіцца да чаго-н. У яго словах заключаўся глыбокі сэнс.


заключа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. заключыць.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Утрымліваць у сабе, мець у сваім складзе. Кніга заключае ў сабе многа цікавага.


заклю́чны, -ая, -ае.

Апошні, завяршальны. З. канцэрт. Заключнае слова.


заключы́ць, -ючу́, -ю́чыш, -ю́чыць; зак.

1. са злуч. «што» і без дап. Зрабіць вывад. Урач заключыў, што ў хворага запаленне лёгкіх.

2. што. Прыняць, падпісаць. З. пагадненне. З. дагавор.

|| незак. заключа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заключэ́нне, -я, н. (да 2 знач.).


заключэ́нне, -я, н.

1. гл. заключыць.

2. Сцверджанне, якое з’яўляецца вывадам з чаго-н. Прыйсці да заключэння. З. эксперта.

3. Апошняя частка, канец чаго-н. Цікавае з. п’есы.

У заключэнне — пад канец, заканчваючы што-н.


заклява́ць, -люю́, -люе́ш, -люе́; -люём, -люяце́, -люю́ць; -лю́й; -лява́ны; зак., каго (што).

1. Клюючы, забіць або замучыць, задзяўбці. Варона заклявала гусяня.

2. перан. Замучыць нападкамі, прыдзіркамі (разм.).


закляпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Распляскаць канец заклёпкі, шпяня і пад., змацоўваючы імі што-н. З. болт.

|| незак. заклёпваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заклёпванне, -я, н. і заклёпка, -і, ДМ -пцы, ж.

|| прым. заклёпачны, -ая, -ае.


закля́ты, -ая, -ае.

Непрымірымы, вечны (пра ворага, праціўніка). З. вораг.


закля́цце, -я, мн. -і, -яў, н. (уст.).

Тое, што і заклінанне (у 2 знач.); клятва, зарок. Даў сабе з. не рабіць глупства.


зако́лвацца гл. закалоцца.


зако́лваць гл. закалоць¹.


зако́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Шпілька для валасоў.


зако́н, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Сувязь і ўзаемазалежнасць якіх-н. з’яў аб’ектыўнай рэчаіснасці. З. развіцця прыроды. З. нераўнамернага развіцця капіталізму.

2. -а. Пастанова дзяржаўнай улады, якая мае найвышэйшую юрыдычную сілу. Канстытуцыя — асноўны з. суверэннай дзяржавы. Кодэкс законаў аб працы. Рабіць па законе.

3. -у. Агульнапрынятае правіла, тое, што прызнаецца абавязковым. Загад камандзіра — з. для падначаленых.


закона... (а таксама закана...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на адносіны да закона, законаў і пішацца, калі націск у другой частцы падае не на першы склад, напр.: законапарадак, законапраект.


законапалажэ́нне, -я, н.

Закон або сукупнасць законаў (у 2 знач.) у якой-н. галіне права.


законапрае́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Праект закона (у 2 знач.).


зако́ннасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. гл. законны.

2. Няўхільнае выкананне законаў, становішча, пры якім грамадскае жыццё і дзейнасць забяспечваюцца законамі.


зако́ннік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Знаўца законаў (у 2 знач.); заканазнавец.

2. Той, хто строга прытрымліваецца закона (у 2 знач.).

|| ж. зако́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


зако́нны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае закону (у 2 і 3 знач.), грунтуецца на законе (у 2 і 3 знач.). З. дакумент. З. прыём барацьбы. На законных падставах.

2. перан. Цалкам зразумелы і дапушчальны; абгрунтаваны. З. папрок.

|| наз. зако́ннасць, -і, ж.


зако́нчаны¹, -ая, -ае.

1. Які мае неабходную паўнату, цэласнасць. Закончаная думка. З. сказ.

2. Які дасягнуў дасканаласці ў якой-н. справе, мастацтве, цалкам сфарміраваны (кніжн.). З. майстар. З. мастак.

3. Пра чалавека як носьбіта адмоўных якасцей. З. нягоднік.


зако́нчаны².

Закончанае трыванне — у граматыцы: катэгорыя дзеяслова, што паказвае, як адбываецца названае дзеясловам дзеянне ў часе (напр., завершанае, незавершанае дзеянне); проціл. незакончанае трыванне.


зако́нчыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыцца; зак.

Прыйсці к канцу; завяршыцца, скончыцца. Сход закончыўся позна вечарам. Жніво закончылася дажынкамі.

|| незак. зака́нчвацца, -аецца.


зако́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Давесці да канца; завяршыць, скончыць. З. будаўніцтва.

|| незак. зака́нчваць, -аю, -аеш, -ае.


зако́пвацца гл. закапа́цца.


зако́пваць гл. закапа́ць.


зако́рмліваць гл. закарміць.


зако́скі, -сак.

Пачатак касьбы. Учора справілі з.


зако́т, -а, М -ко́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Франтон з тонкага звычайнага часанага бярвення.

2. Абрывістае глыбокае месца ў рацэ (разм.). Хлопчык трапіў у з. і ўтапіўся.

|| прым. зако́тны, -ая, -ае (да 1 знач.). Закотнае акенца.


зако́ўваць гл. закаваць.


зако́чвацца гл. закаціцца.


зако́чваць гл. закаціць.


закрада́цца і закра́двацца гл. закрасціся.


закрану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак.

1. каго-што. Даткнуцца да каго-, чаго-н. пры руху. Куля закранула косць. З. самалюбства (перан.).

2. перан., што. Пры размове, гутарцы спыніцца на чым-н., звярнуць увагу на што-н. З. балючае пытанне.

|| незак. закрана́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


закра́паць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; зак.

Пачаць крапаць. Пад вечар закрапаў дожджык.


закра́са, -ы, ж.

Прыправа ў ежу. Сала — найлепшая з. для першых страў. Няма мяса, то і жук не з. (прыказка).


закра́сіць, -ра́шу, -ра́сіш, -ра́сіць; -ра́шаны; зак., што.

Палажыць у што-н. закрасу; заправіць. З. капусту смятанай.

|| незак. закра́шваць, -аю, -аеш, -ае.


закра́сціся, -ра́дуся, -ра́дзешся, -ра́дзецца; -ра́ўся, -ра́лася; зак.

1. Пранікнуць куды-н. крадком, употай.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Непрыметна з’явіцца, узнікнуць. Закралася падазронасць.

|| незак. закрада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і закра́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Пачаць кратацца; варушыцца.


закра́таць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць кратаць; варушыць. З. пальцамі.


закро́іць, -о́ю, -о́іш, -о́іць; -о́ены; зак., што (спец.).

Скроіць, выкраіць.

|| незак. закро́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. закро́й, -ю, м.

|| прым. закро́йны, -ая, -ае.


закро́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар па закроі матэрыялу для шыцця адзення.

|| ж. закро́йшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. закро́йшчыцкі, -ая, -ае (разм.).


закро́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

Пачаць крочыць.


закругле́нне, -я, н.

1. гл. закругліць.

2. мн. -і, -яў. Закругленая частка чаго-н. На закругленні дарогі.


закру́глены, -ая, -ае.

1. Які мае круглую форму, акруглы.

2. перан. Пра стыль мовы: гладкі, стройны. Закругленая фраза.

|| наз. закру́гленасць, -і, ж.


закруглі́цца, -углю́ся, -у́глішся, -у́гліцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць круглым, закругленым. Бераг возера закругліўся.

2. перан. Скараціць выклад, каб хутчэй яго закончыць (разм., жарт.). Дакладчык закругліўся.

|| незак. закругля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. закругле́нне, -я, н. (да 1 знач.).


закруглі́ць, -углю́, -у́гліш, -у́гліць; -у́глены; зак., што.

1. Зрабіць круглым ці больш круглым. З. вугал.

2. перан. Прыдаць стройнасць і закончанасць. З. фразу.

3. перан. Скончыць, завяршыць (разм.). З. год з добрымі вытворчымі паказчыкамі.

|| незак. закругля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. закругле́нне, -я, н.


закружы́цца, -ужу́ся, -у́жышся, -у́жыцца; зак.

Пачаць кружыцца. Галава закружылася.


закружы́ць, -ужу́, -у́жыш, -у́жыць; зак.

Пачаць кружыць. Закружыла завіруха.

Закружыць галаву каму (разм., неадабр.) — моцна захапіць, пазбавіўшы здольнасці цвяроза разважаць.


закруці́цца, -учу́ся, -у́цішся, -у́ціцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Завіцца (пра валасы). Валасы закруціліся.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Абматацца, абвіцца вакол чаго-н. Пуга закруцілася вакол пугаўя.

3. Абматаць, абгарнуць сябе чым-н. З. ў коўдру.

4. Стаміцца, змучыцца ад розных клопатаў (разм.). Столькі спраў, зусім закруціўся.

5. Пачаць круціцца. Кола закруцілася.

|| незак. закру́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закруці́ць¹, -учу́, -у́ціш, -у́ціць; -у́чаны; зак.

1. што. Круцячы, завіць, загнуць, заламаць або завязаць чым-н. З. вусы. З. рукі.

2. што. Абматаць вакол чаго-н. З. хустку на галаву.

3. каго-што. Загарнуць у што-н., абматаць чым-н. З. дзіця ў коўдру.

4. што. Круцячы, зашрубаваць, закрыць. З. гайку. З. кран.

Закруціць галаву каму (разм., неадабр.) — моцна захапіць, пазбавіўшы здольнасці цвяроза разважаць. З. галаву дзяўчыне.

|| незак. закру́чваць, -аю, -аеш, -ае.


закруці́ць², -учу́, -у́ціш, -у́ціць; зак. (разм.).

Пачаць круціць. Вецер закруціў лісце.


закры́ты, -ая, -ае.

1. Які мае дах, сценкі. З. вазок.

2. Не для ўсіх даступны. Закрытае пасяджэнне (пасяджэнне пры зачыненых дзвярах, не публічнае). З. конкурс (з пэўнай колькасцю ўдзельнікаў).

3. Скрыты, унутраны (спец.). Працякаць у закрытай форме (пра хваробу). З. пералом.

Закрытае галасаванне — тайнае галасаванне.

Закрытае мора — мора, усе берагі якога належаць адной дзяржаве.

Закрытая навучальная ўстанова — навучальная ўстанова, у якой навучэнцы жывуць на поўным утрыманні.


закры́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца; зак.

1. гл. закрыць.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра магазіны, установы і пад.: спыніць работу. Магазін закрыўся. Выстаўка закрылася.

|| незак. закрыва́цца, -а́ецца (да 2 знач.).


закры́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак.

1. каго-што. Накрыць, прыкрыць чым-н. З. коўдрай. З. твар рукамі.

2. што. Скласці, самкнуць што-н. раскрытае. З. парасон. З. кнігу. З. вочы.

3. што. Загарадзіць, перагарадзіць (уваход, выхад і пад.), спыніць доступ куды-н. З. уваход. З. граніцу.

4. што. Спыніць, пакласці канец правядзенню, дзеянню, дзейнасці чаго-н. З. сход. З. прадпрыемства. З. гандаль.

|| незак. закрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. закры́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца (да 1 і 4 знач.); незак. закрыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. закрыццё, -я́, н. (да 3 і 4 знач.). З. сезона.


закрыча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак.

1. Крыкнуць. З. ад болю.

2. Пачаць крычаць. Закрычалі «брава».


закрышталізава́цца гл. крышталізавацца.


закрышталізава́ць гл. крышталізаваць.


закрэ́мзаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Закрэсліць напісанае мноствам ліній. З. цэлыя старонкі рукапісу.


закрэ́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

Прыстасаванне для замацавання чаго-н.

|| прым. закрэ́пачны, -ая, -ае.


закрэ́сліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Правесці рысу па тэксце, малюнку, каб зрабіць іх несапраўднымі. З. напісанае. З. чые-н. старыя заслугі (перан.).

|| незак. закрэ́сліваць, -аю, -аеш, -ае.


закулі́сны, -ая, -ае.

1. Які адбываецца за кулісамі тэатра, у тэатры. Закуліснае жыццё.

2. перан. Скрыты, тайны. Закулісныя перагаворы.


закульга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

1. Пачаць кульгаць. З ночы я штосьці закульгаў.

2. Пайсці кульгаючы. Закульгаў дадому.


закупі́ць, -уплю́, -у́піш, -у́піць; -у́плены; зак.

1. каго-што. Купіць у вялікай колькасці або оптам. З. прамысловае абсталяванне.

2. што і чаго. Запасціся пакупкай. З. прадукты. З. дроў.

|| незак. закупля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. заку́пліванне, -я, н., за́куп, -у, мн. -ы, -паў, м. і заку́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

|| прым. заку́пачны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Закупачныя цэны.


закупо́рыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыцца; зак.

Закрыцца шчыльна, наглуха. Бутэлька закупорылася.

|| незак. закупо́рвацца, -аецца.

|| наз. закупо́рванне, -я, н. і закупо́рка, -і, ДМ -рцы, ж. Закупорка вен.


закупо́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. што. Заткнуць шчыльна (адтуліну ў чым-н.). З. бочку. Тромб закупорыў вену.

2. каго (што). Прымусіць сядзець у памяшканні (разм.). З. у чатырох сценах.

|| незак. закупо́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. закупо́рванне, -я, н. і закупо́рка, -і, ДМ -рцы, ж.


заку́пшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто робіць закупку, займаецца закупкай чаго-н.

|| ж. заку́пшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


закуро́дымець гл. куродымець.


закуро́дыміцца, -млюся, -мішся, -міцца; зак.

Пакрыцца сажай, куродымам. Шкло ў лямпе закуродымілася.

|| незак. закуро́дымлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закуро́дыміць гл. куродыміць.


закуро́дымлены, -ая, -ае.

Пакрыты сажай, куродымам. Закуродымленая столь.


закуры́цца¹, -уру́ся, -у́рышся, -у́рыцца; зак.

Пакрыцца сажай, задыміцца. Сцены закурыліся ад дыму.

|| незак. заку́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


закуры́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., -у́рыцца; зак.

Пачаць курыцца (у 1 і 3 знач.).


закуры́ць¹, -уру́, -у́рыш, -у́рыць; -у́раны; зак., каго-што.

Пакрыць сажай, задыміць, закуродыміць.

|| незак. заку́рваць, -аю, -аеш, -ае.


закуры́ць², -уру́, -у́рыш, -у́рыць; зак.

1. што, чаго і без дап. Запаліць і пачаць курыць. З. люльку.

2. Стаць курцом. Ён рана закурыў.

|| незак. заку́рваць, -аю, -аеш, -ае.


закурэ́лы, -ая, -ае.

Пакрыты сажай, закураны. Закурэлыя чалеснікі.


закурэ́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́ецца; зак.

1. Задыміцца. На пажарніку вопратка закурэлася.

2. Падняцца віхрам. Пыл закурэўся.


закурэ́ць¹, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

Пакрыцца сажай, задыміцца¹. Сцены ў лазні закурэлі.


закурэ́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак.

Пачаць курэць. Галавешка закурэла.


закуса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго (што) (разм.).

Скусаць, замучыць укусамі. Закусалі камары.


заку́сачная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж.

Грамадская сталовая, у якой падаюць проста згатаваныя, звычайна халодныя стравы.


закусі́ць¹, -ушу́, -у́сіш, -у́сіць; -у́шаны; зак., што.

Моцна захапіць зубамі. З. губу. З. цуглі.

|| незак. заку́сваць, -аю, -аеш, -ае.


закусі́ць², -ушу́, -у́сіш, -у́сіць; зак.

1. што, чым і без дап. Заесці выпітае (віно, гарэлку і пад.).

2. Крыху паесці, перакусіць перад дарогай (разм.).

|| незак. заку́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заку́сванне, -я, н. і заку́ска, -і, ДМ -ку́сцы, ж.


заку́ска, -і, ДМ -ку́сцы, ж.

1. гл. закусіць².

2. мн. -і, -сак. Ежа, страва, якой закусваюць. Халодныя закускі. На закуску (таксама перан.: пад канец, у заключэнне; разм.).

|| прым. заку́сачны, -ая, -ае.


за́кусь, -і, ж. (разм.).

Тое, што і закуска (у 2 знач.).


заку́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Цёмны, цесны вугал, куток.

2. перан. Глухое, аддаленае ад культурных цэнтраў месца.


за́ла, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Вялікае памяшканне для публічных сходаў, для заняткаў чым-н. і іншых мэт. Актавая з. Чытальная з.

2. Прасторны парадны пакой для прыёму гасцей.

|| прым. за́льны, -ая, -ае.


залаго́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго (што).

Тое, што і задобрыць.

|| незак. залаго́джваць, -аю, -аеш, -ае.


зала́дзіць¹, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Забіўшы, зараўнаваўшы, закрыць наглуха. З. дзірку ў плоце.

|| незак. зала́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зала́джванне, -я, н.


зала́дзіць², -джу, -дзіш, -дзіць; зак., з інф., што і без дап. (разм.).

1. Паўтараючыся, гаварыць адно і тое ж. Заладзіў і вярзе адно і тое ж.

2. Пачаць зацяжна ісці (пра дождж), дзьмуць (пра вецер). Заладзіў дождж надоўга.


залажы́цца, -лажу́ся, -ло́жышся, -ло́жыцца; зак.

1. Пайсці ў заклад на што-н. Хлопцы залажыліся, пабачым, хто выйграе.

2. Дружна ўзяцца за работу. Мы як залажыліся, дык да вечара і зрабілі.


залажы́ць, -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; -ло́жаны; зак., што.

Тое, што і закласці.

|| незак. заклада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і закла́дваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заклада́нне, -я, н., закла́дванне, -я, н. і закла́дка, -і, ДМ -дцы, ж.


зала́зіць гл. залезці.


залама́ць, -ламлю́, -ло́міш, -ло́міць; -лама́ны; зак., што.

1. Сагнуўшы, надламаць. З. галінку на дрэве.

2. Сагнуўшы, адкінуць уверх або назад. З. рукі.

3. Запрасіць надта дорага (разм.). З. страшэнную цану.

Асінку заламаць (разм.) — даць зарок не рабіць што-н.

Заламаць шапку (разм.) — надзець набакір або ссунуць на патыліцу.

|| незак. зало́мліваць, -аю, -аеш, -ае.


залапата́ць, -пачу́, -по́чаш, -по́ча; -пачы́; зак.

Пачаць вельмі хутка, неразборліва гаварыць. Прахожы спыніўся і штосьці залапатаў.


зала́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Часта чапаючы, лапаючы, забрудзіць. З. фіранку.

|| незак. зала́пваць, -аю, -аеш, -ае.


залата... (гл. золата...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая ўжыв. замест «золата...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: залатагрывы, залатаструнны.


залатаве́рхі, -ая, -ае.

У народнай паэзіі: з пазалочаным верхам, купалам. З. палац.


залатано́сны, -ая, -ае.

Які мае ў сваім саставе золата (пра радовішча). З. пясок.

|| наз. залатано́снасць, -і, ж.


зала́таць гл. латаць.


залаташве́йны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да шыцця золатам (у 3 знач.). Залаташвейная майстэрня.


ЗАЛАТНІ́К¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Старая мера масы, роўная 1/96 фунта або 4,26 грама. Малы з., ды дарагі.


ЗАЛАТНІ́К², -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (спец.).

Механізм для аўтаматычнага кіравання патокам пары, вадкасці або газу ў цеплавых, гідраўлічных і пнеўматычных механізмах.

|| прым. залатніко́вы, -ая, -ае.


залато́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -то́вак, ж. (уст.).

Манета ў пятнаццаць капеек.


залату́ха, -і, ДМ -ту́се, ж.

Дзіцячая хвароба, якая суправаджаецца агульным знясіленнем, высыпкай на целе і пад.

|| прым. залату́шны, -ая, -ае. Залатушнае дзіця.


залаты́, -а́я, -о́е.

1. гл. золата.

2. у знач. наз. залаты́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м. Манета з золата, чырвонец.

3. Колеру золата, бліскуча-жоўты. Залатыя валасы. Залатая восень.

4. перан. Шчаслівы, радасны. З. час. З. век.

5. перан. Цудоўны, выдатны. З. чалавек. Залатыя рукі (умелыя).

6. перан. Дарагі, любімы. Залатыя мае дзеткі.

Залатое сячэнне (спец.) — гарманічная прапорцыя, у якой адна частка адносіцца да другой, як усё цэлае да першай часткі.

Залатая моладзь — пра моладзь з забяспечаных слаёў грамадства, якая вядзе марнатраўнае жыццё.

Залатая сярэдзіна — пра спосаб дзеяння, пры якім пазбягаюць крайнасцей, рызыкі, смелых рашэнняў.

Залатое вяселле (разм.) — пяцідзесяцігоддзе сямейнага жыцця.

Залатое дно — пра невычэрпную крыніцу багацця, даходу.


залаціста-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: з залацістым адценнем, напр.: залаціста-аранжавы, залаціста-белы, залаціста-бліскучы, залаціста-пурпуровы, залаціста-русы, залаціста-рыжы, залаціста-саламяны, залаціста-чырвоны.


залаці́сты, -ая, -ае.

Колеру золата, з бліскуча-жоўтым адлівам. Залацістыя зоры. Залацістыя валасы.

|| наз. залаці́стасць, -і, ж.


залаці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., зало́ціцца; незак.

1. Станавіцца залатым. Жыта залоціцца.

2. Віднецца (пра што-н. залатое, залацістае). У далечыні залоцяцца пяскі.


залаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; незак., што.

1. Пакрываць золатам, пазалотай. З. лыжкі.

2. Асвятляючы, надаваць чаму-н. залацісты колер. Сонца залоціць лес.

|| зак. вы́залаціць, -лачу, -лаціш, -лаціць; -лачаны (да 1 знач.) і пазалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны.

|| наз. залачэ́нне, -я, н. (да 1 знач.); прым. залаці́льны, -ая, -ае (спец.).


залачо́ны і зало́чаны, -ая, -ае.

Пакрыты слоем золата. З. купал.


зала́шчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; -шчаны; зак., каго-што (разм.).

Стаміць, змучыць ласкамі. З. шчаня.


залві́ца, -ы, мн. -ы, -віц, ж.

Мужава сястра. З. не сястрыца (з нар.).


залга́цца, -лгу́ся, -лжо́шся, -лжо́цца; -лжо́мся, -лжаце́ся, -лгу́цца; -лжы́ся; зак. (разм.).

Лгучы, зусім заблытацца.


зале́гчы, -ля́гу, -ля́жаш, -ля́жа; -лёг, -ле́гла і -лягла́, -ло́; заля́ж; зак.

1. Легчы надоўга. З. ў логава.

2. Размясціцца дзе-н. скрытна. З. ў засаду. З. ў акопах.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Размясціцца, памясціцца. Руда залегла на глыбіні двух метраў. Трывога залягла ў сэрцы (запала).

|| незак. заляга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 і 3 знач.).


заледзяне́лы, -ая, -ае.

Пакрыты лёдам, абледзянелы. Заледзянелыя шыбы.


заледзяне́ць гл. ледзянець.


зале́жвацца гл. заляжацца.


зале́жнасць, -і, ж.

1. Адносіны адной з’явы да другой як выніку да прычыны. З. рыначных цэн ад попыту. У залежнасці ад абставін.

2. Падпарадкаванасць іншым, чужой уладзе, волі. Прыгонная з. Быць у залежнасці.

3. У граматыцы: фармальная падпарадкаванасць аднаго слова ці сказа другому. З. даданага сказа ад галоўнага.


зале́жны, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца ў залежнасці. З. чалавек. Залежныя краіны.

2. Абумоўлены чым-н., які ўтрымлівае ў сабе залежнасць (у 2 знач.). Залежнае становішча.

3. Які выражае залежнасць (у 3 знач.; спец.). Залежнае слова.

4. У граматыцы: які мае адносіны да форм дзеяслова, якія абазначаюць, што суб’ект падвяргаецца дзеянню з боку аб’екта. З. стан. Дзеепрыметнік залежнага стану.


за́лежы, -аў.

1. Месца залягання карысных выкапняў (спец.). З. медзі.

2. Няходкі, заляжалы тавар. На складах з. тавараў.

|| прым. за́лежны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


зале́зці, -зу, -зеш, -зе; -ле́з, -ле́зла; -ле́зь; зак.

1. на што. Падняцца, забрацца. З. на дрэва.

2. у што. Увайсці, пранікнуць куды-н. (разм.). З. ў машыну. З. ў ваду. З. ў кішэню.

Залезці ў доўг — стаць даўжніком каго-н.

|| незак. зала́зіць, -а́жу, -а́зіш, -а́зіць.


зале́нне гл. заліць².


зале́пліваць гл. заляпіць.


зале́тась, прысл.

Два гады назад. Гэта адбылося з.


зале́ташні, -яя, -яе.

Які папярэднічае леташняму, які адбыўся залетась або захаваўся ад пазамінулага года. З. год. Залеташнія падзеі.


зале́чвацца гл. залячыцца.


зале́чваць гл. залячыць.


залёт гл. заляцець.


залётнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Ахвотнік заляцацца да жанчын.

|| прым. залётніцкі, -ая, -ае. Залётніцкія паводзіны.


залётны¹, -ая, -ае.

Які выпадкова або ненадоўга заляцеў куды-н. Залётная птушка.


залётны², -ая, -ае.

Звязаны з залётамі; які выражае заляцанне. Залётныя позіркі.


залёты, -аў.

Імкненне выклікаць прыхільнасць жанчыны, заляцанне.


заліва́цца гл. заліцца¹⁻².


заліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. заліць¹.

2. Ілгаць, расказваць байкі (разм., неадабр.). Не залівай, усё роўна не паверым.

3. Многа, часта піць (разм.). Апошні час ён вельмі залівае.


залі́вісты, -ая, -ае.

Гучны, пералівісты, з бесперапыннымі пераходамі з аднаго тону ў другі. З. смех. З. звон званка.

|| наз. залі́вістасць, -і, ж.


заліза́ць, -іжу́, -і́жаш, -і́жа; -іжы́; -і́заны; зак., што.

1. Лізаннем ачысціць. З. рану.

2. Шчыльна і гладка прычасаць (валасы; разм.).

|| незак. залі́зваць, -аю, -аеш, -ае.


залі́к, -у, мн. -і, -аў, м.

Від праверачных іспытаў (у вышэйшай школе, у спартыўных установах і пад.), а таксама адзнака аб праходжанні такіх іспытаў. Здаць з. Атрымаць з.

|| прым. заліко́вы, -ая, -ае. Заліковая кніжка (для адзнак аб здадзеных экзаменах, заліках).


залі́ў, -ліва, мн. -лівы, -ліваў, м.

Водная прастора, якая ўразаецца ў сушу. Фінскі з.

|| прым. залі́ўны, -ая, -ае (спец.).


заліўны́, -а́я, -о́е.

1. Які заліваецца вадой у час паводак. З. луг.

2. Вельмі моцны, праліўны (пра дождж).

3. Пра страву: заліты густым наварам. Заліўное парася. Есці заліўное (наз.).


заліхва́цкі, -ая, -ае.

Удалы, хвацкі. З. выгляд.

|| наз. заліхва́цкасць, -і, ж.


залі́цца¹, -льюся, -лье́шся, -лье́цца; -льёмся, -льяце́ся, -лью́цца і -лію́ся, -ліе́шся, -ліе́цца; -ліёмся, -ліяце́ся, -лію́цца; -ліўся, -ліла́ся, -ло́ся; -ліся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра вадкае: пранікнуць куды-н. Вада залілася за каўнер.

2. перан. Пакрыцца чым-н., што выступіла на паверхню. З. чырванню.

3. Захлынуцца (разм.). Плаваць не ўмеў і заліўся.

|| незак. заліва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


залі́цца², -лью́ся, -лье́шся, -лье́цца; -льёмся, -льяце́ся, -лью́цца і -лію́ся, -ліе́шся, -ліе́цца; -ліёмся, -ліяце́ся, -лію́цца; -ліўся, -ліла́ся, -ло́ся; -ліся; зак.

Пачаць спяваць або ствараць якія-н. залівістыя гукі (смяяцца, брахаць і пад.) доўга, з пералівамі. З. салаўём (перан.: загаварыць красамоўна, з запалам; іран.). З. смехам.

Заліцца слязамі (разм.) — горка заплакаць.

|| незак. заліва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


залі́ць¹, -лью́, -лье́ш, -лье́; -льём, -льяце́, -лью́ць і -лію́, -ліе́ш, -ліе́; -ліём, -ліяце́, -лію́ць; -ліў, -ліла́, -ліло́; залі́; -літы; зак., што.

1. Пакрыць скрозь вадой або іншай вадкасцю. Рака заліла паплавы. Сонечнае святло заліло пакоі (перан.: вельмі асвяціла). Калоны дэманстрантаў залілі вуліцы (перан.).

2. Абліць, запэцкаць вадкім. З. сшытак чарнілам.

3. Затушыць вадой. З. агонь.

4. Напоўніць, пакрыць чым-н. вадкім, здольным зацвярдзець. З. вуліцу асфальтам. З. каток.

5. Наліць, напоўніць чым-н. З. гаручае ў бак.

|| незак. заліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. залі́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (да 4 і 5 знач.) і заліва́нне, -я, н.


залі́ць², залю́, зо́ліш, зо́ліць; зо́лены і залёны; незак., што (спец.).

Апрацоўваць (шкуры) растворам вапны.

|| наз. зале́нне, -я, н.


залічы́цца, -ічу́ся, -і́чышся, -і́чыцца; зак. (афіц.).

Паступіць куды-н., уключыцца ў склад каго-, чаго-н. З. на службу.

|| незак. залі́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


залічы́ць, -ічу́, -і́чыш, -і́чыць; -і́чаны; зак.

1. каго (што). Уключыць у склад каго-, чаго-н., аднесці да якой-н. катэгорыі. З. студэнтам. З. на работу. З. у адстаючыя.

2. што. Прылічыць каму-н., занесці на чый-н. рахунак. З. на бягучы рахунак дзвесце рублёў. З. у агульны бюджэт.

3. што. Прыняць што-н. у лік чаго-н. З. пяць рублёў у пагашэнне доўгу.

4. што. Адобрыць, паставіўшы залік. З. курсавую работу.

|| незак. залі́чваць, -аю, -аеш, -ае; наз. залі́чванне, -я, н.

|| наз. залічэ́нне, -я, н.


залі́шне, прысл. (разм.).

Звыш меры, занадта.


залі́шні, -яя, -яе (разм.).

Лішні, які перавышае патрэбу, неабходнасць. Залішнія клопаты.


зало́г, -у, м.

1. Тое, што і заклад.

2. перан. Доказ, гарантыя чаго-н. З. дружбы.

|| прым. зало́гавы, -ая, -ае (да 1 знач.). Залогавае абавязацельства.


зало́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, гвалтоўна кім-н. затрыманая для таго, каб прымусіць выканаць якія-н. абавязацельствы або патрабаванні тую дзяржаву, арганізацыю, да якой належыць гэта асоба.

|| ж. зало́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зало́жніцкі, -ая, -ае.


зало́за, -ы, мн. -ы, -ло́з, ж.

Орган, які выпрацоўвае і выдзяляе рэчывы, неабходныя для жыццядзейнасці арганізма. Слінная з. Малочныя залозы. Залозы ўнутранай сакрэцыі.

|| памянш. зало́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

|| прым. зало́зісты, -ая, -ае (спец.). З. эпітэлій.


зало́м¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Заломленае месца на чым-н. або круты выгіб, паварот чаго-н. З. на суку. З. акопа.

2. Зблытаны і заламаны чараўніком пук жытніх сцёблаў, які, па ўяўленні забабонных людзей, мог наклікаць бяду на гаспадара нівы. Заламаць з.


зало́м², -а, мн. -ы, -аў, м.

Разнавіднасць буйнога і тлустага селядца.


зало́мліваць гл. заламаць.


зало́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -ло́вак, ж.

Сястра мужа. З. ў мяне вельмі добрая.


зало́чаны гл. залачоны.


залп, -у, мн. -ы, -аў, м.

Адначасовы выстрал з некалькіх гармат, вінтовак. Гарматны з. па ворагу.

|| прым. за́лпавы, -ая, -ае (спец.).


за́лпам, прысл.

1. Адначасова з некалькіх гармат, вінтовак. Выстраліць з.

2. перан. Адразу, без перадышкі (разм.). Выпіць з. Расказаць усё з.


залубяне́лы, -ая, -ае (разм.).

Зацвярдзелы, каляны. Залубянелая вопратка.


залубяне́ць гл. лубянець.


залупі́цца, -уплю́ся, -у́пішся, -у́піцца; зак. (разм.).

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адарваўшыся, завярнуцца, загнуцца. Скура каля пазногця залупілася.

2. Агаліцца, падняўшы сукенку, спадніцу, загаліцца.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Загнуўшыся, падняцца ўгару. Сукенка залупілася.

|| незак. залу́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


залупі́ць, -уплю́, -у́піш, -у́піць; -у́плены; зак., што (разм.).

1. Адарваўшы, завярнуць, загнуць. З. скуру на пальцы.

2. Загнуўшы, падняць угору, загаліць. З. спадніцу.

|| незак. залу́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


залупцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., каго (разм.).

Лупцуючы, давесці да страты прытомнасці або да смерці. З. бізуном да непрытомнасці.


залучы́ць, -учу́, -у́чыш, -у́чыць; -у́чаны; зак., каго (разм.).

Прыцягнуць да ўдзелу ў чым-н., перацягнуць на свой бок.

|| незак. залуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


залыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; залы́ганы; зак., каго (разм.).

1. Накінуць што-н. на рогі, шыю (валу, каню), зашмаргнуўшы ці завязаўшы вузлом. З. карову.

2. перан. Уцягнуць у сваю кампанію.

|| незак. залы́гваць, -аю, -аеш, -ае.


залы́паць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Пачаць лыпаць. З. вачамі.


залы́сіна, -ы, мн. -ы, -сін, ж.

1. Участак галавы ад ілба над скронню, не пакрыты валасамі.

2. Месца на ствале дрэва, дзе садрана кара.


залы́сіць, -ы́шу, -ы́сіш, -ы́сіць; -ы́шаны; зак., што.

Счасаць кару ў якім-н. месцы на дрэве; зрабіць залысіну (у 2 знач.). З. дрэва.


за́льны гл. зала.


залюбава́цца, -бу́юся, -бу́ешся, -бу́ецца; -бу́йся; зак., кім-чым.

Любуючыся, заглядзецца. З. на заход сонца.


залюля́ць¹, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго (што).

Давесці да дрымоты, да сну, люляючы. З. дзіця.


залюля́ць², -я́ю, -я́еш, -я́е; зак.

Пачаць люляць.


заляга́ць гл. залегчы.


заляжа́лы, -ая, -ае.

Які доўга ляжаў без выкарыстання, які сапсаваўся ад доўгага ляжання. Заляжалае сукно.


заляжа́цца, -ляжу́ся, -ле́жышся, -ле́жыцца; -ляжы́ся; зак.

1. Праляжаць надта доўга. З. ў пасцелі. Такі тавар доўга не залежыцца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сапсавацца ад доўгага ляжання. Каўбаса заляжалася.

|| незак. зале́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


залямантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; зак.

Пачаць лямантаваць. Дзеці залямантавалі пад акном.


заля́паць¹, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Запэцкаць чым-н. вадкім, ліпкім. З. стол цестам.


заля́паць², -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Пачаць ляпаць. З усіх бакоў заляпалі трашчоткі.


заляпі́ць, -ляплю́, -ле́піш, -ле́піць; -ле́плены; зак.

1. гл. ляпіць.

2. што чым. Замазаць, закрыць, заладзіць чым-н. ліпкім, мяккім. З. дзірку глінай. З. разбітую шыбу паперай.

3. што чым. Наклейваючы, пакрыць чым-н. паверхню (разм.). Усю сцяну заляпілі афішамі.

4. каму і што каму. Нанесці ўдар (разм.). З. аплявуху нахабніку. З. у вуха.

|| незак. зале́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


заляца́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак., да каго.

Аказваць увагу каму-н., імкнучыся выклікаць прыхільнасць. З. да жанчыны.

|| наз. заляца́нне, -я, н.


заляце́ць, -ячу́, -яці́ш, -яці́ць; -яці́м, -еціце́, -яця́ць; -яці́; зак.

1. Летучы, апынуцца дзе-н., трапіць куды-н. Самалёт заляцеў за хмару. Птушка заляцела ў акно.

2. У час палёту спыніцца дзе-н. З. на спадарожны аэрадром.

|| незак. залята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. залёт, -у, М -лёце, м. (спец.).


залячы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ле́чыцца; зак. (разм.).

Зажыць у выніку лячэння. Рана хутка залячылася.

|| незак. зале́чвацца, -аецца.


залячы́ць, -лячу́, -ле́чыш, -ле́чыць; -ле́чаны; зак.

1. што. Лечачы, загаіць што-н. З. рану.

2. каго (што). Няўмелым лячэннем замарыць, змучыць (разм.).

|| незак. зале́чваць, -аю, -аеш, -ае.


замагі́льны, -ая, -ае (разм.).

Пра голас: глухі, як з магілы.


зама́зацца гл. мазацца.


зама́заць, -а́жу, -а́жаш, -а́жа; -ма́ж; -а́заны; зак., што.

1. гл. мазаць.

2. Пакрыць слоем фарбы, мазі. З. надпіс чарнілам.

3. Заляпіць замазкай або чым-н. мяккім, ліпкім. З. дзіркі ў сценах глінай.

4. перан. Знарок прыкрыць, замаскіраваць (разм.). З. недахопы.

|| незак. зама́зваць, -аю, -аеш, -ае (да 2—4 знач.).

|| наз. зама́званне, -я, н. і зама́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 2 і 3 знач.).


зама́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. замазаць.

2. Вязкае рэчыва для замазвання шчылін, трэшчын. Аконная з.

|| прым. зама́зачны, -ая, -ае.


за́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

1. Палац і крэпасць феадала. Сярэдневяковы з.

2. Назва некаторых палацаў, турмаў.

|| прым. за́мкавы, -ая, -ае.


замака́ць гл. замокнуць.


зама́ла, прысл. (разм.).

Малавата, занадта мала.


за́малада, прысл.

У маладым узросце. Выйшла замуж з.


замалады́, -а́я, -о́е (разм.).

Надта малады. Ён з. для такой пасады.


замалёўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -лёвак, ж.

1. гл. замаляваць.

2. часцей мн. Малюнак, накід з натуры. Замалёўкі з натуры.


замалі́ць, -малю́, -мо́ліш, -мо́ліць; -мо́лены; зак., што (уст.).

Молячы, выпрасіць дараванне за што-н. З. грахі.

|| незак. замо́льваць, -аю, -аеш, -ае.


замалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., каго-што.

1. Зрабіць малюнак каго-, чаго-н. З. з натуры.

2. Пакрыць фарбай. З. плямы.

|| незак. замалёўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. замалёўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -лёвак, ж. і замалёўванне, -я, н. (да 2 знач.).


замані́ць, -аню́, -а́ніш, -а́ніць; -а́нены; зак., каго (што).

1. Прывабліваючы чым-н., прымусіць прыйсці куды-н., апынуцца дзе-н. З. ваўка ў пастку.

2. Прывабіць, зачараваць. Нас там заманіла прырода.

|| незак. зама́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


зама́нлівы, -ая, -ае.

Прывабны, спакуслівы. Заманлівая перспектыва.

|| наз. зама́нлівасць, -і, ж.


за́маразкі, -аў.

Лёгкі ранішні мароз увосень ці вясной. Раннія з. З. на глебе.


замарачы́ць гл. марочыць.


замардава́цца гл. мардавацца.


замардава́ць гл. мардаваць.


замарко́ціцца, -о́чуся, -о́цішся, -о́ціцца; зак.

Стаць маркотным, занудзіцца. Замаркоціўся хлопчык.


замаро́зіць, -о́жу, -о́зіш, -о́зіць; -о́жаны; зак.

1. каго-што. Падвергнуць дзеянню холаду, даць замерзнуць, застыць. З. рыбу. З. садавіну.

2. што. Моцна астудзіць (разм.) 3. віно.

3. што. Абязболіць які-н. участак цела спецыяльнымі сродкамі (разм.). З. зуб.

4. перан., што. Пакінуць на ранейшым узроўні або нявыкарыстаным. З. сродкі. З. будаўніцтва.

|| незак. замаро́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. замаро́жванне, -я, н. і замаро́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 3 знач.).


замаро́чыць гл. марочыць.


замару́дзіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіцца; зак.

Стаць больш марудным. Рух цягніка замарудзіўся.

|| незак. замару́джвацца, -аецца.


замару́дзіць, -у́джу, -у́дзіш, -у́дзіць; -у́джаны; зак.

1. што. Зрабіць больш павольным, марудным. З. крок.

2. што. Маруднымі дзеяннямі затрымаць што-н., з’яўленне чаго-н. Надта з. выкананне пастановы.

3. без дап., з інф. або з чым. Затрымацца, прыпазніцца. Знаёмы не замарудзіў прынесці кнігу. З. з адказам на пісьмо.

|| незак. замару́джваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 і 2 знач.).


замарынава́ць гл. марынаваць.


замары́цца, -мару́ся, -мо́рышся, -мо́рыцца; зак.

Стаміцца, знясіліцца.

|| незак. замо́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


замары́ць гл. мары́ць.


замаскірава́цца гл. маскіраваць.


замаскірава́ць гл. маскіраваць.


зама́сліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. Запэцкацца маслам, чым-н. тлустым.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Пачаць масліцца, заблішчаць. Вочы замасліліся.

|| незак. зама́слівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зама́сліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Запэцкаць маслам, чым-н. тлустым. З. кнігу. З. вопратку.

|| незак. зама́сліваць, -аю, -аеш, -ае.


замасці́ць гл. масціць.


замата́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Закруціцца, абматацца вакол чаго-н. Пуга заматалася за аглоблю.

2. Стаміцца, знясілець ад клопатаў, работы (разм.).

|| незак. замо́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


замата́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. што. Матаючы, закруціць вакол чаго-н.

2. каго (што). Стаміць, знясіліць работай, клопатамі і пад. (разм.).


замата́ць², -а́ю, -ае́ш, -а́е; зак., чым (разм.).

Пачаць матаць¹. З. галавой.


заматрыцава́ць гл. матрыцаваць.


замаўка́ць гл. замоўкнуць.


замаўля́ць гл. замовіць.


замаўча́ць¹, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак. (разм.).

Замоўкнуць, перастаць гаварыць, спяваць, крычаць і пад. Апавядальнік замаўчаў. Пісаў пісьмы, а цяпер нешта замаўчаў (перан.: перастаў пісаць).


замаўча́ць², -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак., што (разм.).

Наўмысным маўчаннем скрыць, не даць даведацца пра што-н. З. непрыемны інцыдэнт. Нельга з. імя вялікага вучонага.

|| незак. замо́ўчваць, -аю, -аеш, -ае; наз. замо́ўчванне, -я, н. З. недахопаў.


замахну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. чым на каго і без дап. Узмахам падняць руку (для нанясення ўдару). З. палкай.

2. перан., на што. Намерыцца зрабіць што-н. вялікае, складанае, значнае або атрымаць што-н.; зрабіць спробу незаконна захапіць што-н. З. на новую тэму. З. на чужое дабро.

|| незак. зама́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. зама́хванне, -я, н. і зама́х, -у, м.


замацава́льнік, -у, м.

Хімічны састаў для замацавання чаго-н. (напр., фотаздымкаў пасля іх праяўлення, фарбы на тканіне і пад.).


замацава́цца, -цу́юся, -цу́ешся, -цу́ецца; -цу́йся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць замацаваным.

2. Утрымацца на занятай пазіцыі, арганізаваўшы абарону. Войскі замацаваліся на новых рубяжах.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Застацца за кім-, чым-н., зрабіцца прыналежнасцю каго-, чаго-н. (пра назву, мянушку і пад.). Гэта мянушка за ім замацавалася назаўсёды.

|| незак. замацо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца; наз. замацо́ўванне, -я, н.

|| наз. замацава́нне, -я, н.


замацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Зрабіць нерухомым, устойлівым (прывязаўшы, прыбіўшы і пад.). З. канат. З. дэталь на станку.

2. перан., што. Зрабіць трывалым, устойлівым. З. веды. З. дасягненні.

3. што. Апрацаваць замацавальнікам (спец.). З. фотаздымак.

4. каго-што за кім-чым. Забяспечыць чые-н. правы, уладу на каго-, што-н., устанавіць якія-н. абавязкі. З. зямлю за сялянамі. З. за групай кансультанта.

|| незак. замацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. замацо́ўванне, -я, н.

|| наз. замацава́нне, -я, н.

|| прым. замацава́льны, -ая, -ае (да 3 і 4 знач.).


замачы́ць гл. мачыць.


зама́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (разм., неадабр.).

Манера дзейнічаць, звычка, нораў. Барскія замашкі. Купецкія замашкі.


замгле́лы, -ая, -ае.

Пакрыты імглой, затуманены. Замглелае неба.


замглі́ць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -лі́ць; зак.

Пакрыць імглой, затуманіць. З. неба.


замглі́ць², 1 і 2 ас. не ўжыв., -лі́ць; зак.

Пачаць імгліць.


заме́жны, -ая, -ае.

1. Які знаходзіцца за мяжой, іншаземны, зарубежны. Замежныя дзяржавы.

2. Які адносіцца да іншай дзяржавы. Замежныя тавары. Замежная мова. Замежная камандзіроўка (за мяжу, за граніцу).

3. Які мае адносіны да знешняй палітыкі. Міністэрства замежных спраў.


заме́на, -ы, мн. -ы, -ме́н, ж.

1. гл. замяніць.

2. Той, хто (або тое, што) замяняе каго-, што-н. Знайсці сабе замену.


заме́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Матэрыял, выраб і пад., які па якіх-н. уласцівасцях можа замяніць іншы. З. каляровых металаў.


заме́нны, -ая, -ае.

Такі, які можа быць лёгка заменены другім. Заменная дэталь. Заменныя страты.


заме́ньваць гл. замяніць.


заме́раць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (спец.).

Зрабіць замер. З. выпрацоўку.

|| незак. заме́рваць, -аю, -аеш, -ае і замяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заме́р, -у, мн. -ы, -аў, м.


заме́рзлы гл. замёрзлы.


заме́рзнуць, -ну, -неш, -не; замёрз, -зла; -ні; зак.

1. Ператварыцца ў лёд або пакрыцца лёдам, ледзяной коркай. Вада ў вёдрах замерзла. Рэчка замерзла. Вокны замерзлі.

2. Загінуць ад холаду або моцна азябнуць. З. у полі. Пасажыры замерзлі.

|| незак. замярза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. замярза́нне, -я, н. Пункт замярзання.


заме́рці, -мру́, -мрэ́ш, -мрэ́; -мро́м, -мраце́, -мру́ць; замёр, -мёрла; -мры́; зак.

1. Стаць нерухомым, перастаць рухацца, дыхаць. З. ад страху. Ад нечаканасці замерла сэрца. Словы замерлі на губах.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Заціхаючы, спыніцца. Стук капытоў замёр у далечыні. К ночы рух на вуліцах замёр.

|| незак. заміра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заміра́нне, -я, н. З заміраннем сэрца (надта хвалюючыся ад чакання чаго-н.).


заме́с гл. замясіць.


заме́ст, прыназ. з Р.

Узамен каго-, чаго-н. Узяць адну кнігу з. другой. Пайду на дзяжурства з. цябе.


заме́сці, -мяту́, -мяце́ш, -мяце́; -мяцём, -мецяце́, -мяту́ць; замёў, -мяла́, -ло́; -мяці́; -ме́цены; зак.

1. што. Падмятаючы, сабраць у адно месца ці аддаліць убок. З. смецце ў куток.

2. каго-што. Пакрываючы чым-н. сыпкім, закрыць, засыпаць. Мяцеліца замяла дарогу. З. сляды злачынства (перан.: утаіць).

|| незак. замята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заме́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Знак, зроблены на чым-н., метка. З. на дрэве.

2. Кароткі запіс. Зрабіць заметку ў блакноце.

3. Кароткае паведамленне ў друку. З. ў газеце.

На заметку ўзяць каго-што (разм.) — звярнуўшы на каго-, што-н. увагу, запомніць, запісаць.

|| прым. заме́тачны, -ая, -ае (да 3 знач.).


заме́тны, -ая, -ае (разм.).

Такі, якога можна заўважыць, убачыць. З. след удару.

|| наз. заме́тнасць, -і, ж.


заме́ціць, -ме́чу, -ме́ціш, -ме́ціць; -ме́чаны; зак. (разм.).

1. каго-што і са злуч. «што», «як». Убачыць, угледзець. З. удалечыні агеньчык. 3., што слухачы стаміліся.

2. каго-што. Адзначыць у памяці, запомніць, памеціць, прымеціць. З. падазронага чалавека. З. дарогу ў лесе.


за́мець, -і, мн. -і, -ей, ж.

Завіруха, мяцеліца або снег, які вецер пераганяе па зямлі. На дварэ круціла з. Па дарозе слалася з.


заме́швацца гл. замяшацца.


заме́шваць гл. замясіць, замяшаць.


замёрзлы і заме́рзлы, -ая, -ае

1. Зацвярдзелы ад холаду; пакрыты ледзяной коркай. Замёрзлая гразь. Замёрзлыя вокны. Замёрзлыя пальцы (моцна азяблыя).

2. Які загінуў, памёр ад холаду. З. чалавек.


замілава́льны, -ая, -ае.

Які выклікае або выражае замілаванне. Замілавальнае дзіця. Замілавальная ўсмешка.

|| наз. замілава́льнасць, -і, ж.


замілава́нне, -я, н.

Пачуццё пяшчоты да каго-, чаго-н., любаванне кім-, чым-н. Слёзы замілавання. Прыйсці ў з.


замілава́цца, -лу́юся, -лу́ешся, -лу́ецца; -лу́йся; зак.

Прыйсці ў замілаванне.

|| незак. заміло́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


замілава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., каго (што).

Прывесці ў замілаванне. Дзяўчынка замілавала нас сваёй ласкавасцю.

|| незак. заміло́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заміна́ць гл. замяць.


заміні́раваць гл. мініраваць.


замі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

1. Затрымка, перашкода. З. ў руху цягнікоў.

2. Перапынак пры маўленні. Гаварыць з замінкамі.


заміну́лы, -ая, -ае (разм.).

Які папярэднічае мінуламу. З. год.


заміра́ць гл. замерці.


замітусі́цца, -тушу́ся, -тусі́шся, -тусі́цца; -тусі́мся, -тусіце́ся, -туся́цца; зак.

Пачаць мітусіцца.


за́мкавы гл. замак.


замкнёны, -ая, -ае.

1. Адасоблены, адлучаны ад грамадства; заняты сваімі вузкімі інтарэсамі. Замкнёнае асяроддзе.

2. Некампанейскі, скрытны. З. характар. З. чалавек.

|| наз. замкнёнасць, -і, ж.


замкну́ты, -ая, -ае.

Тое, што і замкнёны.

|| наз. замкну́тасць, -і, ж.


замкну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Зачыніцца (пра замок) або зачыніцца на замок, ключ. Замок замкнуўся. З. ў пакоі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Злучыцца канцамі. Ланцуг электраправодкі замкнуўся. Круг замкнуўся (перан.: усё вытлумачылася, стала на свае месцы).

3. перан., у што, у чым і без дап. Адасобіцца, перастаўшы мець зносіны з іншымі. З. ў сабе. З. ў сваёй праблеме.

|| незак. замыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; наз. замыка́нне, -я, н. Кароткае з. (спец.).


замкну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -нёны і -ну́ты; зак.

1. што. Зачыніць на замок, на ключ. З. дзверы. З. хату.

2. каго-што. Памясціць куды-н., зачыніўшы на замок. З. ката ў каморы. З. паперы ў скрынку.

3. што. Злучыць канцы, крайнія часткі чаго-н. З. электрычны ланцуг. З. кола акружэння.

|| незак. замыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| прым. замыка́льны, -ая, -ае (да 3 знач.; спец.). Замыкальныя мускулы (у малюска).


замле́лы, -ая, -ае (разм.).

1. Анямелы, адзеравянелы. Замлелыя ногі.

2. Млявы, расслаблены (пра стан чалавека). Замлелая дзяўчынка.

|| наз. замле́ласць, -і, ж.


замле́ць гл. млець.


замно́га, прысл. (разм.).

Мнагавата, занадта многа, больш, чым трэба.


замо́ва, -ы, мн. -ы, -мо́ў, ж.

Паводле забабонных уяўленняў: магічныя словы, якія валодаюць чароўнай або гаючай сілай. З. ад хваробы.

|| прым. замо́ўны, -ая, -ае. Замоўныя словы.


замо́віць, -мо́ўлю, -мо́віш, -мо́віць; -мо́ўлены; зак., каго-што.

1. Пахадайнічаць (за каго-, што-н.). З. слова.

2. Аказаць уздзеянне замовай.

|| незак. замаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


замо́жны, -ая, -ае.

Матэрыяльна добра забяспечаны, багаты. Заможнае жыццё.

|| наз. замо́жнасць, -і, ж.


замо́к, -мка́, мн. -мкі́, -мко́ў, м.

1. Прыстасаванне для запірання чаго-н. на ключ. Дзвярны з. Заперці дзверы на з. За сямю (дзесяццю) замкамі (перан.: старанна схаваны). На замку (запёрта). Граніца на замку (перан.: надзейна абаронена).

2. Затвор агнястрэльнай зброі. З. гарматы.

3. Спосаб змацавання частак драўляных канструкцый (спец.).

4. Верхняя злучальная частка аркі, скляпення (спец.).

|| прым. замко́вы, -ая, -ае (да 2—4 знач.; спец.) і замо́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


замо́кнуць, -ну, -неш, -не; замо́к, -кла; -ні; зак.

1. Стаць мокрым, намокнуць. Сена замокла. Запалкі замоклі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Набрыняўшы ад вільгаці, перастаць цячы. Бочка замокла.

|| незак. замака́ць, -а́е.


замо́льваць гл. замаліць.


замо́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м. (разм.).

Кволая, фізічна недаразвітая істота.


замо́рскі, -ая, -ае (уст.).

1. Які знаходзіцца за морам, за граніцай або прывезены адтуль. Заморскія краіны.

2. Пра гандаль: які вядзецца з заграніцай. З. гандаль.


замо́твацца гл. заматацца.


замо́тваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і матаць (у 1 знач.).


замо́ўкнуць, -ну, -неш, -не; замо́ўк, -кла; -ні; зак.

Перастаць гаварыць (або перапісвацца) з кім-н.; заціхнуць. Гаварыў-гаварыў і раптам замоўк. Кулямёт замоўк.

|| незак. замаўка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


замо́ўчванне гл. замаўчаць².


замо́ўчваць гл. замаўчаць².


замо́чванне гл. мачыць.


замо́чка гл. мачыць.


за́муж.

1. прысл. У выразах: пайсці (выйсці, зайсці) замуж за каго — стаць чыёй-н. жонкай; выдаць (аддаць) замуж за каго — садзейнічаць уступленню ў шлюб жанчыны; браць (узяць) замуж — жаніцца (ажаніцца) з кім-н.

2. у знач. наз. за́муж, -а, м. Замужжа, шлюб (разм.). Няўдалы з. быў у яе.


за́мужам, прысл.

У шлюбе, у стане замужняй (пра жанчыну). З. ёй жывецца добра.


заму́жжа, -а, н.

Уступленне жанчыны ў шлюб, знаходжанне ў шлюбе. Шчаслівае з.


заму́жняя, ж.

Якая знаходзіцца ў шлюбе, замужам. З. жанчына.


замурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., каго-што.

Пасадзіць каго-н., схаваць што-н. у чым-н., наглуха заклаўшы муроўкай. З. золата ў сцяне.

|| незак. замуро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заму́рзаны, -ая, -ае (разм.).

Брудны, неахайны. З. твар.


заму́рзацца гл. мурзацца.


заму́рзаць гл. мурзаць.


замухры́шка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -шцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -шак (разм., пагард.).

Пра неахайнага, непрыгляднага чалавека.


замуці́цца гл. муціцца.


замуці́ць гл. муціць.


заму́чыцца гл. мучыцца.


заму́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго (што).

1. гл. мучыць.

2. Мучэннямі закатаваць, давесці да смерці. З. у засценку.

|| незак. заму́чваць, -аю, -аеш, -ае.


замча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; -чы́ся; зак.

Тое, што і замчаць (у 2 знач.).


замча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак.

1. каго-што. Хутка, імкліва завезці, даставіць куды-н.

2. Хутка ідучы, едучы, апынуцца дзе-н. Мы туды хутка замчым на веласіпедах.


за́мша, -ы, ж.

Вырабленая мяккая і тонкая ворсавая скура з аксамітнай паверхняй.

|| прым. за́мшавы, -ая, -ае.


замшэ́лы, -ая, -ае.

Пакрыты мохам. З. камень.

|| наз. замшэ́ласць, -і, ж.


замшэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак.

Пакрыцца мохам. Страха замшэла.


замыка́льны гл. замкнуць.


замыка́нне гл. замкнуцца.


замыка́цца гл. замкнуцца.


замыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. замкнуць.

2. што. Знаходзіцца ў канцы чаго-н., заключаючы сабой. З. шэсце.


замы́ліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -іцца; зак.

Тое, што і узмыліцца.

|| незак. замы́львацца, -аецца.


замы́ліць¹, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак.

Тое, што і узмыліць.

|| незак. замы́льваць, -аю, -аеш, -ае.


замы́ліць², -лю, -ліш, -ліць; зак., што (разм.).

Падтуліць, сцяць (пра губы). З. губы.

|| незак. замы́льваць, -аю, -аеш, -ае.


замы́ць, -мы́ю, -мы́еш, -мы́е; -мы́ты; зак., што.

1. Адмыць (забруджанае месца). З. пляму.

2. Сапсаваць, кепска мыючы, бялізну. З. пляму. З. сарочку.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Занесці чым-н. Яму ў рэчцы замыла (безас.) пяском.

|| незак. замыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


замяні́ць, -мяню́, -ме́ніш, -ме́ніць; -ме́нены; зак., каго-што.

1. кім-чым. Узяць, скарыстаць, паставіць узамен другога. З. сакратара новым.

2. Заняць чыё-н. месца, стаўшы раўнацэнным яму. Сястра замяніла яму памерлую маці.

3. З’явіцца на змену каму-, чаму-н. Песня заменіць сум.

4. Выпадкова ці наўмысна ўзяць чужую рэч замест сваёй, падмяніць. З. галошы.

|| незак. заме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заме́на, -ы, мн. -ы, -ме́н, ж.


замяра́ць гл. замераць.


замярза́нне гл. замерзнуць.


замярза́ць гл. замерзнуць.


замясі́ць, -мяшу́, -ме́сіш, -ме́сіць; -ме́шаны; зак., што.

Прыгатаваць, змешваючы якое-н. сыпкае рэчыва з вадкасцю і размінаючы для атрымання вязкай масы. З. цеста.

|| незак. заме́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заме́с, -у, м. (спец.).


замясці́ць, -мяшчу́, -ме́сціш, -ме́сціць; -ме́шчаны; зак.

1. каго-што кім-чым. Паставіць на чыё-н. месца, замяніць. На фізічна цяжкіх участках з. жаночы персанал мужчынскім.

2. што. Заняць свабодную пасаду, вакансію. З. вакантныя адзінкі.

|| незак. замяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. замяшчэ́нне, -я, н. Конкурс на з. пасады загадчыка аддзела.


замята́ць гл. замесці.


замя́ць, -мну́, -мне́ш, -мне́; -мнём, -мняце́, -мну́ць; -мні́; -мя́ты; зак., што (разм.).

Спыніць, наўмысна не даць ходу. З. размову. З. справу.

|| незак. заміна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


замяша́нне, -я, н.

Раптоўнае парушэнне парадку, збянтэжанасць, разгубленасць. Прыйсці ў з. Унесці з. ў шэрагі ворага.


замяша́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Ублытацца ў што-н., мець дачыненне да чаго-н. (заганнага, непрыемнага). З. ў непрыемную гісторыю.

2. Загубіцца сярод народу. З. ў натоўпе.

|| незак. заме́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


замяша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; заме́шаны; зак.

1. што і каму. Прыгатаваць корм, мешанку жывёле. З. свінням.

2. каго (што) у што. Уцягнуць у якую-н. непрыемную справу. З. у непрыемную гісторыю.

|| незак. заме́шваць, -аю, -аеш, -ае.


замяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. замясціць.

2. каго (што). Часова выконваць чые-н. абавязкі. З. загадчыка.


за́нава, прысл.

Тое, што і нанава.


зана́дта, прысл.

Залішне, празмерна, звыш якой-н. мяжы. Нешта ты стаў з. смелым. З. знізіць патрабаванні.


зана́льны, -ая, -ае.

1. гл. зона.

2. Размешчаны ў якой-н. зоне, мясцовасці або ўласцівы ёй. Занальная флора.


занараві́цца, -раўлю́ся, -ро́вішся, -ро́віцца; занаравіўся, -вілася; зак.

Занатурыцца, уперціся. Конь занаравіўся, не хоча ісці ў брод.


занасі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -но́сіцца; зак.

Забрудзіцца ад доўгага нашэння.

|| незак. зано́швацца, -аецца.


занасі́ць, -нашу́, -но́сіш, -но́сіць; -но́шаны; зак., што.

Забрудзіць ад доўгай носкі. З. сарочку.

|| незак. зано́шваць, -аю, -аеш, -ае.


занатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што і з дадан.

Запісаць што-н. для памяці або адзначыць у памяці. З. пачутае ў запісной кніжцы.

|| незак. занато́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


занату́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

Заўпарціцца, уперціся, праявіць свой нораў.


заначава́ць, -чу́ю, -чу́еш, -чу́е; -чу́й; зак.

Астацца начаваць дзе-н. З. у знаёмых.


зандзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., каго-што.

1. Даследаваць зондам (у 1 знач.; спец.).

2. перан. Папярэдне высвятляць што-н. у каго-н. (кніжн.).

Зандзіраваць глебу (кніжн.) — тое, што і зандзіраваць (у 2 знач.).

|| зак. пазандзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй (да 2 знач.).

|| наз. зандзі́раванне, -я, н. і занда́ж, -у, м. Зандзіраванне раны. Зандаж глебы. Зандаж печані.


занепада́ць гл. заняпасці.


занепако́ены, -ая, -ае.

Устрывожаны, неспакойны.

|| наз. занепако́енасць, -і, ж.


занепако́іцца, -ко́юся, -ко́ішся, -ко́іцца; зак.

Пачаць непакоіцца.


занепако́іць, -ко́ю, -ко́іш, -ко́іць; -ко́ены; зак.

Пачаць непакоіць. З. просьбамі і заявамі.


зане́сці, -нясу́, -нясе́ш, -нясе́; -нясём, -несяце́, -нясу́ць; -нёс, -не́сла; -нясі́; -не́сены; зак.

1. каго-што. Несучы, даставіць куды-н. мімаходам, па дарозе. З. кнігі ў бібліятэку.

2. каго-што. Закінуць, прымусіць апынуцца дзе-н. вельмі далёка, накіраваць не туды, куды належыць. Лёс занёс майго таварыша на Далёкі Усход. Куды гэта вас занесла?

3. што. Падняць або, падняўшы, адвесці ўбок. З. канец бервяна. З. руку для ўдару.

4. каго-што. Запісаць, упісаць у што-н. З. на Дошку гонару. З. чыю-н. думку ў пратакол.

5. звычайна безас., што. Засыпаць, замесці. Дарогу занесла снегам.

|| незак. зано́сіць, -но́шу, -но́сіш, -но́сіць.

|| наз. зано́с, -у, м. (да 5 знач.) і занясе́нне, -я, н. (да 3 і 4 знач.).

|| прым. зано́сны, -ая, -ае (да 2 і 5 знач.).


зане́сціся, -нясу́ся, -нясе́шся, -нясе́цца; -нясёмся, -несяце́ся, -нясу́цца; занёсся, -не́слася; -нясі́ся; зак.

1. Далёка заехаць, заляцець, забегчы. Коні занесліся ў чыстае поле.

2. Далёка зайсці ў думках, марах. З. думкамі ў далёкія краіны.

|| незак. зано́сіцца, -но́шуся, -но́сішся, -но́сіцца.


зані́зіць, -ніжу, -нізіш, -нізіць; -ніжаны; зак., што.

Занадта знізіць, панізіць. З. патрабаванні. З. расцэнкі.

|| незак. заніжа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заніжэ́нне, -я, н.


зано́с, -у, м.

1. гл. занесці.

2. Намеценая завірухай гурба, якая перагароджвае шлях. Снежныя заносы.


зано́швацца гл. занасіцца.


зано́шваць гл. занасіць.


занудзі́цца, -джу́ся, -дзі́шся, -дзі́цца; -дзі́мся, -дзіце́ся, -дзя́цца; зак., па кім-чым і без дап.

Засумаваць, замаркоціцца. З. па родным доме.


зану́дзіць, -іць; безас., зак., каго.

Пачаць нудзіць. З самага ранку яго занудзіла.


занумарава́ць гл. нумараваць.


заны́ць, -ны́ю, -ны́еш, -ны́е; зак.

Пачаць ныць. Нешта сэрца заныла.


заняво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго-што.

Пазбавіць волі, незалежнасці, поўнасцю падпарадкаваць сабе.

|| незак. заняво́льваць, -аю, -аеш, -ае; наз. заняво́льванне, -я, н.

|| наз. заняво́ленне, -я, н.


заняво́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто заняволіў або занявольвае каго-н.

|| ж. заняво́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. заняво́льніцкі, -ая, -ае.


занядба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Перастаць дбаць пра каго-, што-н., пакінуць каго-, што-н. без догляду, увагі. З. гаспадарку.


заняду́жаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Стаць хворым, нядужым, захварэць.

|| незак. заняду́жваць, -аю, -аеш, -ае.


заняме́ць гл. нямець.


заняпа́д, -у, ДМ -дзе, м.

Упадак, стан аслаблення дзейнасці, змяншэння актыўнасці. З. эканомікі. Гаспадарка прыйшла ў з. Адчуць стомленасць і з.


заняпа́лы, -ая, -ае.

1. Які прыйшоў ва ўпадак, збяднелы. Заняпалая ў мінулым гаспадарка.

2. Хваравіты, слабы здароўем. Заняпалая старая.

|| наз. заняпа́ласць, -і, ж.


заняпа́сці, -непаду́, -непадзе́ш, -непадзе́; -непадзём, -непадзяце́, -непаду́ць; -непадзі́; зак.

Прыйсці ў заняпад. Гаспадарка заняпала. З. здароўем.

|| незак. занепада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


занясе́нне гл. занесці.


заня́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Тое, чым хто-н. заняты; справа, праца. Род заняткаў.

2. мн. Вучэбныя гадзіны (урокі, лекцыі), а таксама наогул час вучэння. У школе пачаліся заняткі. Семінарскія заняткі.


заня́тасць, -і, ж.

Наяўнасць работы, забяспечанасць працай. Вялікая з. Паказчык занятасці рабочых.


заня́ты, -ая, -ае.

Які мае многа работы, спраў. З. чалавек.


заня́цца¹, займу́ся, зо́ймешся, зо́ймецца; займі́ся; зак.

1. чым. Пачаць што-н. рабіць, прыступіць да якога-н. занятку. З. спортам.

2. кім-чым. Накіраваць сваю ўвагу на каго-, што-н., праявіць цікавасць да каго-, чаго-н. З. хворым. З. сабой (пачаць клапаціцца пра сваю знешнасць, здароўе).

3. з кім. Дапамагчы каму-н. у вучобе, занятках. З. з адстаючымі вучнямі.

|| незак. займа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 2 і 3 знач.).


заня́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., зо́ймецца; зак.

Пачаць гарэць, разгарацца; наступіць, пачацца (пра раніцу, зару). Гэта хата занялася ад суседняй. Пажар заняўся з канца вёскі. Занялося на раніцу. Заняўся золак.

|| незак. займа́цца, -а́ецца.


заня́ць, займу́, зо́ймеш, зо́йме; займі́; заня́ты; зак.

1. што. Запоўніць сабой якую-н. прастору, прамежак часу. Кнігі занялі ўсю паліцу. Гэта работа зойме ў нас дні два.

2. што. Размясціцца дзе-н.; уступіць куды-н., авалодаўшы чым-н. З. месца ў вагоне. З. кватэру. Полк штурмам заняў варожы гарнізон. З. крэпасць.

3. перан., каго (што). Зацікавіць, цалкам захапіць. Мяне заняла гэта работа.

4. каго (што). Даць работу, занятак каму-н. З. на ўроку ўсіх вучняў. З. гасцей размовамі.

5. што. У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі: заняць пасаду. З. вакансію. З. месца малодшага навуковага супрацоўніка. З. кафедру ў інстытуце.

6. каго-што. Захапіць, збіраючы ў адно месца і гонячы куды-н. (пра жывёлу). З. статак і гнаць дадому.

7. што. Распачаць. З. шырокі пракос.

Дух заняло (разм.) — стала цяжка дыхаць ад чаго-н. (хвалявання, хуткага руху і пад.).

Мову заняло каму — страціў здольнасць гаварыць.

|| незак. займа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1—5 і 7 знач.).

|| наз. заня́цце, -я, н. (да 2 і 4 знач.).


зао́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па заалогіі.


за́паведзь, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Выслоўе, якое змяшчае рэлігійна-маральнае прадпісанне. Евангельская з.

2. Правіла, палажэнне, якое служыць кіруючым указаннем для каго-, чаго-н. (высок.). Першая з. (самае непарушнае правіла).


запаве́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Запаведнае месца, дзе зберагаюцца і захоўваюцца рэдкія і каштоўныя расліны, жывёлы, унікальныя ўчасткі прыроды, культурныя каштоўнасці і пад. Бярэзінскі з. Бабровы з.


запаве́дны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца пад аховай; недатыкальны. Запаведныя лясы.


запаве́т, -у, М -ве́це, мн. -ы, -аў, м. (высок.).

Наказ, парады паслядоўнікам, нашчадкам. З. бацькі сыну.


запаве́тны, -ая, -ае.

1. Дарагі для каго-н., задушэўны Запаветная мара. Запаветныя думкі.

2. Які па-асабліваму цэніцца, старанна аберагаецца. З. куточак. З. талісман.

3. Звязаны з наказам, тайнай умовай. Запаветнае слова.

|| наз. запаве́тнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


запаво́ліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -іцца; зак.

Зрабіць больш павольным. Рух запаволіўся. Рост раслін запаволіўся.

|| незак. запаво́львацца, -аецца.


запаво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Зрабіць больш павольным. З. бег. Машына запаволіла ход.

|| незак. запаво́льваць, -аю, -аеш, -ае.


запада́ць гл. запасці.


западо́зрыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. каго (што) у чым. Пачаць падазраваць у чым-н. заганным. З. каго-н. у падслухоўванні.

2. што. Пачаць дапускаць існаванне чаго-н. непажаданага. З. нядобрае.

|| незак. западо́зрываць, -аю, -аеш, -ае.


запа́ечны гл. запаяць.


запазне́лы, -ая, -ае.

Тое, што і запознены.

|| наз. запазне́ласць, -і, ж.


запазні́цца, -пазню́ся, -по́знішся, -по́зніцца; зак.

1. Прыбыць пазней, чым трэба, або наступіць са спазненнем. Поезд запазніўся. Вясна запазнілася.

2. Затрымаўшыся, прабыць дзе-н. да позняй пары. З. на рабоце.

3. з чым, з інф. і без дап. Зацягнуць выкананне чаго-н., зрабіць што-н. пазней, чым трэба. З. з сяўбой.


запазы́чанасць, -і, ж.

Наяўнасць даўгоў, нявыкананых абавязацельстваў. Ліквідаваць з.


запазы́чанне, -я, мн. -і, -яў, н.

Запазычаная з’ява, прадмет, слова. Іншамоўныя запазычанні.


запазы́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., што.

Узяць, пераняць, засвоіць. З. слова. З. ідэю.

|| незак. запазы́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запазы́чванне, -я, н.


запа́йванне гл. запаяць.


запа́йваць гл. запаяць.


запа́йка гл. запаяць.


запа́йны гл. запаяць.


запакава́ць гл. пакаваць.


запако́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і пакаваць. З. рэчы.


запа́л, -а і -у, м.

1. -а, мн. -ы, -аў. Прыстасаванне і сродак для запальвання выбуховага рэчыва.

2. -у, перан. Гарачнасць, парыў. Астыў з. Гаварыць з запалам.

|| прым. запа́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).


запалаве́лы, -ая, -ае.

Злёгку пажаўцелы. Запалавелае жыта.


запалаве́ць гл. палавець.


запалане́ць, -ланю́, -ло́ніш, -ло́ніць; -ло́нены; зак.

1. каго-што. Узяць у палон; скарыць, пазбавіць незалежнасці. З. народ. З. сэрца дзяўчыны (перан.).

2. што. Заняць, запоўніць сабой якую-н. прастору. Натоўп запаланіў увесь двор. Трывога запаланіла ўсё нутро (перан.).

|| незак. запаланя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


запала́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Пачаць палаць¹.


запале́нне, -я, н.

Хваробны працэс, які суправаджаецца павышэннем тэмпературы, прыпухласцю і пачырваненнем хворай часткі цела. З. лёгкіх. З. сустава.

|| прым. запале́нчы, -ая, -ае. З. працэс.


запалёны, -ая, -ае.

У стане запалення, прыпухлы, пачырванелы. З. ўчастак цела. Запалёныя вочы.

|| наз. запалёнасць, -і, ж.


запалі́цца, -алю́ся, -а́лішся, -а́ліцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Успыхнуць, загарэцца. На дварэ запаліліся ліхтары.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зрабіцца запалёным. Горла запалілася.

3. перан., чым і без дап. Аказацца ахопленым моцным пачуццём, імкненнем і пад. З. гневам.

|| незак. запа́львацца, -аюся, -аешся, -аецца і запаля́цца, -я́ецца (да 2 знач.).


запалі́ць, -алю́, -а́ліш, -а́ліць; -а́лены; зак.

1. што. Прымусіць гарэць, загарэцца. З. лямпу.

2. у чым. Падпаліць паліва (у печы). З. у печы.

3. перан., каго-што. Узбудзіць, натхніць (высок.). З. слухачоў прамовай. З. цікавасць да чаго-н.

|| незак. запа́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запа́льванне, -я, н. (паводле 1 знач.).


запа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Тонкая драўляная палачка з лёгка загаральнай галоўкай для здабывання агню. Чыркнуць запалкай.

|| прым. запа́лкавы, -ая, -ае і запа́лачны, -ая, -ае. Запалкавая (запалачная) фабрыка.


запало́ханы, -ая, -ае.

Баязлівы, палахлівы ад пастаянных пагроз, пакаранняў. З. кот. З. выгляд.

|| наз. запало́ханасць, -і, ж.


запало́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго (што).

Пастаяннымі пагрозамі зрабіць палахлівым, нясмелым. З. дзіця.

|| незак. запало́хваць, -аю, -аеш, -ае.


запа́лы, -ая, -ае.

Які запаў, паглыбіўся ўнутр, упалы. Запалыя грудзі.

|| наз. запа́ласць, -і, ж.


запа́льванне, -я, н.

1. гл. запаліць.

2. Прыстасаванне, якім выклікаецца загаранне паліва ў рухавіках унутранага згарання (спец.). Праверыць сістэму запальвання. Уключыць з.


запа́львацца гл. запаліцца.


запа́льваць гл. запаліць.


запа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і запал (у 1 знач.).


запальні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж. і запальні́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Кішэнны прыбор, які ўжываецца замест запалак для здабывання агню.


запа́льны, -ая, -ае.

1. Прызначаецца для запальвання. Запальная бомба.

2. перан. Хвалюючы, які робіць вялікае ўражанне. З. залік. Запальныя словы.

|| наз. запа́льнасць, -і, ж.


запа́льчывы, -ая, -ае.

1. Які лёгка ўзбуджаецца, прыходзіць у раздражненне, гнеў. З. чалавек.

2. Поўны раздражнення, гневу. Запальчывыя спрэчкі.

|| наз. запа́льчывасць, -і, ж.


запаля́рны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за Палярным кругам. З. горад.


запаля́цца гл. запаліцца.


запаміна́льны, -ая, -ае.

Які запамінаецца, надоўга застаецца ў памяці. З. вобраз.

|| наз. запаміна́льнасць, -і, ж.


запаміна́нне гл. запомніць.


запаміна́цца гл. запомніцца.


запаміна́ць гл. запомніць.


запамята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і запомніць.


запанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; зак.

1. над чым. Устанавіць сваю ўладу, панаванне. Настаў такі час, калі бедната запанавала.

2. Пачаць бяздзейнае, панскае жыццё.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Настаць, устанавіцца. Запанавала цішыня.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Зрабіцца пануючым, пераважным. У вершах запанавала задумлівая элегія.


запане́лы, -ая, -ае.

Тое, што і распанелы.

|| наз. запане́ласць, -і, ж.


запане́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Тое, што і распанець.


запанібра́та, прысл. (разм.).

Як з роўным; проста, бесцырымонна. Быць з кім-н. з.


запанікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; зак.

Пачаць панікаваць, упасці ў паніку.


за́пар, прысл. (разм.).

Непасрэдна адзін за адным, без пропуску. Пяць дзён з. ішоў дождж.


запаро́жац, -жца, мн. -жцы, -жцаў, м.

Казак з Запарожскай Сечы — украінскага казацкага войска 16—18 стст.


запарушы́ць, -ушу́, -у́шыш, -у́шыць; -у́шаны; зак., што.

1. Забрудзіць, пашкодзіць чым-н., што трапіла ў сярэдзіну. З. вушы.

2. Прысыпаць, зацерушыць. Снег запарушыў зямлю.

Вока не запарушыць каму (разм.) — пра ціхага, бяскрыўднага чалавека.

|| незак. запару́шваць, -аю, -аеш, -ае.


запаршы́вець гл. паршывець.


запа́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

1. Парачыся ў лазні, давесці сябе да знямогі. З. да паўсмерці.

2. Моцна стаміцца ад доўгай язды, хады, працы.

|| незак. запа́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


запа́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак.

1. каго (што). Гарачынёй або парачы ў лазні давесці да знямогі (разм.).

2. каго (што). Стаміць шпаркай або працяглай яздой, хадой, цяжкай працай (разм.). З. каня.

3. што. Апрацаваць парай або абліць варам, пакласці ў кіпень для чаго-н. (спец.). З. дзежку.

4. што. Заліць варам, каб размякчыць, распарыць (пра сухі корм). З. мякіну.

|| незак. запа́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запа́рванне, -я, н. (да 3 знач.) і запа́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 3 знач.).

|| прым. запа́рачны, -ая, -ае (да 3 знач.) і запа́рны, -ая, -ае (да 3 знач.).


запа́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Тое, што назапашана, сабрана для чаго-н.; тое, што маецца для скарыстання. Харчовыя запасы. Запасы паліва. Непарушны з. З. ведаў (перан.). У з. або на з. (на выпадак, калі спатрэбіцца). У нас яшчэ ёсць многа часу ў запасе (маецца ў нашым распараджэнні).

2. Загнуты за шво лішак тканіны, які пакідаюць на выпадак, калі спатрэбіцца павялічыць у шырыню або даўжыню якую-н. частку адзення. Сукенка з запасам.

3. Катэгорыя грамадзян, якія прайшлі вайсковую службу і прызываюцца зноў у войска ў выпадку неабходнасці. Перавесці ў з. Прызваць з.

|| прым. запасны́, -а́я, -о́е (да 1 і 3 знач.). З. выхад. З. ігрок. З. полк. Прызыў запасных (наз.).


запа́сіць, -а́шу, -а́сіш, -а́сіць; незак., што.

Прыгатаўляць на будучае, рабіць запас. З. сена на зіму.


запаску́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што (разм.).

Забрудзіць адкідамі, нечыстотамі.

|| незак. запаску́джваць, -аю, -аеш, -ае.


запа́слівы, -ая, -ае.

Які прадбачліва робіць запас чаго-н. З. гаспадар.

|| наз. запа́слівасць, -і, ж.


запа́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Музейнае сховішча.


запасні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Ваеннаабавязаны запасу, а таксама салдат запасной воінскай часці.


запа́сці, 1 і 2 ас. не ўжыв., -падзе́; запа́ў, -па́ла; зак.

1. Заваліцца куды-н., за што-н. Кавалак мыла запаў за шафу.

2. Удацца ўнутр, стаць запалым. Вочы запалі.

3. перан. Глыбока замацавацца, захавацца. Словы запалі ў душу. Што гэта запала табе ў галаву?

|| незак. запада́ць, -а́е.


запасці́ся, -су́ся, -се́шся, -се́цца; -сёмся, -сяце́ся, -су́цца; запа́сся, -сла́ся, -ло́ся; -сі́ся; зак.

Назапасіць для сябе чаго-н. З. харчамі. З. цярплівасцю (перан.: падрыхтавацца выцерпець што-н.).

|| незак. запаса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запатрабава́нне, -я, н.

1. Патрабаванне афіцыйнага растлумачэння па якой-н. справе. Даць з. ва ўстанову.

2. мн. Неабходнасць, патрэбы. Культурныя запатрабаванні працоўных.

Да запатрабавання — пра карэспандэнцыю, якая выдаецца на пошце па патрабаванні адрасата.


запатрабава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бава́ны; -бу́й; зак., каго-што (афіц.).

1. Патрабаваць прад’яўлення, прысылкі чаго-н. З. выпіску з пратакола пасяджэння.

2. Выклікаць куды-н. З. сведкаў.

3. Прад’явіць патрабаванне на выдачу чаго-н. З. багаж.


запатэнтава́ць гл. патэнтаваць.


запаўзці́, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; запо́ўз, -паўзла́, -ло́; -зі́; зак.

1. Забрацца куды-н. паўзком. З. пад канапу.

2. Адпаўзціся куды-н. далёка. З. ў лес.

|| незак. запаўза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запаўне́нне гл. запоўніцца, запоўніць.


запаўня́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Рэчыва, якое дабаўляецца ў вяжучую масу і не раствараецца ў ёй. Запаўняльнікі для бетонаў.


запаўня́цца гл. запоўніцца.


запаўня́ць гл. запоўніць.


запа́хнуць, -ну, -неш, -не; -па́х, -хла; зак.

Пачаць пахнуць. Запахла дымам.


запаце́лы, -ая, -ае.

Вільготны ад асеўшай пары. Запацелае акно.

|| наз. запаце́ласць, -і, ж.


запаце́ць гл. пацець.


запа́шнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Прылада для ўзворвання глебы на невялікую глыбіню або для засыпання зерня.


запая́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., што.

Залатаць, паправіць паяннем. З. дзірку. З. кацёл.

|| незак. запа́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запа́йванне, -я, н. і запа́йка, -і, ДМ -йцы, ж.

|| прым. запа́йны, -ая, -ае і запа́ечны, -ая, -ае.


запеленгава́ць гл. пеленгаваць.


запе́ніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -іцца; зак.

Пакрыцца пенай. Варэнне запенілася.

|| незак. запе́ньвацца, -аецца.


запе́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

Пакрыць пенай, успеніць. З. ваду.

|| незак. запе́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


запе́рці, -пру́, -прэ́ш, -прэ́; -про́м, -праце́, -пру́ць; -пёр, -пе́рла; -пры́; -пёрты; зак.

1. што. Зачыніць (на замок, засаўку і пад.) або замкнуць (у 1 знач.). З. дзверы на ключ.

2. каго-што. Змясціць куды-н., зачыніўшы на замок. З. парасят у хлеўчуку. З. варожы флот (перан.: акружыць, пазбавіўшы выхаду, магчымасці рухацца).

3. Хутка даставіць, дамчаць куды-н. або ўсунуць, упакаваць куды-н., у што-н. (разм.). Гэты рысак мігам вас туды запрэ. Куды ты запёр гэту скрынку?

|| незак. запіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запе́рціся, -пру́ся, -прэ́шся, -прэ́цца; -про́мся, -праце́ся, -пру́цца; -пёрся, -пе́рлася; -пры́ся; зак.

1. Заперці якое-н. памяшканне, застаўшыся ў ім. З. ў каморы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зачыніцца, замкнуцца. Вароты заперліся.

|| незак. запіра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запе́ў, -пе́ву, мн. -пе́вы, -пе́ваў, м.

1. Пачатак песні.

2. Зачын у народнай паэзіі.

|| прым. запе́ўны, -ая, -ае.


запе́ць, -пяю́, -пяе́ш, -пяе́; -пяём, -пеяце́, -пяю́ць; -пе́ў, -пе́ла; -пе́й; зак.

Пачаць пець.

|| незак. запява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запе́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

Месца паміж сцяной і печчу.


запе́чны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за печчу. З. цвыркун.


запе́чча, -а, н.

Тое, што і запечак.


запіна́цца¹ гл. запнуцца.


запіна́цца² гл. запяцца.


запіна́ць гл. запяць.


за́пінка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Засцежка, якая прасоўваецца ў манжэт сарочкі.


запі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Замінка, затрымка ў гаворцы, выкліканая цяжкасцю ў падборы слоў, у вымаўленні. Адказаць урок без запінкі (гладка, бойка).


запіра́цца гл. заперціся.


запіра́ць гл. заперці.


за́піс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. запісаць.

2. Тое, што запісана. Блакнот з запісамі.

3. Дакумент, акт (уст.). Даравальны з.


запіса́цца, -пішу́ся, -пі́шашся, -пі́шацца; -пішы́ся; зак.

1. Запісаць сябе ў спіс, у склад чаго-н. З. на прыём да ўрача.

2. Захапіўшыся пісаннем чаго-н., забыцца на час (разм.). Я так запісаўся, што не заўважыў, як прайшоў час.

3. Зарэгістраваць у загсе свой шлюб (разм.).


запіса́ць, -пішу́, -пі́шаш, -пі́ша; -пішы́; -пі́саны; зак.

1. што. Адзначыць пісьмова для памяці. З. лекцыю.

2. каго-што. Нанесці (голас, музыку і пад.) на плёнку з дапамогай спецыяльнага апарата. З. на плёнку песню.

3. каго (што). Унесці ў спіс, уключыць у склад чаго-н. З. на прыём.

|| незак. запі́сваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запі́сванне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і за́піс, -у, м. Магнітафонны запіс.


запі́ска, -і, ДМ запісцы, мн. -і, -сак, ж.

1. Лісток паперы з запісам, кароценькае пісьмо.

2. Кароткі пераказ у пісьмовай форме якой-н. справы. Дакладная з.

3. мн. Лісты з запісамі. Чытаць лекцыі па запісках.

4. мн. Літаратурны твор у форме мемуараў, успамінаў. Запіскі пісьменніка.

5. мн. Як частка назвы некаторых навуковых часопісаў. Вучоныя запіскі ўніверсітэта.


запісны́, -а́я, -о́е.

У выразе: запісная кніжка — род сшытка маленькага фармату для розных запісаў.


запіха́нне гл. запхнуць.


запіха́ць гл. запхнуць.


запі́хванне гл. запхнуць.


запі́хваць гл. запхнуць.


запі́ць¹, -п’ю́, -п’е́ш, -п’е́; -п’ём, -п’яце́, -п’ю́ць; -пі́; -пі́ты; зак., што чым.

Выпіць што-н., заглушаючы непрыемны смак або аблягчаючы праглынанне чаго-н. З. лякарства вадой.

|| незак. запіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запі́ць², -п’ю́, -п’е́ш, -п’е́; -п’ём, -п’яце́, -п’ю́ць; -пі́; зак.

Пачаць п’янстваваць. З. на цэлы тыдзень.

|| незак. запіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запла́каны, -ая, -ае.

Са слядамі слёз. З. твар.


запла́каць, -ла́чу, -ла́чаш, -ла́ча; -ла́ч; зак.

Пачаць плакаць. З. ад крыўды.


запламбава́ць гл. пламбаваць.


запланава́ць гл. планаваць.


заплаці́ць гл. плаціць.


запле́снелы і заплясне́лы, -ая, -ае.

Пакрыты плесняй. З. кавалак сыру.

|| наз. запле́снеласць, -і, ж. і заплясне́ласць, -і, ж.


запле́снець гл. плеснець.


запле́сці, -пляту́, -пляце́ш, -пляце́; -пляцём, -плецяце́, -плятуць; -пляці́; -пле́цены; зак., што.

1. Перавіваючы, сплесці. З. касу.

2. Плетучы, закрыць (адтуліну, дзірку і пад.). З. дзірку ў плоце лазой.

3. Пакрыць густым перапляценнем чаго-н. Хмель заплёў усю агароджу.

|| незак. заплята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запле́сціся¹, -ляту́ся, -ляце́шся, -ляце́цца; -ляцёмся, -лецяце́ся, -ляту́цца; -пляці́ся; зак.

Заплесці сабе валасы ў касу (косы).

|| незак. заплята́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запле́сціся², -ляту́ся, -ляце́шся, -ляце́цца; -ляцёмся, -лецяце́ся, -ляту́цца; -пляці́ся; зак. (разм.).

З цяжкасцю зайсці куды-н. Ледзь заплёўся дадому.


запле́чны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за плячамі. З. мяшок.

Заплечных спраў майстар (уст, неадабр.) — кат.


запле́чча, -а, н. (разм.).

Частка спіны каля плячэй.


заплы́сці¹, -ыву́, -ыве́ш, -ыве́; -ывём, -ывяце́, -ыву́ць; -ы́ў, -ыла́, -ло́; -ыві́; зак.

1. Плывучы, трапіць куды-н., за што-н. З. за буёк.

2. Плывучы, аддаліцца. Далёка з.

|| незак. заплыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заплы́сці², 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыве́; -ы́ў, -ыла́, -ло́; зак.

Пакрыцца слоем чаго-н. густога, цякучага. Сажалка заплыла глеем. Вочы заплылі (пра ацёкі, прыпухласці каля вачэй).

|| незак. заплыва́ць, -а́е.


заплы́ў, -ы́ву, мн. -ы́вы, -ы́ваў, м.

У спорце: плаванне або гонкі на лодках, яхтах на пэўную адлегласць. З. брасам на сто метраў.


заплю́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Пакрыцца пырскамі (вады, гразі і пад.). З. з галавы да ног.

|| незак. заплю́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заплю́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Пакрыць пырскамі (гразі, вады і пад.). З. сукенку.

|| незак. заплю́хваць, -аю, -аеш, -ае.


заплю́шчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; -шчаны; зак., што.

Прыкрыць павекамі, зажмурыць (вочы). З. вочы.

|| незак. заплю́шчваць, -аю, -аеш, -ае.


заплява́ць, -люю́, -люе́ш, -люе́; -люём, -люяце́, -люю́ць; -лю́й; -лява́ны; зак., каго-што.

Забрудзіць пляўкамі. З. падлогу.

|| незак. заплёўваць, -аю, -аеш, -ае.


запля́міць гл. пляміць.


запля́скаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць пля́скаць. З. у далоні.


запляска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. Зрабіць пляскатым. З. цвік.

2. Выраўнаваць, удараючы, прыпляскаць. З. лапатай зямлю.


заплясне́ласць гл. заплеснелы.


заплясне́лы гл. заплеснелы.


заплясне́ць гл. плеснець.


заплята́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. гл. заплесціся¹.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра ногі: з цяжкасцю рухацца, з цяжкасцю перамяшчацца. Ногі заплятаюцца ад стомленасці.

3. Пра язык: ледзь варушыцца (ужыв. як абазначэнне невыразнай, блытанай гаворкі). Ад хвалявання ў яе пачаў з. язык.


заплята́ць гл. заплесці.


запну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Раптоўна перарваць гаворку, зрабіць запінку. Два словы сказаў і запнуўся.

|| незак. запіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запо́ем, прысл.

1. Пра п’янства: працяглы час і бесперапынна. Піць з.

2. перан. Адразу ў вялікай колькасці (разм.). Чытаць з.


запо́зна, прысл. (разм.).

Занадта позна. Вярнуцца дамоў з.


запо́знены, -ая, -ае.

Які з’явіўся, здарыўся са спазненнем, занадта позні. Запозненая вясна.

|| наз. запо́зненасць, -і, ж.


запо́й, -ю, мн. -і, -яў, м.

Перыяд бесперапыннага п’янства з прычыны хваравітай цягі да алкаголю. Піць запоямі.

|| прым. запо́йны, -ая, -ае.


запо́мніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.

Захавацца ў памяці. Добра запомнілася.

|| незак. запаміна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запо́мніць, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-што.

Захаваць у памяці. З. верш. З. сваю спадарожніцу.

|| незак. запаміна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. запаміна́нне, -я, н.


запо́р¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыстасаванне, якім запіраюць, замыкаюць. Дзверы без запора. Вароты на запоры.


запо́р², -у, мн. -ы, -аў, м.

Працяглая затрымка ператраўленай ежы, маруднае дзеянне кішэчніка. Хварэць на з.


запо́ўзаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць поўзаць. Мурашкі запоўзалі.


запо́ўніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -іцца; зак.

Напоўніцца, стаць поўнасцю занятым. Тэатр запоўніўся гледачамі.

|| незак. запаўня́цца, -я́ецца.

|| наз. запаўне́нне, -я, н.


запо́ўніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

1. Напоўніць, поўнасцю заняць. З. ванну вадой. Гледачы запоўнілі залу. З. час работай.

2. Упісаць неабходныя звесткі ў што-н. З. анкету.

|| незак. запаўня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. запаўне́нне, -я, н.


запра́ва, -ы, ж.

Прыправа для стравы, закраса. З. для салатаў.


заправі́ла, -ы, Д -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ві́л (разм.).

Пра таго, хто запраўляе ў якой-н. справе, верхаводзіць.


запра́віцца, -ра́ўлюся, -ра́вішся, -ра́віцца; зак.

1. Заправіць сваю машыну гаручым.

2. чым і без дап. Добра падсілкавацца (разм.).

|| незак. запраўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́юцца.

|| наз. запра́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.


запра́віць, -ра́ўлю, -ра́віш, -ра́віць; -ра́ўлены; зак., што.

1. Уставіць, усунуць у што-н. З. штаны ў боты.

2. Падрыхтаваць да работы, ужывання, карыстання (пра механізмы, прыборы). З. бак бензінам. З. газавую лямпу.

3. Пакласці ў што-н. прыправу. З. грыбы смятанай.

|| незак. запраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. запра́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

|| прым. запра́вачны, -ая, -ае (паводле 2 знач.). Заправачная станцыя.


запрага́цца гл. запрэгчы.


запрага́ць гл. запрэгчы.


запраграмава́ць гл. праграмаваць.


запрада́ць¹, -да́м, -дасі́, -да́сць; -дадзі́м, -дасце́, -даду́ць; -да́й; -да́дзены; зак., што (спец.).

Папярэдне дамовіцца аб продажы чаго-н.

|| незак. запрадава́ць, -даю́, -дае́ш, -дае́; -даём, -даяце́, -даю́ць; -дава́й.

|| наз. запро́даж, -у, м.

|| прым. запро́дажны, -ая, -ае.


запрада́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Пачынаць прадзенне.


запраектава́ць гл. праектаваць¹.


запражны́, -а́я, -о́е.

Прызначаны для запрэжкі, які ходзіць у запрэжцы. З. конь.


запрапа́сціцца, -па́шчуся, -па́сцішся, -па́сціцца; зак. (разм.).

Прапасці, падзецца невядома куды. Блакнот кудысьці запрапасціўся.


запрасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., што.

Загладзіць прасам. З. шво.

|| незак. запрасо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


запрасі́ць, -рашу́, -ро́сіш, -ро́сіць; -ро́шаны; зак.

1. каго. Папрасіць прыйсці. З. у госці. З. на пасяджэнне.

2. каго. Прапанаваць выканаць якую-н. работу, даручэнне. З. на працу ў аддзел. З. кансультанта.

3. што. Назваць высокую цану за што-н. З. за тавар вельмі дорага.

Сардэчна запрашаем — ветлівае запрашэнне.

|| незак. запраша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1 і 2 знач.), запра́шваць, -аю, -аеш, -ае (да 3 знач.) і запро́шваць, -аю, -аеш, -ае (да 3 знач.).

|| наз. запрашэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


запратакалі́раваць гл. пратакаліраваць.


запрато́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак. (разм.).

1. каго-што. Далёка або невядома куды схаваць, падзець. І куды ён запраторыў шашкі?

2. перан., каго (што). Заслаць куды-н., адкуль цяжка выбрацца, вызваліцца. З. каго-н. у глуш.

|| незак. запрато́рваць, -аю, -аеш, -ае.


запратэстава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; зак.

Пачаць пратэставаць.


запра́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. гл. заправіць, заправіцца.

2. Прыправа да стравы, заправа (разм.). Страва без запраўкі.


запраўля́цца гл. заправіцца.


запраўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. гл. заправіць.

2. чым. Кіраваць, верхаводзіць дзе-н. (разм.). Усім у доме запраўляе гаспадыня.


запра́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто запраўляе машыну, прыбор і пад. Самалёт-з.


запрацава́цца, -цу́юся, -цу́ешся, -цу́ецца; -цу́йся; зак.

1. Стаміцца ад працяглай або цяжкай работы. Ты, я бачу, тут зусім запрацаваўся.

2. Захапіўшыся работай, забыцца пра час. З. да глыбокай ночы.


запрацава́ць¹, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што (разм.).

Зарабіць працай. З. пяцьсот тысяч рублёў.

|| незак. запрацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


запрацава́ць², -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; зак.

Пачаць працаваць. Машына запрацавала.


запраці́віцца гл. працівіцца.


запраша́льны, -ая, -ае.

Які выражае запрашэнне. З. жэст. З. білет.


запраша́ць і запра́шваць гл. запрасіць.


запрашэ́нне, -я, н.

1. гл. запрасіць.

2. Пісьмо, запіска з просьбай з’явіцца куды-н., прыняць удзел у чым-н. Разаслаць запрашэнні.


запро́даж гл. запрадаць¹.


запро́дажны гл. запрадаць¹.


запро́шваць гл. запрасіць.


запру́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, запру́д, ж.

1. Найпрасцейшая плаціна ў выглядзе насыпу, якая перагароджвае цячэнне ракі.

2. Загачаны вадаём.

|| прым. запру́дны, -ая, -ае.


запру́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

1. Перагарадзіць запрудай. З. раку.

2. перан. Запоўніць сабой якую-н. прастору (разм.). Людзі запрудзілі ўвесь двор.

|| незак. запру́джваць, -аю, -аеш, -ае.


запрыго́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго (што) (уст).

Зрабіць прыгонным, закабаліць.

|| незак. запрыго́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запрыго́ньванне, -я, н.


запрыме́ціць, -е́чу, -е́ціш, -е́ціць; -е́чаны; зак., каго-што (разм.).

Заўважыць, прымеціць. З. знаёмага ў натоўпе.


запрыхо́даваць гл. прыходаваць.


запрэ́гчы, -прагу́, -пражэ́ш, -пражэ́; -пражо́м, -пражаце́, -прагу́ць; -ро́г, -рэ́гла; -ражы́; -рэ́жаны; зак., каго-што.

1. Вупражжу злучыць з павозкай для цягі. З. каня ў калёсы.

2. перан. Нагрузіць цяжкай работай (разм.).

|| незак. запрага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. запрэ́гчыся, -рагу́ся, -ражэ́шся, -ражэ́цца; -ражо́мся, -ражаце́ся, -рагу́цца; -ро́гся, -рэ́глася; -ражы́ся (разм.). З. ў работу (перан.: узяцца за цяжкую працяглую працу); незак. запрага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запрэ́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. Некалькі коней, сабак, аленяў і пад., запрэжаных у адну вупраж. З. сабак. У адной запрэжцы (таксама перан.: у пастаянных і цесных рабочых адносінах; разм.).

2. Вупраж, збруя.

Хадзіць у запрэжцы — рабіць адну пэўную работу.


запу́дрыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Пакрыць пудрай (каб зрабіць што-н. незаўважным). З. вяснушкі.

|| незак. запу́дрываць, -аю, -аеш, -ае.


запужа́ны, -ая, -ае.

Палахлівы ад частых пагроз. Запужанае кацяня. З. выгляд.

|| наз. запу́жанасць, -і, ж.


запужа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго (што).

Частымі пагрозамі зрабіць палахлівым. З. дзіця.

|| незак. запу́жваць, -аю, -аеш, -ае.


запунсаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Зрабіцца пунсовым. Шчокі ў дзяўчыны запунсавелі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вылучыцца сваім пунсовым колерам, паказацца (пра што-н. пунсовае). У траве запунсавелі суніцы.


запустава́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ту́е; зак.

1. Прыйсці ў стан заняпаду.

2. Абязлюдзець, апусцець (пра жыллё). Запуставала вёска.


запусце́лы, -ая, -ае.

Закінуты, запушчаны, апусцелы. З. сад. Запусцелая хата.

|| наз. запусце́ласць, -і, ж.


запусце́нне, -я, н.

Стан запусцелага, заняпаду. Хата ў запусценні. Поўнае з.


запусце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Стаць бязлюдным, пакінутым.


запусці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -пу́сціцца; зак.

Перастаць даіцца перад ацёлам. Карова запусцілася.

|| незак. запуска́цца, -а́ецца.


запусці́ць¹, -ушчу́, -у́сціш, -у́сціць; -у́шчаны; зак.

1. што і чым у каго-што. З размаху кінуць (разм.). З. камень або каменем у сцяну.

2. што. Прывесці ў дзеянне, у рух, пачаць работу над чым-н. З. матор. З. новую мадэль у вытворчасць (пачаць масава вырабляць што-н.). З. сцэнарый у вытворчасць (пачаць працу над фільмам). З. змея (прымусіць узляцець). З. ракету.

3. што. Засунуць куды-н. унутр (разм.). З. руку ў чыю-н. кішэню (таксама перан.: узяць чужое). З. кіпцюры ў што-н.

4. каго (што). Змясціць, упусціць куды-н. з пэўнай мэтай. З. малькоў карпа ў сажалку.

|| незак. запуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. запуска́нне, -я, н. і за́пуск, -у, м. (да 2 знач.).

|| прым. запускны́, -а́я, -о́е (да 2 знач.; спец.).


запусці́ць², -ушчу́, -у́сціш, -у́сціць; -у́шчаны; зак., што.

1. Давесці да запусцення, заняпаду. З. зямлю. З. гаспадарку. З. вучобу.

2. Не прыняўшы своечасовых мер, даць развіцца чаму-н. (дрэннаму). З. хваробу.

3. Адгадаваць. З. бараду.

|| незак. запуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запусці́ць³, -ушчу́, -у́сціш, -у́сціць; -у́шчаны; зак., каго.

Перастаць даіць перад ацёлам. З. карову.

|| незак. запуска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. за́пуск, -у, м.


запу́шчаны, -ая, -ае.

1. Даведзены да запусцення, занядбаны. З. сад.

2. Застарэлы, не вылечаны своечасова. Запушчаная рана.

|| наз. запу́шчанасць, -і, ж.


запушы́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -пу́шыць; -пу́шаны; зак., што.

Пра снег, іней: пакрыць тонкім пушыстым слоем. Снег запушыў зямлю.


запха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што (разм.).

Пхаючы, запоўніць чым-н. З. сумку пакупкамі.

|| незак. запіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак. (разм.).

1. каго-што. Уціснуць, упіхнуць куды-н. З. за пазуху кніжку.

2. што. Заткнуць, закрыць якую-н. адтуліну. Запхнулі яму анучай рот.

|| незак. запіха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і запі́хваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. запіха́нне, -я, н. і запі́хванне, -я, н.


запылі́цца гл. пыліць.


запылі́ць гл. пыліць.


запыні́цца, -ыню́ся, -ы́нішся, -ы́ніцца; зак. (разм.).

Тое, што і спыніцца.

|| незак. запыня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


запыні́ць, -ыню́, -ы́ніш, -ы́ніць; -ы́нены; зак. (разм.).

Тое, што і спыніць.

|| незак. запыня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. запыне́нне, -я, н.


запы́рскаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

1. каго-што. Пакрыць пырскамі. З. сурвэтку чарнілам.

2. Пачаць пырскаць.

|| незак. запы́рскваць, -аю, -аеш, -ае.


за́пыт, -у, М -пыце, мн. -ы, -аў, м.

1. Тое, што і запытанне (у 2 знач.). Паслаць з.

2. Попыт, запатрабаванне. Тавары ў магазіне былі самыя розныя, на што быў з.

3. Пытанне, звернутае да каго-н. афіцыйна з патрабаваннем растлумачэння. З. народнага дэпутата.


запыта́льны, -ая, -ае.

Які выражае запытанне (у 1 знач.). З. позірк.

|| наз. запыта́льнасць, -і, ж.


запыта́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Пытанне, зварот да каго-н., які патрабуе адказу, тлумачэння. Задаць з.

2. Патрабаванне афіцыйнага растлумачэння па якой-н. справе. Паслаць з. ва ўстанову. З. ўраду.


запыта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. (разм.).

Тое, што і запытаць (у 1 знач.). З. пра сяброў.

|| незак. запы́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


запыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. каго (што). Звярнуцца да каго-н. з пытаннем з мэтай даведацца, высветліць што-н. Запытай, калі ён вернецца дадому.

2. што або чаго. Звярнуцца з якой-н. просьбай, папрасіць аб чым-н. З. дазволу.

3. каго-што аб чым, пра што. Зрабіць запыт (у 1 знач.) куды-н., запатрабаваць што-н. у каго-н. З. меркаванне рэдакцыі.

|| незак. запы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


запы́хкаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць пыхкаць. Запыхкаў паравоз.


запэ́ўніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго (што) у чым.

Упэўніць, пераконваючы ў чым-н., абяцаючы што-н. З. у сваёй адданасці і дружбе.

|| незак. запэ́ўніваць, -аю, -аеш, -ае; наз. запэ́ўніванне, -я, н.

|| наз. запэ́ўненне, -я, н.


запэ́цкацца гл. пэцкацца.


запэ́цкаць гл. пэцкаць.


запява́ла, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ва́л.

1. Саліст, які выконвае запеў у харавых песнях. Галасісты з.

2. перан. Пачынальнік, зачыншчык чаго-н. (разм.). З. калектыву.


запява́ць гл. запець.


запяка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Страва, прыгатаваная запяканнем. Рысавая з.

2. Ягадная наліўка з прыправамі, прыгатаваная шляхам гарачай апрацоўкі. Вішнёвая з.

|| прым. запяка́начны, -ая, -ае.


запяка́цца гл. запячыся.


запяка́ць гл. запячы.


зап’яне́ць гл. п’янець.


запярэ́чыць гл. пярэчыць.


запя́сце, -я, мн. -і, -яў, н.

Частка кісці рукі паміж перадплеччам і пясцю.

|| прым. запя́сцевы, -ая, -ае.


запя́цца, -пну́ся, -пне́шся, -пне́цца; -пнёмся, -пняце́ся, -пну́цца; -пні́ся; зак., чым (разм.).

Прыкрыць сябе чым-н. З. фартухом.

|| незак. запіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


запя́ць, -пну́, -пне́ш, -пне́; -пнём, -пняце́, -пну́ць; -пні́; -пя́ты; зак., што (разм.).

Закрыць, завесіць. З. вокны.

|| незак. запіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запяча́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

1. Налажыць пячатку на што-н. закрытае. З. пакет сургучом.

2. Палажыўшы ў канверт, заклеіць. З. пісьмо.

|| незак. запяча́тваць, -аю, -аеш, -ае.


запячы́, -пяку́, -пячэ́ш, -пячэ́; -пячо́м, -печаце́, -пяку́ць; запёк, -пякла́, -ло́; -пячы́; -пе́чаны; зак.

1. што. Спячы, загарнуўшы ў цеста. З. рыбу ў цесце.

2. Паставіць у напаленую печ, у духоўку для ўтварэння румянай скарынкі. З. макароны.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прычыніць пякучы боль, засадніць. Моцна запякло.

|| незак. запяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


запячы́ся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -пячэ́цца, -пяку́цца; запёкся, -пякла́ся, -ло́ся; зак.

1. Спячыся ў слоі цеста.

2. Загусцець (пра кроў).

3. Перасохшы, пакрыцца тонкай цёмнай плеўкай (пра вусны). Вусны запякліся.

|| незак. запяка́цца, -а́ецца.


зара́, -ы́, мн. зо́ры і (з ліч. 2, 3, 4) зары́, зор, ж.

1. Яркая афарбоўка гарызонту перад усходам і пасля заходу сонца. Вячэрняя з. Ад зары да зары (увесь дзень або ўсю ноч). Ні свет ні з. (надта рана).

2. перан. Пачатак, зараджэнне чаго-н. радаснага. На зары цывілізацыі. З. свабоды.

3. Ранішні або вячэрні ваенны сігнал. Іграць зару.

4. звычайна мн. Зорка. Ужо ў небе зазіхацелі зоры.

|| прым. заравы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). З. захад.


зарабі́ць, -раблю́, -ро́біш, -ро́біць; -ро́блены; зак., што.

1. Набыць работай, атрымаць за работу. З. семсот рублёў. З. права на адпачынак.

2. Атрымаць у выніку чаго-н. (разм., іран.). З. па карку. З. вымову.

3. Закласці, замураваць. З. адтуліну.

Зарабіць як Заблоцкі на мыле (разм., жарт.) — пагарэць на якой-н. справе.

|| незак. зарабля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


зарабо́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Плата за работу. Месячны з. Вялікі з.

2. мн. Праца па найме, звычайна часовая, па-за месцам пастаяннага жыхарства. Ездзіць у заработкі.


зарабо́тны, -ая, -ае.

У выразе: заработная плата — плата за работу.


за́рава, -а, н.

Водбліск пажару або заходу сонца на небе. Багровае з.


зара́д, -а і -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Выбуховае рэчыва, якое змяшчаецца ў пэўнай колькасці ў снарадзе, патроне.

2. -у. Колькасць электрычнасці ў якім-н. целе. Дадатны з. З. энергіі (перан.).

|| прым. зара́дны, -ая, -ае (да 1 знач.). Зарадная скрынка (павозка для снарадаў).


зарадзі́цца¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ро́дзіцца; зак.

Узяць пачатак, узнікнуць. Зарадзілася задумка напісаць раман.

|| незак. зараджа́цца, -а́ецца.


зарадзі́цца², -дзі́цца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць зараджаным.

2. перан. Набыць некаторы запас энергіі, падбадзёрыць сябе чым-н. З. бадзёрасцю.

|| незак. зараджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. зара́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 2 знач.).


зарадзі́ць¹, -раджу́, -ро́дзіш, -ро́дзіць; -ро́джаны; зак., што (разм.).

Выклікаць, парадзіць (якія-н. пачуцці, думкі). З. надзею ў кім-н.

|| незак. зараджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зарадзі́ць², -аджу́, -а́дзіш, -а́дзіць; -а́джаны; зак., што.

1. Уставіць зарад (у 1 знач.), патрон у што-н. З. стрэльбу. З. гармату.

2. Увесці электрычны зарад (у 2 знач.). З. электрычную батарэю.

3. Падрыхтаваць да дзеяння, уставіўшы што-н., заправіўшы чым-н. З. вогнетушыцель.

|| незак. зараджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зараджа́нне, -я, н. і зара́дка, -і, ДМ -дцы, ж.


зарадзі́ць³, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ро́дзіць; зак. (разм.).

Урадзіць, даць багаты ураджай. Бульба ў гэтым годзе зарадзіла.


зарадзі́ць⁴, -аджу́, -а́дзіш, -а́дзіць; зак., што, з інф. і без дап. (разм.).

Паўтараючыся, рабіць адно і тое ж дзеянне. Зарадзіў адно і тое ж (гаворыць, паўтараючы адно і тое ж). Дождж зарадзіў надоўга (пачаў ісці не перастаючы).


зара́дка, -і, ДМ -дцы, ж.

1. гл. зарадзіцца², зарадзіць².

2. Комплекс гімнастычных практыкаванняў, якія выконваюцца з мэтай аздараўлення. Ранішняя з.


зара́дны гл. зарад.


зара́жаны, -ая, -ае.

Насычаны хваробатворнымі мікробамі, шкоднымі рэчывамі і пад. Заражанае насенне. З. ўчастак мясцовасці.

|| наз. зара́жанасць, -і, ж. Радыеактыўная з.


за́раз, прысл.

1. Цяпер, у сучасны момант. Я з. заняты.

2. У самым хуткім часе, неўзабаве. З. я вам усё раскажу.

3. Толькі што, зусім нядаўна. Расказаная з. гісторыя.

4. (звычайна з часціцай «жа»). Неадкладна, у гэты ж час. Трэба з. жа ўсё праверыць.


зара́з, прысл.

Адразу, за адзін раз. З’есці ўсё з.


зара́за, -ы, ж.

Хваробатворны пачатак, які распаўсюджваецца мікробамі. Рассаднік заразы. Распаўсюджанне заразы.


заразі́цца, -ражу́ся, -разі́шся, -разі́цца; -разі́мся, -разіце́ся, -разя́цца; зак., чым.

1. Захварэць, успрыняўшы заразу З. грыпам.

2. перан. Успрыняць, засвоіць ад іншых што-н. З. весялосцю.

|| незак. заража́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. заражэ́нне, -я, н. З. крыві.


заразі́ць, -ражу́, -разі́ш, -разі́ць; -разі́м, -разіце́, -разя́ць; -ра́жаны; зак., чым.

1. каго-што. Перадаць заразу каму-, чаму-н. З. каго-н. грыпам.

2. перан., каго (што). Захапіць чым-н., прымусіць іншых пераймаць што-н. З. любоўю да музыкі. З. прыкладам.

|| незак. заража́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. заражэ́нне, -я, н. (да 1 знач.).


зара́злівы, -ая, -ае.

1. Тое, што і заразны.

2. перан. Які лёгка перадаецца іншым. З. смех.

|| наз. зара́злівасць, -і, ж.


зара́зны, -ая, -ае.

Які нясе ў сабе заразу. Заразная хвароба.

|| наз. зара́знасць, -і, ж.


зара́на, прысл. (разм.).

Занадта рана, ранавата. З. падняцца з пасцелі.


зара́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

Тое, што і зара (у 1 і 2 знач.). З. новага жыцця.


зара́ней, прысл.

За некаторы час да чаго-н., загадзя. З. усё прыгатаваць.


зарані́ца, -ы, ж.

1. Перадсвітальная зара (паэт.).

2. Ранішняя зорка.


зара́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Ранішняя ці вячэрняя зорка або ўвогуле зорка (у 1 знач.). Вячэрняя з. У рацэ адбіваліся заранкі.


зара́нні, -яя, -яе (разм.).

Занадта ранні. З. для купання час.


зара́ны, -ая, -ае.

Знесены і разрыхлены плугам. Зараныя межы.


зарапа́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Падзенне мноства метэораў, метэорны дождж.

|| прым. зарапа́дны, -ая, -ае.


зарапартава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак. (разм.).

Заблытацца, нагаварыць лішняга, недарэчнага, расказваючы што-н.


за́раснік, -у, мн. -і, -аў, м.

Густа парослыя кусты, дрэвы. Лазовы з.

|| прым. за́раснікавы, -ая, -ае.


зарасці́, -расту́, -расце́ш, -расце́; -расцём, -расцяце́, -расту́ць; -ро́с, -расла́, -ло́; зак.

1. чым і без дап. Пакрыцца якой-н. расліннасцю, валасамі, поўсцю. З. мохам. З. барадой. Сцежка зарасла. З. граззю (перан.).

2. Пра рану: зажыць (разм.).

|| незак. зараста́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зараўнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак.

Зрабіць аднолькавым па ўзроўні з якой-н. паверхняй. З. яму.

|| незак. зараўно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зараўці́, -раву́, -раве́ш, -раве́; -равём, -равяце́, -раву́ць; -ро́ў, -раўла́, -ло́; -раві́; зак.

1. Пачаць раўці. Бык зароў.

2. перан. Голасна заплакаць; моцна закрычаць (разм.).


зара́ць, -ру́, -рэ́ш, -рэ́; -ро́м, -раце́, -ру́ць; -ры́; -ра́ны; зак., што.

Плугам зняць з паверхні зямлі. З. пагорак.


зарачы́ся, -раку́ся, -рачэ́шся, -рачэ́цца; -рачо́мся, -рачаце́ся, -раку́цца; -ро́кся, -ракла́ся, -ло́ся; зак.

Даць зарок не рабіць чаго-н. З. ўжываць спіртное.

|| незак. зарака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зарва́цца, -рву́ся, -рве́шся, -рве́цца; -рвёмся, -рвяце́ся, -рву́цца; -рві́ся; зак. (разм.).

1. Вырвацца, зайсці далёка наперад у час атакі, наступлення.

2. перан. Не разлічыўшы сваіх сіл, магчымасцей, правоў, занадта далёка зайсці ў чым-н. З. ў сваіх патрабаваннях.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Абарвацца ўнутры чаго-н. (пра нітку). Нітка зарвалася ў клубку.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Раптоўна спыніцца, абарвацца. Голас зарваўся.

|| незак. зарыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зарва́ць, -рву́, -рве́ш, -рве́; -рвём, -рвяце́, -рву́ць; -рві́; -рва́ны; зак., што (разм.).

1. Тое, што і уварваць (у 1 знач.). З. чужое.

2. Абарваць так, каб нельга было знайсці канца (пра нітку). З. нітку ў матку.

Каб табе зарвала (разм.) — каб ты анямеў.

|| незак. зарыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зардзе́цца, -е́юся, -е́ешся, -е́ецца; зак.

Стаць ярка-чырвоным, пачырванець. Зардзелася ранішняя зара. Зардзеліся шчокі.


заржаве́лы, -ая, -ае.

Пакрыты ржой, ржавы. З. дрот.


заржаве́ць гл. іржавець.


заржа́ўлены, -ая, -ае.

Заржавелы, ржавы. З. цвік.


заржа́ць, -жу́, -жэ́ш, -жэ́; -жо́м, -жаце́, -жу́ць; -жы́; зак.

Пачаць іржаць. Коні заржалі.


зарні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Аддаленая імгненная ўспышка на небе — водбліск маланак далёкай навальніцы.


заро́бак, -бку, мн. -бкі, -бкаў, м. (разм.).

Тое, што і заработак. Знайшоўся някепскі з.


заро́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

1. У чалавека і жывёл, а таксама ў вышэйшых насенных раслін: арганізм на ранняй ступені свайго развіцця, які жывіцца за кошт матчынага арганізма або пажыўнымі рэчывамі яйцаклеткі.

2. перан. Пачатковы стан, першае праяўленне чаго-н. Ліквідаваць заганную ідэю ў зародку.

|| прым. заро́дкавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


заро́к, -у, м.

Клятвеннае абяцанне не рабіць чаго-н. Даць з.


зарпла́та, -ы, ДМ -ла́це, ж. (разм.).

Заработная плата. Павышэнне зарплаты. Сёння з. (г. зн. выдача заработнай платы).


зарубе́жны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за рубяжом, замежны. Зарубежныя краіны. Зарубежныя госці.


зарубі́ць¹, -ублю́, -у́біш, -у́біць; -у́блены; зак., што.

Загнуўшы, падшыць краі. З. хусцінку.

|| незак. зару́бліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зару́бліванне, -я, н. і зару́бка, -і, ДМ -бцы, ж.


зарубі́ць², -ублю́, -у́біш, -у́біць; -у́блены; зак., што.

1. Зрабіць зарубку або зарубкі на чым-н. (разм.).

2. Агаліць паверхню пласта, прызначанага для адбойкі (спец.). З. пласт вугалю.

Зарубі сабе на носе (разм.) — добра запомні на будучае.

|| незак. зару́бліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зару́бка, -і, ДМ -бцы, ж.


зару́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

1. гл. зарубіць².

2. Метка, знак, зробленыя сякерай, нажом і пад. на чым-н.; засечка. З. на дрэве.

|| прым. зару́бкавы, -ая, -ае.


зарубцава́цца гл. рубцавацца.


зарубцо́ўвацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца; незак.

Тое, што і рубцавацца. Рана зарубцоўваецца.


зарудзе́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак. (разм.).

Зрабіцца рудым, зрудзець. Папера ад сонца зарудзела.


заружаве́лы, -ая, -ае.

Які заружавеў, зрабіўся ружовым. Заружавелае неба.


заружаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Стаць ружовым, паружавець. Неба на ўсходзе заружавела. Шчокі заружавелі.


зару́ка, -і, ДМ -ру́цы, ж.

Залог, гарантыя. У працы з. нашых поспехаў.

|| прым. зару́чны, -ая, -ае.


зару́мзаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Пачаць плакаць. Дзіця зарумзала.


зарумя́ніцца гл. румяніцца.


зарумя́ніць гл. румяніць.


заруне́лы, -ая, -ае.

Пакрыты рунню, зазелянелы. Зарунелыя палі.


заруне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Зазелянець, пакрыцца рунню. Зарунела жыта.


зару́піць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -піць; безас., зак.

Пачаць рупіць. Яму зарупіла бегчы купацца.


зару́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (разм.).

Магчымасць атрымаць дапамогу, садзеянне ў якой-н. справе з боку каго-н. Мець заручку.


зару́чыны, -чын.

Абрад аб’яўлення каго-н. жаніхом і нявестай. Спраўляць з.

|| прым. зару́чынны, -ая, -ае.


заручы́цца¹, -учу́ся, -у́чышся, -у́чыцца; зак., чым.

Загадзя забяспечыць сабе чыю-н. падтрымку, дапамогу. З. падтрымкай сябра.

|| незак. заруча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заручы́цца², -учу́ся, -у́чышся, -у́чыцца; зак., з кім і без дап.

Дамовіцца аб шлюбе, узяць шлюб.

|| незак. заруча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заручы́ць, -учу́, -у́чыш, -у́чыць; -у́чаны; зак., каго.

Справіць абрад заручын. Павіншаваць заручаных (наз.).

|| незак. заруча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| прым. заруча́льны, -ая, -ае. З. пярсцёнак.


за́рыва, -а, н. (разм.).

Тое, што і зарава.


зарыва́цца¹ гл. зарыцца.


зарыва́цца² гл. зарвацца.


зарыва́ць¹ гл. зарыць.


зарыва́ць² гл. зарваць.


зары́гаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

Пачаць кашляць скрыпучым гукам.


зарыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што. (разм.).

Запэцкаць ванітамі. З. падлогу.


зарыда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Пачаць рыдаць.


зарыентава́цца гл. арыентавацца.


зарыентава́ць гл. арыентаваць.


зарыка́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; зак.

Зараўці (пра жывёлу, звычайна карову). Карова зарыкала.


зарысава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., каго-што.

Зрабіць зарысоўку каго-, чаго-н., адлюстраваць рысункам. З. з натуры.

|| незак. зарысо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зарысо́ўванне, -я, н. і зарысо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, ж.


зарысо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, мн. -і, -со́вак, ж.

1. гл. зарысаваць.

2. Малюнак з натуры, замалёўка. Зарысоўкі з натуры.


зары́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца; зак. (разм.).

1. Закапа́цца, схавацца ў вырытым паглыбленні або ў чым-н. сыпкім, рыхлым. З. ў сена.

2. Схаваць (твар, галаву) у што-н. мяккае. З. тварам у падушку.

|| незак. зарыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зары́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак., каго-што (разм.).

Закапа́ць у падрыхтаваную яму, упадзіну і пад.

Зарыць носам (зямлю) (разм.) — бегучы, паваліцца тварам на зямлю.

|| незак. зарыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зарэгістрава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; зак.

1. гл. рэгістраваць.

2. Афіцыйна аформіць свой шлюб. З. ў загсе.


зарэгістрава́ць гл. рэгістраваць.


зарэ́з, -у, м.

У выразе: да зарэзу (разм.) — крайне, вельмі патрэбна.


зарэ́зацца, -э́жуся, -э́жашся, -э́жацца; -э́жся; зак.

Пазбавіць сябе жыцця, перарэзаўшы горла.


зарэ́заць гл. рэзаць.


зарэзервава́ць гл. рэзерваваць.


зарэкамендава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; зак.

Паказаць, праявіць сябе з якога-н. (звычайна добрага) боку ў чым-н. З. сябе сумленным працаўніком.


зарэ́чны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца за ракой. Зарэчныя лугі.


зарэ́чча, -а, н.

Мясцовасць за ракой.


за́саб, прысл. (разм.).

Запар, адзін за другім. Прыходзіў сюды тры разы з.


за́савачны гл. засаўка.


заса́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Скрытае размяшчэнне каго-, чаго-н. з мэтай нечаканага нападу на праціўніка. Танк у засадзе. Ляжаць у засадзе.

2. Атрад войск, так размешчаны. Моцная з.

|| прым. заса́дны, -ая, -ае.


засадзі́ць, -аджу́, -а́дзіш, -а́дзіць; -а́джаны; зак.

1. што. Заняць якую-н. плошчу пад пасадку раслін. З. участак бульбай.

2. каго (што). Пасадзіць куды-н. прымусова; зняволіць (разм.). З. льва ў клетку. З. у турму.

3. каго (што) за што. Прымусіць працягла займацца чым-н. (разм.). З. за ўрокі. З. за работу.

4. што. Глыбока ўваткнуць (разм.). З. сякеру ў калодку.

|| незак. заса́джваць, -аю, -аеш, -ае.


засаката́ць, -качу́, -ко́чаш, -ко́ча; -качы́; зак.

1. Пачаць сакатаць. Куры засакаталі.

2. перан. Гучна несупынна пачаць гаварыць.

3. перан. Пра што-н., што раўнамерна стукае, гучыць сокатам (разм.). Дзесьці недалёка засакатаў кулямёт.


засакрэ́ціць, -э́чу, -э́ціш, -э́ціць; -э́чаны; зак.

1. каго-што. Зрабіць сакрэтным, недаступным для агульнага карыстання, азнаямлення і пад. З. вынаходства.

2. каго (што). Дапусціць да сакрэтнай работы. З. супрацоўніка.

|| незак. засакрэ́чваць, -аю, -аеш, -ае.


засаладзі́ць гл. саладзіць.


засале́нне, -я, н. (спец.).

Павышаная колькасць мінеральных солей у глебе, якія перашкаджаюць земляробству. Барацьба з засаленнем глебы.


заса́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., што.

Запэцкаць чым-н. тлустым, зашмальцаваць. З. фартух.

|| звар. заса́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца.


засалі́ць гл. саліць.


засапці́, -сапу́, -сапе́ш, -сапе́; -сапём, -сапяце́, -сапу́ць; -со́п, -сапла́, -ло́; зак. (разм.).

Пачаць сапці. Засоп носам.


засапці́ся, -пу́ся, -пе́шся, -пе́цца; -пёмся, -пяце́ся, -пу́цца; засо́пся, -сапла́ся, -ло́ся; зак. (разм.).

Тое, што і запыхацца. З. ад хуткага бегу.


засарамаці́ць, -ачу́, -аці́ш, -аці́ць; -аці́м, -аціце́, -аця́ць; зак. (разм.).

Тое, што і засароміць. Яго нічым не засарамаціш.


засаро́мецца, -меюся, -меешся, -меецца; зак.

Адчуць сорам, збянтэжанасць.


засаро́міць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., каго.

Дакараючы або выкрываючы ў чым-н., прымусіць адчуць моцны сорам. З. гарэзніка.


засарэ́нне, -я, н.

Пашкоджанне страўніка чым-н., што трапіла ўнутр. З. страўніка.


за́саўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -савак, ж.

Рухомая металічная або драўляная планка на прабоях для запірання дзвярэй. Зачыніць дзверы на засаўку.

|| прым. за́савачны, -ая, -ае.


засвая́льнасць, -і, ж.

Здольнасць засвойвацца арганізмам або свядомаспю. Добрая з. праграмы вучнямі. Высокая з. кармоў.


засве́дчыць гл. сведчыць.


засво́іць, -о́ю, -о́іш, -о́іць; -о́ены; зак., што.

1. Успрыняўшы што-н. новае або чужое, зрабіць уласцівым, прывычным для сябе. З. звычку.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Праглынуўшы, перапрацаваць у сабе (ежу, лякарства). Арганізм добра засвоіў ежу.

3. Зразумеўшы, запомніць як мае быць. З. школьны матэрыял.

|| незак. засво́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. засвае́нне, -я, н.


засвяці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ве́ціцца; зак.

1. Пачаць свяціцца. Удалечыні засвяціўся агеньчык.

2. перан., чым. Заззяць. Вочы засвяціліся цеплынёй.

3. Сапсавацца ў выніку пападання святла (пра святлоадчувальную плёнку, паперу і пад.).

4. перан. Выявіць сябе, сваю ролю ў якой-н. справе, свае мэты, раней не вядомыя каму-н. (разм.).

|| незак. засве́чвацца, -аецца (да 3 і 4 знач.).


засвяці́ць¹, -вячу́, -ве́ціш, -ве́ціць; зак., што.

Запаліць для асвятлення. З. ліхтар. Сонца засвяціла ў акно.


засвяці́ць², -вячу́, -ве́ціш, -ве́ціць; -ве́чаны; зак.

Сапсаваць (святлоадчувальную плёнку), не засцярогшы ад дзеяння святла.


засе́вак, -се́ўку, мн. -се́ўкі, -се́ўкаў, м.

Колькасць засеянай зямлі.

|| прым. засе́вачны, -ая, -ае.


засе́дзецца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак.

Прасядзець, прабыць надта доўга. З. ў гасцях. З. за работай.

Заседзецца ў дзеўках (разм.) — не выйсці своечасова замуж.

|| незак. засе́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


засе́дзець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіць; -джаны; зак., што.

Пра насякомых, птушак: забрудзіць экскрэментамі што-н. Мухі заседзелі акно.

|| незак. засе́джваць, -ае.


засе́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Агароджанае месца ў свірне для ссыпання збожжа, мукі.

|| прым. засе́кавы, -ая, -ае.


засе́ка, -і, ДМ -се́цы, мн. -і, -се́к, ж. (спец.).

Завала са ссечаных і наваленых крыж-накрыж дрэў.


засе́кчы¹ гл. засячы¹.


засе́кчы² гл. засячы².


засе́кчыся гл. засячыся.


за́сень і за́цень, -і, ж.

Месца, зацененае чым-н. ад прамянёў сонца. Схавацца ў з.


засе́сці, -ся́ду, -ся́дзеш, -ся́дзе; засе́ў, -се́ла; -ся́дзь; зак.

1. Надоўга размясціцца дзе-н. З. дома.

2. за што і з інф. Сесці надоўга, заняўшыся якой-н. справай. З. за падручнікі. З. пісаць.

3. Скрытна размясціцца дзе-н. З. ў акопах.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), у чым. Шчыльна ўвайсці, трапіць у што-н. так, што цяжка выняць, выцягнуць. З. ў гразі. Куля засела ў сцяне. Трывога засела ў душы (перан.).

|| незак. засяда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 і 4 знач.).


засе́ў, -се́ву, мн. -се́вы, -се́ваў, м.

Участак зямлі, засеяны насеннем. Рунее малады з. ярыны.


засе́ўкі, -се́вак.

Пачатак сяўбы.


засе́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Тое, што і зарубка (у 1 знач.).


засе́яць, -е́ю, -е́еш, -е́е; -е́й; -е́яны; зак., што.

1. Заняць пад пасеў які-н. участак зямлі. З. поле ячменем.

2. перан. Пакрыць мноствам каго-, чаго-н. Неба засеяна зоркамі.

|| незак. засява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засі́вераць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак.

Пацямнець, зашурпаціцца ад ветру. Рукі засівералі.


засіві́ць, -сіўлю́, -сіві́ш, -сіві́ць; -сіўлены; зак., што (разм.).

Забяліць, заправіць невялікай колькасцю малака. З. крупнік.


засіласава́ць гл. сіласаваць.


засі́лле, -я, н., каго-чаго або чыё, якое.

Моцны ўплыў каго-, чаго-н., які падаўляе чыю-н. ініцыятыву, свабоду, шкодзіць нармальнаму ходу жыцця, спраў. З. мяшчанскіх настрояў.


засіне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць сінець. У жыце засінелі васількі.


засіні́ць, -іню́, -і́ніш, -і́ніць; -і́нены; зак., што.

1. Пафарбаваць у сіні колер. З. азёры на контурнай карце.

2. Залішне падсініць. З. бялізну.

|| незак. засі́ньваць, -аю, -аеш, -ае.


заскавыта́ць, -вычу́, -вы́чаш, -вы́ча; -вычы́; зак. (разм.).

Пачаць скавытаць. Сабака заскавытаў.


заскаро́дзіць гл. скародзіць.


заскару́злы, -ая, -ае.

Тое, што і закарузлы.

|| наз. заскару́зласць, -і, ж.


заскару́знуць, -ну, -неш, -не; -ру́з, -зла; -ні; зак.

Тое, што і закарузнуць.


засква́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што.

Заправіць сквараным салам. З. булён.

|| незак. засква́рваць, -аю, -аеш, -ае.


заско́к, -у, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Адхіленне ад нормы ў паводзінах, думках. Чалавек з заскокам. Заскокі ў разважаннях.


заско́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

1. Скокнуўшы, забрацца куды-н. Заяц заскочыў у агарод.

2. Зайсці куды-н. мімаходам, ненадоўга (разм.). З. да сябра.

|| незак. заска́кваць, -аю, -аеш, -ае.


заскрэ́бці, -скрабу́, -скрабе́ш, -скрабе́; -скрабём, -скрабяце́, -скрабу́ць; -скро́б, -рэ́бла; -скрабі́; зак.

Пачаць скрэбці. Заскрэбла мыш пад падлогай.


засла́бы, -ая, -ае (разм.).

Слабаваты, слабейшы, чым трэба. Гэты з. для рызыкі.


заслані́цца, -ланю́ся, -ло́нішся, -ло́ніцца; зак.

Засланіць сябе чым-н. З. рукой ад сонца.

|| незак. засланя́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


заслані́ць, -ланю́, -ло́ніш, -ло́ніць; -ло́нены; зак., каго-што.

1. Закрыць, загарадзіць сабой або чым-н. З. святло. З. печ. Што табе розум засланіла? (перан., безас.; разм.).

2. перан. Адсунуць на задні план, замяніць сабой. Гэта моцнае, радаснае пачуццё засланіла ўсе астатнія.

3. безас. Закласці. У грудзях засланіла.

|| незак. засланя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


за́сланка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Прыстасаванне ў выглядзе бляшанага ліста з ручкай для закрывання топкі печы, а таксама наогул прыстасаванне для закрывання адтулін.

|| прым. за́сланкавы, -ая, -ае.


засла́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сце́лецца; зак.

Пакрыцца, завалачыся чым-н. туманным, тым, што сцелецца. Луг заслаўся туманам. Неба заслалася хмаркамі.

|| незак. засціла́цца, -а́ецца.


засла́ць¹, зашлю́, зашле́ш, зашле́; зашлём, зашляце́, зашлю́ць; зашлі́; засла́ны; зак., каго-што.

1. Адаслаць далёка ці не па прызначэнні. З. на край свету.

2. Паслаць з якой-н. скрытай, тайнай мэтай. З. агентаў.

3. Адправіць, пераслаць каму-н., цераз каго-н. (разм.). З. гасцінцы родным цераз знаёмага.

|| незак. засыла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. засы́лка, -і, ДМ -лцы, ж.


засла́ць², -сцялю́, -сце́леш, -сце́ле; -сцялі́; -сла́ны; зак., што.

1. Рассцілаючы што-н., пакрыць якую-н. паверхню. З. стол абрусам.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакрыць, завалачы сабой (пра што-н., што сцелецца). Туман заслаў нізіну. Слёзы заслалі вочы.

|| незак. засціла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засле́джваць гл. заслядзіць.


заслі́ніць гл. слініць.


засло́н¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вайсковы атрад для аховы і прыкрыцця галоўнай часткі войска. Выставіць з.

|| прым. засло́нны, -ая, -ае.


засло́н², -а, мн. -ы, -аў, м.

Хатняя пераносная лаўка.

|| прым. засло́нны, -ая, -ае.


засло́на, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Тое, што пакрывае, засланяе сабой. Дымавая з. (паласа густога дыму для маскіроўкі; таксама перан.: пра тое, што прызначана для маскіроўкі, пакрыцця тайных задум, чаго-н. нядобрага і пад.).

2. Шырокае палотнішча, якое закрывае сцэну ад глядзельнай залы. Падняць заслону.


заслу́га, -і, ДМ -лу́зе, мн. -і, -лу́г, ж.

Грамадска карысны ўчынак, дзейнасць, вартыя павагі і агульнага прызнання. Атрымаць па заслугах. З. перад навукай.


заслу́жаны, -ая, -ае.

Які мае вялікія заслугі. З. працаўнік. З. артыст Рэспублікі Беларусь. З. работнік культуры. З. настаўнік. З. майстар спорту (ганаровыя званні).


заслужы́ць, -ужу́, -у́жыш, -у́жыць; -у́жаны; зак., што.

1. Сваёй дзейнасцю стаць дастойным або дабіцца чаго-н. З. узнагароду. З. павагу. З. папрок.

2. Выслужыць, атрымаць за службу, працу. З. права на адпачынак.

|| незак. заслуго́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заслу́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Слухаючы што-н., захапіцца, забыць на ўсё. Так цікава расказвае, што заслухаешся.

|| незак. заслу́хвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заслу́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Выслухаць тое, што абвяшчаецца публічна. З. справаздачу. З. дакладчыка.

|| незак. заслу́хваць, -аю, -аеш, -ае.


заслядзі́ць, -джу́, -дзі́ш, -дзі́ць; -дзі́м, -ледзіце́, -дзя́ць; -ле́джаны; зак., што.

Затаптаць, забрудзіць слядамі ног. З. падлогу.

|| незак. засле́джваць, -аю, -аеш, -ае.


засма́глы, -ая, -ае.

Сухі, высахлы, перасохлы. Засмаглыя губы.


засма́гнуць, -ну, -неш, -не; -ма́г, -гла; -ні; зак.

1. Звяць, засохнуць ад недахопу вільгаці. Зеляніна паркаў засмагла без дажджу.

2. Перасохнуць (пра губы, рот). У роце засмагла.


засма́жыцца гл. смажыцца.


засма́жыць гл. смажыць.


засмакта́ць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -мо́кча; -макта́ны; зак., каго-што.

Уцягнуць, увабраць у сябе. Балота засмактала чалавека. Асяроддзе засмактала (перан.).

|| незак. засмо́ктваць, -аю, -аеш, -ае.


засмакта́ць², -макчу́, -мо́кчаш, -мо́кча; -макчы́; зак. (разм.).

Пачаць смактаць.


засмалі́ць, -малю́, -ма́ліш, -ма́ліць; -мо́лены; зак., што.

Заліўшы смалой, зрабіць непранікальным. З. човен.

|| незак. засмо́льваць, -аю, -аеш, -ае.


засме́йваць гл. засмяяць.


засме́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; зак.

Забрудзіцца ад смецця. Двор засмеціўся.

|| незак. засме́чвацца, -аецца.


засме́ціць, -е́чу, -е́ціш, -е́ціць; -е́чаны; зак., што.

1. Забрудзіць смеццем. З. падлогу.

2. перан. Запоўніць чым-н. непатрэбным, шкодным. З. мову грубымі словамі.

|| незак. засме́чваць, -аю, -аеш, -ае.


засму́жаны, -ая, -ае.

Зацягнуты смугой. Засмужаныя далі.

|| наз. засму́жанасць, -і, ж.


засмужы́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -му́жыць; -му́жаны; зак., што.

Зацягнуць смугой.


засмуро́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што (разм.).

Напоўніць смуродам. З. усю хату дзёгцем.


засмуткава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; зак.

Пачаць смуткаваць. З. у адзіноце.


засмуці́цца, -учу́ся, -у́цішся, -у́ціцца; зак., па кім і без дап.

Засумаваць, замаркоціцца. З. па родных. З. ад гора.

|| незак. засмуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. засмучэ́нне, -я, н.


засмуці́ць, -учу́, -у́ціш, -у́ціць; -у́чаны і -учо́ны; зак., каго (што).

Выклікаць пачуццё смутку, маркоты. Гэта вестка нас моцна засмуціла.

|| незак. засмуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засмя́глы, -ая, -ае.

Тое, што і засмаглы.


засмя́гнуць, -ну, -неш, -не; засмя́г, -гла; -ні; зак.

Тое, што і засмагнуць.


засмяя́цца, -мяю́ся, -мяе́шся, -мяе́цца; -мяёмся, -меяце́ся, -мяю́цца; -ме́йся; зак.

Пачаць смяяцца. Хлопцы дружна засмяяліся.


засмяя́ць, -мяю́, -мяе́ш, -мяе́; -мяём, -меяце́, -мяю́ць; -ме́й; -мяя́ны; зак., каго (што) (разм.).

Высмеяць, абсмяяць.

|| незак. засме́йваць, -аю, -аеш, -ае.


заснава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто заснаваў што-н. Заснавальнік навуковага метаду.

|| ж. заснава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


заснава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нуе́цца; зак.

Узнікнуць, утварыцца. Заснавалася новая вёска.

|| незак. засно́ўвацца, -аецца.


заснава́ць¹, -ную́, -нуе́ш, -нуе́; -нуём, -нуяце́, -ную́ць; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

1. Пакласці пачатак чаму-н., стварыць. З. Беларускую акадэмію мастацтваў. З. суверэнную дзяржаву.

2. на чым. Зрабіць на аснове чаго-н., пакласці ў аснову што-н. З. планы на разліках.

3. Плетучы, снуючы, зацягнуць якую-н. паверхню чым-н. Павук заснаваў шыбу павуцінай.

|| незак. засно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заснава́ць², -ную́, -нуе́ш, -нуе́; -нуём, -нуяце́, -ную́ць; -ну́й; зак.

Пачаць снаваць.


засне́жаны, -ая, -ае.

Занесены снегам. Заснежаныя сцяжынкі і дарогі.

|| наз. засне́жанасць, -і, ж.


засну́лы, -ая, -ае.

Які заснуў, прыціх. З. мінтай.


засну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

Прыйсці ў стан сну. Не з. ні на мінутку. Прырода заснула зімовым сном. З. навекі або вечным сном (перан.: памерці).

|| незак. засына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засо́вачны, -ая, -ае.

Такі, які можна зачыніць на засаўку. Засовачныя дзверы.


засо́л, -у, м.

Тое, што і засолка.


засо́лачны гл. саліць.


засо́лка, -і, ДМ -лцы, ж.

1. гл. саліць.

2. Спосаб, якасць салення прадуктаў. Халодная з. рыжыкаў. Спецыяльны рэцэпт засолкі агуркоў.


засо́льваць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Тое, што і саліць (у 2 знач.).


засо́льны гл. саліць.


засо́хлы, -ая, -ае.

1. Сухі, зацвярдзелы. Засохлая гразь.

2. Які завяў, загінуў ад неспрыяльных умоў (пра расліны). Засохлая кветка.


засо́хнуць гл. сохнуць.


заспакае́нне, -я, н.

1. гл. заспакоіць.

2. Тое (той), што (хто) заспакойвае, радуе каго-н. Знайсці сабе з. ў чым-н. Ты маё з.


заспакая́льны, -ая, -ае.

Які прыносіць заспакаенне ці знімае боль. Заспакаяльныя сродкі.


заспако́енасць, -і, ж.

1. Стан спакою, заспакаення, ураўнаважанасці.

2. Задаволенасць дасягнутым, бестурботнасць.


заспако́іцца, -о́юся, -о́ішся, -о́іцца; зак.

Суняць свой непакой, узбуджанасць, супакоіцца. Даведаўшыся пра гэта здарэнне, я доўга не магла з.

Заспакоіцца на дасягнутым — дамогшыся пэўных поспехаў, страціць актыўнасць, энергію.

|| незак. заспако́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


заспако́іць, -о́ю, -о́іш, -о́іць; -о́ены; зак.

1. каго-што. Зрабіць спакойным, супакоіць. З. расхваляванага чалавека.

2. што. Суняць, зменшыць. З. боль.

|| незак. заспако́йваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заспакае́нне, -я, н.


заспако́йлівы, -ая, -ае.

Які заспакойвае, прыносіць заспакаенне. Заспакойлівае слова. Заспакойлівая вестка.

|| наз. заспако́йлівасць, -і, ж.


заспа́ны, -ая, -ае.

Са слядамі сну, сонны. Заспаныя вочы. З. твар.


заспа́цца, -плю́ся, -пі́шся, -пі́цца; -пі́мся, -піце́ся, -пя́цца; -пі́ся; зак. (разм.).

Праспаць многа, больш чым звычайна. Пасля лазні заспаўся.


заспа́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -пі́; -па́ны; зак.

1. Прачнуцца пазней, чым трэба, праспаць. Сёння трохі заспаў.

2. што. Доўга сплючы, пазбавіць свежасці (разм.). З. твар.

|| незак. засыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заспе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; -е́ты; зак.

1. каго-што. Прыбыўшы, паспець убачыць, знайсці на месцы. З. поезд на станцыі. Я заспеў сябра яшчэ дома.

2. каго (што). Раптоўна застаць дзе-н., у якім-н. стане, за якім-н. заняткам. З. злодзея. Ноч заспела падарожнікаў у лесе.


заспіртава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., каго-што.

Палажыць у спірт для засцярогі ад гніення.

|| незак. заспірто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заспрача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Пачаць спрачацца. Гутарылі спакойна, а потым заспрачаліся.


заспява́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак.

Пачаць спяваць. Галасіста заспяваў певень.


заспява́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

1. Знаходзіць каго-н. дзе-н., за чым-н. З. за работай.

2. Раптоўна захопліваць. З. злодзея на месцы злачынства.


заспяша́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Пачаць спяшацца.


заста́ва, -ы, мн. -ы, -та́ў, ж.

1. Месца ўезду ў горад, пункт кантролю прывазных грузаў і прыезджых (гіст.).

2. Воінскае падраздзяленне, якое ахоўвае дзяржаўную граніцу. Пагранічная з.

|| прым. заста́ўны, -ая, -ае.


заста́віць¹, -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; -та́ўлены; зак.

1. што чым. Ставячы што-н., заняць усю плошчу. З. паліцу кнігамі.

2. што чым. Загарадзіць чым-н. З. праход шафай.

3. што за што. Паставіць, змясціць што-н. за што-н. З. ложак за шырму.

|| незак. застаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


заста́віць², -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; зак., каго (што) з інф.

Прымусіць рабіць што-н. З. пайсці да доктара.

|| незак. застаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


застагна́ць, -тагну́, -то́гнеш, -то́гне; -тагні́; зак.

Пачаць стагнаць. З. ад болю.


застарэ́лы, -ая, -ае (разм.).

Закаранелы, невылечны, непапраўны. Застарэлая хвароба. Застарэлыя звесткі.


застарэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; зак. (разм.).

Закаранець, устарэць. Хвароба застарэла. Метады кіраўніцтва застарэлі.


заста́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -та́вак, ж.

Малюнак на шырыню старонкі ў пачатку кнігі, раздзела.

|| прым. заста́вачны, -ая, -ае.


заста́цца, -тану́ся, -тане́шся, -тане́цца; -танёмся, -таняце́ся, -тану́цца; -та́нься; зак.

1. Прадоўжыць знаходжанне дзе-н. З. дома. З. на другі год у класе.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Захавацца, не знікнуць. Засталося пачуццё крыўды.

3. Пакінуць, захаваць пэўны стан, погляды, становішча і пад. З. пры сваёй думцы. Якім быў, такім і застаўся.

4. Апынуцца ў якім-н. становішчы, стане і пад. З. за гаспадара. З. задаволеным. За ім застаўся доўг. З. ні з чым.

5. Аказацца ў наяўнасці пасля карыстання чым-н., смерці каго-н. і пад. У вінтоўцы застаўся адзін патрон. Пасля бацькі засталося двое дзяцей.

6. безас., каму з інф. Прыйдзецца, прыйшлося. Мне засталося з усім згадзіцца.

7. кім, у кім. Прагуляўшы ў картачнай гульні, атрымаць якую-н. мянушку ў залежнасці ад назвы гульні (разм.). З. дурнем. З. ў дурнях (таксама перан.: аказацца ў недарэчным становішчы).

|| незак. застава́цца, -таю́ся, -тае́шся, -тае́цца; -таёмся, -таяце́ся, -таю́цца.


заста́ць, -та́ну, -та́неш, -та́не; -та́нь; зак.

Тое, што і заспець. Вайна застала мяне ў дарозе.

|| незак. застава́ць, -таю́, -тае́ш, -тае́; -таём, -таяце́, -таю́ць.


застая́лы, -ая, -ае.

1. Які доўгі час прастаяў, не рухаўся. З. конь.

2. Які страціў свежасць ад працяглай нерухомасці. Застаялая вада.

|| наз. застая́ласць, -і, ж.


застая́цца, -таю́ся, -таі́шся, -таі́цца; -таі́мся, -таіце́ся, -тая́цца; -то́йся; зак.

1. Доўга прастаяць без руху. Коні застаяліся.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Страціць нармальны стан, сапсавацца, доўга знаходзячыся ў нерухомасці. Вада застаялася.

3. Затрымацца, прастаяўшы доўга на адным месцы. З. перад карцінай.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Застацца на доўгі час не выкарыстаным (разм.). Летам асвяжальны напітак у магазіне не застаіцца.

|| незак. засто́йвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


засто́й, -ю, м.

1. Спыненне, затрымка ў руху, функцыянаванні чаго-н. З. крыві ў лёгкіх. З. у правах. Плацяжы знаходзяцца ў застоі.

2. Час пасіўнага, вялага стану грамадскага жыцця, думкі. З. эканомікі. З. у духоўным развіцці.

|| прым. засто́йны, -ая, -ае. Застойная вада. З. перыяд.


засто́лле, -я, н.

Святочны стол з пачастункам, месца за сталом, а таксама ўсе тыя, што сядзяць за сталом. Поўнае з. гасцей. Гамоніць з.


засто́льны, -ая, -ае.

Які адбываецца за сталом (у час абеду, банкету і пад.). З. тост. Застольная песня.


засто́парыцца гл. стопарыцца.


засто́парыць гл. стопарыць.


застракаце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́ць; зак.

Пачаць стракацець. На паляне застракацелі кветкі.


застрамі́ць, -рамлю́, -рэ́міш, -рэ́міць; -рэ́млены; зак., што.

Увагнаць стрэмку ў што-н. З. нагу.

|| незак. застрэ́мліваць, -аю, -аеш, -ае.


застрахава́цца гл. страхавацца.


застрахава́ць гл. страхаваць.


застрачы́ць¹, -рачу́, -ро́чыш, -ро́чыць; -ро́чаны; зак., што.

Зашыць строчкай на швейнай машыне. З. складку.

|| незак. застро́чваць, -аю, -аеш, -ае.


застрачы́ць², -рачу́, -ро́чыш, -ро́чыць; зак.

Пачаць страчыць (у 2 і 3 знач.). Застрачыў кулямёт.


застра́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., каго (што).

Навесці страх, запужаць.

|| незак. застра́шваць, -аю, -аеш, -ае.


заструга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Зрабіць вострым, стругаючы. З. палку.

|| незак. застру́гваць, -аю, -аеш, -ае.


застрэ́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

Забіць сябе з агнястрэльнай зброі.


застрэ́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго (што).

Забіць з агнястрэльнай зброі. З. ваўка.


застрэ́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, каму належыць пачын у якой-н. справе. Застрэльшчыкі арганізацыі будаўнічых брыгад.

|| ж. застрэ́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


застрэ́шак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м. (разм.).

Край страхі, што навісае над сцяной, а таксама месца пад ім. Ластаўкі гнёзды ўюць пад застрэшкам.


застрэ́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Дошка каля краю саламянай страхі, якая засцерагае яе ад ветру.


застрэ́шша, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

Тое, што і застрэшак. З. адрыны закладзена гарбузамі.


застудзі́ць, -уджу́, -у́дзіш, -у́дзіць; -у́джаны; зак., што.

Даўшы азябнуць, прастудзіць. З. горла. З. ногі.

|| незак. засту́джваць, -аю, -аеш, -ае.


засту́каць¹, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць стукаць. Нехта застукаў у дзверы. Кроў застукала ў скронях.


засту́каць², -аю, -аеш, -ае; зак., каго (разм.).

Захапіць, застаць на месцы злачынства.


заступі́цца, -уплю́ся, -у́пішся, -у́піцца; зак., за каго-што.

Абараніць каго-н. З. за пакрыўджанага.

|| незак. заступа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заступі́ць, -уплю́, -у́піш, -у́піць; зак.

1. каго-што. Замяніць, замясціць. З. старога майстра ля станка.

2. на што і без дап. Замяніўшы каго-н., прыступіць да работы. З. на дзяжурства. З. на пост.

3. каго-што. Загарадзіць, засланіць сабой. З. каго-н. сабой.

4. што каму. Загарадзіць, зрабіць перашкоду. З. дарогу каму-н. (таксама перан.: перашкодзіць дзейнасці каго-н.).

5. што. Пераступіць. Конь заступіў ляйчыну.

|| незак. заступа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засту́пнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто заступаецца за каго-н.; абаронца.

|| ж. засту́пніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. засту́пніцкі, -ая, -ае.


засту́пніцтва, -а, н.

Дзеянні заступніка; абарона.

|| прым. засту́пніцкі, -ая, -ае.


засты́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў густым, цвёрдым пры ахалоджванні. З. тлушч.

2. Пакрыты лёдам, прымерзлы або закарчанелы ад холаду (разм.). Застылая лужына. Застылыя ногі. Застылая ўсмешка (перан.: нерухомая).

|| наз. засты́ласць, -і, ж.


засты́ць, -ы́ну, -ы́неш, -ы́не; -ы́ў, -ы́ла; -ы́нь; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Загусцець, стаць цвёрдым ад холаду, ахалоджвання. Лой застыў. Смала застыла.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра ваду: ператварыцца ў лёд (разм.). Рачулка застыла.

3. Моцна змерзнуць (разм.). З. на марозе. Рукі застылі.

4. Пра труп: стаць халодным, скарчанець.

5. перан. Замерці (у 1 знач.), стаць нерухомым. З. на месцы ад здзіўлення.

|| незак. застыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; наз. застыва́нне, -я, н. (паводле 1 і 2 знач.).


застэнаграфава́ць гл. стэнаграфаваць.


засудзі́ць, -уджу́, -у́дзіш, -у́дзіць; -у́джаны; зак., каго (што).

Абвінаваціць па прыгавору суда. З. злачынца.

|| незак. засу́джваць, -аю, -аеш, -ае.


засумава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; зак.

Пачаць сумаваць. Хлопчык засумаваў па бабулі.


засу́нуць, -ну, -неш, -не; -су́нь; -нуты; зак., што.

1. Пасунуўшы, паставіць, пакласці ў што-н., за што-н., пад што-н., схаваць куды-н. З. сякеру за пояс. З. чамадан пад ложак. З. шуфляду. З. руку ў кішэню. З. паперы ў стол.

2. Зачыніць, закрыць на засаўку (разм.). З. дзверы на засаўку.

|| незак. засо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


засупо́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Сцягнуць клешчы хамута супоняй пры запраганні каня.

|| незак. засупо́ньваць, -аю, -аеш, -ае і супо́ніць, -ню, -ніш, -ніць.


засупярэ́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак. (разм.).

Тое, што і запярэчыць.


за́суха, -і, ДМ -сусе, мн. -і, -сух, ж.

Працяглая адсутнасць дажджоў, якая прыводзіць да перасыхання глебы і гібелі расліннасці. Барацьба з засухай.


засухаўсто́йлівы, -ая, -ае.

Пра расліны: здольны вытрымліваць засуху. З. гатунак пшаніцы.

|| наз. засухаўсто́йлівасць, -і, ж.


засу́шлівы, -ая, -ае.

Які суправаджаецца засухай, пакутуе ад засухі. З. раён. Засушлівае лета.

|| наз. засу́шлівасць, -і, ж.


засушы́ць, -ушу́, -у́шыш, -у́шыць; -у́шаны; зак., каго-што.

Зрабіць сухім, высушыць. З. кляновы ліст. З. даклад (перан.).

|| незак. засу́шваць, -аю, -аеш, -ае.


за́сцежка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Прыстасаванне для зашпільвання адзення (гузікі, кручкі, кнопкі).

|| прым. за́сцежачны, -ая, -ае і за́сцежкавы, -ая, -ае.


засце́нак¹, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м. (гіст.).

Невялікае сельскае паселішча дробнай шляхты на землях Заходняй Беларусі. Даводзілася бываць у засценку Язвіны.

|| прым. засцянко́вы, -ая, -ае.


засце́нак², -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Месца жорсткіх катаванняў. Фашысцкія засценкі.

|| прым. засце́начны, -ая, -ае.


засце́нак³, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Хлеў для дробнай жывёлы, а таксама камора, кладоўка пры хаце.


засцерага́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне ў механізме для засцярогі ад чаго-н.


засцерага́льны, -ая, -ае.

Які служыць для засцярогі ад чаго-н. З. клапан.


засцерагчы́, -агу́, -ажэ́ш, -ажэ́; -ажо́м, -ажаце́, -агу́ць; засцяро́г, -церагла́, -ло́; засцеражы́; -ражо́ны; зак., каго-што.

Загадзя ахаваць. З. ад пашкоджання. З. дзяцей ад хваробы.

|| незак. засцерага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. засцерагчы́ся, -агу́ся, -ажэ́шся, -ажэ́цца; -ажо́мся, -ажаце́ся, -агу́цца; засцяро́гся, -церагла́ся, -ло́ся; засцеражы́ся; незак. засцерага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. засцяро́га, -і, ДМ -ро́зе, ж.


засціла́цца гл. заслацца.


засціла́ць гл. заслаць².


засціртава́ць гл. сціртаваць.


за́сціць, за́шчу, за́сціш, за́сціць; незак., што і без дап. (разм.).

Засланяць, загароджваць (святло), перашкаджаць добра бачыць. Адыдзі ад святла, бо засціш. Слёзы засцяць вочы.


засцяро́га, -і, ДМ -ро́зе, ж.

1. гл. засцерагчы.

2. Тое, што засцерагае ад чаго-н. Надзейная з.

3. Асцярожныя паводзіны, адносіны да чаго-н., якія папярэджваюць небяспеку. Разумная з. Прыняць меры засцярогі.


засыла́ць гл. заслаць¹.


засы́лка гл. заслаць¹.


засына́ць гл. заснуць.


засы́пацца¹, -ы́плюся, -ы́плешся, -ы́плецца; -ы́пся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра сыпкае: трапіць куды-н. усярэдзіну, за што-н. Снег засыпаўся за каўнер.

2. Пакрыцца, напоўніцца чым-н. сыпучым. З. да краёў.

3. чым. Мець чаго-н. у вялікай колькасці (разм.). Ураджайны год, хлебам можна з.

|| незак. засыпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


засы́пацца², -ы́плюся, -ы́плешся, -ы́плецца; -ы́пся; зак. (разм.).

Пацярпець няўдачу ў якой-н. справе. З. на экзамене. З. на кражы матэрыялаў.

|| незак. засыпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


засы́паць, -плю, -плеш, -пле; -сы́п; -паны; зак.

1. што. Запоўніць даверху чым-н. сыпкім. З. роў.

2. каго-што. Пакрыць слоем чаго-н. сыпкага. З. стол мукой. З. пытаннямі (перан.).

3. што і чаго. Насыпаць, усыпаць куды-н. у якой-н. колькасці.

|| незак. засыпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. засыпа́нне, -я, н. і засы́пка, -і, ДМ -пцы, ж. (у 1 і 3 знач.).


засыпа́ць гл. заспаць.


засыха́ць гл. засохнуць.


засява́ць гл. засеяць.


засяда́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Прадстаўнік насельніцтва, выбраны для ўдзелу ў разглядзе грамадскіх і крымінальных спраў у судзе. Народны з.

|| прым. засяда́цельскі, -ая, -ае.


засяда́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Удзельнічаць у пасяджэнні камісіі, камітэта і пад.


засяда́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Грузнуць у чым-н. вязкім.


засядла́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго.

Прымацаваць сядло на спіну каню. З. стаенніка.


засялі́ць, -сялю́, -се́ліш, -се́ліць; -се́лены; зак., што.

Пасяліўшыся або пасяліўшы каго-н. дзе-н., заняць, насяліць цалкам. Навасёлы засялілі край. З. дом.

|| незак. засяля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. засяле́нне, -я, н.


засяро́джаны, -ая, -ае.

Сканцэнтраваны ў думках на чым-н. адным. Засяроджаная ўвага. Глядзець засяроджана (прысл.).

|| наз. засяро́джанасць, -і, ж.


засяро́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

Сканцэнтраваць думкі, увагу на чым-н. адным. З. думкі. З. увагу на чым-н.

|| незак. засяро́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. засяро́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак. засяро́джвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. засяро́джанне, -я, н.


засячы́¹ і засе́кчы¹, -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; засе́к, -кла; -сячы́; засе́чаны; зак., што.

1. Зрабіць сякерай выемку ў чым-н., на чым-н. З. дрэва.

2. Пра каня: на хаду параніць адной нагой другую. Конь засек нагу.

3. Адзначыць момант чаго-н., а таксама вызначыць пункт, месцазнаходжанне чаго-н. З. час вылету. З. курс карабля.

|| незак. засяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засячы́² і засе́кчы², -сяку́, -сячэ́ш, -сячэ́; -сячо́м, -сечаце́, -сяку́ць; засе́к, -кла; -сячы́; засе́чаны; зак., каго.

1. Збіць да смерці.

2. Пазбавіць жыцця вострым прадметам (сякерай, шабляй).

|| незак. засяка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


засячы́ся і засе́кчыся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сячэ́цца; засе́кся, -клася; зак.

Пра каня: на хаду параніць адной нагой другую.

|| незак. засяка́цца, -а́ецца.


затава́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (спец.).

Сабраць многа тавару, не пускаючы ў гандлёвы абарот. З. муку на складзе.

|| незак. затава́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. затава́рванне, -я, н.


затаі́ць, -таю́, -то́іш, -то́іць; -то́ены; зак., што.

Скрыўшы ад іншых (якое-н. пачуццё), захаваць у сабе, у душы. З. крыўду.

Затаіць дыханне — стрымаць дыханне (напружана ўслухоўваючыся, прытаіўшыся, спалохаўшыся і пад.).

|| незак. зато́йваць, -аю, -аеш, -ае.


зата́нна, прысл. (разм.).

За невысокую цану, нядорага. Прадаць тавар з.


затану́лы, -ая, -ае.

Які затануў. Затанулая лодка.


затану́ць, -тану́, -то́неш, -то́не; -тані́; зак.

Пайсці на дно вадаёма (аб прадметах). Карабель затануў.


затанцава́цца, -цу́юся, -цу́ешся, -цу́ецца; -цу́йся; зак. (разм.).

1. Захапіўшыся танцамі, забыць пра час. З. да ранку.

2. Доўга танцуючы, стаміцца. З. да ўпаду.


затапі́ць, -таплю́, -то́піш, -то́піць; -то́плены; зак., што.

1. Заліць вадой паверхню чаго-н. Рака затапіла лугі.

2. Апусціць на дно вадаёма (пра вялікія прадметы). З. судны.

|| незак. затапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


затапта́ць, -тапчу́, -то́пчаш, -то́пча; -тапчы́; -тапта́ны; зак.

1. што. Топчучы, зараўняць або ўціснуць што-н., прыціснуць. З. сляды. З. сцізорык у зямлю. З. каго-н. у гразь (перан.: зняславіць, ачарніць; разм.).

2. каго (што). Топчучы, задушыць, забіць. Конь затаптаў шчаня.

3. што. Забрудзіць слядамі (разм.). З. падлогу.

|| незак. зато́птваць, -аю, -аеш, -ае.


затармазі́цца гл. тармазіцца.


затармазі́ць гл. тармазіць.


затармасі́ць, -машу́, -мо́сіш, -мо́сіць; -мо́шаны; зак., каго (што) (разм.).

Замучыць, стаміць, тармосячы. Дзеці мяне зусім затармасілі.


затарцава́ць гл. тарцаваць.


за́таўка, -і, ДМ -таўцы, ж.

Закраса са свінога сала (звычайна нутранога). Прынясі крышан здору на затаўку.


затаўрава́ць гл. таўраваць.


затаўха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго (што) (разм.).

Замучыць, штурхаючы ў натоўпе. Дзяўчынку затаўхалі ў натоўпе.


затаўчы́¹, -таўку́, -таўчэ́ш, -таўчэ́; -таўчо́м, -таўчаце́, -таўку́ць; -то́ўк, -таўкла́, -ло́; -таўчы́; -то́ўчаны; зак., каго (што) (разм.).

Забіць да паўсмерці, да страты прытомнасці. Ледзь не затаўклі яго кулакамі.


затаўчы́², -таўку́, -таўчэ́ш, -таўчэ́; -таўчо́м, -таўчаце́, -таўку́ць; -то́ўк, -таўкла́, -ло́; -таўчы́; -то́ўчаны; зак., што.

Заправіць затаўкай. З. кашу здорам.

|| незак. затаўка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


затачы́ць, -тачу́, -то́чыш, -то́чыць; -то́чаны; зак., што.

Зрабіць вострым, завастрыць. З. свярдзёлак.

|| незак. зато́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зато́чванне, -я, н. і зато́чка, -і, ДМ -чцы, ж. (спец.).

|| прым. зато́чны, -ая, -ае (спец.). З. станок.


затво́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Частка агнястрэльнай зброі для закрывання і адкрывання канала ствала. З. вінтоўкі.

|| прым. затво́рны, -ая, -ае.


за́ткала, -а, мн. -ы, -кал, н. (разм.).

Тое, чым затыкаюць якія-н. адтуліны (скруткі ануч, пакулля і інш.). Замест шыбы ў акне тарчала з.


затка́ць, -тку́, -тчэ́ш, -тчэ́; -тчо́м, -тчаце́, -тку́ць; -тчы́; -тка́ны; зак., што.

1. Пакрыць тканым узорам. З. настольнік арнаментам. З. дыван кветкамі.

2. Зацягнуць густой сеткай. Павук заткаў кут павуціннем.


заткну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Закрыцца, закупорыцца. Бутэлька добра заткнулася.

2. Замаўчаць (разм., груб.). Калі ты ўжо заткнешся?

|| незак. затыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заткну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што.

1. чым. Шчыльна закрыць (адтуліну). З. бутэльку коркам. З. вушы.

2. за што. Засунуць які-н. прадмет за што-н., куды-н. З. сякеру за пояс.

Заткнуць за пояс каго (што) (разм.) — перасягнуць каго-н. у чым-н.

|| незак. затыка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


затлумі́цца, -умлю́ся, -у́мішся, -у́міцца; зак. (разм.).

Страціць здольнасць ясна мысліць, разважаць. Галава затлумілася.

|| незак. затлу́млівацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. затлумле́нне, -я, н. і затлу́м, -у, м. З. галавы.


затлумі́ць гл. тлуміць.


зато́е, злуч. супраціўны.

Але, у той жа час, аднак. Дамогся справядлівасці, з. нажыў сабе ворагаў.


зато́йваць гл. затаіць.


зато́ка, -і, ДМ -то́цы, мн. -і, -то́к, ж.

1. Невялікі рачны заліў.

2. Месца стаянкі і рамонту рачных суднаў.

|| прым. зато́кавы, -ая, -ае.


зато́птваць гл. затаптаць.


зато́р, -у, м.

Затрымка ў руху ад скучанасці людзей, транспарту або іншых прадметаў, што перамяшчаюцца ў адным напрамку. На скрыжаванні дарог утварыўся з. З. лёду на рацэ.

|| прым. зато́рны, -ая, -ае.


зато́чванне гл. затачыць.


зато́чваць гл. затачыць.


зато́чка гл. затачыць.


зато́чны гл. затачыць.


затраве́лы, -ая, -ае.

Зарослы травой. З. грунт.

|| наз. затраве́ласць, -і, ж.


затраве́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Зарасці травой. Двор затравеў.


затравяне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Тое, што і затравець.


затрапята́цца, -пячу́ся, -пе́чашся, -пе́чацца; -пячы́ся; зак.

Пачаць трапятацца. Акуні затрапяталіся ў сетцы.


затрапята́ць, -пячу́, -пе́чаш, -пе́ча; -пячы́; зак.

Пачаць трапятаць. Затрапяталі лісты асіны.


затра́та, -ы, ДМ -ра́це, мн. -ы, -ра́т, ж.

1. гл. затраціць.

2. звычайна мн. Тое, што затрачана, выдаткавана. Непрадукцыйныя затраты.


затра́ціць, -а́чу, -а́ціш, -а́ціць; -а́чаны; зак., што на каго-што.

Зрасходаваць, патраціць. З. сродкі на будаўніцтва. З. многа намаганняў на што-н.

|| незак. затра́чваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. затра́чванне, -я, н. і затра́та, -ы, ДМ -ра́це, ж.

|| прым. затра́тны, -ая, -ае (спец.).


затрашча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; зак.

Пачаць трашчаць. Затрашчалі дошкі памоста. Пінжак затрашчаў па швах. Затрашчалі на агні яловыя лапкі. Затрашчалі конікі ў траве. Затрашчалі аўтаматы.


затрыма́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. Спыніцца, запаволіць ці спыніць свой рух. З. ля ўвахода.

2. Застацца дзе-н. на які-н. час, пабыць дзе-н. даўжэй, чым трэба або можна. Там ён затрымаўся з-за хваробы. З. ў дарозе.

3. Запазніцца, не зрабіць чаго-н. у тэрмін. З. з адказам.

|| незак. затры́млівацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. затры́мка, -і, ДМ -мцы, ж.


затрыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; затры́маны; зак.

1. каго-што. Перашкодзіць руху каго-, чаго-н., спыніць. З. машыну. На дарозе мяне затрымаў таварыш. З. снег на палях.

2. што. Прыпыніць, адтэрмінаваць што-н. З. высадку дэсанта. Дажджы затрымалі сяўбу.

3. каго (што). Вымусіць застацца дзе-н. (на які-н. тэрмін). Мяне затрымалі неадкладныя справы. З. знаёмага.

4. што. Не зрабіць, не аддаць у час чаго-н. З. зарплату.

5. што. Запаволіць, спыніць на пэўны час дзеянне чаго-н. З. дыханне. З. крокі.

6. каго (што). Схапіць, арыштаваць. З. злачынца.

|| незак. затры́мліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. затры́мліванне, -я, н. (да 1—5 знач.), затрыма́нне, -я, н. (да 1, 2 і 6 знач.) і затры́мка, -і, ДМ -мцы, ж. (да 1, 2, 4 і 5 знач.).


затрымце́ць, -мчу́, -мці́ш, -мці́ць; -мці́м, -мціце́, -мця́ць; -мці́; зак.

1. Пачаць трымцець. Затрымцелі лісты.

2. Замігаць. Затрымцелі агеньчыкі.

3. Закалаціцца, задрыжаць. Сэрца затрымцела ад радасці.


затрэ́сціся, -расу́ся, -расе́шся, -расе́цца; -расёмся, -расяце́ся, -расу́цца; -ро́сся, -рэ́слася; -расі́ся; зак.

Пачаць трэсціся, дрыжаць. З. ад страху.


зату́зацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Замучыцца, стаміцца ў якіх-н. клопатах, справах. Ён зусім затузаўся з маладым канём.


зату́заць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго.

Тузаючы, замучыць, замарыць. З. каня. З. хлопца.


затулі́цца, -улю́ся, -у́лішся, -у́ліцца; зак. (разм.).

Засланіць сябе чым-н. ад чаго-н. або захінуцца ў што-н., схавацца за каго-, што-н., куды-н. З. ад ветру. З. ў плашч. Хлопчык затуліўся за маці.

|| незак. зату́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


затулі́ць, -улю́, -у́ліш, -у́ліць; -у́лены; зак., каго-што.

Закрыць, засланіць чым-н. або схаваць, захінуць у што-н. З. твар у каўнер.

|| незак. зату́льваць, -аю, -аеш, -ае.


затума́ніцца гл. туманіцца.


затума́ніць гл. туманіць.


зату́паць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. Пачаць тупаць. З. нагамі.

2. Захадзіць. Хутка затупаў па хаце.

3. Зайсці, дабрацца куды-н. (разм.). За дзень не спяшаючыся затупаеш у горад.


затупі́цца гл. тупіцца.


затупі́ць гл. тупіць.


зату́хнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; зату́х, -хла; зак.

1. Перастаць гарэць, патухнуць. Агонь затух. Спрэчкі затухлі (перан.: спыніліся).

2. Слабеючы, перастаць вагацца, заціхнуць, спыніцца. Ваганні глебы затухлі.

|| незак. затуха́ць, -а́е.


затушава́ць, -шу́ю, -шу́еш, -шу́е; -шу́й; -шава́ны; зак., што.

1. гл. тушаваць.

2. перан. Зрабіць менш выразным, прыметным, згладзіць. З. супярэчнасці.

|| незак. затушо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


затушы́ць гл. тушыць¹.


за́тхлы, -ая, -ае.

1. З пахам сырасці, гнілі, застаялы, заляжалы. Затхлая вада. Затхлая мука.

2. перан. Косны, пазбаўлены жывых, жыццёвых інтарэсаў. Затхлае асяроддзе.

|| наз. за́тхласць, -і, ж.


затхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Задыхнуцца ад недахопу паветра.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сапсавацца, стаць затхлым ад недахопу паветра (разм.). Мяса затхнулася.

|| незак. затыха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


затыка́цца гл. заткнуцца.


затыка́ць гл. заткнуць.


заты́м, прысл.

1. Пасля гэтага, потым. Зрабі, а з. хваліся.

2. У складзе злучніка мэты «затым каб». Прыйшоў з., каб пагаварыць.

3. У складзе злучніка прычыны «затым што». Адзінота мяне радавала яшчэ і з., што хацелася спакойна думаць.


затынкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; зак., што.

Пакрыць тынкам.

|| незак. затынко́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


за́тычка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Тое, чым затыкаюць што-н. Драўляная з.

Ад усіх дзірак (бочак) затычка — пра чалавека, якога пастаянна скарыстоўваюць для замены каго-н., выканання розных даручэнняў і пад; які любіць умешвацца не ў свае справы ці прымаць удзел ва ўсім.


заўва́га, -і, ДМ -ва́зе, мн. -і, -ва́г, ж.

1. Кароткае меркаванне наконт чаго-н. Трапная з. Заўвагі рэцэнзентаў.

2. Вымова, указанне на памылку. Строгая з.

3. Дадатковая заметка, тлумачэнне да тэксту. Падрадковыя заўвагі.


заўважа́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; незак.

Назірацца, выяўляцца. Пры некаторых хваробах заўважаецца рэзкае павышэнне тэмпературы.


заўва́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак.

1. каго-што і са злуч. «што», «як». Убачыць, падмеціць, выявіць. З. агеньчык удалечыні. З., што слухачы стаміліся. Не заўважылі, як даехалі да вёскі.

2. каго-што. Адзначыць, запомніць па якіх-н. прыметах. З. месца ў кустах, дзе ляжаў ранены.

3. Сказаць што-н., уставіць у размову. «Яно так і ёсць на самай справе», — заўважыў старшыня.

|| незак. заўважа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заўдаве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Стаць удавой, удаўцом, аўдавець.


заўжды́, прысл.

Тое, што і заўсёды.


заўзя́ты, -ая, -ае.

1. Які з захапленнем займаецца чым-н., аддаецца чаму-н. або напорысты, упарты. З. паляўнічы. Ён быў чалавек з.: што ні задумае, даб’ецца.

2. Які выконваецца з запалам, напружаны. Заўзятая праца. Заўзятая бойка.

|| наз. заўзя́тасць, -і, ж.


заўлада́ць гл. завалодаць.


заўсёдны, -ая, -ае.

Які бывае заўсёды, пастаянны, звычайны. З. госць. Заўсёдныя клопаты.


заўсёды, прысл.

У любы час, пастаянна. З. гатоў.


за́ўтра, прысл.

1. На наступны дзень пасля сягонняшняга. Паедзем з.

2. у знач. наз., нескл., н. Заўтрашні дзень. Адкласці на з. (да з.). Шчаслівае сёння і светлае з.


за́ўтрашні, -яя, -яе.

Такі, які адбудзецца заўтра. Заўтрашнія заняткі. Клапаціцца пра з. дзень (перан.: пра бліжэйшае будучае).


заўча́сны, -ая, -ае.

Які адбыўся, наступіў раней належнага часу, тэрміну. Заўчасная смерць. Заўчасныя роды. Хвалявацца яшчэ заўчасна (прысл.; яшчэ рана хвалявацца).

|| наз. заўча́снасць, -і, ж.


заўчо́ра, прысл.

Два дні таму назад.

|| прым. заўчара́шні, -яя, -яе.


зафарбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., што.

Пакрыць, замазаць фарбай. З. пляму.

|| незак. зафарбо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зафарбо́ўванне, -я, н. і зафарбо́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (спец.).


зафаршырава́ць гл. фаршыраваць.


зафастрыгава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; -гава́ны; зак.

Зашыць вялікімі шыўкамі. З. складку на сукенцы.

|| незак. зафастрыго́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зафіксава́ць гл. фіксаваць.


зафрахтава́ць гл. фрахтаваць.


захава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто захоўвае што-н., прытрымліваецца чаго-н. З. спадчыны. З. традыцый.

|| ж. захава́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


захава́насць, -і, ж.

Захаванне ў поўнай цэласці, адсутнасць пашкоджанняў. Адказваць за з. рэчаў.


захава́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зберагчыся, уцалець, застацца непашкоджаным, непатрачаным. Дом добра захаваўся. Здароўе захавалася. Запасы захаваліся.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Застацца ў сіле, не знікнуць. Старыя звычкі захаваліся.

3. Захаваць свае сілы, маладжавы выгляд (разм.). Гэты чалавек добра захаваўся.

4. Застацца непашкоджаным, уцалець. З. ад пажару.

|| незак. захо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


захава́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак.

1. Аберагаючы, не даць каму-, чаму-н. прапасці, загінуць, зберагчы цэлым. З. дзяржаўную маёмасць. З. здароўе. З. прадукты ад цвілі. З. успаміны (перан.: не забыць).

2. што. Пакінуць у сіле, у дзеянні. З. за сабой права. З. добрыя звычкі.

3. што. Не парушыць чаго-н. З. умовы дагавору. З. знешні спакой.

4. каго-што. Пакласці, размясціць так, каб не маглі знайсці (разм.). Кнігу так захаваў, што я не знайшоў.

|| незак. захо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. захава́нне, -я, н.


за́хад, -у, М -дзе, м.

1. Адзін з чатырох бакоў свету і напрамак, процілеглы ўсходу; частка гарызонту, дзе заходзіць сонца.

2. Мясцовасць, размешчаная ў гэтым напрамку, а таксама («З» вялікае) краіны Заходняй Еўропы і Амерыкі. Мастацтва Захаду.

|| прым. захо́дні, -яя, -яе.


захаджа́лы, -ая, -ае (разм.).

Прышлы з чужых мясцін, які зайшоў мімаходам. Захаджалыя людзі.


захадзі́ць, -хаджу́, -хо́дзіш, -хо́дзіць; зак.

Пачаць хадзіць. Нервова захадзіў па пакоі.


за́хады, -аў.

Меры, дзеянні, накіраваныя на дасягненне пэўнай мэты. Рабіць або прымаць з.


захалу́сце, -я, н. (разм.).

Глухое, аддаленае ад цэнтра месца. Жыць у захалусці.

|| прым. захалу́сны, -ая, -ае.


захапі́цца, -хаплю́ся, -хо́пішся, -хо́піцца; зак.

1. кім-чым. Цалкам аддацца якой-н. справе, занятку. З. зборам значкоў. З. любімай работай.

2. кім. Закахацца ў каго-н. З. дзяўчынай.

|| незак. захапля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


захапі́ць, -хаплю́, -хо́піш, -хо́піць; -хо́плены; зак.

1. каго-што. Хапаючы, узяць, забраць, схапіць. З. жменю зерня.

2. каго-што. Сілай авалодаць кім-, чым-н. З. чужую тэрыторыю. З. у палон. З. ініцыятыву (перан.).

3. каго-што і чаго. Узяць з сабой. З. плашч. З. з сабой яды.

4. перан., каго (што). Вельмі зацікавіць, прымусіць поўнасцю аддацца якой-н. справе. Новая ідэя захапіла яго.

5. перан., каго (што). Завалодаць увагай, зачараваць. З. гледачоў ігрой.

6. каго (што). Раптоўна застаць. З. каго-н. дома. Навальніца захапіла нас у полі.

7. каго-што. Панесці з сабой, захапіўшы, падхапіўшы. Цячэнне захапіла лодку.

|| незак. захо́пліваць, -аю, -аеш, -ае і захапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е (да 4 і 5 знач.).

|| наз. захо́п, -у, м. (да 2 знач.).


захапле́нне, -я, н.

1. Незвычайны ўздым пачуццяў, найвышэйшае задавальненне. Быць у захапленні ад канцэрта. Прыйсці ў з. ад чаго-н.

2. Усхваляванасць, запал, натхненне. Гаварыць з захапленнем.

3. кім-чым. Павышаны інтарэс да чаго-н. З. тэатрам. З. футболам.

4. кім. Улюбёнасць у каго-н. Гэта было з., а не каханне.


захапля́льны, -ая, -ае.

Які выклікае захапленне, цікавасць. З. раман.


захапля́ючы, -ая, -ае.

Тое, што і захапляльны.


заха́ркаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак. (разм.).

1. Пачаць харкаць. Захаркаў кроўю.

2. што. Харкаючы, забрудзіць. З. падлогу.

|| незак. заха́ркваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


захаце́цца, -хо́чацца; безас.; зак.

Пачаць хацецца. Захацелася спаць.


захаце́ць, -хачу́, -хо́чаш, -хо́ча; -хаці́; зак., чаго, з інф. і са злуч. «каб».

Пачаць хацець. З. малака. З. есці. Захацела, каб дачка прыехала.


захвалі́ць, -алю́, -а́ліш, -а́ліць; -а́лены; зак., каго (што) (разм.).

Збалаваць, сапсаваць празмернымі пахваламі. З. вучня.

|| незак. захва́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. захва́льванне, -я, н.


захвалява́цца, -лю́юся, -лю́ешся, -лю́ецца; -лю́йся; зак.

1. Пачаць хвалявацца. Мора захвалявалася. Натоўп захваляваўся.

2. Адчуць унутраны неспакой (перан.). Дзяўчынка захвалявалася.


захварэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак., на што і без дап.

Стаць хворым. З. на шкарлятыну.

|| незак. захво́рваць, -аю, -аеш, -ае.


захваста́ць, -вашчу́, -во́шчаш, -во́шча; -вашчы́; -васта́ны; зак. (разм.).

1. Пачаць хвастаць.

2. каго-што. Забіць, засячы хлыстом, пугай. Захвастаў да паўсмерці хлопца.


захво́рванне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Тое, што і хвароба. Інфекцыйныя захворванні.

2. Узнікненне хваробы. Момант захворвання.


захілі́ць, -ілю́, -і́ліш, -і́ліць; -і́лены; зак., каго-што (разм.).

1. Засланіць, загарадзіць чым-н. З. твар рукамі.

2. Загнуць што-н. тканае. З. край сурвэткі.

|| незак. захіля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. захілі́цца, -ілю́ся, -і́лішся, -і́ліцца; незак. захіля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


захіну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак.

1. каго-што. Засланіць, прыкрыць чым-н. З. рукамі галаву.

2. што. Пасунуўшы, закрыць, завесіць. З. фіранку.

3. каго-што. Ахінуць чым-н., закруціць у што-н. або схаваць куды-н., за што-н. З. дзіця ў кажух. З. сумку за сябе.

4. што. Закінуць адзін край адзежыны за другі. З. полы кажуха.

5. перан., што. Зацягнуць тонкім слоем. Туман захінуў берагі ракі.

|| незак. захіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| звар. захіну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся; -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; незак. захіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


захла́міць, -млю, -міш, -міць; -млены; зак., што.

Зрабіць захламленым. Увесь пакой захламіў.

|| незак. захламля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і захла́мліваць, -аю, -аеш, -ае.


захла́млены, -ая, -ае.

Застаўлены, завалены хламам, непатрэбнымі рэчамі і пад. З. калідор.

|| наз. захла́мленасць, -і, ж.


захліпну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Міжвольна спыніць, затрымаць дыханне, папярхнуцца або памерці ад папаўшага ў рот імклівага струменю паветра, дыму і пад. З. паветрам. Атака ворага захліпнулася (перан.: пацярпела няўдачу).

2. Адчуць цяжкасць, перабоі ў дыханні (ад якога-н. моцнага пачуцця, смеху, плачу і пад.). З. ад радасці. З. ад смеху.

|| незак. захліпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


захлорафармава́ць гл. хлорафармаваць.


захлыну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Задыхнуцца ад вады. З. ў час купання.

2. перан. Перастаць дзейнічаць. Кулямёт захлынуўся. Атака праціўніка захлынулася.


захлю́пацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Пакрыцца пырскамі чаго-н. З. граззю.


захма́рыцца, -ыцца; асаб. і безас.; зак.

Зрабіцца хмарным. Неба захмарылася. К вечару захмарылася.

|| незак. захма́рвацца, -аецца.


захмяле́лы, -ая, -ае.

Які захмялеў, ап’янелы. Захмялелая кампанія.


захмяле́ць гл. хмялець.


захо́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. зайсці.

2. Прыём. З другога заходу. Перанесці цыбулю за тры заходы.


захо́дзіцца¹ гл. зайсціся¹.


захо́дзіцца² гл. зайсціся².


захо́дзіць гл. зайсці.


захо́дні гл. захад.


захо́п гл. захапіць.


захо́пліваць гл. захапіць.


захо́пнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто захапіў чужую тэрыторыю, вядзе захопніцкую палітыку, заваёўнік. Чужаземныя захопнікі.


захо́пніцкі, -ая, -ае.

Які імкнецца гвалтоўна авалодаць чым-н., заваёўніцкі. Захопніцкія войны.


захо́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. захавацца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Знаходзіцца дзе-н. на захаванні. Грошы захоўваюцца ў ашчадным банку.


захо́ўваць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. захаваць.

2. Трымаць дзе-н., каб зберагчы ад пашкоджання, псавання. З. бульбу ў склепе.


захо́ўны, -ая, -ае (афіц.).

Які гарантуе цэласнасць, захаванасць чаго-н. Захоўная распіска.

|| наз. захо́ўнасць, -і, ж.


захра́снуць, -ну, -неш, -не; захра́с, -сла; -ні; зак. (разм.).

1. Забіцца, закупорыцца чым-н. Ракавіна захрасла.

2. Засесці дзе-н., у чым-н. Костка захрасла ў горле.


захрыбе́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Дармаед, чалавек, які жыве чужой працай.

|| ж. захрыбе́тніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. захрыбе́тніцкі, -ая, -ае.


заху́тацца гл. хутаць.


заху́таць гл. хутаць.


зацалава́ць, -лу́ю, -лу́еш, -лу́е; -лу́й; -лава́ны; зак., каго (што) (разм.).

Пакрыць мноствам пацалункаў. З. дзіця.

|| незак. зацало́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зацве́рдзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., каго-што.

Канчаткова ўстанавіць, прыняць, афіцыйна аформіць. З. праект. З. на пасаду дырэктара.

|| незак. зацвярджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зацвярджэ́нне, -я, н.


зацві́лы, -ая, -ае.

Які пакрыўся цвіллю, заплеснелы. З. хлеб.

|| наз. зацві́ласць, -і, ж.


зацвісці́, -віту́, -віце́ш, -віце́; -віцём, -віцяце́, -віту́ць; -віў, -віла́, -ло́; зак.

Пачаць цвісці. Зацвілі ружы.

|| незак. зацвіта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зацвярдзе́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў цвёрдым. Зацвярдзелая зямля.

2. Пра зычныя гукі: які вымаўляецца заўсёды цвёрда (беларускія гукі «дж», «ж», «р», «ц», «ч», «ш»). Зацвярдзелыя зычныя.


зацвярдзе́нне, -я, н.

1. гл. цвярдзець.

2. Хваравітае ўшчыльненне мышачнай тканкі.


зацвярдзе́ць гл. цвярдзець.


за́цемна, прысл. (разм.).

Калі цёмна (пакуль яшчэ не развіднела або калі ўжо сцямнела). Выехаць яшчэ з. Завяршыць працу ўжо з.


за́цень гл. засень.


зацерушы́ць, -церушу́, -цяру́шыш, -цяру́шыць; -цяру́шаны; зак.

1. каго-што. Пакрыць тонкім слоем чаго-н. сыпкага. Першы снег зацерушыў зямлю.

2. Пачаць церушыць (пра снег і інш.). Зацерушыў сняжок.

|| незак. зацяру́шваць, -аю, -аеш, -ае.


заце́рці, затру́, затрэ́ш, затрэ́; затро́м, затраце́, затру́ць; зацёр, -це́рла; затры́; -цёрты; зак.

1. што. Тручы, зрабіць нябачным, знішчыць. З. надпіс. З. мокрыя сляды на падлозе.

2. каго-што. Сціснуць, пазбавіць магчымасці свабодна рухацца. Ільды зацёрлі карабель. З. у натоўпе.

3. перан., каго (што). Наўмысна перашкодзіць каму-н. праявіць сябе, прасунуцца па службе (разм.). З. маладога спецыяліста.

4. што. Прыгатаваць расціраннем, замешваннем. З. муку.

|| незак. заціра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заце́рціся, затру́ся, затрэ́шся, затрэ́цца; затро́мся, затраце́ся, затру́цца; зацёрся, -це́рлася; затры́ся; зак. (разм.).

Забрацца (у натоўп, у групу людзей); пранікнуць. З. ў натоўп.

|| незак. заціра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заце́сны, -ая, -ае (разм.).

Цеснаваты, крыху цесны. Зацеснае паліто.


зацёк, -у, мн. -і, -аў, м.

След ад вадкасці, фарбы. Уся сцяна ў зацёках.


зацёклы, -ая, -ае.

Які зацёк. Зацёклая сцяна. Зацёклыя ногі.


заціка́віцца, -ка́ўлюся, -ка́вішся, -ка́віцца; зак., кім-чым.

Праявіць, адчуць цікавасць да каго-, чаго-н. З. музыкай.

|| незак. заціка́ўлівацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. заціка́ўленасць, -і, ж.


заціка́віць, -ка́ўлю, -ка́віш, -ка́віць; -ка́ўлены; зак., каго (што) чым.

1. Абудзіць у кім-н. цікавасць да чаго-н. З. слухачоў лекцыяй. Што вас тут зацікавіла?

2. Заахвоціць матэрыяльна, практычнымі выгодамі. Зацікаўленыя бакі.

|| незак. заціка́ўліваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заціка́ўленасць, -і, ж.


заціка́ўленасць, -і, ж.

1. гл. зацікавіцца, зацікавіць.

2. Матэрыяльны, практычны інтарэс да чаго-н. Матэрыяльная з. З. у справе.


заціна́цца гл. зацяцца.


заціна́ць гл. зацяць.


заці́рка, -і, ДМ -рцы, ж.

Рэдкая страва з дробных мучных камячкоў згатаваных на вадзе ці малацэ. Забяліць зацірку.

|| прым. заці́рачны, -ая, -ае.


заціска́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Прыстасаванне для заціскання чаго-н.


заціскны́, -а́я, -о́е.

Які прызначаецца, служыць для заціскання. З. механізм.


заці́снуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ні́ся; зак. (разм.).

З цяжкасцю прабрацца, залезці куды-н. З. ў кут.

|| незак. заціска́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заці́снуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак.

1. каго-што. Затрымаць, зашчаміць, абхапіўшы з усіх бакоў. З. манету ў кулаку. З. болт у ціскі.

2. што. Шчыльна заткнуць, сціснуўшы. З. вушы далонямі. З. рот (таксама перан.: не даць свабодна выказацца).

3. што. Паменшыць у аб’ёме або зрабіць больш тугім, сціснуўшы. З. вузел.

4. перан., каго-што. Абмежаваць свабоду ў чым-н., перашкодзіць развіццю, праяўленню чаго-н. З. крытыку. З. ініцыятыву.

5. каго. Ціскаючы, замучыць, задушыць (разм.). З. у натоўпе.

|| незак. заціска́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заці́хлы, -ая, -ае.

Які заціх, перастаў гучаць або чуцца. Заціхлая зала. Заціхлая песня.


заці́хнуць, -ну, -неш, -не; заці́х, -хла; -ні́; зак.

1. Перастаць утвараць якія-н. гукі; перастаць шумець. Зала заціхла. Дзеці заціхлі.

2. перан. Аслабіць або спыніць сваю дзейнасць. Вецер заціх.

|| незак. заціха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


заці́шак, -шку, м.

1. Ціхае, затуленае ад ветру месца. Схавацца ў з.

2. перан. Утульнае, адасобленае ад шуму месца. Не мог сядзець у зацішку, калі таварышы ваююць.


заці́шны, -ая, -ае.

1. Бязветраны, ціхі. З. бок.

2. перан. Без значных падзей, ажыўленай дзейнасці. Зацішныя дні.


заці́шша, -а, н.

Спыненне шуму, ветру, руху, дзейнасці. Наступіла з. пасля бою. З. перад навальніцай.


зацкава́ць гл. цкаваць.


зацугля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго (што).

Укласці ў рот каню цуглі, закілзаць. З. каня.

|| незак. зацу́гліваць, -аю, -аеш, -ае.


зацукрава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ру́ецца; зак.

Гусцеючы, ператварыцца ў цукрыстыя камячкі. Варэнне зацукравалася.

|| незак. зацукро́ўвацца, -аецца.


зацукрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., што.

Пакрыць цвёрдым слоем цукровага сіропу. З. ягады.

|| незак. зацукро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зацырава́ць гл. цыраваць.


зацьме́нне, -я, н.

1. Астранамічная з’ява, калі адно нябеснае цела або яго цень закрывае другое нябеснае цела. З. Месяца. Сонечнае з.

2. перан. Часовае замарачэнне галавы. На яго найшло нейкае з.


зацьмі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; зак., каго-што.

1. Засланіўшы сабой, зрабіць нябачным. Хмары зацьмілі сонца.

2. перан. Перавысіць у якіх-н. адносінах. З. усіх непараўнанай прыгажосцю.

|| незак. зацьмява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зацэментава́ць гл. цэментаваць.


зацэнтрава́ць гл. цэнтраваць.


зацю́каць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго (што) (разм.).

Пастаяннымі прычэпкамі, нападкамі зрабіць запужаным, забітым. Зусім зацюкалі хлопца.


зацяга́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. (разм.).

1. Замарыцца ад доўгай хады. З. за дзень.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Забрудзіцца ад працяглага нашэння. Вопратка зацягалася.


зацяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак. (разм.).

1. каго (што). Замучыць, цягаючы з аднаго месца ў другое. З. па судах.

2. што. Занасіць пры працяглым выкарыстанні. З. адзежу. З. плашч.

3. перан., што. Часта карыстаючыся, зрабіць трывіяльным, збітым. Зацяганы выраз.


зацягну́цца, -ягну́ся, -я́гнешся, -я́гнецца; -ягні́ся; зак.

1. Зацягнуць на сабе што-н.; туга завязацца. З. рэменем. Пятля зацягнулася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Абвалакаючыся чым-н., пакрыцца цалкам. Рака зацягнулася тонкім лёдам. Рана зацягнулася (зажыла, пакрыўшыся скуркай).

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Запаволіцца ў развіцці, працягнуцца да пэўнага часу. Сход зацягнуўся.

4. Глыбока ўдыхнуць у сябе дым пры курэнні.

5. З цяжкасцю зайсці, дабрацца куды-н. (разм.). З. дадому.

|| незак. заця́гвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. заця́гванне, -я, н. (да 1—3 знач.) і заця́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (да 3 і 4 знач.).


зацягну́ць, -ягну́, -я́гнеш, -я́гне; -ягні́; -я́гнуты; зак.

1. што. Сілай, угаворамі прывесці, прымусіць зайсці куды-н. (разм.). З. у госці. З. у клуб.

2. што. Уцягнуць у сярэдзіну, у вузкую адтуліну або засмактаць¹. З. нітку ў іголку. З. у дрыгву.

3. што. Удыхнуць у сябе (дым, паветра і пад.), закурыць (разм.). З. носам паветра. З. люльку.

4. што чым. Абвалакаючы, пакрыць поўнасцю. Хмары зацягнулі неба. Рану зацягнула (безас.; пра тонкую плёнку пры загойванні).

5. што. Завесіць. З. фіранку.

6. што. Туга завязаць, сцягнуць. З. гарсэт.

7. што і з чым. Затрымаць, замарудзіць заканчэнне чаго-н. З. сяўбу. З. з водзывам на кнігу.

8. што. Заспяваць (разм.). З. песню.

|| незак. заця́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. заця́гванне, -я, н. (да 2, 3, 5—8 знач.) і заця́жка, -і, ДМ -жцы, ж. (да 4, 7 і 8 знач.).


зацяжа́раць гл. цяжараць.


заця́жкі, -ая, -ае (разм.).

Залішне цяжкі.


зацяжны́, -а́я, -о́е.

Залішне працяглы, які зацягнуўся. З. дождж. З. крызіс. З. скачок (скачок з парашутам, які доўга не раскрываецца).


зацямні́ць, -цямню́, -це́мніш, -це́мніць; -цямнёны; зак., што.

1. Зрабіць цёмным або закрыць чым-н. цёмным, не прапускаючым святло. Хмары зацямнілі сонца. З. фон карціны.

2. Замаскіраваць. З. горад.

3. перан. Зрабіць менш ясным. З. свядомасць.

|| незак. зацямня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е. З. сутнасць справы (перан.).

|| наз. зацямне́нне, -я, н.


зацяні́ць, -цяню́, -це́ніш, -це́ніць; -це́нены; зак., што.

Пакрыць ценем, схаваць у цяні; засланіць (крыніцу святла).

|| незак. зацяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


зацяру́шваць гл. зацерушыць.


заця́ты, -ая, -ае.

1. Упарты, настойлівы ў ажыццяўленні чаго-н. З. чалавек. Зацятая барацьба. Зацятая спрэчка.

2. перан. Працяглы, пастаянны, нязменны. Зацятая варожасць. З. боль.

3. Скрытны; затоены, насцярожаны. Ён чалавек горды і з. Зацятая маўклівасць.

4. Вельмі адданы чаму-н., заўзяты. З. балельшчык.

|| наз. заця́тасць, -і, ж.


заця́цца, затну́ся, затне́шся, затне́цца; затнёмся, затняце́ся, затну́цца; заця́ўся, -цяла́ся, -ло́ся; затні́ся; зак.

1. Заўпарціцца, уперціся.

2. Затаіць у сабе свае думкі, пачуцці або злосць на каго-н. Зацялася і ні з кім не размаўляе.

|| незак. заціна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


заця́ць, затну́, затне́ш, затне́; затнём, затняце́, затну́ць; заця́ў, -цяла́, -ло́; затні́; заця́ты; зак., што.

1. Заціснуць, сцяць. З. зубы. З. дыханне (перан.: прыпыніць, зрабіць нячутным).

2. безас. Пазбавіць магчымасці дыхаць, гаварыць. Замаўчаў, быццам зацяло яму мову. Усе замоўклі надоўга, як зацяло (безас.) ім (адняло мову, голас; разм.).

Няма за што рук зацяць (разм.) — нічога няма, няма чым заняцца.

|| незак. заціна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зацячы́, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цячэ́; зацёк, -цякла́, -ло́; зак.

1. Пра што-н. вадкае, цякучае: трапіць, заліцца куды-н. Вада зацякла за каўнер.

2. Намокнуць, праняцца чым-н. вадкім. Столь зацякла.

3. Апухнуць, ацячы. Вока зацякло.

4. Пра часткі цела: анямець. Ногі зацяклі.

|| незак. зацяка́ць, -а́е.


зачапі́цца, -чаплю́ся, -чэ́пішся, -чэ́піцца; зак.

1. чым, за што. Закрануўшы што-н., страціць магчымасць рухацца; закрануць сабой, якой-н. часткай цела ці адзення за што-н. Воз зачапіўся за пень. З. рукавом за дрот.

2. Ухапіцца, учапіцца (разм.). З. рукамі за сук.

|| незак. зачапля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца і зачэ́плівацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зачапі́ць, -чаплю́, -чэ́піш, -чэ́піць; -чэ́плены; зак., каго-што.

1. Захапіць, паддзець, каб прыцягнуць да сябе або злучыць з чым-н. З. вядро на крук. З. бервяно бусаком.

2. Выпадкова закрануць пры руху. З. воссю за вугал.

3. перан. Усхваляваць, абудзіць якое-н. пачуццё; зняважыць чые-н. пачуцці. З. за жывое. З. самалюбства.

4. Пачаць гаворку з кім-н., сказаць каму-н. што-н.; закрануць у размове што-н. Я не рада, што яе зачапіла. З. дзяўчыну ў гаворцы.

|| незак. зачэ́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


зачарава́нне, -я, н.

Чароўная сіла каго-, чаго-н., а таксама стан таго, хто адчувае на сабе такую сілу. Навакольная прыгажосць выклікае з.


зачарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак., каго-што.

1. Паводле забабонных уяўленняў: чарамі, магічнымі словамі падпарадкаваць сабе, заваражыць.

2. перан. Зрабіць захапляючае ўражанне. Артыстка зачаравала сваім голасам.

|| незак. зачаро́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зачарві́вець гл. чарвівець.


зачарне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; зак.

Пачаць чарнець (у 2 знач.). На полі зачарнела ралля.


зачарні́ць гл. чарніць.


зачарсцве́лы, -ая, -ае.

1. Які стаў чэрствым, зацвярдзеў. З. кавалак хлеба.

2. перан. Бяздушны, нячулы. Зачарсцвелая натура.

|| наз. зачарсцве́ласць, -і, ж.


зачарсцве́ць гл. чарсцвець.


зачарці́ць, -чарчу́, -чэ́рціш, -чэ́рціць; -чэ́рцім, -чэ́рціце, -чэ́рцяць; -чэ́рчаны; зак., што.

Пакрыць рысамі, чарцяжом. З. ліст паперы.

|| незак. зачэ́рчваць, -аю, -аеш, -ае.


зачаса́ць¹, -чашу́, -чэ́шаш, -чэ́ша; -чэ́шам, -чэ́шаце, -чэ́шуць; -чашы́; -часа́ны; зак., што.

Прычэсваючы, прыгладзіць (валасы) у адным напрамку. З. валасы на правы бок.

|| незак. зачэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


зачаса́ць², -чашу́, -чэ́шаш, -чэ́ша; -чэ́шам, -чэ́шаце, -чэ́шуць; -чашы́; -часа́ны і -чэ́саны; зак., што.

Чэшучы тапаром, рабіць вузейшым, вастрэйшым з аднаго боку. З. кол.

|| незак. зачэ́сваць, -аю, -аеш, -ае.


зачасці́ць, -чашчу́, -часці́ш, -часці́ць; -часці́м, -часціце́, -часця́ць; зак. (разм.).

1. Пачаць рабіць што-н. часта. З. у госці. Дзе не любяць — не гасці, а дзе любяць — не часці (прыказка).

2. Паліцца частымі кроплямі. Дождж зачасціў.


зача́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Тое, што і зародак.

2. Адміраючы астатак недаразвітага органа ў арганізме, рудымент (спец.).

3. звычайна мн., перан. Пачатак, першае праяўленне чаго-н. Зачаткі новых адносін.

|| прым. зача́ткавы, -ая, -ае. З. стан.


зачахлі́ць гл. чахліць.


зача́хлы, -ая, -ае.

1. Змарнелы, хваравіты. З. чалавек.

2. Які зачах, слаба расце, завялы. Зачахлае дрэва.

|| наз. зача́хласць, -і, ж.


зача́хнуць гл. чахнуць¹.


зача́цце, -я, н.

Зараджэнне плода, пачатак цяжарнасці.


зача́ць, -чну́, -чне́ш, -чне́; -чнём, -чняце́, -чну́ць; -ча́ў, -чала́, -ло́; -чні́; -ча́ты; зак., каго (што).

1. Распачаць (разм.). З. будаўніцтва.

2. Даць пачатак жыцця каму-н. (уст.). З. дзіця.

|| незак. зачына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зачо́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Зачасаная звычайна назад пасма валасоў. Валасы з прыгожым зачосам.


зачу́млены, -ая, -ае.

Заражаны чумой. Уцякаць, як ад зачумленага (наз.).


зачы́н, -у, м.

1. Пачатак чаго-н., пачын (разм.). Зрабіць з. у якой-н. справе.

2. Традыцыйны пачатак (у творах народнай паэзіі). З. быліны.

|| прым. зачы́нны, -ая, -ае.


зачына́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто пачынае якую-н. справу, пачынальнік. Скарына — з. усходнеславянскага кнігадрукавання.

|| ж. зачына́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зачына́льніцкі, -ая, -ае.


зачыні́ць, -ыню́, -ы́ніш, -ы́ніць; -ы́нены; зак.

1. што. Пакрыць векам. З. скрыню.

2. што. Злучыць створкі для спынення доступу, пранікнення ў сярэдзіну каго-, чаго-н. З. дзверы. З. хату.

3. каго-што. Змясціўшы куды-н., заперці на замок. З. дзяцей у хаце.

Свет зачыніць каму (разм.) — перашкодзіць нармальнаму, спакойнаму жыццю.

Як зачыніць — поўна.

|| незак. зачыня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| звар. зачыні́цца, -ыню́ся, -ы́нішся, -ы́ніцца (да 2 і 3 знач.); незак. зачыня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


зачы́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто пачынае што-н. (звычайна непрыстойнае). З. бойкі.

|| ж. зачы́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. зачы́ншчыцкі, -ая, -ае.


зачырване́цца, -е́юся, -е́ешся, -е́ецца; зак.

1. Тое, што і зачырванець.

2. Пачырванець ад сораму, збянтэжанасці. Дзяўчына зачырванелася.


зачырване́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Пачаць чырванець (у 1 і 3 знач.). На ўсходзе зачырванела неба.


зачы́сціць, -ы́шчу, -ы́сціш, -ы́сціць; -ы́шчаны; зак., што (спец.).

Чысцячы, загладзіць, зняць ізаляцыю. З. канцы правадоў. З. месца для латкі на веласіпеднай камеры.

|| незак. зачышча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зачыта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Захапіўшыся чытаннем, забыцца на час. З. цікавай кнігай. З. да раніцы.

|| незак. зачы́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зачыта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

1. Прачытаць уголас для ўсеагульнага апавяшчэння. З. пастанову.

2. Прывесці ў неахайны выгляд працяглым або нядбайным карыстаннем (пра кнігу, газету і пад.; разм.).

3. Узяўшы для чытання, не вярнуць (разм.). З. кнігу.

|| незак. зачы́тваць, -аю, -аеш, -ае.


зачэ́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж. (разм.).

1. Прыстасаванне, якім што-н. зачэпліваюць або якое што-н. трымае.

2. перан. Прычына, падстава. З. для сваркі.


зачэ́плівацца гл. зачапіцца.


зачэ́пліваць гл. зачапіць.


зачэ́рпаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што і чаго.

Чэрпаючы, набраць якую-н. колькасць вадкасці. З. вады.

|| незак. зачэ́рпваць, -аю, -аеш, -ае.


зачэ́рпнуць, -ну, -неш, -не; -ні; -нуты; зак., што і чаго.

Тое, што і зачэрпаць.


зачэ́рчваць гл. зачарціць.


зачэ́сваць¹ гл. зачасаць¹.


зачэ́сваць² гл. зачасаць².


зашавялі́цца, -вялю́ся, -ве́лішся, -ве́ліцца; зак.

1. Пачаць шавяліцца, прыйсці ў рух. Лісце на дрэвах зашавялілася.

2. Пачаць мітусліва рухацца. У кучы гною зашавяліліся жукі.

3. Праявіць актыўнасць. Народ зашавяліўся.


зашавялі́ць, -вялю́, -ве́ліш, -ве́ліць; зак., чым.

Пачаць шавяліць. З. пальцамі.


зашалудзі́вець гл. шалудзівець.


заша́стаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць шастаць. Нехта ў кустах зашастаў.


зашклі́ць, -лю́, -лі́ш, -лі́ць; -лі́м, -ліце́, -ля́ць; -лёны; зак., што.

Уставіць шкло, шыбу ў раму. З. вокны.


зашко́дзіць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіць; зак., каму-чаму і без дап.

1. Прынесці шкоду каму-, чаму-н. Лішняя капейка нікому не зашкодзіць.

2. Шкодна адбіцца на чым-н. Агуркам зашкодзілі халады.


зашмальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што.

Запэцкаць чым-н. тлустым да бляску. З. камбінезон.

|| незак. зашмальцо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. зашмальцава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -цу́ецца; незак. зашмальцо́ўвацца, -аецца.


за́шмарга, -і, ДМ -рзе, мн. -і, -аў, ж.

Зацяжная пятля, завязаная адным канцом. Зашмаргі шаўковых шнуркоў накідкі.


зашмаргну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -мо́ргнуты; зак., што.

1. Тузануўшы, завесіць, запяць. З. фіранку. З. кісет.

2. Зрабіць тугім, сцягнуць (вузел, пятлю). З. пятлю.

|| незак. зашмо́ргваць, -аю, -аеш, -ае.


зашма́т, прысл. (разм.).

Замнога, больш, чым трэба. З. патрачана часу.


зашмуля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., што (разм.).

1. Занасіць, выцерці, абтрапаць (вопратку). З. рукавы.

2. Трэннем пашкодзіць скуру.


зашнурава́цца гл. шнуравацца.


зашнурава́ць гл. шнураваць.


зашпаклява́ць гл. шпакляваць.


зашпілі́цца, -ілю́ся, -і́лішся, -і́ліцца; зак.

Зашпіліць на сабе што-н.

|| незак. зашпі́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зашпілі́ць, -ілю́, -і́ліш, -і́ліць; -і́лены; зак., што.

Злучыць, змацаваць (краі адзення і пад.) пры дапамозе шпілек, кнопак або гузікаў, якія прасоўваюцца ў петлі. З. пінжак.

|| незак. зашпі́льваць, -аю, -аеш, -ае.


зашпунтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак., што.

1. Заткнуць шпунтам (адтуліну ў бочцы).

2. Зрабіць шпунт у чым-н. (спец.). З. брус.

|| незак. зашпунто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зашрубава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; зак., што.

Круцячы што-н., што мае шрубавую нарэзку, замацаваць, давесці да патрэбнага становішча. З. гайку.

|| незак. зашрубо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


заштабнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

Прашыць, застрачыць (на швейнай машыне). З. складку.


зашта́тны, -ая, -ае (уст.).

Пазаштатны, які не ўваходзіць у штат. З. работнік.

Заштатны горад (уст.) — горад, які ўваходзіць у павет, але не з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам павета.


зашто́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны; зак., што (разм.).

Завесіць шторай. З. акно.

|| незак. зашто́рваць, -аю, -аеш, -ае.


заштрыхава́ць гл. штрыхаваць.


заштукава́ць гл. штукаваць.


зашту́рхаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго.

Замучыць, прычыніць удары, боль, штурхаючы. Дзяўчынку заштурхалі ў натоўпе.


заштурхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ту́рхнуты; зак., каго-што.

Штуршкамі запхнуць куды-н. З. скрынку пад стол.

|| незак. зашту́рхваць, -аю, -аеш, -ае.


заштэмпелява́ць гл. штэмпеляваць.


зашчамі́ць, -чамлю́, -чэ́міш, -чэ́міць; -чэ́млены; зак., што.

Сціснуць з двух бакоў. З. пальцы дзвярамі.

|| незак. зашчамля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


зашчапі́цца, -чаплю́ся, -чэ́пішся, -чэ́піцца; зак.

1. Застаўшыся ў памяшканні, зачыніць дзверы на зашчапку. З. ў хаце.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зачыніцца на зашчапку (пра дзверы).

|| незак. зашчапля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


зашчапі́ць, -чаплю́, -чэ́піш, -чэ́піць; -чэ́плены; зак.

1. што. Зачыніць на зашчапку. З. дзверы.

2. каго-што. Пакінуць каго-н. у памяшканні, зашчапіўшы дзверы. З. дзіця ў хаце.

|| незак. зашчапля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


за́шчапка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

Прыстасаванне для запірання дзвярэй у выглядзе кручка або засаўкі.


зашчо́ўкаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Пачаць шчоўкаць. Дзяцел зашчоўкаў і паляцеў.


зашчо́ўкнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -ні́ся; зак.

Зачыніцца, шчоўкнуўшы запорам. Дзверы зашчоўкнуліся.

|| незак. зашчо́ўквацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зашчо́ўкнуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак., што.

Замкнуць, зачыніць, шчоўкнуўшы запорам.

|| незак. зашчо́ўкваць, -аю, -аеш, -ае.


зашчо́чны, -ая, -ае (спец.).

Які знаходзіцца за шчакой. Зашчочныя мяшкі.


зашчыпа́ць, -ыплю́, -ы́плеш, -ы́пле і -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго.

Замучыць шчыпкамі.


зашыро́кі, -ая, -ае (разм.).

Празмерна шырокі, шырэйшы, чым трэба.


зашыфрава́ць гл. шыфраваць.


зашы́цца, -ы́юся, -ы́ешся, -ы́ецца; зак. (разм.).

1. Забрацца ў зацішнае, глухое месца і пад.; паглыбіцца ў што-н. З. ў куток.

2. Не паспець зрабіць што-н. З. з работай.

|| незак. зашыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зашы́ць, -ы́ю, -ы́еш, -ы́е; -ы́ты; зак., што.

1. Адрамантаваць, сшыўшы краі, а таксама злучыць швом канцы чаго-н. З. падраны рукаў. З. мяшок.

2. Упакаваць, сшыўшы канцы ўпакоўкі. З. пасылку.

|| незак. зашыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зашыва́нне, -я, н. і зашы́ўка, -і, ДМ -шы́ўцы, ж.


зашэ́рхлы, -ая, -ае (разм.).

Які зашэрх, зацвярдзелы. З. снег.


зашэ́рхнуць гл. шэрхнуць.


зая́ва, -ы, мн. -ы, зая́ў, ж.

1. Афіцыйнае паведамленне ў вуснай або пісьмовай форме. Зрабіць заяву для друку.

2. Пісьмовая просьба аб чым-н. Падаць заяву на адпачынак.


заяві́цца, -яўлю́ся, -я́вішся, -я́віцца; зак. (разм.).

Паявіцца дзе-н., прыйсці куды-н. нечакана. Заявіліся двое апоўначы.


заяві́ць, -яўлю́, -я́віш, -я́віць; -я́ўлены; зак., што, аб чым, пра што і са злуч. «што».

Зрабіць заяву аб чым-н. З. аб сваім намеры. З. у міліцыю пра крадзеж.

|| незак. заяўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


заяда́цца гл. заесціся.


заяда́ць гл. заесці.


зая́длы, -ая, -ае (разм.).

1. Які надта прыахвоціўся да чаго-н., заўзяты. З. курэц.

2. Які вядзецца, выконваецца з асаблівай упартасцю, зацяты. Заядлая спрэчка.

3. Злосны, задзірысты. З. чалавек.


заязджа́ць гл. заехаць.


зая́ўка, -і, ДМ -я́ўцы, мн. -і, -я́вак, ж.

1. Заява аб сваіх правах або аб атрыманні правоў на што-н. З. на агародна-садовы ўчастак.

2. Заява з указаннем на патрэбу ў чым-н. (у грашах, матэрыялах і пад.). З. на будаўнічыя матэрыялы.

|| прым. зая́вачны, -ая, -ае.


зая́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м. (афіц.).

Той, хто падае заяву (у 2 знач.).

|| ж. зая́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зая́ўніцкі, -ая, -ае.


зая́хкаць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; зак. (разм.).

Забрахаць пры пагоні за зайцам. Ганчак заяхкаў.


за́яц, за́йца, мн. зайцы́, -о́ў, м.

1. Невялікі звярок з атрада грызуноў, а таксама футра з яго. Палахлівы як з. За двума зайцамі пагонішся — ні аднаго не зловіш (прыказка).

2. Безбілетны пасажыр або глядач, што пранік куды-н. без білета (разм.). Ехаць зайцамзнач. прысл.).

|| памянш.ласк. за́йка, -і, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.; ужыв. таксама як ласк. зварот да каго-н.) і за́йчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.; ужыв. таксама як ласк. зварот да каго-н.).

|| прым. зае́чы, -ая, -ае (да 1 знач.). Заечая натура (перан.: палахлівая).

Заечая губа — прыроджанае ненармальнае раздваенне верхняй губы ў чалавека.


збаві́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто збаўляе каго-н. ад каго-, чаго-н.; выратавальнік.

|| ж. збаві́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.

|| прым. збаві́цельскі, -ая, -ае.


зба́віцца, зба́ўлюся, зба́вішся, зба́віцца; зак., ад каго-чаго.

Выратавацца, пазбегнуць; сумець вызваліцца ад каго-, чаго-н. З. ад смерці. З. ад лішніх клопатаў.

|| незак. збаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


зба́віць¹, зба́ўлю, зба́віш, зба́віць; зба́ўлены; зак., што і чаго.

1. Адняць частку чаго-н. з мэтай змяншэння (цаны, колькасці і пад.); некалькі зменшыць, убавіць. З. дзесяць рублёў з агульнай сумы. З. крок (пайсці цішэй).

2. Пахудзець. З. у вазе.

3. Зменшыць сілу чаго-н. З. тон. З. газ.

|| незак. збаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. збаўле́нне, -я, н. і зба́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (разм.).


зба́віць², зба́ўлю, зба́віш, зба́віць; зба́ўлены; зак., каго (што) ад каго-чаго.

Выратаваць, даць пазбегнуць чаго-н. З. ад смерці. З. душу ад пакут.

|| незак. збаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


збаёдаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак. (разм.).

1. што. Марна патраціць. З. усе грошы.

2. каго-што. Загубіць, знішчыць. З. чалавека.


збажына́, -ы́, ж., зб.

Агульная назва хлебных злакаў, а таксама зерне хлебных злакаў. Хваляй разбягаецца калгасная з. Мяшкі са збажыной.


зба́лаваць гл. балаваць.


збалансава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак., што.

1. гл. балансаваць.

2. Ураўнаважыць (у 2 знач.), узгадніць, суразмерыць. З. магчымасці.

|| наз. збалансава́насць, -і, ж.


збалбатну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак., што (разм.).

Сказаць тое, чаго не варта было гаварыць; прагаварыцца ў гутарцы. З. глупства.


збале́лы, -ая, -ае.

Змучаны болем, пакутамі. Збалелае цела. Збалелае сэрца.


збале́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е, зак. (разм.).

Змучыцца, спакутавацца. Збалела матчына сэрца.


збан, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Высокая гліняная пасудзіна, якая звужаецца ўверсе і мае звычайна ручку.

|| памянш. збано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м. і збано́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. зба́нны, -ая, -ае.


збаразні́ць гл. баразніць.


збег, -у, м.

1. гл. збегчы.

2. Месца, паглыбленне, па якім збягае вада. Стаць на самым збегу вады.

3. Спалучэнне, злучэнне (спец.). З. зычных гукаў.

Збег акалічнасцей — абставіны, якія склаліся пэўным чынам, ход падзей, які абумовіў што-н.


збе́гацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

Стаміцца, змарыцца бегаючы. Збегаўся, ледзь ногі валачэ.


збе́гаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

Схадзіць куды-н. хутка, бягом. Збегай у магазін.


збе́глы, -ая, -ае (разм.).

Які збег, уцёк адкуль-н. З. катаржнік.


збе́гчы, збягу́, збяжы́ш, збяжы́ць; збяжы́м, збежыце́, збягу́ць; збег, -гла; збяжы́; зак.

1. з чаго. Бягом спусціцца ўніз. З. ўніз па лесвіцы.

2. Знікнуць тайком, уцячы. З. з палону.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сцячы (пра вадкасць). Вада збегла ў канаву.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Знікнуць, прапасці (пра ўсмешку, чырвань і пад.). Усмешка збегла з твару.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пераліцца цераз край пры кіпенні. Увесь накіп збег.

|| незак. збяга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е. Сцежка збягае да ракі (перан.: спускаецца).


збе́гчыся, збягу́ся, збяжы́шся, збяжы́цца; збяжы́мся, збежыце́ся, збягу́цца; збе́гся, -глася; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Бягом сабрацца ў адным месцы (пра многіх). З. на пажар. Збеглася ўся вёска.

2. Паспець бегчы разам з кім-н. (разм.). Дзе ж мне з вамі, маладымі, з.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і ссесціся (у 2 знач.; разм.).

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стваро́жыцца, утварыць згусткі (пра малако). Малако збеглася.

|| незак. збяга́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


збе́дніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак. (разм.).

Прыкінуцца бедным, няшчасным.

|| незак. збядня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


збе́дніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены і збядні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; зак., каго-што.

1. Зрабіць бедным; абядніць. З. прыроду, высекшы лес.

2. Пазбавіць каго-, што-н. выразнасці, сілы. З. літаратурны вобраз.

|| незак. збядня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


зберагчы́, -рагу́, -ражэ́ш, -ражэ́; -ражо́м, -ражаце́, -рагу́ць; збяро́г, зберагла́, -ло́; -ражы́; -ражо́ны; зак., каго-што.

Захаваць, не даць знікнуць, сапсавацца, прапасці. З. час. З. грошы. З. прадукты.

|| незак. зберага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зберажэ́нне, -я, н.

|| прым. зберага́льны, -ая, -ае.


зберагчы́ся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ражэ́цца; -рагу́цца; збяро́гся, зберагла́ся, -ло́ся; зак.

Захавацца непашкоджаным, нястрачаным, незрасходаваным.

|| незак. зберага́цца, -а́ецца.


зберажэ́нне, -я, н.

1. гл. зберагчы.

2. мн. Сабраная ў запас сума грошай. Працоўныя зберажэнні. Захоўваць зберажэнні ў банку.


збіва́цца¹ гл. збіцца¹.


збіва́цца² гл. збіцца².


збіва́ць¹ гл. збіць¹.


збіва́ць² гл. збіць².


збіра́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чалавек, які займаецца збіраннем чаго-н. (якіх-н. рэдкасцей, твораў народнай творчасці і пад.). З. фальклору.

2. Ёмішча, у якім збіраецца якая-н. вадкасць (спец.). З. вады.

|| ж. збіра́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц (да 1 знач.).

|| прым. збіра́льніцкі, -ая, -ае.


збіра́льніцтва, -а, н.

1. Дзейнасць збіральніка (у 1 знач.). Захапіцца збіральніцтвам.

2. Здабыванне сродкаў існавання шляхам збірання грыбоў, ягад і інш.

|| прым. збіра́льніцкі, -ая, -ае.


збіра́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Абагульнены, які адносіцца да многіх. З. вобраз.

|| наз. збіра́льнасць, -і, ж.


збіра́нне гл. сабрацца.


збіра́цца гл. сабрацца.


збіра́ць гл. сабраць.


збі́цца¹, саб’ю́ся, саб’е́шся, саб’е́цца; саб’ёмся, саб’яце́ся, саб’ю́цца; збіўся, збілася; збі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ссунуцца з патрэбнага месца. Шапка збілася набок.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаптацца, скрывіцца. Абцасы збіліся.

3. з чаго і без дап. Адхіліцца ад правільнага шляху, ад правільнага ходу думкі; памыліцца. З. з дарогі. З. ў паказаннях (дапусціць супярэчнасць). З. пры лічэнні.

Збіцца з ног (разм.) — вельмі стаміцца ад беганіны, клопатаў.

|| незак. збіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


збі́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., саб’е́цца; збіўся, збілася; зак.

1. Згусціцца ад узбоўтвання, ператварыцца ў шчыльную масу. Масла збілася.

2. Сабрацца разам, у цеснаце. Людзі збіліся ў кучу.

|| незак. збіва́цца, -а́ецца.


збіць¹, саб’ю́, саб’е́ш, саб’е́; саб’ём, саб’яце́, саб’ю́ць; збіў, збіла; збі; збіты; зак.

1. каго-што. Прымусіць адваліцца, упасці, ударам зрушыць з месца. З. з ног. З. яблык з дрэва. З. варожы самалёт.

2. што. Стаптаць, скрывіць. З. абцасы.

3. каго (што). Моцна пабіць, знявечыць пабоямі. З. да паўсмерці.

4. што. Знізіць, збавіць. З. цану. З. тэмпературу лякарствамі. З. гонар.

5. перан., каго (што). Адхіліць ад правільнага шляху; заблытаць. З. з дарогі. З. з панталыку (выклікаць замяшанне, заблытаць). З. цяжкім пытаннем.

|| незак. збіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


збіць², саб’ю́, саб’е́ш, саб’е́; саб’ём, саб’яце́, саб’ю́ць; збіў, збіла; збі; збіты; зак.

1. што. Ударамі злучыць, саставіць. З. скрынку з дошак.

2. што. Узбіваючы, узбоўтваючы, ператварыць у шчыльную масу. З. масла.

3. каго-што. Сабраць разам, сагнаць у кучу (разм.). З. кароў у кучу.

|| незак. збіва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зблі́зіцца, зблі́жуся, зблі́зішся, зблі́зіцца; зак.

1. Наблізіцца адзін да аднаго. Машыны зблізіліся.

2. Уступіць у блізкія, сяброўскія адносіны. Новыя суседзі з намі хутка зблізіліся.

|| незак. збліжа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. збліжэ́нне, -я, н.


зблі́зіць, зблі́жу, зблі́зіш, зблі́зіць; зблі́жаны; зак.

1. каго-што. Наблізіць аднаго да другога. З. канцы дроту.

2. каго (што). Прымусіць уступіць у блізкія, сяброўскія адносіны. Агульныя інтарэсы іх зблізілі.

|| незак. збліжа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. збліжэ́нне, -я, н.


зблі́зку, прысл.

З блізкай адлегласці. Разглядзець каго-, што-н. з.


зблы́тацца гл. блытацца.


зблы́таць гл. блытаць.


зблядне́лы, -ая, -ае.

Які стаў бледным. З. твар.


зблядне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Стаць бледным.

|| незак. блядне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


збля́клы, -ая, -ае.

Які страціў яркасць афарбоўкі або свежасць. Збляклыя фарбы. Збляклыя кветкі.


збля́кнуць, -ну, -неш, -не; збляк, -кла; -ні; зак.

1. Страціць яркасць, афарбоўку. Ружовыя фарбы збляклі.

2. Завянуць, страціць свежасць. Трава зблякла.


збо́жжа, -а, н.

1. Агульная назва хлебных злакавых раслін, з зерня якіх вырабляюцца мука і крупы.

2. зб. Зерне, насенне гэтых раслін. Сеяць з. Змалоць з.

|| прым. збо́жжавы, -ая, -ае. Збожжавыя культуры.


збожжа...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да збожжа, напр.: збожжакамбайн, збожжапагрузчык, збожжапастаўкі, збожжаправод, збожжасейны, збожжасклад.


збожжавытво́рчы, -ая, -ае (спец.).

Які займаецца вырошчваннем, вытворчасцю збожжа. З. раён.


збо́жжавыя, -ых.

Злакавыя расліны (жыта, пшаніца, ячмень, авёс і пад.), зерне якіх скарыстоўваецца для атрымання прадуктаў харчавання і фуражу. Сяўба збожжавых.


збожжанарыхто́ўкі, -то́вак, адз. збожжанарыхто́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

Дзяржаўная планавая нарыхтоўка збожжа.

|| прым. збожжанарыхто́ўчы, -ая, -ае.


збожжасхо́вішча, -а, н.

Памяшканне для захоўвання збожжа.


збожжаўбо́рачны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да ўборкі хлеба. Збожжаўборачная кампанія. З. камбайн.


збожжаўбо́рка, -і, ДМ -ўбо́рцы, ж.

1. Уборка спелай збажыны.

2. Перыяд, калі праводзіцца ўборка каласавых.


збой¹, збо́ю, мн. -і, -яў, м.

Вялікая колькасць каго-, чаго-н., цесна збітага ў адным месцы. З. машын.


збой², збо́ю, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Замінка ў руху каня. У канцы дыстанцыі ў скакуна адбыўся з.


збой³, збо́ю, м. (спец.).

Галава, ногі і вантробы забітай жывёлы як ежа. Ялавічны з.

|| прым. збо́йны, -ая, -ае.


збо́ку, прысл.

1. З краю, не ў сярэдзіне, не ў цэнтры. З. ад дарогі. Стаць з.

2. З месца, аддаленага ад каго-, чаго-н. Адысці ўбок і назіраць з. Калі глядзець на гэта з., дык здаецца, што ўсё тут добра (перан.).

3. у знач. прыназ. з Р. Побач з кім-, чым-н., паблізу каго-, чаго-н. З. дарогі.

Збоку прыпёка (разм.) — пра каго-, што-н. пабочнае, лішняе.


збо́льшага, прысл. (разм.).

У асноўным, у галоўных рысах або не ў поўную меру, часткова. Расказаць пра сябе з.


збор, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. гл. сабрацца, сабраць.

2. Тое, што сабрана; агульная колькасць чаго-н. сабранага. Валавы з. збожжа.

3. Збіраемыя ці сабраныя за што-н. або на што-н. грошы. Памольны з. У тэатры поўны з.

4. чаго. Сукупнасць сабраных і выдадзеных разам якіх-н. тэкстаў. З. законаў. З. твораў пісьменніка.

5. Сход членаў якой-н. арганізацыі. З. ветэранаў вайны.

6. Кароткачасовае знаходжанне ваеннаабавязаных у распараджэнні ваеннага ведамства для абучэння, а таксама (звычайна мн.) знаходжанне дзе-н. групы спартсменаў для трэніровак. Лагерны з. Вучэбна-трэніровачныя зборы.

7. мн. Падрыхтоўка да якога-н. дзеяння (ад’езду, адпраўлення куды-н.). Зборы ў дарогу.

Гербавы збор — асобы дзяржаўны збор (да 1930 г.) пры афармленні дакументаў, які рэалізоўваўся шляхам продажу марак пэўнай вартасці.


збо́рачны, -ая, -ае.

Прызначаны для зборкі машын і іншых механізмаў з гатовых дэталей. З. цэх.


збо́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. гл. сабраць.

2. Складка на адзежыне, матэрыяле. Спадніца ў зборкі.


збо́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Кніга, у якой сабраны якія-н. творы, дакументы. З. вершаў. З. архіўных дакументаў.

2. Рэзервуар для збору якой-н. вадкасці, газу (спец.). З. нафты.


збо́рны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца месцам збору каго-н. З. пункт.

2. Які складаецца з аб’яднаных у цэлае разнародных частак. Зборная каманда (у спорце: з лепшых ігракоў розных каманд).

3. Састаўлены з асобных гатовых дэталей, элементаў; заснаваны на прымяненні такіх дэталей. З. дом. Зборныя канструкцыі. Зборнае домабудаўніцтва.

4. Абагульнены, які адносіцца да многіх. З. літаратурны вобраз.

5. У граматыцы — які абазначае сукупнасць прадметаў ці асоб, што ўспрымаюцца як адзінае цэлае. Зборныя назоўнікі.

|| наз. збо́рнасць, -і, ж.


збо́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Асоба, якая займаецца зборам чаго-н., збірае што-н. З. бавоўны. З. членскіх узносаў.

2. Рабочы, які займаецца зборкай чаго-н. З. матораў.

|| ж. збо́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. збо́ршчыцкі, -ая, -ае.


збо́рышча, -а, н. (разм., неадабр.).

Сход людзей, натоўп. Шумнае з. Што тут у вас за з.?


збо́ўтаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што або што з чым.

Боўтаючы, перамяшаць. З. лякарства.

|| незак. збо́ўтваць, -аю, -аеш, -ае.


збо́чыць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

Сысці або з’ехаць убок, даючы каму-н. дарогу, ці звярнуць убок дарогі, мяняючы напрамак руху. Збоч, бо не размінешся з возам. З. у завулак.

|| незак. збо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


збраха́ць, збрашу́, збрэ́шаш, збрэ́ша; збрашы́; зак., што (разм.).

Схлусіць.


збрахну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак. і аднакр., што і без дап. (разм.).

Тое, што і збрахаць.


збрашурава́ць гл. брашураваць.


збраяно́сец, -но́сца, мн. -но́сцы, -но́сцаў, м.

У Сярэднія вякі: малады воін, які насіў зброю рыцара.


зброд, -у, М -дзе, м., зб. (разм., пагард.).

Людзі, якія належаць да разбэшчаных, злачынных, антыграмадскіх элементаў. Усякі з. Фашысцкі з.


збро́длівы, -ая, -ае (разм.).

Шкадлівы, памаўзлівы. Збродлівай кошцы хвост уцінаюць (прымаўка).


збро́дны, -ая, -ае (разм.).

Выпадкова сабраны; разнародны, разнамасны. Збродная кампанія.


збро́йнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па вырабе зброі.


збро́снелы, -ая, -ае.

Заплеснелы (пра вадкасць). Зброснелая вада.


збро́снець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; зак.

Заплеснець (пра вадкасць). Вада ў сажалцы зброснела.


збро́я, -і, ж.

Усякі сродак, прыстасаванне, тэхнічна прыгоднае для нападу ці абароны, а таксама сукупнасць такіх сродкаў. Агнястрэльная з. Халодная з. (шабля, кінжал, нож і пад.). Стралковая з. (ружжо, рэвальвер і пад.). Артылерыйская з. (гармата, гаўбіца і пад.). Ядзерная з. Абараняцца са зброяй у руках. Ідэйная з. (перан.). Скласці зброю (перан.: здацца; высок.). Узняць зброю (пачаць вайну або паўстаць са зброяй у руках; высок.). Бразгаць зброяй (пагражаць вайной; кніжн.).

|| прым. збро́евы, -ая, -ае і збро́йны, -ая, -ае. Зброевая (збройная) майстэрня.


збру́я, -і, ж.

Прыналежнасці для запрагання каня; вупраж.

|| прым. збру́евы, -ая, -ае і збру́йны, -ая, -ае.


збрысці́, збрыду́, збрыдзе́ш, збрыдзе́; збрыдзём, збрыдзяце́, збрыду́ць; збрыў, -рыла́, -ло́; збрыдзі́; зак. (разм.).

Сысці куды-н., пакінуўшы сваё месца. Цяля некуды збрыло.


збрыць, збры́ю, збры́еш, збры́е; збры́ты; зак., што.

Зрэзаць брытвай. З. бараду.

|| незак. збрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


збудава́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Будынак, пабудова (рознага віду і прызначэння). Спартыўнае з. Гідратэхнічныя збудаванні.


збудава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак., што.

Пабудаваць, выбудаваць. З. палац.


збуцве́лы, -ая, -ае.

Які збуцвеў, струхнелы, спарахнелы. Крыж з. паваліўся.


збуцве́ць гл. буцвець.


збуя́лы, -ая, -ае.

Які збуяў, пышна разросся (пра расліны). Збуялае каліўе бульбы.


збуя́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -я́е; зак.

Пышна разрасціся націннем на шкоду плоданашэнню. Буракі збуялі.


збыт, -у, М збы́це, м.

Продаж гатовай прадукцыі. Рынак збыту.

|| прым. збытавы́, -а́я, -о́е.


збы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., збу́дзецца; збы́ўся, збыла́ся, -ло́ся; зак.

Ажыццявіцца, здзейсніцца, стаць сапраўдным. Падзеі збыліся.

|| незак. збыва́цца, -а́ецца.


збыць, збу́ду, збу́дзеш, збу́дзе; збыў, збыла́, -ло́; збудзь; збы́ты; зак., каго-што.

1. Знайсці збыт чаму-н., прадаць. З. тавар.

2. Пазбавіцца, вызваліцца ад каго-, чаго-н. (разм.). З. з рук. З. бяду з галавы.

|| незак. збыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


збэ́сціць гл. бэсціць.


збяга́цца гл. збегчыся.


збяга́ць гл. збегчы.


збядне́лы, -ая, -ае.

Які збяднеў, стаў бедны.

|| наз. збядне́ласць, -і, ж.


збядне́ць гл. бяднець.


збядня́цца гл. збедніцца.


збядня́ць гл. збедніць.


збяле́лы, -ая, -ае.

Які збялеў, стаў белым, бледным. З. твар. З. ад інею лазняк.


збяле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

Стаць белым, пабялець. З. ад злосці.


збянтэ́жаны, -ая, -ае.

Разгублены, атарапелы або які выражае разгубленасць, атарапеласць. З. выгляд.

|| наз. збянтэ́жанасць, -і, ж.


збянтэ́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак.

Прыйсці ў замяшанне, разгубіцца. З. ад нечаканасці.


збянтэ́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., каго (што).

Выклікаць замяшанне, разгубленасць. З. каго-н. пахвалой.


зва́да, -ы, ж.

Сварка, склока, разлад.

|| прым. зва́дны, -ая, -ае.


звадзі́ць, зваджу́, зво́дзіш, зво́дзіць; зак., каго (што).

Адвесці куды-н. і прывесці назад. З. хворага да ўрача.


зва́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж. (разм.).

Тое, што і звада.


звадкава́ны, -ая, -ае (спец.).

Ператвораны ў вадкі стан. З. газ.


зва́длівы, -ая, -ае (разм.).

1. Схільны да звадак, звадніцтва. Звадлівая суседка.

2. Які суправаджаецца звадкамі, з’яўляецца звадкай. Звадлівыя адносіны.

|| наз. зва́длівасць, -і, ж.


зва́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які займаецца звадкамі.

|| ж. зва́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зва́дніцкі, -ая, -ае.


зва́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Учыняць звадкі.

|| наз. зва́дніцтва, -а, н.


звадыя́ш, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Зводнік, падбухторшчык.

|| ж. звадыя́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак.

|| прым. звадыя́цкі, -ая, -ае.


зважа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., на каго-што і з дадан. (звычайна з адмоўем).

Звяртаць увагу на каго-, што-н., надаваць значэнне каму-, чаму-н. Ён ні на што не зважае.

Зважай! — каманда, якая азначае: стаяць навыцяжку, нерухома.


зва́жыць¹, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., каго-што.

Вызначыць вагу каго-, чаго-н. або адважыць пэўную колькасць чаго-н. З. тавар. З. паўкілаграма цукру.

|| звар. зва́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца.


зва́жыць², -жу, -жыш, -жыць; зак., каму (разм.).

Зрабіць уступку, уважыць. Умей з. малодшаму.

|| незак. зважа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


звазі́ць, зважу́, зво́зіш, зво́зіць; зак., каго-што.

Адвезці і прывезці назад. З. дзіця да доктара.


звалачы́, -лаку́, -лачэ́ш, -лачэ́; -лачо́м, -лачаце́, -лаку́ць; -ло́к, -лакла́, -ло́; -лачы́; -ло́чаны; зак., каго-што (разм.).

1. Цягнучы, зняць з чаго-н. З. мех з воза.

2. Валочачы, знесці ў адно месца. З. галлё ў кучу.

3. Знесці куды-н. далёка. Дзеці звалаклі граблі.

|| незак. звалака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


звалачы́ся, -лаку́ся, -лачэ́шся, -лачэ́цца; -лачо́мся, -лачаце́ся, -лаку́цца; -ло́кся, -лакла́ся, -ло́ся; -лачы́ся; зак. (разм.).

1. Сысці куды-н. Карова кудысьці звалаклася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сысціся адусюль, сабрацца ў адно месца. Прадстаўнікі навакольных вёсак звалакліся на сход у Жарнасекі.


звалі́цца¹, -алю́ся, -а́лішся, -а́ліцца; зак.

1. гл. валіцца.

2. Захварэўшы, злегчы ў ложак (разм.). Доўгі час дрэнна адчуваў сябе і, нарэшце, зваліўся.

Гара з плячэй звалілася (разм.) — пра вызваленне ад вялікіх клопатаў, цяжкіх перажыванняў.

|| незак. зва́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


звалі́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., зва́ліцца; зак.

Атрымацца ў выніку валення (пра вырабы з воўны). Сукно добра звалілася.


звалі́ць¹ гл. валіць¹.


звалі́ць² гл. валіць².


зва́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Месца, куды выкідаюць, звальваюць што-н. Вывезці смецце на звалку.

|| прым. зва́лачны, -ая, -ае.


звальне́нне гл. звольніцца.


звальня́цца гл. звольніцца.


звальня́ць гл. звольніць.


зваля́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -я́ецца; зак.

Застаўшыся нявыкарыстаным, прыйсці ў непрыгоднасць. Кофта так і звалялася.


звана́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Той, хто звоніць у царкоўныя званы.

|| прым. звана́рскі, -ая, -ае.


званітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; безас.; зак., каго.

Пра рвоту ў каго-н. Хворага званітавала.


звані́ца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Вежа са званамі пры царкве. Глядзець са сваёй званіцы на што-н. (са свайго, абмежаванага пункту гледжання; разм.).

|| прым. звані́чны, -ая, -ае.


звані́ць, званю́, зво́ніш, зво́ніць; незак.

1. Утвараць гукі пры дапамозе звона, званка.

2. каму. Выклікаць званком тэлефоннага апарата для размовы па тэлефоне. З. па тэлефоне.

3. перан., пра каго-што, аб кім-чым і з дадан. Разносіць чуткі, плёткі, учыняць шум (разм.). Нечага пра гэта ўсюды з.

Званіць у званы (разм.) — усюды расказваць пра што-н.

|| зак. пазвані́ць, -ваню́, -во́ніш, -во́ніць (да 1 і 2 знач.).


званко́вы¹ гл. званок.


званко́вы² гл. звонкі².


зва́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Афіцыйна прысвоенае найменне, якое вызначае ступень заслуг, службовага становішча, кваліфікацыі ў галіне якой-н. дзейнасці. Воінскія званні. Вучонае з.

2. Ганаровае найменне як адна з форм узнагароды і заахвочвання для далейшых поспехаў дзеячаў працы, навукі, культуры і інш. З. Героя Сацыялістычнай Працы. З. народнага артыста Беларусі.

3. У дарэвалюцыйнай Расіі — аднесенасць да якой-н. грамадскай групы са спадчыннымі правамі і абавязкамі; саслоўе. Ён з духоўнага звання. Купецкае з.

4. У дарэвалюцыйнай Расіі — узаконенае абазначэнне службовага становішча па табелі аб рангах; чын. Быў калежскім асэсарам. Ён меў з. камер-юнкера.

Адно званне (разм.) — пра тое, што не адпавядае свайму найменню. Адно з., што горад, а на самай справе — пасёлак.

Ані звання каго-чаго (разм.) — і ў паміне няма.


звано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

1. Невялікі звон (у 1 знач.), а таксама прыстасаванне для гукавых сігналаў. Дзвярны з. Электрычны з.

2. Гук, гукавы сігнал, утвораны такім звонам ці спецыяльным прыстасаваннем. Прагучаў з. Тэлефонны з. Заняткі пачынаюцца па званку.

|| памянш. звано́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (да 1 знач.).

|| прым. званко́вы, -ая, -ае.


званчэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -э́е; незак.

Станавіцца званчэйшым. Голас званчэе.

|| зак. пазванчэ́ць, -э́е.


зва́ны, -ая, -ае.

1. Які атрымаў запрашэнне. З. госць.

2. З запрошанымі гасцямі. З. абед.

Так званыужыв. для выражэння ўмоўнага значэння, іранічных або адмоўных адносін да каго-, чаго-н. Вунь яны, вашы так званыя спецыялісты.


зваражы́ць гл. варажыць.


зварача́цца гл. звярнуцца.


зварача́ць гл. звярнуць.


зва́рачны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да зваркі металу. Зварачныя работы. З. цэх.


зва́рка гл. зварыць.


зварны́, -а́я, -о́е.

Які атрымліваецца шляхам зваркі. Зварныя трубы.


зваро́т, -у, М -ро́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Вяртанне адкуль-н. назад, на ранейшае месца. З. на радзіму. Па звароце ў Мінск.

2. Заклік, выступленне, звернутае да каго-н. З. дэпутатаў да народа.

3. У граматыцы: група слоў, якія ўтвараюць пэўнае адзінства, слоўны выраз. Дзеепрыслоўны з.


зваро́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

У граматыцы: слова ці група слоў, якімі называюць таго, да каго звяртаюцца. Выдзеліць коскамі з.


зваро́тны, -ая, -ае.

1. Які вядзе назад (пра шлях, дарогу). З. шлях.

2. Які аднаўляецца, часам узнікае зноў. З. тыф.

3. У граматыцы: які абазначае адносіны да суб’екта маўлення. З. дзеяслоў.

Зваротны адрас — адрас адпраўшчыка пісьма, пасылкі і пад.


зваро́чвацца гл. звярнуцца.


зваро́чваць гл. звярнуць.


зварухну́цца гл. варушыцца.


зварухну́ць гл. варушыць.


зва́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы па зварцы металаў.

|| ж. зва́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


звары́цца, -ару́ся, -а́рышся, -а́рыцца; зак.

1. гл. варыцца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Злучыцца шляхам зваркі.

|| незак. зва́рвацца, -аецца (да 2 знач).


звары́ць, -ару́, -а́рыш, -а́рыць; -а́раны; зак.

1. гл. варыць.

2. што. Злучыць, запаўняючы прамежкі расплаўленым металам ці сціскаючы, скоўваючы ў распаленым выглядзе. З. секцыі трубаправода.

|| незак. зва́рваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач).

|| наз. зва́рка, -і, ДМ -рцы, ж. (да 2 знач.). Газавая з. Аўтагенная з.


звар’яце́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў розум, псіхічна хворы. З. чалавек. Крычыць нібы з.

2. Безразважны, раз’юшаны (разм.). З. ад злосці, ён біў посуд.

|| наз. звар’яце́ласць, -і, ж. (да 2 знач.; разм.).


звар’яце́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак.

1. Захварэць на псіхічнае расстройства.

2. Страціць развагу, раз’юшыцца (разм.).


звастры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., зво́стрыцца; зак.

Стаць вельмі тонкім, вузкім ад вастрэння або доўгага ўжывання. Нож звастрыўся.

|| незак. зво́стрывацца, -аецца.


звастры́ць, звастру́, зво́стрыш, зво́стрыць; зво́страны; зак., што.

1. Зрэзаць, знішчыць няроўнасці тачыльным інструментам. З. няроўнасці на лязе.

2. Пра нож і іншую прыладу: зрабіць тонкім, вузкім ад доўгага ўжывання.

|| незак. зво́стрываць, -аю, -аеш, -ае.


зва́цца, заву́ся, заве́шся, заве́цца; завёмся, завяце́ся, заву́цца; заві́ся; незак.

Насіць імя, называцца. Гэты курорт завецца Сочы. Каб людзьмі з., трэба людзьмі быць (прыказка).


зваць, заву́, заве́ш, заве́; завём, завяце́, заву́ць; зваў, зва́ла; заві́; зва́ны; незак., каго (што).

1. Голасам, сігналам прасіць наблізіцца. З. на дапамогу.

2. Запрашаць куды-н. З. у госці.

3. кім. Называць. Яго звалі Міхасём.

|| зак. пазва́ць, -заву́, -заве́ш, -заве́; -завём, -завяце́, -заву́ць; -зва́ў, -зва́ла; -заві́; -зва́ны (да 1 і 2 знач.).


зве́даць, -аю, -аеш, -ае; зак., што.

1. Атрымаць звесткі аб чым-н., пазнаць што-н. З. невядомае.

2. Спазнаць на вопыце, перажыць. З. многа гора.

|| незак. зве́дваць, -аю, -аеш, -ае.


зве́зці, звязу́, звязе́ш, звязе́; звязём, звезяце́, звязу́ць; звёз, зве́зла; звязі́; зве́зены; зак., каго-што.

1. Возячы, даставіць куды-н., перавезці (пра ўсё, многае). З. каменне ў кучу. З. хлеб з поля.

2. Везучы, перамясціць зверху ўніз. З. воз з гары.

3. Ад’язджаючы, непрыметна ўзяць з сабой і адвезці куды-н. Паехаў і кнігу звёз.

|| незак. зво́зіць, зво́жу, зво́зіш, зво́зіць.

|| наз. звоз, -у, м. (да 1 і 2 знач.).


звекава́ць, звяку́ю, звяку́еш, звяку́е; звяку́й; звекава́ны; зак.

Пражыць век дзе-н., у якім-н. стане. Ён так і звекаваў бабылём.


зве́ку, прысл.

З даўніх часоў, спрадвеку. Ён з. глухі.


звелікаду́шнічаць гл. велікадушнічаць.


звеннявы́, -а́я, -о́е.

1. гл. звяно.

2. у знач. наз. звеннявы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х, м. Кіраўнік звяна (у 3 знач.). Нарада звеннявых.

|| ж. звеннява́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х.


звер, -а, мн. звяры́, -о́ў, м.

1. Дзікая, звычайна драпежная жывёліна. Пушны з.

2. перан. Пра вельмі злога, жорсткага чалавека.

|| памянш. звяро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м. (да 1 знач.).

|| зб. звяр’ё, -я́, н.

|| прым. звяры́ны, -ая, -ае. Звярыныя сляды. З. страх (надзвычай моцны). З. арнамент (з адлюстраваннем жывёл).


звера...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да звера, звяроў, такі, як у звера, звяроў, напр.: зверабойны, звералоў, зверападобны;

2) які мае адносіны да зверагадоўлі, напр.: зверагаспадарка, зверапітомнік, звераферма.


зверабо́й¹, -я, мн. -і, -яў, м.

Паляўнічы на звера.

|| прым. зверабо́йны, -ая, -ае. З. промысел.


зверабо́й², -ю, м.

Травяністая лекавая расліна, звычайна з жоўтымі кветкамі. Настойка зверабою.

|| прым. зверабо́йны, -ая, -ае. Сямейства зверабойных (наз.).


зверава́ты, -ая, -ае.

1. Падобны з выгляду на звера.

2. У абыходжанні — грубы, злосны, нелюдзімы. З. чалавек.

|| наз. зверава́тасць, -і, ж.


звераво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па звераводстве; зверагадовец.


звераво́дства, -а, н.

Тое, што і зверагадоўля.

|| прым. звераво́дчы, -ая, -ае.


зверагадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Спецыяліст па зверагадоўлі; зверавод.


зверагадо́ўля, -і, ж.

Прамысловае развядзенне пушных звяроў; звераводства.

|| прым. зверагадо́ўчы, -ая, -ае. Зверагадоўчая ферма.


зверадзі́ць гл. верадзіць.


зверало́ў, -ло́ва, мн. -ло́вы, -ло́ваў, м.

Прамысловы паляўнічы на звяроў.


зверало́ўства, -а, н.

Прамысловае паляванне на звяроў.

|| прым. зверало́ўны, -ая, -ае. З. промысел.


звераня́ і зверанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня звера.


зверападо́бны, -ая, -ае.

Які нагадвае звера, падобны да звера. З. выгляд.

|| наз. зверападо́бнасць, -і, ж.


зверафе́рма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Прадпрыемства па вырошчванні каштоўных звяроў.


зве́ргнуць, -ну, -неш, -не; -ні́; -нуты; зак.

1. каго-што. Сілай пазбавіць улады, скінуць; знішчыць, спыніць існаванне чаго-н. (высок.). З. цара. З. самадзяржаўе.

2. каго і без дап. Нарадзіць заўчасна (пра жывёл; разм.). Карова звергла.

|| незак. звярга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. звяржэ́нне, -я, н. (да 1 знач.)


зве́рскі, -ая, -ае.

1. Уласцівы зверу (у 2 знач.); люты, жорсткі. Зверскае забойства.

2. Вельмі моцны, надзвычайны (разм.). З. апетыт.

|| наз. зве́рства, -а, н. (да 1 знач.).


зве́рства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. гл. зверскі.

2. Зверскі ўчынак, жорсткасць. Фашысцкія зверствы.


зве́рстваваць, -твую, -твуеш, -твуе; -твуй; незак.

Учыняць зверства.


зве́рху, прысл.

1. У напрамку ўніз. З. пасыпалася лісце. Глядзець з. ўніз (таксама перан.: адносіцца да каго-н. з пагардай, высакамерна).

2. З боку вышэйстаячых органаў. Дырэктыва з.

3. Па паверхні, у верхняй частцы чаго-н. Тлушч плавае з. Масла сапсавалася толькі з.


зве́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Работнік па зверцы чаго-н. з чым-н.

|| ж. зве́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


зверына́, -ы́, ж.

1. зб. Звяры. У лесе многа зверыны.

2. м. Вялікі звер (разм.).


зве́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

1. з чым. Зрабіць зверку, праверыць што-н. па якіх-н. крыніцах. З. са слоўнікам.

2. Тое, што і зняверыцца (разм.).

|| незак. звяра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зве́рыць, -ру, -рыш, -рыць; зак., што з чым.

Праверыць, параўнаўшы з чым-н., узятым за ўзор. З. копію з арыгіналам.

|| незак. звяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зве́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.


зве́сіцца, зве́шуся, зве́сішся, зве́сіцца; зак.

1. Перагнуўшыся цераз што-н., нахіліцца ўніз. З. цераз поручні.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Нізка схіліцца, апусціцца. Галіны звесіліся да зямлі.

|| незак. зве́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зве́сіць, зве́шу, зве́сіш, зве́сіць; зве́шаны; зак., што.

Трымаючы ў вісячым стане, апусціць уніз. Вярба звесіла галіны над вадой. Сядзець, звесіўшы ногі (не дастаючы да падлогі, зямлі).

|| незак. зве́шваць, -аю, -аеш, -ае.


зве́сткі, -так, адз. зве́стка, -і, ДМ -тцы, ж.

Даныя, паведамленні пра каго-, што-н. Атрымаць важныя з. З. аб надвор’і.


зве́сці, звяду́, звядзе́ш, звядзе́; звядзём, зведзяце́, звяду́ць; звёў, звяла́, -ло́; звядзі́; зве́дзены; зак.

1. каго (што). Ведучы, спусціць зверху ўніз. З. дзіця з лесвіцы.

2. каго-што. Перавесці, адвесці на другое месца, убок. З. карову з дарогі. З. сур’ёзную размову на жарт (перан.).

3. што. Знішчыць, перавесці; зрасходаваць (звычайна без карысці). З. тараканаў. З. многа лесу (высечы).

4. што. Наблізіць адно да другога, ссунуць, злучыць. З. бровы.

5. каго (што). Сабраць у адно месца, дапамагчы або прымусіць сустрэцца ці сысціся з кім-н. З. дзяцей у зал. З. знаёмых.

6. каго-што ў што. Злучыць у якое-н. новае цэлае. З. даныя ў табліцу.

7. каго (што). Нацкаваўшы аднаго на другога, прымусіць пабіцца, пакусацца. З. сабак. З. спрачальнікаў (перан.).

8. што да чаго або на што. Давесці да чаго-н. нязначнага, малога, нескладанага. З. выдаткі да мінімуму.

9. (1 і 2 ас. не ўжыв.), каго-што. Сагнуць, сцягнуць, скурчыць. Сутарга звяла нагу.

Звесці са свету — загубіць, знішчыць.

Звесці ў рожкі (разм.) — пасварыць каго-н. з кім-н.; стукнуць ілбамі.

|| незак. зво́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць.

|| наз. звядзе́нне, -я, н. (да 1, 2, 4—9 знач.).


зве́сціся, звяду́ся, звядзе́шся, звядзе́цца; звядзёмся, зведзяце́ся, звяду́цца; звёўся, звяла́ся, -ло́ся; звядзі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Перастаць існаваць, знікнуць. Тая парода жывёлы ўжо звялася.

2. Страціць сілы, пахудзець. Звёўся чалавек зусім.

3. да чаго і на што. Скараціўшыся, спрасціўшыся, выразіцца ў чым-н. малым, нескладаным. Справа звялася да дробязей. З. на нішто (страціць усякі сэнс, усякае значэнне).

|| незак. зво́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца.


зве́чара, прысл.

Вечарам, да надыходу ночы.


звечарэ́ць гл. вечарэць.


зве́швацца гл. звесіцца.


зве́шваць гл. звесіць.


зве́яць гл. веяць.


зві́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Хвалістае скрыўленне, выгін. З. ракі. Звіліны мозгу.


зві́лісты, -ая, -ае.

Які мае пакручасты выгляд. Звілістая сцежка.

|| наз. зві́лістасць, -і, ж.


звільгатне́ць гл. вільгатнець.


звіне́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -нім, -ніце́, -ня́ць; -ні́; незак.

Утвараць металічны гук. Звініць званок. Звіняць галасы дзяцей. У вушах звініць (пра звон у вушах).

|| зак. празвіне́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -нім, -ніце́, -ня́ць; -ні́.


звіню́чы, -ая, -ае (разм.).

Звонкі. З. гук.


звіса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Быць апушчаным уніз, знаходзіцца ў вісячым становішчы. Валасы звісалі на лоб.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вісець няроўна, не аблягаючы плячэй, стану (пра вопратку). Адзенне звісае з плячэй.

|| зак. зві́снуць, -ну, -неш, -не; звіс, -сла; -ні.


зві́слы, -ая, -ае.

Які звіс, апусціўся, абвіслы. Звіслыя вусы. Звіслае голле.


звіх, -у, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Тое, што і вывіх. З. нагі.


звіхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Зрушыцца ў суставе. Палец звіхнуўся.

2. Страціць розум, звар’яцець (разм.). Ад такіх перажыванняў можна з.

3. Збіцца з правільнага шляху, з правільных пазіцый.


звіхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., што (разм.).

Тое, што і вывіхнуць. Ён звіхнуў нагу.


зві́цца, саўю́ся, саўе́шся, саўе́цца; саўёмся, саўяце́ся, саўю́цца; звіўся, звіла́ся, -ло́ся; звіся; зак.

Скруціцца ў клубок, кальцо. Змяя звілася ў клубок.

|| незак. звіва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


звіць гл. віць.


звод¹, -у, М -дзе, м. (разм.).

Выміранне, знікненне каго-, чаго-н. Здавалася, што ніколі не будзе зводу такім магутным дрэвам.


звод², -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Зведзеныя ў адно цэлае і размешчаныя ў пэўнай паслядоўнасці звесткі, матэрыялы, тэксты. З. законаў.

2. Выпуклае або крывалінейнае перакрыцце, якое злучае сцены, апоры якога-н. збудавання. Каменны з. Гатычны з.


зво́ддалеку, прысл.

З далёкай адлегласці. Назіраць з. З. ад жыллёвых будынкаў.


зво́ддаль, прысл.

Тое, што і зводдалеку.


зво́дзіцца гл. звесціся.


зво́дзіць гл. звесці.


зво́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Дакумент, запіска, у якой зведзены разам якія-н. звесткі, даныя. Аператыўная з. З. аб ходзе сяўбы. З. надвор’я.


зво́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (пагард.).

Чалавек, які займаецца зводніцтвам.

|| ж. зво́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


зво́дніцтва, -а, н. (пагард.).

1. Карыслівае пасрэдніцтва паміж мужчынам і жанчынай для садзейнічання ўступленню іх у любоўную сувязь.

2. Пляткарства, нагаворы або падбухторванне да якіх-н. дрэнных учынкаў.

|| прым. зво́дніцкі, -ая, -ае.


зво́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (пагард.).

Займацца зводніцтвам.


зво́дны, -ая, -ае.

1. Сабраны з розных месц, састаўлены з чаго-н., з розных частак. Зводная справаздача. З. аркестр.

2. Які даводзіцца каму-н. братам ці сястрой па мачасе або айчыму. З. брат. Зводныя дзеці.


звоз гл. звезці.


зво́зіць гл. звезці.


зво́льніцца, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.

Вызваліцца ад выканання якіх-н. абавязкаў, звязаных з вучобай, службай і пад.; канчаткова пакінуць месца работы. З. з вайсковай службы. З. з працы.

|| незак. звальня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. звальне́нне, -я, н.


зво́льніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго (што).

Вызваліць ад выканання якіх-н. абавязкаў, звязаных з вучобай, службай і пад.; зняць з работы. З. у запас. З. з работы.

|| незак. звальня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. звальне́нне, -я, н.


звон, зво́на і зво́ну, м.

1. -а, мн. званы́, -о́ў. Ударны сігнальны падвясны інструмент (з медзі або меднага сплаву) у форме пустога ўсечанага конуса з падвешаным усярэдзіне ўдарнікам (языком). Царкоўны з. Пажарны з. Званіць ва ўсе званы (таксама перан.: расказваць усім пра што-н.).

2. -у. Гук, які ўтвараецца гэтым інструментам, а таксама металічнымі або шклянымі прадметамі пры ўдары. З. касы. З. шклянак.

3. -у, перан. Погаласкі, плёткі. Нечага было разносіць такі з. па сяле.

|| прым. зво́навы, -ая, -ае.


звонкагало́сы, -ая, -ае.

Са звонкім голасам. Звонкагалосыя дзеці.

|| наз. звонкагало́сасць, -і, ж.


зво́нкі¹, -ая, -ае.

1. Гучны, гулкі. З. голас. Звонкае шкло. Звонкая манета (металічныя грошы).

2. Тое, што і гулкі (у 2 знач.). Звонкае паветра.

Звонкі зычны — які вымаўляецца з удзелам голасу.

|| наз. зво́нкасць, -і, ж.


зво́нкі², -аў, адз. зво́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Картачная масць, якая абазначаецца чырвонымі ромбікамі.

|| прым. званко́вы, -ая, -ае.


зво́нку, прысл.

1. Са знешняга боку. Пачысціць акно з.

2. Знешне, з выгляду (разм.). З. спакойны чалавек.


зво́стрывацца гл. звастрыцца.


зво́стрываць гл. звастрыць.


зву́зіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зіцца; зак.

Стаць вузкім або вузейшым.

|| незак. звужа́цца, -а́ецца і зву́жвацца, -аецца.

|| наз. звужэ́нне, -я, н. і зву́жванне, -я, н.


зву́зіць, зву́жу, зву́зіш, зву́зіць; зву́жаны; зак., што.

Зрабіць вузкім (у 1—3 знач.), вузейшым.

|| незак. звужа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і зву́жваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. звужэ́нне, -я, н. і зву́жванне, -я, н.


звы́клы, -ая, -ае.

1. Які стаў прывычкай. Звыклыя рухі.

2. Які звыкся з чым-н., набыў прывычку рабіць што-н. З. да частых пераездаў.

|| наз. звы́класць, -і, ж.


звы́кнуцца, -нуся, -нешся, -нецца; звы́кся, -клася; -ніся; зак., з кім-чым і без дап.

Прывыкнуць да каго-, чаго-н. З. з такой думкай.

|| незак. звыка́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. звыка́нне, -я, н.


звычаёвы, -ая, -ае (спец.).

Устаноўлены звычаем, а не законам. Звычаёвае права.


звы́чай, -ю, мн. -і, -яў, м.

1. Агульнапрыняты парадак, правілы, што даўно ўкараніліся ў быце народа або ў пэўнай грамадскай групе. Спрадвечны з. Гарадскія звычаі.

2. Прывычны спосаб дзеяння, прывычка. Маю з. пасля абеду пашпацыраваць.


звыча́йна, прысл.

Часцей за ўсё, пастаянна, па ўсталяванай звычцы. Як з. Такія вечары з. праходзяць весела.


звыча́йны, -ая, -ае.

Пастаянны, прывычны. Звычайная з’ява. З. працоўны дзень.

|| наз. звыча́йнасць, -і, ж.


звы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Павадка, прывычка. Ведаць звычкі звера.

2. Звычай, традыцыя (разм.). Мясцовая з.


звы́чны, -ая, -ае.

1. Добра знаёмы, прывычны. З. занятак.

2. Тое, што і звыклы (у 2 знач.).

|| наз. звы́чнасць, -і, ж.


звыш, прыназ. з Р.

Ужыв. пры абазначэнні перавышэння якой-н. меры. З. плана. З. ста чалавек.


звыш...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае перавышэнне якой-н. меры, мяжы, самую высокую ступень чаго-н., напр.: звышкамплектны, звышметкі, звыштрывалы.


звышгукавы́, -а́я, -о́е.

Які перавышае скорасць гуку. Звышгукавая скорасць. З. самалёт.


звышнатура́льны, -ая, -ае.

1. У містычным уяўленні: які не тлумачыцца натуральным чынам; дзівосны. Звышнатуральныя сілы.

2. Які перавышае звычайную меру чаго-н.; незвычайны (разм.). Звышнатуральная хуткасць.

|| наз. звышнатура́льнасць, -і, ж.


звышно́вы, -ая, -ае.

У выразе: звышновая зорка (спец.) — зорка, якая дае раптоўную ўспышку з надзвычай яркім бляскам.


звышпла́навы, -ая, -ае.

Зроблены, выраблены звыш плана. Звышпланавыя пастаўкі.


звышпрыбы́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

Прыбытак, які перавышае сярэдні прыбытак. З. манаполіі.


звыштэрміно́вы, -ая, -ае.

1. Які прадаўжаецца звыш вызначанага тэрміну. Звыштэрміновая служба.

2. у знач. наз. звыштэрміно́вы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Той, хто добраахвотна застаўся на вайсковай службе пасля адбыцця абавязковага тэрміну.


звышуро́чны, -ая, -ае.

1. Які праводзіцца звыш устаноўленага рабочага часу. Звышурочная работа.

2. у знач. наз. звышуро́чныя, -ых. Плата за звышурочную работу. Атрымаць звышурочныя.


звышчалаве́к, -а, мн. звышчалаве́кі, -аў, м.

У некаторых філасофскіх вучэннях: моцная асоба, чые воля, жаданні і ўчынкі не падпарадкоўваюцца ніякім абмежаванням.


звя́га, -і, ДМ звя́зе, ж. (разм.).

1. Надакучлівы брэх (сабакі). Воўк сабакі не баіцца, але звягі не любіць (прыказка).

2. Назойлівае прыставанне з просьбамі, напамінамі, патрабаваннямі.


звя́гаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Надакучліва гаўкаць (пра сабаку).

2. Назойліва прасіць, напамінаць, патрабаваць.


звяглі́вы, -ая, -ае (разм.).

1. Вісклівы (пра сабаку).

2. Які дакучае назойлівымі просьбамі, напамінаннямі, патрабаваннямі.

|| наз. звяглі́васць, -і, ж.


звядзе́нне гл. звесці.


звя́зак, -зка, мн. -зкі, -зкаў, м.

Тое, што і звязка (у 1 знач.). З. ключоў.


звя́заны, -ая, -ае.

1. Пазбаўлены свабоды, лёгкасці. Звязаныя рухі.

2. Такі, праяўленне якога абумоўлена чым-н. (спец.). Звязаныя хістанні.

|| наз. звя́занасць, -і, ж.


звяза́цца, звяжу́ся, звя́жашся, звя́жацца; звяжы́ся; зак.

1. з кім-чым. Устанавіць сувязь, зносіны з кім-, чым-н. З. па тэлефоне.

2. з кім-чым. Устанавіць якія-н. (пераважна заганныя) адносіны з кім-н. З. з нягоднікам.

3. з чым. Узяцца за што-н. (цяжкае або заганнае). З. з непасільнай працай.

|| незак. звя́звацца, -аюся, -аешся, -аецца. Не трэба з забіякамі з.


звяза́ць, звяжу́, звя́жаш, звя́жа; звяжы́; звя́заны; зак.

1. гл. вязаць.

2. што. Завязваючы, злучыць адно з адным. З. канцы вяровак. З. платы. З. сноп. Двух слоў не звяжа (перан.: дрэнна перадае свае думкі).

3. каго-што. Злучыць, устанавіць сувязь, зносіны, блізкасць, агульнасць паміж кім-, чым-н. З. партызан з падполлем. З. свой лёс з кім-н. Сябры звязаны на ўсё жыццё. З. вёску тэлефоннай сувяззю з райцэнтрам.

4. толькі дзеепрым. зал. прош., з чым. Пра дзеянне, якое цягне за сабой што-н., звязана з чым-н. Паездка звязана са значнымі расходамі.

5. толькі дзеепрым. зал. прош., з кім-чым. Пра тое, што з’яўляецца блізкім каму-, чаму-н., непасрэдна адносіцца да каго-, чаго-н. Беражом усё, што звязана з яго памяццю. Асабістыя інтарэсы звязаны з грамадскімі.

6. што з чым. Устанавіць, адкрыць сувязі, залежнасць паміж чым-н. З. адну з’яву з другой.

7. каго-што. Пазбавіць свабоды дзеянняў, дзейнасці, абмежаваць чым-н. З. каго-н. па руках і нагах (пазбавіць свабоды ўчынкаў). З. ініцыятыву мас. З. сябе абяцаннем.

8. што. Змацаваць вяжучым рэчывам ці пры дапамозе рубкі (спец.). З. гальку вапнай. З. кроквы.

|| незак. звя́зваць, -аю, -аеш, -ае (да 2, 3, 6—8 знач.).


звя́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

1. Некалькі аднародных прадметаў, звязаных разам. З. ключоў. З. кніг.

2. Сухажылле, якое змацоўвае асобныя часткі шкілета, асобныя органы цела. Расцяжэнне звязак. Галасавыя звязкі.

3. У граматыцы: дапаможнае слова, якое ўтварае частку выказніка.

|| прым. звя́зачны, -ая, -ае (да 3 знач.) і звя́зкавы, -ая, -ае (да 2 знач.).


звя́зны, -ая, -ае.

Добра і паслядоўна выказаны, лагічна стройны. Звязнае выступленне. Адказаць звязна (прысл.).

|| наз. звя́знасць, -і, ж.


звя́лы, -ая, -ае.

Які звяў, завялы. Звялыя кветкі.


звяно́, -а́, мн. звёны і (з ліч. 2, 3, 4) звяны́, звёнаў, н.

1. Кольца, якое з’яўляецца састаўной часткай ланцуга.

2. перан. Састаўная частка чаго-н., якога-н. цэлага. Асноўнае з. вытворчасці.

3. Невялікая арганізацыйная ячэйка або воінскае падраздзяленне. Піянерскае з. Паляводчае з. З. самалётаў.

|| прым. звеннявы́, -а́я, -о́е (да 3 знач.).


звя́нуць гл. вянуць.


звянча́цца гл. вянчацца.


звянча́ць гл. вянчаць.


звяра́цца гл. зверыцца.


звяра́ць гл. зверыць.


звярга́ць гл. звергнуць.


звяр’ё гл. звер.


звяржэ́нне гл. звергнуць.


звярзці́ гл. вярзці.


звярзці́ся гл. вярзціся.


звярну́цца, звярну́ся, зве́рнешся, зве́рнецца; звярні́ся; зак.

1. З’ездзіць, схадзіць туды і назад. Вазакі звярнуліся за дзень па тры разы.

2. да чаго. Накіраваць сваю дзейнасць на што-н., узяцца за што-н. або накіраваць паўторна сваю ўвагу на каго-, што-н. З. да вывучэння старажытных помнікаў. З. да перапыненай гутаркі.

3. Накіравацца да каго-н. з просьбай, па дапамогу і пад. або адрасавацца да каго-н. з якімі-н. словамі, з прамовай. З. да ўрача. З. з прапановай да старшыні.

|| незак. звярта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 2 і 3 знач.), зваро́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 і 3 знач.) і зварача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (разм.).


звярну́ць, звярну́, зве́рнеш, зве́рне; звярні́; зве́рнуты; зак.

1. Памяняць напрамак руху. З. у завулак. З. гутарку ўбок (перан.).

2. каго-што. Накіраваць у які-н. бок ад дарогі (каня, машыну і пад.). З. машыну з дарогі.

3. каго-што. Варочаючы, зрушыць з месца (разм.). З. вялікі камень. Горы з. (перан.: зрабіць вельмі многа).

4. што. Пералажыць, зваліць (віну, правіннасць і пад.) на другога (разм.). З. усё на невінаватага.

5. што. Схіліць, павярнуць набок, убок (разм.). З. галаву набок.

6. што. Неакуратна скідаць, зваліць у адно месца многія прадметы (разм.). З. усё ў кучу.

Звярнуць на сябе ўвагу — вызначыцца чым-н., зацікавіць сабой.

Звярнуць увагу каго на каго-што — паказаць каму-н. на каго-, што-н., прымусіць заўважыць.

Звярнуць увагу на каго-што — заўважыць каго-, што-н., зацікавіцца кім-, чым-н., улічыць што-н.

|| незак. звярта́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 5 знач.), зваро́чваць, -аю, -аеш, -ае (да 1—4 і 6 знач.) і зварача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 1—5 знач.).


звяро́к гл. звер.


звярста́ць гл. вярстаць.


звяру́га, -і, М -ру́зе, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Вялікі страшны звер.

2. Тое, што і звер (у 2 знач.).


звяры́на, -ы, ж. (разм.).

Вялікі звер; звяруга.


звяры́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Прыстасаванае месца, дзе трымаюць звяроў для паказу. Перасоўны з.


звяры́ны, -ая, -ае.

1. гл. звер.

2. перан. Вельмі моцны (пра што-н. цяжкае або жорсткае, лютае). Звярыная нянавісць.


звярэ́дзіць гл. вярэдзіць.


звярэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; незак.

Даходзіць да шаленства, станавіцца зверам (у 2 знач.). З набліжэннем нашых войск акупанты звярэлі.

|| зак. азвярэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; наз. азвярэ́нне, -я, н.


згаблява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак., што.

Габлюючы, зняць, счысціць. З. няроўнасці.

|| незак. згаблёўваць, -аю, -аеш, -ае.


згавары́цца, -вару́ся, -во́рышся, -во́рыцца; зак., з кім.

1. Дамовіцца адносна якіх-н. дзеянняў. З. пайсці ў ягады.

2. Дасягнуць узаемнага разумення, пагаднення ў размове. З табой не згаворышся.

|| незак. згаво́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


згаво́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Узаемная дамоўленасць, узаемнае пагадненне. Усе сабраліся на мітынг без згавору.


згаво́рлівы, -ая, -ае.

Такі, з якім лёгка згаварыцца (у 2 знач.). З. чалавек.

|| наз. згаво́рлівасць, -і, ж.


згадзі́цца¹, згаджу́ся, зго́дзішся, зго́дзіцца; зак.

1. на што і з інф. Даць згоду (у 1 знач.) на што-н. З. ехаць у камандзіроўку.

2. з кім-чым. Выказаць, пацвердзіць сваю згоду (у 2 знач.) з кім-, чым-н. З. з думкай таварыша.

|| незак. згаджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


згадзі́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., зго́дзіцца; зак.

Аказацца прыгодным, спатрэбіцца. Што ў лесе родзіцца, тое ў хаце згодзіцца (з нар.).


згалада́лы, -ая, -ае.

Які доўга цярпеў голад, знясілены ад працяглага галадання. Згаладалыя людзі.


згалада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Нацярпецца голаду. З. за дарогу. З. па добрай кнізе.


згале́лы, -ая, -ае.

1. Голы, апусцелы (пра дрэвы, палі і пад.). Згалелыя нівы.

2. перан. Збяднелы. З. шляхцюк.

|| наз. згале́ласць, -і, ж.


згалі́ць, згалю́, зго́ліш, зго́ліць; зго́лены; зак.

Зрэзаць брытвай. З. вусы.

|| незак. зго́льваць, -аю, -аеш, -ае.


зга́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што (разм.).

Даць ганьбу каму-, чаму-н. Суседка зганіла маю пакупку.


зганьбава́ць гл. ганьбаваць.


зга́ньбіць гл. ганьбіць.


зганя́ць¹ гл. сагнаць.


зганя́ць², -я́ю, -я́еш, -я́е; зак., каго (што) (разм.).

Гонячы, прымусіць пабыць дзе-н. і вярнуцца назад. З. коней на вадапой. З. машыну ў горад.


згарба́ціцца гл. гарбаціцца.


згарба́ціць гл. гарбаціць.


згарну́цца, згарну́ся, зго́рнешся, зго́рнецца; згарні́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Скруціцца трубкай. Ватман згарнуўся ў скрутак.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Загнуўшыся з краёў, закрыцца (пра пялёсткі, лісце).

3. Легчы, сагнуўшыся, скруціцца. З. пад дрэвам і заснуць.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Скараціцца, зменшыцца. Прадпрыемства згарнулася.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра вадкасць: загусцець, утварыўшы камячкі. Кроў згарнулася.

|| незак. зго́ртвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


згарну́ць, згарну́, зго́рнеш, зго́рне; згарні́; зго́рнуты; зак., што.

1. Скруціць, загінаючы краі; зрабіць скручваннем або загарнуць, закрыць. Жанчына згарнула хустку. З. газету.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра расліны: закрыць, сціснуць (пялёсткі, лісце).

3. Зграбаючы, сабраць у адно месца (што-н. сыпкае). З. збожжа ў кучу.

4. перан. Скараціць, зменшыць. З. вытворчасць.

|| незак. зго́ртваць, -аю, -аеш, -ае; наз. зго́ртванне, -я, н.


згарчэ́ць гл. гарчэць.


згарэ́лы, -ая, -ае.

Які згарэў, спалены. Згарэлая салома.


згарэ́ць гл. гарэць.


згаса́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́е; незак.

Тое, што і гаснуць. Агонь згасае. Сілы згасаюць (перан.).


зга́слы, -ая, -ае.

Які згас; пагаслы. Згаслае вогнішча.


зга́снуць гл. гаснуць.


згатава́цца гл. гатавацца.


згатава́ць гл. гатаваць.


згвалтава́ць гл. гвалтаваць.


згва́лціць гл. гвалціць.


згіб, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Дугападобнае скрыўленне. З. ракі.

2. Месца, па якім што-н. сагнута або згібаецца. Лакцявы з.


згіна́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Тое, што і гнуцца.


згіна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

Тое, што і гнуць (у 1 і 2 знач.).


згі́нуць, -ну, -неш, -не; згінь; зак.

Знікнуць, прапасці. Згінь з маіх вачэй!


згла́дзіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -іцца; зак.

1. Выраўнавацца, знікнуць пасля разгладжвання. Няроўнасць згладзілася.

2. перан. Стаць менш прыметным, змякчыцца. Першае ўражанне згладзілася.

|| незак. згла́джвацца, -аецца.


згла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

1. Выраўнаваць, знікнуць, разгладжваючы, раўнуючы. З. няроўнасці. З. шурпатасць.

2. перан. Зрабіць менш прыметным, змякчыць. З. супярэчнасці.

Згладзіць вострыя вуглы (кніжн.) — змякчыць вастрыню супярэчнасцей.

|| незак. згла́джваць, -аю, -аеш, -ае.


згле́дзець, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго-што (разм.).

Угледзець, убачыць; заўважыць. Я і не згледзеў, як сцямнела.

Як вокам згледзець — як вокам ахапіць.


зглумі́цца гл. глуміцца.


зглумі́ць гл. глуміць.


згнаі́ць гл. гнаіць.


згніва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Гнісці, падвяргацца гніенню.


згні́лы, -ая, -ае (разм.).

Які згніў. Згнілае дрэва.


згні́сці гл. гнісці.


згні́ць гл. гнісці.


зго́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Станоўчы адказ, дазвол на што-н. Даць згоду на што-н. З чыёй-н. згоды. Маўчанне — знак згоды (прыказка).

2. Аднадумнасць, агульнасць пунктаў гледжання. Прыйсці да згоды.

3. Сяброўскія адносіны, аднадушнасць. Жыць у згодзе.

4. безас., у знач. вык. Дамовіліся, пярэчанняў няма. Ну, што, з.? Едзем разам?

У згодзе з чым (кніжн.) — тое, што і ў адпаведнасці з чым-н. Дзейнічаць у згодзе з прынятым рашэннем.


зго́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (пагард.).

Той, хто праводзіць згодніцкую палітыку з кім-н.

|| прым. зго́дніцкі, -ая, -ае.


зго́дніцтва, -а, н. (пагард.).

Дзейнасць, палітыка згодніка.


зго́дны, -ая, -ае; -дзен, -дна.

1. на што. Які выражае, дае згоду на што-н. З. на ўсе ўмовы.

2. з кім-чым. Які прытрымліваецца з кім-н. адной думкі, адных поглядаў. Я з ім не згодзен.

3. Які супадае з чым-н., падобны. Сведкі далі згодныя паказанні.

4. Дружны, аднадушны. Згоднае жыццё. Жылі яны згодна (прысл.).

5. Стройны, гарманічны. Згодныя спевы.

Згодна з чым, прыназ. з Т — у адпаведнасці з чым-н. Згодна з законам.

|| наз. зго́днасць, -і, ж. (да 4 і 5 знач.).


зго́льваць гл. згаліць.


згон гл. сагнаць.


зго́нка гл. сагнаць.


зго́рбіцца гл. горбіцца.


зго́рбіць гл. горбіць.


зго́рклы, -ая, -ае.

Які згорк, прагорклы. З. тварог.


зго́ркнуць гл. горкнуць.


зго́ртванне гл. згарнуць.


зго́ртвацца гл. згарнуцца.


зго́ртваць гл. згарнуць.


зграба́ць гл. згрэбці.


згра́бны, -ая, -ае.

1. Прыгожа і правільна складзены, добрага целаскладу. Зграбная дзяўчына.

2. Грацыёзны ў рухах. Зграбная паходка.

|| наз. згра́бнасць, -і, ж.


згра́я, -і, мн. -і, -яў, ж. (разм.).

1. Гайня сабак, ваўкоў і пад.

2. перан. Банда, шайка (пагард.). Зладзейская з.


згрува́сціць гл. грувасціць.


згру́дзіцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіцца; зак. (разм.).

Сабрацца гуртам; стоўпіцца. З. каля стала.

|| незак. згру́джвацца, -аецца.


згру́дзіць, -у́джу, -у́дзіш, -у́дзіць; -у́джаны; зак., што (разм.).

Сабраць, скідаць у кучу. З. кнігі ў шафу.

|| незак. згру́джваць, -аю, -аеш, -ае.


згрузі́ць, -ужу́, -у́зіш, -у́зіць; -у́жаны; зак., што.

Зняць які-н. груз з чаго-н. З. мяхі з бульбай з воза.

|| незак. згружа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


згрупава́цца гл. групавацца.


згрупава́ць гл. групаваць.


згрызо́та, -ы, ДМ -зо́це, ж. (разм.).

1. Спрэчкі, звадкі, грызня.

2. Душэўныя мукі, перажыванні, смутак.


згры́зці, -зу́, -зе́ш, -зе́; -зём, -зяце́, -зу́ць; згры́з, -зла; згры́зены; зак.

1. што. З’есці грызучы. З. сухар.

2. што. Сапсаваць грызучы. З. аловак.

3. перан., каго (што). Змучыць (пра гора, сумненне і пад.).

|| незак. згрыза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


згрэ́бці, зграбу́, зграбе́ш, зграбе́; зграбём, зграбяце́, зграбу́ць; згроб, згрэ́бла; зграбі́; згрэ́бены; зак.

1. што. Грабучы, сабраць у адно месца (што-н. сыпкае, рассыпістае). З. сена. З. вуголле ў кучу.

2. што. Грабучы, скінуць. З. снег з даху.

3. каго-што. Хуткім махам, рухам узяць што-н. або з сілай схапіць, абхапіць каго-н. (разм.). З. ў ахапак.

|| незак. зграба́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


згу́ба, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (разм.).

1. Смерць, гібель, знішчэнне. Берагчы лес ад згубы.

2. Тое, што з’яўляецца прычынай гібелі ці няшчасця для каго-, чаго-н. Марозы — з. для кветак.

3. Тое, што згублена, страчана. Знайсці сваю згубу.


згубі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто губіць, загубіў каго-, што-н. Жукі-караеды — згубіцелі лесу.

|| ж. згубі́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.

|| прым. згубі́цельскі, -ая, -ае.


згубі́цца гл. губляцца.


згубі́ць гл. губляць.


згу́бны, -ая, -ае.

Які вядзе да згубы, пагібельны. З. агонь артылерыі.

|| наз. згу́бнасць, -і, ж.


згуля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак.

Дасягнуць зладжаных дзеянняў у сумеснай гульні. Футбольная каманда згулялася.

|| незак. згу́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


згуля́ць гл. гуляць.


згуртава́ны, -ая, -ае.

Дружны, аднадушны, арганізаваны. З. калектыў.

|| наз. згуртава́насць, -і, ж.


згуртава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ту́ецца; зак.

1. Сабрацца ў гурт. Каля дрэва згуртавалася цэлая грамада людзей.

2. перан. Дасягнуць аднадушнасці ў поглядах, дзеяннях. З. вакол думкі вучоных.

|| незак. згурто́ўвацца, -аецца; наз. згурто́ўванне, -я, н.

|| наз. згуртава́нне, -я, н. (да 2 знач.).


згуртава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак.

1. каго. Аб’яднаць, наблізіўшы аднаго да другога. З. жывёлу.

2. перан., каго (што). Дабіўшыся адзінства, згуртаванасці, аб’яднаць. З. брыгаду.

|| незак. згурто́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. згуртава́нне, -я, н. (да 2 знач.).


згу́снуць, -сне; згус, -сла; зак. (разм.).

Згусціцца, загусцець. Кісель згус.


згу́стак, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

Камячок, які ўтварыўся пры загусценні вадкасці. З. крыві. З. энергіі (перан.: пра вельмі энергічнага чалавека).

|| прым. згу́сткавы, -ая, -ае.


згусці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́цца; зак.

Стаць густым ці больш густым. Цеста згусцілася. Хмары згусціліся.

|| незак. згушча́цца, -а́ецца.

|| наз. згушчэ́нне, -я, н.


згусці́ць, згушчу́, згу́сціш, згу́сціць; згу́шчаны; зак., што.

Зрабіць густым або больш густым. З. малако. З. фарбы (перан.: у вусным апавяданні, адлюстраванні перабольшыць што-н. дрэннае, змрочнае і пад.).

|| незак. згушча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. згушчэ́нне, -я, н.


здабыва́ць гл. здабыць.


здабы́так, -тку, мн. -ткі, -ткаў, м.

1. Маёмасць, уласнасць; тое, што непадзельна стала чыім-н. набыткам. Сялянскія здабыткі. Творчасць Янкі Купалы стала здабыткам сусветнай культуры.

2. Дасягненні ў развіцці чаго-н. Мастацкія здабыткі.

3. Здабытая рэч, прадмет і пад. Паляўнічы з.

4. Вынік множання.


здабы́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто займаецца здабычай чаго-н. З. нафты.

2. Чалавек, які здабывае сродкі на жыццё (разм.).

|| ж. здабы́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. здабы́тчыцкі, -ая, -ае.


здабы́ць, -бу́ду, -бу́дзеш, -бу́дзе; -бу́дзь; -бы́ты; зак., што.

1. Дастаць, набыць. З. цяслярны інструмент. З. каштоўныя звесткі.

2. Дастаць з нетраў зямлі. З. каменны вугаль. З. нафту.

3. перан. Дабіцца чаго-н. шляхам барацьбы, настойлівасці, працы і пад. З. славу. З. перамогу ў баях.

Здабыць корань — у матэматыцы: выканаць дзеянне, адваротнае ўзвядзенню ў ступень. З. корань з ліку.

|| незак. здабыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. здабы́ча, -ы, ж. Адправіцца на здабычу (на паляванне, на промысел).


здабы́ча, -ы, ж.

1. гл. здабыць.

2. Тое, што здабыта, набыта.


здабы́члівы, -ая, -ае (разм.).

Удачлівы ў здабычы. З. рыбалоў.

|| наз. здабы́члівасць, -і, ж.


здавальне́нне, -я, н.

Тое, што і задавальненне.


здавальня́цца гл. здаволіцца.


здавальня́ць гл. здаволіць.


здавальня́ючы, -ая, -ае.

1. Даволі добры, які задавальняе пэўныя запатрабаванні. З. адказ. Работа выканана здавальняюча (прысл.).

2. у знач. наз. здавальня́юча, нескл., н. Адзнака, якая абазначае самую нізкую станоўчую ацэнку ведаў. Здаць экзамен на здавальняюча.


здава́цца¹ гл. здацца¹.


здава́цца², здаю́ся, здае́шся, здае́цца; здаёмся, здаяце́ся, здаю́цца; незак.

1. гл. здацца².

2. у знач. пабочн. сл. здаёцца, здава́лася. Як быццам, нібыта, відаць. Здаецца, Вас, калега, можна павіншаваць. Гэтаму дажджу, здавалася, не будзе канца.


здава́ць гл. здаць.


здаво́лены, -ая, -ае.

Тое, што і задаволены.

|| наз. здаво́ленасць, -і, ж.


здаво́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак., чым (разм.).

Тое, што і задаволіцца.

|| незак. здавальня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца і здаво́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.


здаво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; здаво́ль; -лены; зак. (разм.).

Тое, што і задаволіць.

|| незак. здавальня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і здаво́льваць, -аю, -аеш, -ае.


здагада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Зразумець, прыйсці да правільнай думкі.

|| незак. здага́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


здага́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Меркаванне, заснаванае на верагоднасці, магчымасці чаго-н. Ваша з. правільная: так і было.

2. Кемлівасць, здольнасць улоўліваць сутнасць справы (разм.). У гэтай справе патрэбна з.


здага́длівы, -ая, -ае.

Кемлівы, які лёгка знаходзіць правільнае рашэнне. Здагадлівае дзіця.

|| наз. здага́длівасць, -і, ж.


здалёк і здалёку, прысл.

З далёкай адлегласці ці з аддаленага месца, далёкай мясцовасці. Вёска відаць з. Пачаць размову з. (перан.: не прыступаючы адразу да сутнасці справы).


здань, -і, мн. -і, -ей, ж.

Вобраз каго-, чаго-н., які ўзнікае ва ўяўленні; прывід; тое, што здаецца. Начныя здані. Перажытае чаргавалася з нейкімі зданямі.


здараве́нны, -ая, -ае (разм.).

1. Высокага росту і моцнага целаскладу. З. мужчына.

2. Вельмі вялікі, велізарны (пра рэчы, прадметы). Здаравеннае палена.


здараве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Станавіцца здаравейшым.

|| зак. паздараве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


здараві́ла, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -віл (разм.).

Тое, што і здаравяка.


здаравя́ка, -і, мн. -і, -аў, м. і здаравя́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Чалавек моцнага целаскладу і вялікай фізічнай сілы.

|| ж. здаравя́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


здаро́вы, -ая, -ае.

1. Які мае добрае здароўе, не хворы. Здаровае дзіця. З. арганізм.

2. Які выражае здароўе, уласцівы здароваму чалавеку. З. выгляд. З. смех.

3. Карысны для здароўя. Здаровае надвор’е. Здаровае харчаванне.

4. перан. Карысны, правільны. Здаровая ідэя. З. быт.

5. Моцнага целаскладу, дужы (разм.). З. хлопец.

6. Вялікі, моцны (пра з’явы, прадметы; разм.). З. мароз. З. кавалак жалеза.

7. у знач выкл. здаро́ў (здаро́ва)! Ужыв. як прывітанне пры сустрэчы (разм.).

Будзь (або бывай) здароў — развітальнае пажаданне заставацца здаровым.


здаро́жаны, -ая, -ае.

1. Стомлены, змучаны дарогай, у дарозе. З. конь.

2. Які выражае стомленасць дарогай. З. выгляд.

|| наз. здаро́жанасць, -і, ж.


здаро́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; зак.

Стаміцца, змучыцца ў дарозе.

|| незак. здаро́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


здаро́ўе, -я, н.

1. Правільная, нармальная дзейнасць арганізма. Берагчы з. Адбіцца на здароўі. Стан здароўя.

2. Той або іншы стан арганізма. Моцнае, слабае з. Як з.? За ваша з. (зварот да таго, за каго паднімаюць тост). На з. (выраз добрага пажадання ў знач. калі ласка).

|| памянш.ласк. здаро́ўечка, -а, н. Добрага Вам здароўечка (пажаданне пры развітанні або прывітанне пры сустрэчы).


здаро́ўкацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Вітаць адзін аднаго пры сустрэчы. З. за руку.

|| зак. паздаро́ўкацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. здаро́ўканне, -я, н.


зда́рыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ыцца; зак.

1. Адбыцца, стацца. Што здарылася?

2. безас., з інф. Выпасці на чыю-н. долю. Здарылася заначаваць аднойчы ў лесе.

3. Нечакана з’явіцца, трапіцца (разм.). Здарылася падарожная машына.

|| незак. здара́цца, -а́ецца.


здарэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Нечаканы выпадак у жыцці. Цікавае з.

2. Якая-н. незвычайная падзея. Вулічнае з.


зда́тачны, -ая, -ае (афіц.).

Такі, дзе і на якім праводзіцца здача, перадача чаго-н. З. пункт. Здатачная квітанцыя.


зда́тны, -ая, -ае.

1. Здольны на што-н., схільны да чаго-н., умелы. З. да навукі. Паказаць, хто на што з.

2. Зручны, прыгодны для чаго-н. Месца для начлегу выбралі здатнае.

|| наз. зда́тнасць, -і, ж.


зда́тчык, -а, мн. -і. -аў, м. (афіц.).

Асоба, якая ажыццяўляе здачу прадукцыі, маёмасці. З. збожжа. З. рэчаў на камісію.

|| ж. зда́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


здаўме́цца, -е́юся, -е́ешся, -е́ецца; зак. (разм.).

Дадумацца да чаго-н., здагадацца пра што-н. 3., у чым справа.


здаўна́, прысл.

З даўніх часоў. Так тут з. вядзецца.


зда́цца¹, зда́мся, здасіся, зда́сца; здадзімся, здасце́ся, здаду́цца; зда́ўся, здала́ся, -ло́ся; зда́йся; зак.

1. Спыніўшы супраціўленне, прызнаць сябе пераможаным. З. ў палон.

2. Аслабець, страціць сілы. Апошні год ён зусім здаўся.

3. Даверыцца каму-, чаму-н., паспадзявацца на каго-, што-н. Я на вас здаўся, а вы тут вось што робіце.

|| незак. здава́цца, здаю́ся, здае́шся, здае́цца; здаёмся, здаяце́ся, здаю́цца; здава́йся.

|| наз. зда́ча, -ы, ж. (да 1 знач.).


зда́цца², зда́мся, здасіся, зда́сца; здадзімся, здасце́ся, здаду́цца; зда́ўся, здала́ся, -ло́ся; зда́йся; зак.

1. Паказацца ў якім-н. выглядзе. Ён нам здаўся не такім, як быў.

2. безас., каму. Узнікнуць у думках, адчуваннях, уявіцца. Ці хто стукнуў у дзверы, ці мне здалося?

|| незак. здава́цца, здаю́ся, здае́шся, здае́цца; здаёмся, здаяце́ся, здаю́цца.


зда́цца³, буд. не ўжыв.; зда́ўся, здала́ся, -ло́ся; зак., каму (разм.).

Спатрэбіцца. Нашто я там каму здаўся?


здаць, здам, здасі́ здасць; здадзім, здасце́, здаду́ць; здаў, здала́, -ло́; здай; зда́дзены; зак.

1. каго-што. Перадаць каму-н. (пра наяўнае, выкананае, даручанае). З. рэчы ў багаж. З. дакументы ў архіў. З. дзяжурства. З. хлеб дзяржаве. З. манаграфію ў друк. З. затрыманага ў міліцыю.

2. што. Аддаць у наём. З. пакой кватарантам. З. зямлю ў арэнду.

3. што. Уступіць, аддаць непрыяцелю (у выніку няўдачнага бою ці без бою). З. горад. З. пазіцыі (таксама перан.).

4. што. Аслабіць, зменшыць, не справіўшыся. З. тэмп работы.

5. што. Раздаць у гульні (карты).

6. што. Вытрымаць іспыты на веды, уменне. З. залік. З. нормы па бегу.

7. Стаць слабейшым, цішэйшым, горшым (разм.). Пад вясну мароз здаў. Сэрца здало. Машына здала.

|| незак. здава́ць, здаю́, здае́ш, здае́; здаём, здаяце́, здаю́ць; здава́й.

|| наз. зда́ча, -ы, ж. (да 1—3, 5 і 6 знач.).


зда́ча¹, -ы, ж.

1. гл. здаць.

2. Лішак грошай, які вяртаецца пры разліку; рэшта. Атрымаць здачу. З. з пяці тысяч рублёў.

Даць здачы каму (разм.) — адказаць ударам на ўдар.


зда́ча² гл. здацца¹.


здво́іць, -о́ю, -о́іш, -о́іць; -о́ены; зак., што.

1. Зрабіць што-н. двайным. З. нітку.

2. Занава размясціць у страі ў дзве шарэнгі. З. рады.

|| незак. здво́йваць, -аю, -аеш, -ае; наз. здво́йванне, -я, н.

|| наз. здвае́нне, -я, н.


здвуру́шнічаць гл. двурушнічаць.


здзе́йсніцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ніцца; зак.

Ажыццявіцца, збыцца. Мая мара здзейснілася.

|| незак. здзяйсня́цца, -я́ецца.

|| наз. здзяйсне́нне, -я, н.


здзе́йсніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., што.

1. Ажыццявіць, ператварыць у рэчаіснасць. З. планы.

2. Зрабіць што-н. незвычайнае. З. подзвіг.

|| незак. здзяйсня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. здзяйсне́нне, -я, н.


здзек, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. здзекавацца.

2. Злая, зневажальная насмешка, а таксама зневажальны ўчынак ці паводзіны ў адносінах да каго-, чаго-н. Зносіць здзекі ад каго-н.

|| прым. здзе́клівы, -ая, -ае. Здзеклівая ўсмешка.


здзе́кавацца, -куюся, -куешся, -куецца; -куйся; незак., з каго-чаго.

1. Мучыць, катаваць каго-н. З. з людзей.

2. Злосна, зняважліва высмейваць, абражаць каго-, што-н., кпіць з каго-, чаго-н. Недаравальна з. з чалавека.

|| наз. здзек, -у, м.


здзе́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Двухбаковы дагавор аб выкананні чаго-н. Гандлёвая з. Зрабіць здзелку. З. з сумленнем (перан.: учынак супраць уласных перакананняў).


здзе́льны, -ая, -ае.

Які аплачваецца па колькасці зробленага. Здзельная работа. Здзельная аплата.

|| наз. здзе́льнасць, -і, ж.


здзе́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які выконвае здзельную работу.

|| ж. здзе́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. здзе́льшчыцкі, -ая, -ае.


здзе́льшчына, -ы, ж.

Здзельная работа.


здзеравяне́лы, -ая, -ае.

Тое, што і адзеравянелы.


здзеравяне́ць гл. дзеравянець.


здзе́рці гл. драць.


здзе́рціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., здзярэ́цца; здзёрся, здзе́рлася; зак.

Тое, што і садрацца. Лыка лёгка здзерлася.

|| незак. здзіра́цца, -а́ецца.


здзёўбваць гл. здзяўбці.


здзіві́цца, здзіўлю́ся, здзі́вішся, здзі́віцца; зак.

Прыйсці ў здзіўленне. З. нечаканаму прыезду родзіча.

|| незак. здзіўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


здзіві́ць, здзіўлю́, здзі́віш, здзі́віць; здзі́ўлены; зак., каго (што).

Выклікаць здзіўленне. Твае словы мяне вельмі здзівілі. Вас нічым не здзівіш.

|| незак. здзіўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


здзіма́ць гл. здзьмуць.


здзіра́цца гл. садрацца.


здзіра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

Тое, што і драць (у 2 знач.). З. скуру. З. кару.


здзірване́лы, -ая, -ае.

Які пакрыўся дзірваном, ператварыўся ў дзірван. З. курган.

|| наз. здзірване́ласць, -і, ж.


здзіўле́нне, -я, н.

Уражанне ад чаго-н. незвычайнага, нечаканага, незразумелага. Спыніцца ў здзіўленні.


здзіўля́ючы, -ая, -ае.

Які выклікае здзіўленне, незвычайны. Імчацца са здзіўляючай хуткасцю.


здзічэ́лы, -ая, -ае.

1. Які здзічэў, стаў дзікім. З. кот.

2. Які выражае дзікасць, безразважнасць. З. выгляд. З. позірк.

|| наз. здзічэ́ласць, -і, ж.


здзічэ́ць гл. дзічэць.


здзьму́хаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што.

Дзьмухаючы, скінуць, сагнаць. З. пыл са стала.

|| незак. здзьму́хваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. здзьму́хнуць, -ну, -неш, -не; -нуты; -ні.


здзьму́ць, -му, -меш, -ме; -мём, -мяце́, -муць; -мі; -му́ты; зак., што.

Ачысціць ад чаго-н. або знесці што-н. струменем паветра, ветру. Вецер здзьмуў паперу.

|| незак. здзіма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


здзяйсне́нне гл. здзейсніцца, здзейсніць.


здзяйсня́льны, -ая, -ае.

Такі, які можна здзейсніць. Здзяйсняльныя жаданні.

|| наз. здзяйсня́льнасць, -і, ж.


здзяйсня́цца гл. здзейсніцца.


здзяйсня́ць гл. здзейсніць.


здзяўбці́, -о́ў, -бе́ш, -бе́; здзяўбём, здзеўбяце́, здзяўбу́ць; здзёўб, здзяўбла́, -ло́; -бі́; здзяўба́ны і здзёўбаны; зак., што.

1. Дзеўбучы, з’есці. Кураняты здзяўблі тварог.

2. Дзеўбучы, зрабіць ямкі; параніць у многіх месцах. Пеўні здзяўблі адзін аднаго. Пешняй здзяўблі тратуар.

|| незак. здзёўбваць, -аю, -аеш, -ае.


здзяці́нець гл. дзяцінець.


здо́ба, -ы, ж.

1. Тлушч, цукар і яйкі, што дабаўляюцца ў цеста. Дабавіць здобы ў цеста.

2. зб. Вырабы са здобнага цеста. Напячы здобы.


здо́бны, -ая, -ае.

Прыгатаваны на малацэ, масле, яйках і пад. Здобная булка.


здо́брыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак. (разм.).

Тое, што і раздобрыцца.


здо́лець, -ею, -ееш, -ее; зак.

1. з інф. Быць у стане зрабіць, выканаць што-н. Я здолею рашыць гэту задачу.

2. з інф. Атрымаць магчымасць зрабіць што-н. пры пэўных абставінах. Учора я не здолеў паехаць.

3. каго-што. Адолець, асіліць. Агульнымі намаганнямі ўсё можна з.


здо́льнасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Прыродны дар, таленавітасць. Чалавек з вялікімі здольнасцямі.

2. Уменне, а таксама магчымасць утвараць якія-н. дзеянні. З. рухацца. Прапускная з. дарог. Пакупная з. насельніцтва.


здо́льны, -ая, -ае; -лен, -льна.

1. Які мае здольнасці да чаго-н., таленавіты. З. інжынер. З. да матэматыкі.

2. Які можа што-н. зрабіць; які валодае пэўным уменнем. З. да ўсякай работы. Гэты чалавек на ўсё з. (ні перад чым не спыніцца).


здор, -у, м.

Нутраное свіное сала. Мазаць бліны здорам.

|| прым. здо́равы, -ая, -ае.


здо́рава, прысл. (разм.).

1. Вельмі моцна. Ну і з. ж бухаюць гарматы.

2. Вельмі добра, выдатна. Зроблена з.


здо́ўжыцца гл. доўжыцца.


здо́хлы, -ая, -ае.

1. Тое, што і дохлы. Здзіраць скуру са здохлага каня.

2. перан. Слабы, кволы (разм.). Чаго ён такі з. ў вас?

|| наз. здо́хласць, -і, ж. (да 2 знач.).


здо́хнуць гл. дохнуць.


здрабне́лы, -ая, -ае.

Які здрабнеў, дробны, схуднелы. З. твар. Здрабнелая жывёла.


здрабне́ць гл. драбнець.


здрабні́ць гл. драбніць.


здра́віца, -ы, мн. -ы, -віц, ж. (высок.).

Тост за здароўе. З. ў гонар пераможцаў.


здра́да, -ы, М -дзе, мн. -ы, здрад, ж.

1. Здрадніцтва інтарэсам радзімы, пераход на бок ворага. З. радзіме.

2. Парушэнне вернасці каму-, чаму-н. З. сябру. З. ідэалам.


здра́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.

1. каму-чаму. Перайсці на бок ворага, прадаць. З. радзіме.

2. каму-чаму. Парушыць вернасць. З. сябру. З. сабе (зрабіць што-н. насуперак сваім перакананням).

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., каму. Перастаць служыць; аслабець (пра сілы, здольнасці, пачуццёвыя ўспрыманні). Памяць здрадзіла ёй. Сілы здрадзілі спартсмену.

|| незак. здра́джваць, -аю, -аеш, -ае.


здра́длівы, -ая, -ае.

1. Які можа здрадзіць, прадажны. З. чалавек.

2. Які заключае ў сабе здраду, з’яўляецца здрадай. З. ўчынак.

3. перан. Падманлівы, каварны, які ўтойвае ў сабе што-н. непрыемнае. Здрадлівая ўсмешка. З. лёд.

|| наз. здра́длівасць, -і, ж.


здра́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто здрадзіў каму-, чаму-н., прадаў каго-, што-н. З. народа.

|| ж. здра́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. здра́дніцкі, -ая, -ае.


здра́дніцтва, -а, н.

Паводзіны, учынкі здрадніка.


здранцве́лы, -ая, -ае.

Які страціў адчувальнасць, гібкасць, адзеравянелы.

Здранцвелыя ад холаду пальцы. Быць у здранцвелым стане (таксама перан.).

|| наз. здранцве́ласць, -і, ж.


здранцве́ць гл. дранцвець.


здратава́ць гл. дратаваць.


здра́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Агульная назва санаторыяў, дамоў адпачынку. Дзіцячая з.


здрахле́лы, -ая, -ае.

Слабы, хілы ад старасці або спарахнелы, струхнелы. З. чалавек. Здрахлелая хата.


здрахле́ць гл. драхлець.


здружы́цца, -ужу́ся, -у́жышся, -у́жыцца; зак.

Зблізіцца, пасябраваць.

|| незак. здру́жвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


здружы́ць, -ужу́, -у́жыш, -у́жыць; -у́жаны; зак., каго (што).

Звязаць дружбай, зблізіць. Іх здружыла праца.

|| незак. здру́жваць, -аю, -аеш, -ае.


здрыгану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

1. Прыйсці ў рэзкі вагальны рух, задрыжаць. Пад нагамі здрыганулася зямля.

2. Уздрыгнуць, закалаціцца ад моцнага хвалявання, узрушэння і пад. З. ад моцнага крыку.

|| незак. здрыга́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


здрэ́йфіць гл. дрэйфіць.


здубяне́лы, -ая, -ае (разм.).

Які страціў рухомасць, адчувальнасць ад холаду; зацвярдзелы, адубянелы. Здубянелыя на марозе рукі. З. ад сырасці плашч.

|| наз. здубяне́ласць, -і, ж.


здубяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Страціць рухомасць, адчувальнасць ад холаду; зацвярдзець, адубянець. Ногі здубянелі. Адзежа на ім здубянела.


зду́жаць, -аю, -аеш, -ае; зак. (разм.).

1. каго-што. Узяць верх у барацьбе, бойцы; перамагчы. Бароўся з тым, каго мог з.

2. што і з інф. Справіцца з тым, што патрабуе вялікіх фізічных намаганняў, многа працы. Здужаў падняць на плечы мех.

3. перан., што. Засвоіць, зразумець (разм.). З. курс фізікі.

|| незак. зду́жваць, -аю, -аеш, -ае.


здурава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; зак. (разм.).

Сказаць, зрабіць якое-н. глупства, дурасць. Я здураваў, што сам не схадзіў на нараду.


здурне́лы, -ая, -ае (разм.).

Які здурнеў, страціў розум.


здурне́ць гл. дурнець.


зду́ру, прысл. (разм.).

Па глупстве, непаразуменні. З. прагаварылася.


зду́шаны, -ая, -ае.

Пра голас, гукі і пад.: прыглушаны, аслаблены. З. плач.

|| наз. зду́шанасць, -і, ж.


здушы́ць, здушу́, зду́шыш, зду́шыць; зду́шаны; зак., каго-што.

Душачы, сціснуць з сілай. З. каго-н. у натоўпе. Спазмы здушылі горла. Сум балюча здушыў сэрца (перан.).

|| незак. зду́шваць, -аю, -аеш, -ае.


зды́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

Фатаграфічны адбітак каго-, чаго-н.


здыма́цца гл. зняцца.


здыма́ць гл. зняць.


зды́мачны, -ая, -ае.

Які служыць для здымкі, ажыццяўляе здымку. Здымачная група. Здымачная пляцоўка.


зды́мка гл. зняць.


зды́мны, -ая, -ае.

Такі, які можна зняць, не прымацаваны да чаго-н. Здымнае кола.


здыхата́, -ы́, ДМ -хаце́, ж. (разм.).

1. Павальная гібель жывёлы ў час эпідэміі.

2. Тое, што і здыхляціна (у 2 знач.).


зды́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (часцей з адмоўем).

Тое, што і аддыхацца. Так бегла, што цяпер з. не магу.


здыха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Паміраць (пра жывёлу і, груба, пра чалавека). З. ад нуды (перан.: вельмі нудзіцца, сумаваць; разм.).


здыхля́к, -а́, мн. -і, -о́ў, м. (разм., пагард.).

Пра слабага, худога чалавека.


здыхля́ціна, -ы, мн. -ы, -цін (разм.).

1. ж. Труп дохлай жывёліны.

2. перан., м. і ж. Тое, што і здыхляк (жарт., пагард.).


зе́бра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Дзікі афрыканскі конь з паласатай (чорнай і светлажоўтай) афарбоўкай поўсці.

|| прым. зе́бравы, -ая, -ае.


з’е́длівы, -ая, -ае.

Злосна-насмешлівы, ядавіты, які імкнецца дапячы. З. крытык. З. тон.

|| наз. з’е́длівасць, -і, ж.


з’езд¹, -а/-у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. -у, гл. з’ехацца.

2. -а. Сход прадстаўнікоў якіх-н. вялікіх арганізацый, груп насельніцтва і пад. З. славістаў.

|| прым. з’е́здаўскі, -ая, -ае (да 2 знач.; разм.).


з’езд², -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Месца, па якім з’язджаюць, спуск. Стромкі з.


з’е́здзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. Паехаць куды-н. і, пабыўшы, вярнуцца назад. З. у горад. З. па дровы.

2. што. Зрабіць непрыгодным ад частай язды або стаптаць, папсаваць частай яздой. Калёсы зусім з’ездзілі. З. пожню.

|| незак. з’е́зджваць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.).


зеленавата-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: з зялёным адценнем, напр.: зеленавата-буры, зеленавата-сіні.


зе́лень, -і, ж.

1. Зялёны колер, што-н. зялёнае.

2. Расліннасць, расліны. З. садоў. Сакавітая з. лугу.

3. зб. Некаторыя віды гародніны і траў што скарыстоўваюцца ў ежу. Пакласці ў суп з.


зе́лле, -я, н. (разм.).

1. Тое, што і пустазелле.

2. Травы як корм для жывёлы; ахрап’е. Насячы зелля.

3. Лекавыя травы, а таксама настой на іх для лячэбных мэт; зёлкі. Варыць з. Лячыцца зеллем.


зеляне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Станавіцца зялёным. Медзь зелянее. З. ад злосці.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакрывацца свежай травой, лісцем. Пачалі з. лугі і дрэвы.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Віднецца (пра што-н. зялёнае).

|| зак. пазеляне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е (да 1 знач.) і ззеляне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е (да 1 знач.).


зеляні́на, -ы, ж.

Тое, што і зелень (у 2 і 3 знач.). З. паркаў. Латок з зелянінай.


зеляні́ць, зеляню́, зяле́ніш, зяле́ніць; незак., што.

Рабіць зялёным, фарбаваць у зялёны колер.

|| зак. пазеляні́ць, -зеляню́, -зяле́ніш, -зяле́ніць; -зяле́нены.


земле... (а таксама земля...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да Зямлі (у 1 знач.), напр., землеапісанне (уст.);

2) які мае адносіны да зямлі (у 2—5 знач.), напр.: землекарыстанне, землеразрыхляльны, землеўгнаенне, землеўпарадчык, землечарпалка, землеадкрывальнік, землеўладальнік.


землекарыста́нне, -я, н. (афіц.).

Карыстанне зямлёй, сельскагаспадарчая эксплуатацыя яе. Сістэма землекарыстання.


землепрахо́дзец, -дца, мн. -дцы, -дцаў, м.

Даўнейшая назва падарожніка-даследчыка, які адкрываў новыя землі. Рускі з. Сямён Дзяжнёў.


землетрасе́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

Моцнае ваганне асобных участкаў зямной кары.


землеўлада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, якая карыстаецца зямлёй на правах прыватнай уласнасці. Буйны з.

|| ж. землеўлада́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. землеўлада́льніцкі, -ая, -ае.


землеўлада́нне, -я, н.

1. Уладанне зямлёй на правах прыватнай уласнасці (кніжн.).

2. Зямельны ўчастак, што знаходзіцца ў чыім-н. уладанні (афіц.).


землеўла́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і землеўладальнік.

|| ж. землеўла́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. землеўла́сніцкі, -ая, -ае.


землеўпара́дкаванне, -я, н.

Сістэма мерапрыемстваў, якія ўпарадкоўваюць землекарыстанне.

|| прым. землеўпара́дкавальны, -ая, -ае.


землеўпара́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне землеўпарадкавання.


землечарпа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для паглыблення дна (рэк, каналаў і пад.), якая дастае грунт чарпакамі, прымацаванымі да рухомага ланцуга.


землечарпа́нне, -я, н.

Паглыбленне дна вадаёмаў пры дапамозе землечарпалак.

|| прым. землечарпа́льны, -ая, -ае.


земля... (гл. земле...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «земле...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: землябітны, землязнавец, землязнаўства, землякоп, земляроб, землясос.


землябі́тны, -ая, -ае.

Зроблены са шчыльна збітай зямлі з дабаўленнем вяжучых рэчываў. Землябітная хатка.


земляко́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы па земляных работах.

|| прым. земляко́пскі, -ая, -ае.


земляко́пны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да земляных работ. Землякопныя машыны.


земляме́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Тое, што і каморнік.

|| прым. земляме́рскі, -ая, -ае.


земляме́рны, -ая, -ае.

Які адносіцца да вымярэння і адвядзення зямельных участкаў; каморніцкі. Землямерныя работы.


земляны́ гл. зямля.


земляро́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца земляробствам; хлебароб.

|| прым. земляро́бскі, -ая, -ае. Земляробская праца.


земляро́бства, -а, н.

1. Апрацоўка зямлі для вырошчвання сельскагаспадарчых раслін. Высокая культура земляробства.

2. Раздзел аграноміі, які вывучае спосабы карыстання зямлёй і павышэння ўрадлівасці глебы.

|| прым. земляро́бчы, -ая, -ае.


земляры́йка, -і, ДМ -ры́йцы, мн. -і, -ры́ек, ж.

Насякомаедная млекакормячая жывёліна, роднасная крату.

|| прым. земляры́йкавы, -ая, -ае.


земляры́йны, -ая, -ае.

Які служыць для земляных работ. Землярыйныя машыны.


землясо́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Помпа ў землясосным снарадзе для вымання і транспарціроўкі грунту.

|| прым. землясо́сны, -ая, -ае.


землясо́сны, -ая, -ае.

1. гл. землясос.

2. У выразе: землясосны снарад — машына для земляных работ, якая пры дапамозе помпы вымае і транспартуе па трубаправодах разрэджаны вадою грунт, земснарад.


землятру́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і землетрасенне.


земнаво́дны, -ая, -ае.

Прыстасаваны да жыцця ў вадзе і на сушы. Земнаводныя жывёлы. Вывучэнне земнаводных (наз.).


зе́мскі, -ая, -ае.

1. гл. земства.

2. Агульнадзяржаўны (гіст.). Земскае апалчэнне.

Земскі начальнік — у царскай Расіі — чыноўнік з судова-адміністрацыйнай і паліцэйскай уладай, кіраўнік сялянскага насельніцтва пэўнага раёна.


земснара́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Плывучы землясосны і землечарпальны снарад для гідратэхнічных работ.


зе́мства, -а, мн. -ы, -аў, н. (гіст.).

Мясцовае самакіраванне ў сельскіх мясцовасцях з перавагай дваранства ў яго органах. Губернскае з. Павятовае з.

|| прым. зе́мскі, -ая, -ае. Земская ўправа. З. сход.


зе́мшчына, -ы, ж. (гіст).

Частка дзяржавы, выдзеленая Іванам Грозным у кіраванне баярам (у адрозненне ад апрычніны).


зені́т, -у, М -ні́це, м.

1. У астраноміі: найвышэйшы пункт нябеснай сферы, які знаходзіцца прама над галавой наглядальніка.

2. перан. Вышэйшая ступень, вяршыня чаго-н. (высок.). З. славы.

|| прым. зені́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


зені́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (разм.).

Зенітная гармата.


зені́тны, -ая, -ае.

1. гл. зеніт.

2. Прызначаны для стральбы па самалётах і іншых паветраных цэлях. З. снарад. З. кулямёт.


зені́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Артылерыст зенітнай артылерыі.

|| ж. зені́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


зе́рне, -я, зярня́ці, мн. зе́рні, -яў і зярня́ты, -ня́т, н.

1. Плод, семя злакаў (а таксама некаторых іншых раслін). Ячменнае з. Кава ў зернях.

2. зб. Насенне хлебных злакаў. Хлеб у зерні.

3. Невялікі прадмет, крупінка чаго-н. Жамчужнае з.

4. перан. Ядро, зародак чаго-н. (кніжн.). З. ісціны.

|| памянш. зярня́тка, -а, мн. -і, -так, н. (да 1 і 3 знач.) і зе́рнетка, -а, мн. -і, -так, н. (да 1 і 3 знач.).

|| прым. зе́рневы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.) і зернявы́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.). Зерневыя (зернявыя) культуры.


зерне... (а таксама зерня...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да зерня (у 1 і 2 знач.), напр.: зернедрабілка, зернепадобны, зернеплюшчылка, зернесартавальны, зернесушылка, зернеўвільгатняльнік, зернефураж.


зернебабо́вы, -ая, -ае.

Пра бабовую расліну: які вырошчваецца для атрымання зерня. Зернебабовыя культуры.


зернедрабі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для драблення зерня, якое ідзе на корм.

|| прым. зернедрабі́льны, -ая, -ае.


зернесушы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Спецыяльна прыстасаванае памяшканне для сушкі зерня.

2. Механічная ўстаноўка для сушкі зерня.


зерня... (гл. зерне...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «зерне...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: зернявоз, зернясейны.


зернясхо́вішча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Памяшканне для захоўвання зерня.


з’е́сці гл. есці.


зеў, зе́ва, мн. зе́вы, зе́ваў, м.

Адтуліна, што злучае поласць рота з глоткай. Слізістая абалонка зева.


зе́ўра, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (разм.).

Прорва, адтуліна. Цёмная з. прадоння.


зе́ўраць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

Быць бачным, адкрытым (пра адтуліну, яму і пад.). Зеўрае бяздонне.


зефі́р¹, -у, м.

У старажытных грэкаў: заходні вецер; у паэзіі: цёплы лёгкі вецер.

|| прым. зефі́рны, -ая, -ае.


зефі́р², -у, м.

Род пасцілы.

|| прым. зефі́рны, -ая, -ае.


зефі́р³, -у, м.

Тонкая баваўняная тканіна.

|| прым. зефі́равы, -ая, -ае. Зефіравая сарочка.


з’е́хацца, з’е́дуся, з’е́дзешся, з’е́дзецца; з’е́дзься; зак.

1. Едучы, сустрэцца, сутыкнуцца. З. на ростанях.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сабрацца ў адно месца, прыехаўшы з розных месц (пра многіх). На вяселле з’ехалася ўся радня.

|| незак. з’язджа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. з’езд, -у, М -дзе, м. (да 2 знач.).


з’е́хаць, з’е́ду, з’е́дзеш, з’е́дзе; з’едзь; зак.

1. Едучы, спусціцца з чаго-н. З. з гары на санках.

2. Едучы, павярнуць у бок. З. з дарогі.

3. Пакінуць якое-н. жыллё, перасяліўшыся (разм.). З. з кватэры.

4. перан. Ссунуцца з месца, спаўзці; асунуцца ўніз (разм.). Шапка з’ехала на патыліцу. У непрытомнасці жанчына з’ехала на зямлю.

З’ехаць з глузду (разм.) — страціць розум, звар’яцець.

|| незак. з’язджа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зёлкі, -лак, адз. зёлка, -і, ДМ -лцы, ж.

Лекавыя травы. Збіраць з.


зжава́ць, зжую́, зжуе́ш, зжуе́; зжуём, зжуяце́, зжую́ць; зжуй; зжава́ны; зак., што.

1. Пажаваўшы, з’есці.

2. Сапсаваць жаваннем. Цяля зжавала кашулю.

|| незак. зжо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зжа́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; -лься; зак., над кім-чым.

Праявіўшы, адчуўшы жаласць, зрабіць што-н. патрэбнае, прыемнае для каго-, чаго-н., злітавацца. З. над небаракам.


зжаўце́лы, -ая, -ае.

Які зжаўцеў, стаў жоўтым. Зжаўцелыя старыя здымкі.


зжаўце́ць гл. жаўцець.


зжахну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак. (разм.).

Раптоўна і моцна спужацца.


зжаць гл. жаць.


зжо́ўклы, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і зжаўцелы. Зжоўклая трава.


зжо́ўкнуць гл. жоўкнуць.


зжу́льнічаць гл. жульнічаць.


зжу́хнуць гл. жухнуць.


зжына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што.

Тое, што і жаць.


зжы́цца, зжыву́ся, зжыве́шся, зжыве́цца; зжывёмся, зжывяце́ся, зжыву́цца; зжы́ўся, зжыла́ся, -ло́ся; зак.

1. з кім. Жывучы разам, звыкнуцца, здружыцца. З. з новымі таварышамі.

2. перан., з чым. Прывыкнуць. З. з абставінамі. З. з вобразам (пра акцёра: пераўвасобіцца ў мастацкі вобраз).

|| незак. зжыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зжы́ць, зжыву́, зжыве́ш, зжыве́; зжывём, зжывяце́, зжыву́ць; зжыў, зжыла́, -ло́; зжы́ты; зак.

1. каго (што) з чаго і без дап. Стварыўшы невыносныя ўмовы, не даць жыць каму-н. дзе-н. Зжылі злоснікі добрага чалавека. З. са свету (змучыць чым-н.).

2. што. Пазбавіцца ад чаго-н., выкараніць у сабе што-н. З. недахопы.

3. Пражыць (жыццё, многа гадоў і пад.). Чалавек жыццё зжыў, а розуму не набраўся.

|| незак. зжыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зжэ́рці гл. жэрці.


з-за, прыназ. з Р.

1. Ужыв. пры абазначэнні напрамку, руху адкуль-н., з месца, закрытага чым-н., з супрацьлеглага боку чаго-н. Выглядваць з-за дзвярэй. Дом віднеецца з-за агароджы. Вылезці з-за стала.

2. Ужыв. пры ўказанні на прычыну, падставу дзеяння або пры ўказанні на асобу, што з’яўляецца прычынай чаго-н. Спрачацца з-за дробязей. З-за яго столькі непрыемнасцей.


зза́ду.

1. прысл. З задняга боку. Напасці з.

2. прыназ. з Р. За кім-, чым-н. Ён ішоў з. воза.


ззеляне́лы, -ая, -ае.

Які ззелянеў, пазелянеў. З. твар.


ззеляне́ць гл. зелянець.


ззыва́ць гл. сазваць.


ззя́нне, -я, н.

1. гл. ззяць.

2. Яркае святло, якое выпраменьваецца або адлюстроўваецца чым-н. Сонечнае з. У ззянні славы (перан.).

Паўночнае ззянне — свячэнне высокіх слаёў атмасферы, якое назіраецца за палярным кругам.


ззя́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак.

1. Вылучаць ззянне. Ззяюць зоркі. На грудзях ветэрана ззяюць узнагароды.

2. перан., чым і ад чаго. Блішчаць, выражаючы якія-н. пачуцці (пра вочы), або свяціцца радасцю, шчасцем і пад. (пра чалавека). Вочы ззяюць ад шчасця. Твары людзей ззялі радасцю.

3. Тое, што і зеўраць. У адной са сцен ззяла вялікая прабоіна.

|| наз. ззя́нне, -я, н. (да 1 знач. і пра вочы, твар, да 2 знач.).


зігза́г, -а, мн. -і, -аў, м.

Ламаная лінія. Зігзагі маланкі. Чарціць зігзагі.


зігзагападо́бны, -ая, -ае.

У выглядзе зігзагаў. Зігзагападобныя рухі.

|| наз. зігзагападо́бнасць, -і, ж.


зіма́, -ы́, мн. зі́мы і (з ліч. 2, 3 і 4) зімы́, зім, ж.

Самая халодная пара года паміж восенню і вясной. Снежная з. Рыхтавацца да зімы.

|| прым. зімо́вы, -ая, -ае і зі́мні, -яя, -яе.


зімава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; незак.

Праводзіць дзе-н. зіму, жыць дзе-н. зімой. З. на палярнай станцыі.

|| зак. перазімава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й і празімава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й.

|| наз. зімо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -мо́вак, ж.

|| прым. зімава́льны, -ая, -ае (спец.). Зімавальная сажалка (сажалка, у якой зімуе рыба).


зімаро́дак, -дка, мн. -дкі, -дкаў, м.

Невялікая птушка, роднасная ўдоду, з доўгай прамой дзюбай і вялікай галавой на кароткай шыі (зімой купаецца ў снезе).

|| прым. зімаро́дкавы, -ая, -ае. Сямейства зімародкавых (наз.).


зімаўсто́йлівы, -ая, -ае.

Здольны пераносіць зімовыя халады (пра расліны). Зімаўстойлівыя гатункі сліў.

|| наз. зімаўсто́йлівасць, -і, ж.


зі́мні гл. зіма.


зі́мнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Дарога, пракладзеная прама па снезе для язды зімой.

|| прым. зі́мнікавы, -ая, -ае.


зімо́вішча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Месца, памяшканне, дзе зімуюць або спыняюцца зімой людзі. Спыніцца ў зімовішчы.


зімо́вы гл. зіма.


зімо́й, прысл.

У час зімы. Рыхтуй летам сані, а з. калёсы (прыказка).


зімо́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Тое, што і зімовішча.


зімо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -мо́вак, ж.

1. гл. зімаваць.

2. Тое, што і зімовішча. Пабудаваць зімоўку.


зімо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які знаходзіцца дзе-н. на зімоўцы. Палярныя зімоўшчыкі.

|| ж. зімо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


зірк, у знач. вык. (разм.).

Ужыв. замест дзеясловаў зірнуць, зіркнуць пры выражэнні нечаканасці, раптоўнасці выяўлення ці наступлення чаго-н. Я з. пад елку, а там тры баравікі стаяць.


зірка́сты і зірка́ты, -ая, -ае (разм.).

1. З вялікімі вачамі; вірлавокі.

2. З вострым зрокам; зоркі.

|| наз. зірка́стасць, -і, ж. і зірка́тасць, -і, ж.


зі́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Кідаць позірк на каго-, што-н., пазіраць. З. па баках.

|| аднакр. зі́ркнуць, -ну, -неш, -не; -ні і зірну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. зі́рканне, -я, н.


зіхатлі́вы, -ая, -ае.

Які блішчыць, ззяе пералівістым святлом, напоўнены яркім ззяннем, бляскам. Зіхатлівае сонца. Стаяла зіхатлівая раніца. Зіхатлівая прыгажосць (перан.).

|| наз. зіхатлі́васць, -і, ж.


зіхаце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́ць; незак.

Блішчэць, ззяць пералівістым святлом; пералівацца, адбіваючы святло. Зіхацелі зоркі. На мокрай траве зіхаціць раса. У кватэры ўсё зіхаціць ад чысціні (вылучаецца чысцінёй).

|| наз. зіхаце́нне, -я, н.


зія́нне, -я, н.

У мовазнаўстве: збег двух ці больш галосных у слове або на стыку двух слоў, напр.: аэраплан, добра адпачыць.


злабадзённы, -ая, -ае.

Істотны для дадзенага моманту; надзённы. Злабадзённае пытанне.

|| наз. злабадзённасць, -і, ж.


злава́цца, злую́ся, злуе́шся, злуе́цца; злуёмся, злуяце́ся, злую́цца; злу́йся; незак.

Адчуваць злосць.

|| зак. узлава́цца, -лую́ся, -луе́шся, -луе́цца; -луёмся, -луяце́ся, -лую́цца; -лу́йся і раззлава́цца, -лую́ся, -луе́шся, -луе́цца; -луёмся, -луяце́ся, -лую́цца; -лу́йся.


злава́ць, злую́, злуе́ш, злуе́; злуём, злуяце́, злую́ць; злуй; незак.

1. каго. Абуджаць злосць у каго-н.

2. Тое, што і злавацца.

|| зак. узлава́ць, -лую́, -луе́ш, -луе́; -луём, -луяце́, -лую́ць; -лу́й (да 1 знач.) і раззлава́ць, -лую́, -луе́ш, -луе́; -луём, -луяце́, -лую́ць; -лу́й (да 1 знач.).


злаве́сны, -ая, -ае.

Які прадвяшчае няшчасце, зло. Злавесная цішыня. Злавесныя прыметы.


злаві́раваць гл. лавіраваць.


злаві́ць гл. лавіць.


зла́гада, -ы, ДМ -гадзе, ж. (разм.).

Згода, дружныя адносіны. Жыць у злагадзе.


злад, -у, м.

У выразе: зладу няма з кім-чым (разм.) — немагчыма справіцца, зладзіць з кім-, чым-н. Тут з адным дзіцем і то зладу няма, а там чацвёра.


зла́джаны, -ая, -ае.

1. Такі, у якім дасягнута ўзаемная згода; дружны. Зладжаная работа.

2. Стройны, гарманічны. Зладжаныя спевы.

|| наз. зла́джанасць, -і, ж.


зла́джваць гл. зладзіць.


зладзе́йка гл. злодзей.


зладзе́йскі гл. злодзей.


зладзеява́ты, -ая, -ае.

Падобны на зладзейскі; хітры. Зладзеяватая ўхмылка.

|| наз. зладзеява́тасць, -і, ж.


зла́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак.

1. што. Зрабіць, пабудаваць. З. калёсы. З. банкет (перан.).

2. з кім-чым. Прыйсці да згоды; справіцца з кім-, чым-н. Мы з ім зладзім. З. з дзецьмі.

3. што. Зрабіць узгодненым, стройным. З. галасы.

|| незак. зла́джваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 і 3 знач.).


зладзю́га, -і, мн. -і, -аў, м. (разм., пагард.).

Тое, што і злодзей.


злажы́цца, злажу́ся, зло́жышся, зло́жыцца; зак.

1. Сабраць грошы на якую-н. агульную справу; скласціся (у 5 знач.).

2. Узяўшы стрэльбу, прыцэліцца. З. і стрэліць.

3. Налаўчыцца, прызвычаіцца. З. ў рабоце.

|| незак. склада́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца і скла́двацца, -аюся, -аешся, -аецца.


злажы́ць, злажу́, зло́жыш, зло́жыць; зло́жаны; зак., што.

1. гл. класці.

2. Палажыць разам у пэўным парадку. З. дровы. З. чамадан (палажыць у яго рэчы; таксама перан.: падрыхтавацца да ад’езду).

3. Перагнуўшы, скруціўшы, палажыць, злажыць пэўным чынам, надаць якую-н. форму. З. газету. З. пакрывала. З. раскладушку.

4. Паваліць, палажыць (пра ўсё, многае). Град злажыў жыта.

5. перан. Перакласці віну на каго-н.

Злажыць галаву (высок.) — загінуць у баі.

Злажыць рукі (разм.) — тое, што і скласці рукі (гл. скласці).

|| незак. склада́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2—5 знач.), скла́дваць, -аю, -аеш, -ае (да 2—5 знач.) і зло́жваць, -аю, -аеш, -ае (да 5 знач.).


зла́зіць¹ гл. злезці.


зла́зіць², зла́жу, зла́зіш, зла́зіць; зак.

Пабыць дзе-н., узлезшы або спусціўшыся куды-н. З. на гарышча. З. у склеп.


злак, -а, мн. -і, -аў, м.

Расліна са сцяблом у форме саломіны і дробнымі кветкамі, сабранымі ў суквецце (колас, мяцёлку або кісць). Хлебныя злакі. Кармавыя злакі.

|| прым. зла́кавы, -ая, -ае. Злакавыя расліны.


злама́цца гл. ламацца.


злама́ць гл. ламаць.


зламы́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто жадае каму-н. зла, чыніць зло; злоснік.

|| ж. зламы́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


зламы́сны, -ая, -ае.

1. Які мае на мэце злы намер, што-н. нядобрае. З. чалавек.

2. Які заключае ў сабе злы намер; злачынны (уст.). З. ўчынак.

|| наз. зламы́снасць, -і, ж.


злапа́мятлівы, -ая, -ае.

Тое, што і злапамятны.

|| наз. злапа́мятлівасць, -і, ж.


злапа́мятны, -ая, -ае.

Які доўга помніць, не даруе прычыненага зла. З. чалавек.

|| наз. злапа́мятнасць, -і, ж.


злапо́мны, -ая, -ае.

Тое, што і злапамятны.

|| наз. злапо́мнасць, -і, ж.


злара́днасць, -і, ж.

Злая радасць пры няшчасці, няўдачы іншых.


злара́днічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Праяўляць злараднасць.


злара́дны, -ая, -ае.

Напоўнены злараднасцю, які заключае ў сабе злую радасць пры няшчасці іншых. З. чалавек. Злараднае пачуццё. Зларадна (прысл.) смяяцца.


зласлі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Той, хто пастаянна злуецца, злоснік.

|| ж. зласлі́віца, -ы, мн. -ы, -віц.


зласлі́вы, -ая, -ае.

Поўны злосці, варожасці. З. чалавек. Зласлівая ўсмешка.

|| наз. зласлі́васць, -і, ж.


зласло́віць, -ло́ўлю, -ло́віш, -ло́віць; незак.

Займацца зласлоўем.


зласло́ўе, -я, н.

Злыя, нядобразычлівыя словы, выказванні пра каго-, што-н.; злосныя плёткі, абгаворы.


златашы́ць гл. латашыць.


злаўчы́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; зак.

1. Лоўка прынаравіцца або выбраць зручны момант, каб зрабіць што-н. З. і пераскочыць канаву.

2. Набыць навык, лоўкасць у чым-н., налаўчыцца. Ён злаўчыўся пісаць левай рукой.

|| незак. злаўча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


злачы́нец, -нца, мн. -нцы, -нцаў, м.

Чалавек, які робіць або зрабіў злачынства. Ваенны з. (асоба, якая ў ходзе вайны робіць злачынства супраць чалавецтва).

|| ж. злачы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


злачы́ннасць, -і, ж.

1. гл. злачынны.

2. Наяўнасць, колькасць злачынстваў. Барацьба са злачыннасцю сярод падлеткаў.


злачы́нны, -ая, -ае.

1. Які заключае ў сабе злачынства. Злачынная банда. З. чалавек.

|| наз. злачы́ннасць, -і, ж. (да 1 знач.).


злачы́нства, -а, н.

Грамадска небяспечнае дзеянне, якое парушае закон і падлягае крымінальнай адказнасці. Дзяржаўнае з. З. супраць чалавецтва.


злашча́сны, -ая, -ае.

Які паслужыў прычынай няшчасця, непрыемнасці. З. выстрал.

|| наз. злашча́снасць, -і, ж.


злая́касны, -ая, -ае.

Вельмі небяспечны для жыцця. Злаякасная пухліна.

|| наз. злая́каснасць, -і, ж.


зла́яць, зла́ю, зла́еш, зла́е; злай; зла́яны; зак., каго-што.

Моцна аблаяць.


зле́ва, прысл.

З левага боку. З. ад дарогі.


зле́глы, -ая, -ае.

Які прыгнуўся да зямлі, палёг. Злеглая збажына.

|| наз. зле́гласць, -і, ж.


зле́гчы, зля́гу, зля́жаш, зля́жа; злёг, зле́гла; зляж; зак.

1. Захварэўшы, надоўга легчы ў пасцель. Старая злегла ад моцнай прастуды.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прыгнуцца да зямлі, палегчы (пра злакавыя расліны). Жыта злегла.

|| незак. зляга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зле́гчыся, 1 і 2 ас. не ўжыв., зля́жацца; злёгся, зле́глася; зак.

Ушчыльніцца, змяцца ад доўгага ляжання. Снег злёгся. Сена злеглася.

|| незак. зляга́цца, -а́ецца.


зледзяне́лы, -ая, -ае.

1. Які пакрыўся лёдам, ператварыўся ў лёд. Зледзянелая дарога.

2. Халодны, як лёд; адубелы. Зледзянелыя рукі.


зледзяне́ць гл. ледзянець.


зледзяні́ць гл. ледзяніць.


зле́жаць, -жу, -жыш, -жыць; зак. (разм.).

Тое, што і улежаць. Хіба злежыш цэлую ноч на адным баку?


зле́жвацца гл. зляжацца.


зле́зці, -зу, -зеш, -зе; злез, зле́зла; злезь; зак.

1. Сысці, спусціцца, прытрымліваючыся рукамі, нагамі. З. з дрэва. З. з калёс.

2. Пра пасажыра: выйсці, даехаўшы да якога-н. месца (разм.). На наступным прыпынку злезем.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адстаць, адваліцца. Скура злезла. Фарба злезла.

4. Зняцца (пра адзенне, абутак; разм.). Бот злез з нагі.

|| незак. зла́зіць, зла́жу, зла́зіш, зла́зіць.


зле́пак, -пка, мн. -пкі, -пкаў, м.

Копія, злепленая з чаго-н. З. з медаля.

|| прым. зле́пачны, -ая, -ае (спец.).


зле́плівацца гл. зляпіцца.


зле́пліваць гл. зляпіць.


злёгку, прысл.

Не моцна, крыху, ледзь-ледзь. З. ўсміхнуцца. З. абапірацца на кіёк.


злёт, -у, М злёце, -ы, -аў, м.

1. гл. зляцецца.

2. Сход членаў якой-н. масавай арганізацыі; з’езд. З. піянераў.


злётанасць, -і, ж.

Навык да сумесных палётаў. З. экіпажаў эскадрыллі.


злётацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак. (разм.).

Стаміцца ад беганіны, клопатаў і пад.


злётаць, -аю, -аеш, -ае; зак.

1. Летучы, пабыць дзе-н. З. на самалёце ў Полацк.

2. Хутка схадзіць, збегаць куды-н. (разм.). Ты ўжо і ў магазін злётала?


зліва́цца гл. зліцца.


зліва́ць гл. зліць.


зліза́ць, зліжу́, зліжаш, зліжа; зліжы́; злізаны; зак., што.

Счысціць, падабраць языком. З. масла з хлеба.

|| незак. злі́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| аднакр. злізну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


зліня́лы, -ая, -ае.

Які страціў першапачатковы колер, яркасць фарбаў; выцвілы. Злінялая хусцінка.


зліня́ць гл. ліняць.


зліпа́цца гл. ліпнуць.


злі́плы, -ая, -ае.

Які зліпся, склеіўся. Зліплыя валасы.


злі́пнуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зліпся, -плася; зак.

1. Злучыцца, прыліпнуць адзін да аднаго. Лісты паперы зліпліся. Валасы зліпліся ад поту.

2. перан. Пра вочы: закрыцца (пры моцным жаданні спаць).

|| незак. зліпа́цца, -а́ецца.


злі́тавацца, -туюся, -туешся, -туецца; -туйся; зак., над кім-чым.

1. Праявіць літасць у адносінах да каго-, чаго-н.; змілавацца. З. над сіратой.

2. зліту́йся (цеся). Ужыв. як выраз нязгоды, пярэчання (разм.). Злітуйся, што ты мелеш!


злі́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

Застылы кавалак расплаўленага металу. З. чыгуну. Серабро ў злітках.

|| прым. злі́ткавы, -ая, -ае.


злі́тны, -ая, -ае.

1. Які зліўся, злучыўся ў адно; суцэльны. З. тлум.

2. Пра напісанне слоў: не асобны, не праз злучок. Злітнае напісанне прыслоўяў.

|| наз. злі́тнасць, -і, ж.


зліў, зліва і зліву, м.

1. -у, гл. зліць.

2. -а, мн. злівы, -аў. Прыстасаванне для сцёку якой-н. вадкасці (спец.).


зліўны́, -а́я, -о́е (спец.).

1. Змяшаны, зліты з розных пасудзін у адну. Зліўное малако.

2. Прызначаны для зліву, злівання. З. жолаб. З. чан.


злі́цца, злію́ся, зліе́шся, зліе́цца; зліёмся, зліяце́ся, злію́цца і салью́ся, салье́шся, салье́цца; сальёмся, сальяце́ся, салью́цца; зліўся, зліла́ся, -ло́ся; зліся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Злучыцца ў адзін паток (пра вадкае, цякучае). Ручаі зліліся ў рэчку.

2. перан. Аб’яднацца, растварыўшыся адно ў другім, саставіць адно цэлае. Грукат гармат зліўся ў суцэльную кананаду. К вясне партызанскія атрады зліліся. Нашы намаганні зліліся.

|| незак. зліва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца

|| наз. зліццё, -я́, н.


зліццё гл. зліцца, зліць.


зліць, злію́, зліе́ш, зліе́; зліём, зліяце́, злію́ць і салью́, салье́ш, салье́; сальём, сальяце́, салью́ць; зліў, зліла́, -ло́, -лі; злі; зліты; зак., што.

1. Адліць, каб аддзяліць што-н. ад чаго-н. З. ваду са зваранай бульбы.

2. Выліць, пераліць што-н. куды-н. З. тлушч у слоік.

3. Змяшаць, наліўшы з розных месц. З. малако ад розных кароў.

4. перан. Злучыць, аб’яднаць. З. галасы. З. два прадпрыемствы. З. сваю душу з прыродай (перан.).

5. Заліць усю паверхню вадкасцю. З. падлогу вадой.

|| незак. зліва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зліва́нне, -я, н. (паводле 1—3 і 5 знач.), зліў, злі́ву, м. (да 3 знач.; спец.) і зліццё, -я́, н. (да 4 знач.).


злічы́ць гл. лічыць.


злічэ́нне, -я, н.

Сукупнасць прыёмаў абазначэння ў ліках, спосабаў вылічэння. Дзесятковая сістэма злічэння.


зло, зла, н.

1. Усё шкоднае, благое; проціл. дабро. Рабіць з. каму-н. Адплаціць злом за дабро.

2. Бяда, няшчасце, непрыемнасць. Знайсці віноўніка, што прычыніў такое з.

3. Прыкрасць, злосць (разм.). З. ўзяло.


зло́ба -ы, ж.

Тое, што і злосць (у 1 знач.).

Злоба дня — тое, што асабліва актуальнае, важнае сёння.


зло́дзей, -я, мн. зладзе́і і (з ліч. 2, 3 і 4) зло́дзеі, зладзе́яў, м.

1. Той, хто крадзе, займаецца крадзяжом. Злавіць злодзея.

2. Ужыв. як лаянкавае слова (разм.). Што ж ты, з., тут натварыў!

|| ж. зладзе́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, -дзе́ек.

|| прым. зладзе́йскі, -ая, -ае.


зло́жваць гл. злажыць.


зло́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж. (спец.).

Форма, якая запаўняецца расплаўленым металам для атрымання злітка.


злом, -у, м.

1. Месца пералому, разлому.

2. Круты паварот. З. ракі.

На злом галавы (разм.) — тое, што і на скрут галавы (гл. скрут).


зло́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

1. Непрыгодная, паламаная рэч або адламаны кавалак чаго-н.

2. Пра слабага, надарванага чалавека (звычайна з адмоўем; разм.). Бацька дужы, і сын не з.


зло́паць гл. лопаць².


зло́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які мае зло на каго-н.; вораг. Сябры і злоснікі.

|| ж. зло́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. зло́сніцкі, -ая, -ае. Злосніцкія нагаворы.


зло́сны, -ая, -ае.

1. Поўны злосці, нядобразычлівасці. З. паклёп. Злосныя намеры.

2. Сярдзіты, куслівы, злы (пра жывёл). З. сабака.

3. Свядома нядобрасумленны. З. банкрут.

4. Закаранелы ў чым-н. заганным. З. парушальнік дысцыпліны.

|| наз. зло́снасць, -і, ж.


злосць, -і, ж.

1. Пачуццё варожасці, жаданне прычыняць зло. Немець злосці на каго-н.

2. Пачуццё гневу, раздражнення. Гаварыць са злосцю. З. разбірае каго-н.


зло́ты, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Грашовая адзінка ў Польшчы.


злоўжыва́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. злоўжыць.

2. звычайна мн. Учынак, звязаны з незаконным, злачынным выкарыстаннем сваіх правоў і магчымасцей. Прыняць меры да спынення злоўжыванняў.


злоўжы́ць, -жыву́, -жыве́ш, -жыве́; -жывём, -жывяце́, -жыву́ць; -жы́ў, -жыла́, -ло́; зак., чым.

Ужыць на зло, незаконна выкарыстаць што-н. каму-н. З. службовым становішчам. З. давер’ем.

|| незак. злоўжыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. злоўжыва́нне, -я, н. З. ўладай.


злоязы́чны, -ая, -ае (уст.).

Схільны да злых нагавораў, рэзка адмоўнай ацэнкі каго-, чаго-н.

|| наз. злоязы́чнасць, -і, ж.


злубяне́лы, -ая, -ае (разм.).

Які злубянеў, зрабіўся каляны. Злубянелыя на марозе прасціны.


злубяне́ць гл. лубянець.


злупі́ць гл. лупіць¹.


злуча́льны, -ая, -ае.

Які служыць для злучэння, змацавання чаго-н. Злучальная тканка (тканка жывёльнага арганізма). Злучальныя галосныя (у складаных словах, напр., «а» ў слове скуралуп). Злучальныя злучнікі (у граматыцы).


злуча́цца гл. злучыцца.


злуча́ць¹ гл. злучыць¹.


злуча́ць² гл. злучыць².


злу́чка гл. злучыць².


злу́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У граматыцы: службовае слова, якое ўжыв. для злучэння сказаў і слоў унутры сказа.

|| прым. злу́чнікавы, -ая, -ае.


злу́чны, -ая, -ае.

Прызначаны для злучкі, які мае адносіны да злучкі. З. пункт. З. перыяд.


злучо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

Кароткая рыска (-), якая ўжыв. як знак пераносу або як злучальная рыса паміж словамі, напр., дзе-небудзь.


злучы́цца, злучу́ся, злу́чышся, злу́чыцца; зак.

1. Утварыць адно цэлае, зліцца адзін з другім. Войскі злучыліся. З. шлюбам.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Дакрануўшыся, змацавацца, звязацца. Канцы правадоў злучыліся.

3. з кім-чым. Увайсці ў зносіны, устанавіць сувязь. З. з кім-н. па тэлефоне.

|| незак. злуча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. злучэ́нне, -я, н.


злучы́ць¹, злучу́, злу́чыш, злу́чыць; злу́чаны; зак.

1. каго-што. Саставіць з многага (многіх) адно цэлае, аб’яднаць, зліць адно з другім. З. намаганні. З. свае сілы. З. два прадпрыемствы ў адно.

2. што. Змацаваць, звязаць адно з другім. З. правады.

3. што з чым. Звязаць, спалучыць. З. тэорыю з практыкай.

4. каго-што з кім-чым. Устанавіць зносіны, сувязь паміж кім-, чым-н. З. гарады чыгункай. З. каго-н. з кім-н. па тэлефоне.

|| незак. злуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. злучэ́нне, -я, н.


злучы́ць², злучу́, злу́чыш, злу́чыць; злу́чаны; зак., каго.

Спараваць самку і самца для атрымання прыплоду.

|| незак. злуча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. злу́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


злучэ́нне, -я, н.

1. гл. злучыцца, злучыць.

2. Месца, дзе што-н. злучана. Сустрэцца на злучэнні дарог.

3. Вайсковае аб’яднанне, група, якая складаецца з асобных воінскіх часцей і некаторых іншых самастойных вайсковых адзінак. Партызанскае з.

4. Рэчыва, у якім атамы аднаго ці розных элементаў знаходзяцца ў пэўнай хімічнай сувязі. Арганічнае з.

5. У граматыцы: спосаб сувязі некалькіх слоў або простых сказаў на аснове іх граматычнай раўнапраўнасці. Спосаб злучэння і падпарадкавання сказаў.


злы, -а́я, -о́е.

1. Які тоіць у сабе зло. З. намер. Злая доля (няшчасная).

2. Поўны злосці, варожасці. З. чалавек. Злыя вочы.

3. на каго-што. Сярдзіты, поўны злосці на каго-, што-н. Ён з. на ўсіх.

4. Куслівы, злосны (пра жывёл). З. сабака.

5. перан. Ужыв. для абазначэння вышэйшай ступені якой-н. якасці, дзеяння, стану і пад., выражанага назоўнікам (разм.). З. мароз. Злыя вятры.


злы́беда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -бед, ж. (разм.).

Бяда, ліха. Навалілася з. на вёску.


злыга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; зак., каго-што.

1. Знізаць, звязаць. З. стаеннікаў.

2. перан. Злучыць, звязаць. Ходзяць, нібы чорт іх злыгаў.

|| незак. злы́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. злы́гванне, -я, н.


злы́дзень, -дня, мн. -дні, -дняў, м. (разм.).

1. Шкодны чалавек, ліхадзей.

2. толькі мн. Нягоды, бяда. Як уваляцца злыдні, то не на тры дні (прыказка).


злысе́лы, -ая, -ае (разм.).

Зусім лысы, аблыселы. Злыселая галава.


злысе́ць гл. лысець.


злюбі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., злю́біцца; зак. (разм.).

Палюбіць адзін аднаго, прыйсціся па душы.

Сцерпіцца — злюбіцца (прыказка) — прыцярпеўшыся, прывыкнеш, пагодзішся.


зляжа́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., зле́жыцца; зак.

Ушчыльніцца ад доўгага ляжання. Сена зляжалася.


злямцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак., што.

Збіць у лямец. З. воўну.

|| незак. злямцо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зля́мчыць гл. лямчыць.


зля́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., што (разм.).

Зрабіць што-н. наспех, абыяк. Сяк-так зляпаў дзверы.


зляпі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., зле́піцца; зак. (разм.).

Пра што-н. клейкае, ліпкае: змацавацца, злучыцца. Лісты кнігі зляпіліся.

|| незак. зле́плівацца, -аецца.


зляпі́ць, зляплю́, зле́піш, зле́піць; зле́плены; зак., што.

1. гл. ляпіць.

2. Злучыць чым-н. ліпкім, склеіць (разм.). З. лісты паперы. З. кавалкі статуэткі.

|| незак. зле́пліваць, -аю, -аеш, -ае.


злята́цца¹ гл. зляцецца.


злята́цца², -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

Набыць навыкі для сумесных палётаў. Лётчыкі звяна добра зляталіся.


злята́ць гл. зляцець.


зляце́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́цца; -ця́цца; зак.

Прыляцець у адно месца з розных бакоў. Восы зляцеліся на салодкае.

|| незак. злята́цца, -а́ецца.

|| наз. злёт, -у, М злёце, м.


зляце́ць, злячу́, зляці́ш, зляці́ць; зляці́; зак.

1. Летучы, спусціцца. Верабей зляцеў з куста.

2. Упасці зверху (разм.). З. з ганка. Паперы зляцелі са стала.

3. Узляцеўшы, пакінуць якое-н. месца, вылецець куды-н. далёка. Птушкі некуды зляцелі. Прыказка зляцела з вуснаў (перан.).

|| незак. злята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


змага́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Той, хто змагаецца з кім-н. за што-н., барацьбіт. З. за справядлівасць. З. за мір.

|| ж. змага́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. змага́рскі, -ая, -ае.


змага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. з кім-чым, супраць каго-чаго або без дап. Весці барацьбу, спаборнічаць, супраціўляцца, імкнучыся перамагчы. З. з ворагамі. З. з канкурэнтамі. Жыць і з.

2. з чым, супраць чаго. Імкнуцца знішчыць, выкараніць што-н. З. з забабонамі. З. супраць вайны.

3. за што. Дамагацца чаго-н., пераадольваючы перашкоды. З. за свабоду.

4. з чым і без дап. Уступаць у сутыкненне (пра пачуцці, імкненні). У ім радасць змагалася з зайздрасцю. У душы змагаліся два пачуцці.

|| наз. змага́нне, -я, н.


змагчы́ гл. магчы.


змагчы́ся, змагу́ся, змо́жашся, змо́жацца; змажы́ся; зак.

Выбіцца з сілы, аслабець. З. і заснуць.


змадэлі́раваць гл. мадэляваць.


змадэлява́ць гл. мадэляваць.


зма́зацца, зма́жуся, зма́жашся, зма́жацца; зма́жся; зак.

1. гл. мазацца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сцерціся, размазацца (пра што-н. намаляванае, напісанае і пад.). Штрыхі змазаліся.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Пазбавіцца выразнасці, расплысціся; сапсавацца, звесціся на нішто (разм.).

|| незак. зма́звацца, -аецца.


зма́заць, зма́жу, зма́жаш, зма́жа; змаж; зма́заны; зак.

1. гл. мазаць.

2. каго-што. Пакрыць слоем чаго-н. тлустага, вадкага. З. завесы ў дзвярах. З. драпіну ёдам.

3. што з чаго. Размазаць, сцерці. З. фарбу рукой.

4. перан., што. Зрабіць невыразным, расплывістым, пазбавіць пэўнасці і вастрыні; сапсаваць, звесці на нішто (разм.). З. пытанне.

5. каго (што) па чым і без дап. Моцна стукнуць (разм., груб.). З. па твары.

|| незак. зма́зваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зма́зка, -і, ДМ -зцы, ж. (да 2 знач.) і зма́званне, -я, н. (да 2—4 знач.).


зма́зка, -і, ДМ -зцы, ж.

1. гл. змазаць.

2. Рэчыва, якім змазваюць. Лыжная з.

|| прым. зма́зачны, -ая, -ае. Змазачнае масла.


зма́зчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, які займаецца змазкай чаго-н. З. чыгуначных колаў.

|| ж. зма́зчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


змайстрава́ць гл. майстраваць.


змака́ць гл. змокнуць.


змакрэ́лы, -ая, -ае.

Які стаў мокрым, намок. З. ад поту.


змакрэ́ць, -э́ю, -э́еш, -э́е; зак.

Стаць мокрым, намокнуць (ад поту, слёз, расы і пад.). З. на дажджы. Кашуля змакрэла ад поту.


змаладу́шнічаць гл. маладушнічаць.


змалаці́ць, -лачу́, -ло́ціш, -ло́ціць; -ло́чаны; зак.

1. што. Малоцячы, аддзяліць зерне ад калосся.

2. каго (што). Моцна збіць, пабіць (разм.). З. варожыя войскі.

3. што. Перабіць, паламаць (разм.). З. усю пасуду.

|| незак. змало́чваць, -аю, -аеш, -ае (да 1 знач.).


зма́лку, прысл. (разм.).

З малых гадоў, з маленства. Прывучыць сябе да працы з.


змало́ць гл. малоць.


змалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак.

1. каго-што. Зрабіць копію з якога-н. малюнка, чарцяжа і пад., намаляваць з натуры. З. бярозу.

2. што. Пакрыць што-н. скрозь малюнкамі. З. увесь альбом.

3. што. Зрасходаваць на маляванне. З. усю фарбу.

|| незак. змалёўваць, -аю, -аеш, -ае.


зман, -у, м.

1. Словы, учынкі, дзеянні, якія наўмысна наводзяць іншых на памылкі. Паддацца на з.

2. Стан падманутага; памылковае, ілюзорнае ўяўленне аб чым-н. Увесці каго-н. у з.


зманеўрава́ць гл. манеўраваць.


змані́ць гл. маніць.


зма́нлівы, -ая, -ае.

1. Які тоіць у сабе зман, здольны паслужыць асновай няправільнага меркавання аб кім-, чым-н. Зманлівая цішыня.

2. Які вабіць, чаруе. Зманлівая далеч.

|| наз. зма́нлівасць, -і, ж.


зманці́раваць гл. манціраваць.


змаргну́ць і зміргну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак. аднакр.

Маргнуць, міргнуць. Напружана сачыць за кім-н., баючыся з. вокам. Так глядзіць — не зміргне.


змардава́ны, -ая, -ае (разм.).

Змучаны, знясілены. З. чалавек. З. выгляд.

|| наз. змардава́насць, -і, ж.


змардава́цца гл. мардавацца.


змардава́ць гл. мардаваць.


змарнава́цца гл. марнавацца.


змарнава́ць гл. марнаваць.


змарне́лы, -ая, -ае.

1. Змучаны, схуднелы. З. чалавек. З. выгляд.

2. Зачахлы, завялы (пра расліны). Змарнелая агародніна.

|| наз. змарне́ласць, -і, ж.


змарне́ць гл. марнець.


змаро́зіць, -о́жу, -о́зіш, -о́зіць; -о́жаны; зак., што.

Пашкодзіць (частку цела) марозам. З. пальцы.


змары́цца, змару́ся, змо́рышся, змо́рыцца; зак.

Адчуць знямогу, стомленасць. Змарыўся за дзень.


змары́ць, змару́, змо́рыш, змо́рыць; змо́раны; зак., каго.

1. Давесці да стану знямогі, стомленасці, стаміць. Далёкая дарога змарыла нас.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адолець (пра сон). Змарыў сон.

|| незак. змо́рваць, -аю, -аеш, -ае.

|| звар. змары́цца, змару́ся, змо́рышся, змо́рыцца (да 1 знач.); незак. змо́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


змата́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Звіцца ў клубок, маток пры намотванні. Ніткі добра зматаліся.

2. Спешна пакінуць якое-н. месца (разм.). Яны ўжо зматаліся адгэтуль.

|| незак. змо́твацца, -аюся, -аешся, -аецца.


змата́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., што.

Матаючы, сабраць, наматаць. З. пражу. З. вуды (таксама перан.: спешна пакінуць якое-н. месца; разм.).

|| незак. змо́тваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. змо́тванне, -я, н. і змо́тка, -і, ДМ -тцы, ж.


зматлашы́ць гл. матлашыць.


змаўка́ць гл. змоўкнуць.


змаўля́цца гл. змовіцца.


змаўча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́ і змо́ўчаць, -чу, -чыш, -чыць; зак.

1. Прамаўчаць у адказ на што-н., не пярэчыць. Яна пакрыўдзілася, але змаўчала.

2. пра што, аб чым. Наўмысля не сказаць. З. пра хваробу.

|| незак. змо́ўчваць, -аю, -аеш, -ае.


зма́хваць¹ гл. змахнуць.


зма́хваць², -аю, -аеш, -ае; незак., на каго-што (разм.).

Быць падобным на каго-, што-н. Вашы жарты змахваюць на звычайную грубасць.


змахлява́ць гл. махляваць.


змахну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты; зак., каго-што.

Хуткім, рэзкім рухам зняць, сцерці з паверхні чаго-н. або скінуць. З. пыл. З. крошкі са стала.

|| незак. зма́хваць, -аю, -аеш, -ае.


змацава́нне, -я, н.

1. гл. змацаваць.

2. мн. -і, -яў. Прыстасаванне для злучэння частак чаго-н. (спец.). Рэйкавыя змацаванні.


змацава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; зак.

1. што. Моцна злучыць. З. бярвёны скобамі. Сумесная барацьба іх яшчэ больш змацавала (перан.).

2. што чым. Засведчыць што-н. (афіц.). З. дакумент подпісам. З. подпіс пячаткай.

|| незак. змацо́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. змацава́нне, -я, н. і змацо́ўванне, -я, н.


змачы́ць, змачу́, змо́чыш, змо́чыць; змо́чаны; зак., што.

Зрабіць мокрым, вільготным. Дождж змачыў сена.

|| незак. змо́чваць, -аю, -аеш, -ае.


змеевіко́вы гл. змеявік.


змеепадо́бны, -ая, -ае.

З выгляду падобны на змяю. Змеепадобная трубка.


змей, зме́я, мн. зме́і, -яў, м.

1. Вялікая змяя; тое, што і змяя (разм.).

2. Казачнае крылатае страшыдла з тулавам змяі. Трохгаловы з.

3. Лёгкі каркас, абцягнуты паперай ці матэрыяй, які запускаецца на нітцы ў паветра.


зме́йка гл. змяя.


зме́йкавы, -ая, -ае.

У выразе: змейкавы аэрастат (спец.) — лятальны апарат змеепадобнай формы.


зме́на, -ы, мн. -ы, змен, ж.

1. гл. змяніцца, змяніць.

2. Прамежак часу, пасля заканчэння якога група людзей (якія працуюць, вучацца і пад.) зменьваецца другой такой групай. Вячэрняя з. Працаваць у тры змены.

3. Група людзей, што працуе, вучыцца і пад. ў гэты прамежак. Прыступіла да працы начная з.

4. Той (тыя), хто прыходзіць на змену каму-, чаму-н. Рыхтаваць сабе змену. Маладая з.

5. Камплект абутку, адзення, якія час ад часу мяняюцца. Дзве змены бялізны.

На змену каму-чаму — услед за кім-, чым-н.; замяніць сабой каго-, што-н.

|| прым. зме́нны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.).


зме́нлівы, -ая, -ае.

Які лёгка і часта мяняецца; няўстойлівы. Зменлівыя адносіны да каго-н. Зменлівае надвор’е.

|| наз. зме́нлівасць, -і, ж.


зме́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто працуе пазменна з іншым. Здаць печ зменшчыку.

|| ж. зме́ншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. зме́ншчыцкі, -ая, -ае.


зме́ншыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -шыцца; зак.

Стаць меншым. Сям’я зменшылася. Боль зменшыўся.

|| незак. змянша́цца, -а́ецца.

|| наз. змяншэ́нне, -я, н.


зме́ншыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., што.

Зрабіць меншым. З. дозу лякарства. З. крок. З. небяспеку.

|| незак. змянша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. змяншэ́нне, -я, н.


зме́ньвацца гл. змяніцца.


зме́ньваць гл. змяніць.


зме́раць, -аю, -аеш, -ае; -аны; зак., каго-што.

Вызначыць якой-н. мерай велічыню чаго-н. З. глыбіню вадаёма. З. тэмпературу. З. вокам (перан.: уважліва аглядаць каго-н., нібы ацэньваючы).

|| незак. змяра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зме́рзлы гл. змёрзлы.


зме́рзнуцца і зме́рзціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; змёрзся, зме́рзлася; зак.

Прымерзнуць адзін да аднаго, змацавацца лёдам. Рыба змерзлася ў халадзільніку.

|| незак. змярза́цца, -а́ецца.

|| наз. змярза́нне, -я, н.


зме́рзнуць гл. мерзнуць.


зме́рзціся гл. змерзнуцца.


зме́ркнуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зме́рклася; безас.; зак.

Пра наступленне змроку. На дварэ змерклася.

|| незак. змярка́цца, -а́ецца.


зме́ркнуць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -не; змерк, -кла; зак.

1. гл. меркнуць.

2. перан. Страціць сілу, значэнне. Слава змеркла.

|| незак. змярка́ць, -а́е.


змест, -у, М -сце, м.

1. Тое, што складае сутнасць каго-, чаго-н. Адзінства формы і зместу.

2. Тэма, асноўная сутнасць выкладу, выказвання. З. размовы. З. твора.

3. Пералік раздзелаў, састаўных частак кнігі з указаннем старонак, змешчаны ў канцы ці ў пачатку.


зме́сці, змяту́, змяце́ш, змяце́; змяцём, змецяце́, змяту́ць; змёў, змяла́, -ло́; змяці́; зме́цены; зак., што.

1. Метучы, зняць, сцерці, скінуць з паверхні чаго-н. З. пыл з лавы. З. усё на сваім шляху. З. з твару зямлі каго-, што-н. (перан.: знішчыць).

2. Метучы, згрэбці ў адно месца, у кучу. З. смецце ў куток.

|| незак. змята́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. змята́нне, -я, н.


зме́сціва, -а, н.

Тое, што змяшчаецца, знаходзіцца ў чым-н. З. клеткі.


зме́шаны, -ая, -ае.

1. Які ўтварыўся шляхам змешвання, скрыжоўвання. Змешаная парода жывёлы.

2. Які складаецца з разнародных элементаў, частак, удзельнікаў. Змешаныя ўгнаенні. З. лес. Змешаная камісія.

|| наз. зме́шанасць, -і, ж.


зме́швацца гл. змяшацца.


зме́шваць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што.

Тое, што і мяшаць (у 2 знач.).

|| наз. зме́шванне, -я, н.


змеяві́к, змеевіка́, мн. змеевікі́, змеевіко́ў, м.

1. Спіралепадобная трубка ў цеплаабменных апаратах.

2. Горная парода зялёнага колеру з рознымі адценнямі. Высакародны з.

|| прым. змеевіко́вы, -ая, -ае.


змеяня́ і змеянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня змяі.


змёрзлы і зме́рзлы, -ая, -ае.

1. Азяблы ад холаду. Змёрзлае дзіця.

2. Пашкоджаны марозам. Змёрзлыя расліны.

3. Зацвярдзелы ад марозу. Змёрзлая зямля.


змігну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

У выразе: вокам не змігнуць (разм.) — не паказваць ніякай збянтэжанасці, нічым не выдаць сябе. Салгаў і вокам не змігнуў.


змізарне́лы, -ая, -яе.

Схуднелы, здрабнелы (пра твар, чалавека з пахудзелым тварам) або зачахлы, пабляклы (пра расліннасць). Твар яго змізарнеў. Маладое лісце змізарнела і зачахла.

|| наз. змізарне́ласць, -і, ж.


змізарне́ць гл. мізарнець.


змікі́ціць, -кічу, -кіціш, -кіціць; зак. (разм.).

Зразумець, здагадацца. Хутка з., што да чаго.


змі́лавацца, -луюся, -луешся, -луецца; -луйся; зак., над кім-чым.

Тое, што і злітавацца.


зміна́ць гл. змяць.


зміргну́ць гл. змаргнуць.


зміры́цца, зміру́ся, змі́рышся, змі́рыцца; зак., з кім-чым.

Прымірыцца з кім-, чым-н., пакарыцца каму-, чаму-н. З. з якой-н. думкай. Ён змірыўся са сваім становішчам.

|| незак. зміра́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зміры́ць, зміру́, змі́рыш, змі́рыць; зак., каго-што (разм.).

Памірыць, прымірыць. З. суседзяў.

|| незак. зміра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


змо́ва, -ы, мн. -ы, змоў, ж.

Тайнае пагадненне або ўгавор, дамоўленасць. Злачынная з.


змо́віцца, змо́ўлюся, змо́вішся, змо́віцца; зак.

Дамовіцца адносна якіх-н. дзеянняў. Змовіліся дзейнічаць разам.

|| незак. змаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


змо́га, -і, ДМ змо́зе, ж.

1. Сіла, здольнасць рабіць што-н. (ужыв. толькі ў некаторых выразах). Наколькі хопіць змогі. Не мець змогі падняцца з ложка.

2. Стан моцнай стомленасці, поўнага бяссілля. Па́даць ад змогі.


змо́клы, -ая, -ае.

Мокры, намоклы. Змоклае адзенне.


змо́кнуць, -ну, -неш, -не; змок, -кла; -ні; зак.

Зрабіцца мокрым, намокнуць. З. на дажджы.

|| незак. змака́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


змо́ладу, прысл.

З маладых гадоў. Уцягнуцца ў работу з.


змор, -у.

У выразе: узяць зморам каго-што

1) адолець, давёўшы да поўнай страты сіл. Узяць абложаны горад зморам;

2) перан. дамагчыся чаго-н. ад каго-н. настойлівым, назойлівым уздзеяннем (разм.).


змо́ра, -ы, ж.

Тое, што і зморанасць.


змо́ранасць, -і, ж.

Стан зморанага чалавека; бяссілле, стома. Адчуваць з. Ад зморанасці заплюшчваліся вочы.


змо́раны, -ая, -ае.

1. Абяссілены, стомлены цяжкай працай ці якім-н. іншым заняткам. З. падарожнік.

2. Які выяўляе стомленасць. З. твар.


змо́рвацца гл. змарыць.


змо́рваць гл. змарыць.


змо́ршчыцца гл. моршчыцца.


змо́ршчыць гл. моршчыць.


змо́тванне гл. зматаць.


змо́твацца гл. зматацца.


змо́тваць гл. зматаць.


змо́тка гл. зматаць.


змо́ўкнуць, -ну, -неш, -не; змоўк, -кла; -ні; зак.

Перастаць гучаць ці перастаць гаварыць. Музыка змоўкла. Кулямёт змоўк. Апавядальнік змоўк.

|| незак. змаўка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


змо́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і змоўшчык.

|| ж. змо́ўніца -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. змо́ўніцкі, -ая, -ае.


змо́ўчаць гл. змаўчаць.


змо́ўчваць гл. змаўчаць.


змо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Удзельнік змовы.

|| ж. змо́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. змо́ўшчыцкі, -ая, -ае. Змоўшчыцкія планы.


змо́чваць гл. змачыць.


змрачне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Рабіцца змрочным, цёмным. Неба змрачнее. Твар змрачнее.

|| зак. пазмрачне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


змрок, -у, м.

1. Адсутнасць святла, цемра. З. атуліў прасторы.

2. Няпоўная цемната, прыцемак, пры якім яшчэ можна распазнаваць прадметы. Вячэрні з.

3. Прыцемак паміж захадам сонца і наступленнем ночы, а таксама перадсвітальны прыцемак. Перадранішні з.


змро́чны, -ая, -ае.

1. Слаба асветлены, ахоплены змрокам. З. яловы лес.

2. перан. Поўны цяжкіх пачуццяў, бязрадасны, пануры. З. твар. Змрочныя думкі. Змрочныя прадчуванні.

3. перан. Цяжкі, беспрасветны. Змрочныя гады зняволення.

|| наз. змро́чнасць, -і, ж.


змудрава́ць гл. мудраваць.


змудраге́ліць гл. мудрагеліць.


змурава́ць гл. мураваць.


зму́сіць, зму́шу, зму́сіш, зму́сіць; зму́шаны; зак., каго-што і з інф.

Тое, што і вымусіць. Стары змусіў мяне паехаць у горад.

|| незак. змуша́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зму́чыцца гл. мучыцца.


зму́чыць гл. мучыць.


змыва́цца гл. змыцца.


змыва́ць гл. змыць.


змыка́нне гл. самкнуць.


змыка́цца гл. самкнуцца.


змыка́ць гл. самкнуць.


змы́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Астатак ад куска мыла, якім карысталіся.


змы́цца, змы́юся, змы́ешся, змы́ецца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ад мыцця сысці, знікнуць. Плямы змыліся.

2. перан. Пайсці адкуль-н., знікнуць (разм.). З. з заняткаў.

|| незак. змыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


змыць, змы́ю, змы́еш, змы́е; змы́ты; зак., што.

1. Мыццём ліквідаваць, зняць. З. з сябе пот. З. сваю віну (перан.).

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Знесці (вадой, цячэннем). Вада змыла бярвенне.

|| незак. змыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. змыў, змы́ву, м. (спец.).


змы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Месца, дзе што-н. змыкаецца, злучаецца (спец.). На змычцы скляпення.

2. перан., адз. Саюз, яднанне. З. горада з вёскай.


змяі́ны гл. змяя.


змяі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., змяі́цца; незак.

Выгінацца, цягнуцца звілістай лініяй. Між кустоў змяілася сцежка.


змя́клы, -ая, -ае.

Які змяк, страціў першапачатковую цвёрдасць, пругкасць. Змяклая гліна.


змя́кнуць, -ну, -неш, -не; змяк, -кла; -ні; зак.

1. Стаць мяккім, размякнуць. Кардон на дажджы змяк.

2. Тое, што і размякнуць (у 2 знач.). Як прыйшло да справы, ён зусім змяк.


змякча́льны, -ая, -ае.

Які надае мяккасць скуры, слізістым абалонкам. З. крэм.

|| наз. змякча́льнасць, -і, ж.


змякчы́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць больш мяккім, эластычным. Скура змякчылася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.) перан. Аслабець, зменшыцца. Боль змякчыўся. Гнеў змякчыўся.

3. перан. Стаць менш суровым. Бацька змякчыўся. Сэрца змякчылася.

|| незак. змякча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. змякчэ́нне, -я, н.


змякчы́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; змя́кчаны; зак.

1. што. Зрабіць больш мяккім, эластычным. З. скуру.

2. перан., што. Аслабіць, зменшыць. З. удар. З. боль. З. прыгавор.

3. перан., каго (што). Зменшыць чыю-н. суровасць, зрабіць больш мяккім, лагодным. З. суровага бацьку.

|| незак. змякча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. змякчэ́нне, -я, н.


змяне́нне, -я, н.

1. гл. змяніцца, змяніць.

2. мн. -і, -яў. Папраўка, пераробка, якая мяняе што-н. ранейшае. Змяненні ў правапісе. Карэнныя змяненні ў жыцці грамадства.


змяні́цца, змяню́ся, зме́нішся, зме́ніцца; зак.

1. Стаць іншым. Жыццё ў вёсцы змянілася. З. з твару (пра перамену ў выразе твару).

2. Замяніцца другім, другімі (на якой-н. пасадзе, месцы). За апошні час тут змяніліся тры старшыні калгаса.

3. Вызваліцца ад абавязкаў, якія выконваюцца пазменна. З. з дзяжурства.

4. Змяніць на сабе бялізну, адзенне (разм.). Не было ў што з. (безас.).

|| незак. зме́ньвацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. змяне́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і зме́на, -ы, ж.


змяні́ць, змяню́, зме́ніш, зме́ніць; зме́нены; зак.

1. каго-што. Зрабіць інакшым. З. канструкцыю машыны.

2. каго-што. Замяніць другім. З. кіраўніка аддзела. З. работу.

3. каго (што). Пачаць дзейнічаць замест другога, заняўшы чыё-н. месца. З. дазорных.

4. каго-што. З’явіцца ўслед за кім-, чым-н., замяняючы сабой каго-, што-н. Лета змяніла вясну.

5. што. Пачаць карыстацца чым-н. замест чаго-н. іншага, перамяніць. З. бялізну.

|| незак. змяня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е і зме́ньваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. змяне́нне, -я, н. (да 1 знач.) і зме́на, -ы, ж.


змянша́цца гл. зменшыцца.


змянша́ць гл. зменшыць.


змяншэ́нне гл. зменшыцца.


змяня́ць¹, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак., каго-што (разм.).

Зрабіць абмен каго-, чаго-н. на каго-, што-н. З. быка на індыка (прымаўка).


змяня́ць² гл. змяніць.


змярза́нне гл. змерзнуцца.


змярза́цца гл. змерзнуцца.


змярка́нне, -я, н.

1. Наступленне змроку, цемнаты. Ад світання да змяркання.

2. Прыцемкі паміж заходам сонца і наступленнем ночы. З. ахінула ўсё навокал.


змярка́цца гл. змеркнуцца.


змярка́ць гл. змеркнуць.


змяртвля́ць гл. змярцвіць.


змярцве́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў адчувальнасць, стаў мёртвым (пра клеткі, тканкі і пад.). Змярцвелыя тканкі.

|| наз. змярцве́ласць, -і, ж.

2. перан. Нерухомы, застылы, пазбаўлены жыцця. З. твар.


змярцве́ць гл. мярцвець.


змярцві́ць, -ртвлю́, -рцві́ш, -рцві́ць; -рцві́м, змерцвіце́, -рцвя́ць; -ртвлёны; зак., што.

Зрабіць неадчувальным, безжыццёвым. З. нерв. З. тканку.

|| незак. змяртвля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.


змясі́ць гл. мясіць.


змясто́ўны, -ая, -ае.

З багатым зместам (у 1 знач.), з вялікім унутраным сэнсам, значэннем. З. даклад. Змястоўна (прысл.) выкласці думкі.

|| наз. змясто́ўнасць, -і, ж.


змясці́цца, змяшчу́ся, зме́сцішся, зме́сціцца; зак.

Знайсці сабе дастаткова месца; умясціцца ўсярэдзіне чаго-н. Тут столькі людзей не змесціцца. Рэчы змясціліся ў сакваяж.

|| незак. змяшча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


змясці́ць, змяшчу́, зме́сціш, зме́сціць; зме́шчаны; зак.

1. каго-што. Умясціць у сабе. Клуб не мог з. усіх прысутных.

2. каго-што. Знайсці месца для каго-, чаго-н., умясціць унутр чаго-н. З. усе рэчы ў шафу.

3. каго-што. Даць памяшканне для жылля, месца каму-, чаму-н. З. прыезджых у гасцініцу. З. трусоў у клеткі.

4. каго-што. Аддаць куды-н. для якой-н. мэты. З. хворага ў бальніцу. З. грошы ў банк.

5. што. Надрукаваць, апублікаваць. З. аб’яву ў газеце.

6. каго (што). Звольніць з пасады (разм.). З. загадчыка.

|| незак. змяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. змяшчэ́нне, -я, н.


змята́ць гл. змесці.


змя́цца гл. мяцца¹.


змяць, самну́, самне́ш, самне́; самнём, самняце́, самну́ць; самні́; змя́ты; зак.

1. гл. мяць.

2. перан., каго (што). Моцным націскам парушыць баявыя парадкі ворага, зламаць супраціўленне, прымусіць уцякаць. З. варожыя войскі.

|| незак. зміна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


змяша́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак.

1. гл. мяшацца.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Злучыцца з чым-н., утвараючы сумесь. Гліна змяшалася з пяском.

3. Зліцца з кім-, чым-н. у адно цэлае. З. з натоўпам.

|| незак. зме́швацца, -аюся, -аешся, -аецца (да 2 і 3 знач.).

|| наз. змяшэ́нне, -я, н. (да 2 знач.).


змяша́ць гл. мяшаць.


змяшча́льны, -ая, -ае.

Які здольны ўмясціць вялікую колькасць каго-, чаго-н. З. бак. Змяшчальнае памяшканне.

|| наз. змяшча́льнасць, -і, ж.


змяшча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. гл. змясціцца.

2. Знаходзіцца ў якім-н. месцы, памяшканні. Сталовая змяшчаецца на першым паверсе будынка.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Уваходзіць у склад чаго-н. У кнізе змяшчаецца шэраг карысных звестак.


змяшча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. гл. змясціць.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Мець, заключаць у сабе. Лякарства змяшчае вісмут. Кніга змяшчае многа важных фактаў.


змяя́, -і́, мн. зме́і і (з ліч. 2, 3, 4) змяі́, змей, ж.

Паўзун з доўгім звілістым целам, без ног, звычайна з ядавітымі зубамі. Ядавітая з. Грымучая з.

|| памянш. зме́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, зме́ек, ж.

|| прым. змяі́ны, -ая, -ае. З. яд.


зна́вец, зна́ўца і зна́ўца, -ы, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які валодае вялікімі ведамі ў якой-н. галіне.


з-над, прыназ. з Р.

Ужыв. пры абазначэнні прадмета ці месца, зверху або з верхняй часткі якога накіравана дзеянне. З-над Прыпяці даносілася песня.


знадво́рку, прысл.

Са знешняга, надворнага боку. Замкнуць дзверы з.


знадво́рны, -ая, -ае.

Вонкавы, знешні. Знадворныя дзверы. З. выгляд.


знаёмец, -мца, мн. -мцы, -мцаў, м. (разм.).

Знаёмы чалавек. Сустрэць старога знаёмца.


знаёміцца, -млюся, -мішся, -міцца; незак.

1. з кім. Уступіць у знаёмства з кім-н. З. з новымі вучнямі.

2. з чым. Атрымліваць, збіраць звесткі пра што-н. З. з горадам.

|| зак. азнаёміцца, -млюся, -мішся, -міцца (да 2 знач.) і пазнаёміцца, -млюся, -мішся, -міцца; наз. азнаямле́нне, -я, н. (паводле 2 знач.) і знаёмства, -а, н. З першага знаёмства (з першай сустрэчы).


знаёміць, -млю, -міш, -міць; незак., каго (што).

1. з кім. Рабіць знаёмым. З. з новым супрацоўнікам.

2. з чым. Даваць каму-н. звесткі пра што-н. З. з экспанатамі музея.

|| зак. азнаёміць, -млю, -міш, -міць; -млены (да 2 знач.) і пазнаёміць, -млю, -міш, -міць; -млены.

|| наз. знаёмства, -а, н. (да 1 знач.) і азнаямле́нне, -я, н. (да 2 знач.). Адбылося знаёмства. Азнаямленне з новым заданнем.


знаёмства, -а, н.

1. гл. знаёміцца, знаёміць.

2. з кім і паміж кім. Адносіны паміж людзьмі, якія ведаюць адзін аднаго. Завесці з. Парваць з. Набыць што-н. па знаёмстве.

3. Круг знаёмых (разм.). Мець вялікае з.

4. з чым. Набыццё ведаў, звестак пра што-н., азнаямленне з чым-н. З. з культурай народа.


знаёмы, -ая, -ае.

1. каму. Такі, пра якога ведалі раней, вядомы. Знаёмая мелодыя.

2. з чым. Які зведаў, выпрабаваў што-н. Чалавек, з. з тутэйшымі парадкамі.

3. Які знаходзіцца ў знаёмстве (у 1 знач.) з кім-н., асабіста вядомы. З. чалавек. Добры з. (наз.). Спаткаць знаёмага (наз.).


знайсці́, знайду́, зно́йдзеш, зно́йдзе; знайшо́ў, -шла́, -ло́; знайдзі́; зно́йдзены; зак.

1. каго-што. Заўважыўшы, узяць; выявіць у выніку пошукаў, назіранняў, роздумаў і пад. З. грыб. З. грошы на дарозе. З. згубленую рэч. З. выхад з цяжкага становішча. З. новы спосаб рашэння задачы. З. апраўданне чаму-н.

2. каго-што. Заспець, убачыць, выявіць дзе-н. ці ў якім-н. стане. Не з. дома сябра. З. каго-н. ляжачым хворым.

3. каго-што ў кім-чым. Зазнаць, сустрэць што-н. з боку каго-, чаго-н. З. ў чым-н. суцяшэнне. Я не знайшоў у гэтым нічога асаблівага. З. добрага дарадчыка ў кім-н.

4. каго-што або з дадан. Прыйсці да высновы, палічыць, прызнаць, склаўшы думку пра каго-, што-н. З., што таварыш праў. З. неабходным паведаміць аб прыездзе. Урач знайшоў яго здаровым.

5. прош. знайшо́ў (незак. цяпер. знахо́дзіць) з займ. ва ўскосн. скл. або з прысл. і з інф. Ужыв. пры іранічных адносінах да каго-, чаго-н. (разм.). Знайшоў чаму радавацца (няма чаму радавацца). Знайшлі з-за чаго сварыцца (няма з-за чаго сварыцца). Знайшоў дурня (выражэнне нязгоды з кім-, чым-н., адмаўлення ад чаго-н.).

Знайсці сабе смерць (магілу) дзе (высок.) — памерці, загінуць дзе-н.

Знайсці сябе — зразумець сваё прызванне, прызначэнне, правільна вызначыць свае інтарэсы, схільнасці.

|| незак. знахо́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; наз. знахо́джанне, -я, н. (паводле 1 знач.).


знайсці́ся, знайду́ся, зно́йдзешся, зно́йдзецца; знайшо́ўся, -шла́ся, -ло́ся; знайдзі́ся; зак.

1. Выявіцца, адшукацца. Пража знайшлася. Ахвотнікаў ехаць не знайшлося.

2. Не разгубіўшыся, выйсці з цяжкага становішча. Не знайшоўся адразу, што адказаць.

|| незак. знахо́дзіцца, -хо́джуся, -хо́дзішся, -хо́дзіцца.


знак, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Метка, прадмет, якім абазначаецца, выражаецца што-н. Знакі адрознення (умоўныя абазначэнні на форменным адзенні, якія паказваюць род войск, званне і пад.). Знакі ўзнагароды (пра ордэны, медалі). Грашовы з. (крэдытны білет). З. паштовай аплаты (марка).

2. Знешняе сведчанне, прымета чаго-н. Знакі ўвагі. Нядобры з. Маўчанне — з. згоды.

3. Жэст, рух, якім сігналізуюць, паведамляюць што-н. Падаць з. галавой.

Пад знакам чаго (высок.) — кіруючыся якой-н. ідэяй, якім-н. імкненнем. Пад знакам барацьбы за міжнародную бяспеку.

У знак чаго — як сведчанне, доказ чаго-н., выяўляючы, паказваючы што-н. У знак памяці. У знак пратэсту.

|| прым. зна́кавы, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.; спец.). Знакавая сістэма (сістэма знакаў як сродак камунікацыі ў 2 знач.; спец.).


знакамі́ты, -ая, -ае.

Шырокавядомы, славуты. З. горад.

|| наз. знакамі́тасць, -і, ж.


знамяна́льны, -ая, -ае.

1. Важны, значны. Знамянальныя падзеі. Знамянальная дата.

2. У мовазнаўстве: які мае самастойнае значэнне; проціл. службовы. Знамянальныя часціны мовы.

|| наз. знамяна́льнасць, -і, ж.


зна́ны, -ая, -ае (разм.).

1. Вядомы, славуты. З. ў краіне чалавек.

2. Знаёмы, пазнаны ў мінулым. Знаныя дарогі.

|| наз. зна́насць, -і, ж. (да 1 знач.).


знаро́к, прысл.

З якой-н. мэтай, з пэўнымі намерамі. З. папярэдзіў. Як з. (нібы назло).


знасі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., зно́сіцца; зак.

Стаць непрыгодным ад доўгай носкі ці работы. Боты знасіліся. Поршні знасіліся. Арганізм знасіўся (перан.: дачасна састарыўся, аслабеў).

|| незак. зно́швацца, -аецца.

|| наз. знос, -у, м. і зно́шванне, -я, н. Знос аўтапакрышак. Няма зносу чаму-н. або не ведае зносу што-н. (доўга не зношваецца; разм.). Працаваць на знос (перан.). Зношванне арганізма (перан.).


знасі́ць¹, знашу́, зно́сіш, зно́сіць; зно́шаны; зак., што.

Доўгай носкай зрабіць непрыгодным. З. сукенку.

Не знасіць галавы каму (разм.) — не мінуць пакарання, не ўцалець, загінуць з-за сваёй неасцярожнасці, свавольства і пад.

|| незак. зно́шваць, -аю, -аеш, -ае; наз. зно́шванне, -я, н.


знасі́ць², знашу́, зно́сіш, зно́сіць; зно́шаны; зак., каго-што.

Занесці куды-н. і прынесці назад. З. дзіця да ўрача.


зна́тнасць, -і, ж. (уст.).

Прыналежнасць да знаці, становішча знатнага (у 2 знач.) чалавека.


зна́тны, -ая, -ае.

1. Вядомы, славуты. Знатныя людзі краіны. З. пчаляр.

2. Які належыць да знаці (уст.). З. род.


знато́к, -така́, мн. -такі́, -тако́ў, м.

Той, хто валодае вялікімі ведамі ў чым-н., тонкім разуменнем чаго-н.


зна́ўца гл. знавец.


знаха́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Лекар-самавучка, які карыстаецца ўласнымі спосабамі лячэння: замовамі, травамі і пад.

|| ж. знаха́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. знаха́рскі, -ая, -ае.


знаха́рства, -а, н.

Занятак знахара. Займацца знахарствам.


знахо́джанне гл. знайсці, знаходзіцца.


знахо́дзіцца, -хо́джуся, -хо́дзішся, -хо́дзіцца; незак.

1. гл. знайсціся.

2. Быць, змяшчацца, мецца дзе-н. Школа знаходзілася на другім канцы вёскі.

|| наз. знахо́джанне, -я, н. (да 2 знач.).


знахо́дзіць гл. знайсці.


знахо́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Знойдзеная рэч. Бюро знаходак (установа, якая вяртае згубленыя рэчы іх уладальнікам).

2. перан. Аб кім-, чым-н. набытым і вельмі патрэбным. Творчыя знаходкі. Гэты спецыяліст — з. для прадпрыемства.


знахо́длівы, -ая, -ае.

Здагадлівы, дасціпны, які лёгка знаходзіць выйсце з цяжкага становішча. З. чалавек.

|| наз. знахо́длівасць, -і, ж.


зна́цца, зна́юся, зна́ешся, зна́ецца; незак. (разм.).

1. з кім-чым. Падтрымліваць знаёмства, мець сувязі з кім-, чым-н. З такім сябрам я і з. не хачу.

2. на чым. Добра ведаць якую-н. справу. З. на пчалярстве.


знаць¹, зна́ю, зна́еш, зна́е; незак.

1. Тое, што і ведаць (у 1—5 знач.).

2. інф., у знач. вык. Відаць, можна заўважыць (уст.). З. па слядах, што тут прайшоў воўк.


знаць², -і, ж.

Вышэйшы слой прывілеяванага класа ў феадальным грамадстве.


значкі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які мае значок як сведчанне пра кваліфікацыю, выкананне якіх-н. нарматываў.

|| ж. значкі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. значкі́сцкі, -ая, -ае.


зна́чны, -ая, -ае.

1. Вялікі памерам, колькасцю, сілай. Значныя страты. У значнай ступені. Значна (прысл.) больш.

2. Які мае вялікае значэнне, важны. Значныя падзеі. З. чалавек.

|| наз. зна́чнасць, -і, ж.


значо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

1. Пласцінка, кружок і пад. з якім-н. адбіткам, які носіцца на грудзях як упрыгожанне, памятны знак ці знак прыналежнасці да якой-н. арганізацыі. Памятны з. Універсітэцкі з.

2. Умоўная паметка на чым-н. Паставіць значкі на палях кнігі.


зна́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак., кім-чым, як хто-што або ў якасці каго-чаго (афіц.).

Быць запісаным дзе-н., лічыцца, называцца. З. ў спісе. Ён у нас значыцца ў якасці кансультанта (або як кансультант).


зна́чыць¹, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; незак., каго-што.

1. Памячаць, ставячы знак, метку і пад. З. старонкі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вызначаць, указваць сабой шлях, дарогу і пад.

|| зак. пазна́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны.


зна́чыць², -чу, -чыш, -чыць; незак., што.

Мець які-н. сэнс, важнасць, каштоўнасць, выражаць што-н. Яго абяцанні мала значаць. Нічога не значыць. Адчуваю сябе цудоўна — вось што значыць добра адпачыць.


значэ́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. Сэнс, тое, што дадзены прадмет (слова, знак, жэст) абазначае. Прамое і пераноснае з. слова.

2. Важнасць, значнасць, роля. Гістарычнае з. Гэтай сустрэчы надаецца вялікае з.


знебыва́цца гл. знябыцца.


зневажа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто зняважыў, зневажае каго-н.

|| ж. зневажа́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


зневажа́льны, -ая, -ае.

Поўны знявагі, зняважлівы. Зневажальныя адносіны. З. тон.

|| наз. зневажа́льнасць, -і, ж.


зневажа́нне гл. зняважыць.


зневажа́ць гл. зняважыць.


знелюбі́ць, знелюблю́, знялю́біш, знялю́біць; зак., каго (што) (разм.).

Адчуць непрыхільнасць, непрыязнасць да каго-, чаго-н.; неўзлюбіць. Адразу з. каго-н.


знемагчы́, знемагу́, знямо́жаш; знямо́жа; знямо́г, знемагла́, -ло́; знемажы́, зак.

Страціць сілы, аслабець, дайсці да знямогі. З. ад доўгай дарогі. З. ад смагі.

|| незак. знемага́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


знемагчы́ся, знемагу́ся, знямо́жашся, знямо́жацца; знямо́гся, знемагла́ся, -ло́ся; знемажы́ся; зак.

Тое, што і знемагчы.

|| незак. знемага́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


знемажэ́нне, -я, н.

Стан поўнай стомленасці, бяссілля. Стамляцца ад знемажэння.


зненаві́дзець, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго-што.

Адчуць нянавісць да каго-, чаго-н. Зненавідзеў яго назаўсёды. З. аднастайную работу.


зненаві́дны, -ая, -ае (разм.).

Ненавісны. Сяляне гадамі адпрацоўвалі зненавідную паншчыну.

|| наз. зненаві́днасць, -і, ж.


знепрыто́мнець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Страціць прытомнасць. Раптам знепрытомнеў пасажыр.


знервава́ны, -ая, -ае.

Даведзены да нервознага стану; нервовы. З. чалавек.

|| наз. знервава́насць, -і, ж.


знервава́цца, -рву́юся, -рву́ешся, -рву́ецца; -рву́йся; зак.

Стаць вельмі нервозным.


знервава́ць, -рву́ю, -рву́еш, -рву́е; -рву́й; -рвава́ны; зак., каго.

Давесці да нервознага стану. З. каго-н. прыдзіркамі.


знерухо́мець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць нерухомым.


знеслаўле́нне гл. зняславіць.


знеслаўля́цца гл. зняславіцца.


знеслаўля́ць гл. зняславіць.


зне́сці¹, знясу́, знясе́ш, знясе́; знясём, знесяце́, знясу́ць; знёс, зне́сла і знясла́; знясі́; зне́сены; зак.

1. каго-што. Несучы, даставіць, спусціць уніз. З. слоікі з варэннем у склеп.

2. каго-што. З сілай скінуць, зрушыць з чаго-н., адкуль-н. Мост знесла (безас.) вадой. Ураган знёс дах.

3. што. Разбурыць, разабраўшы, зняць з паверхні. З. старую хату.

4. што. Тое, што і зняць (у 4 знач.).

5. каго-што. Прынесці з розных месц у адно (многае, многіх). З. каменне ў кучу.

6. што. Адыходзячы, узяць з сабой, украсці. З. чужую кнігу.

7. перан., што. Сцярпець, перанесці. Моўчкі з. крыўду.

|| незак. зно́сіць, зно́шу, зно́сіш, зно́сіць.

|| наз. знос, -у, м. (да 3 знач.). Стары дом ідзе на з.


зне́сці² гл. несці².


зне́сціся¹, знясу́ся, знясе́шся, знясе́цца; знясёмся, знесяце́ся, знясу́цца; знёсся, зне́слася і знясла́ся; знясі́ся; зак. (разм.).

Устанавіць сувязь з кім-, чым-н.; звязацца. З. па пошце.

|| незак. зно́сіцца, зно́шуся, зно́сішся, зно́сіцца.


зне́сціся² гл. несціся².


знешнегандлёвы, -ая, -ае.

Які мае адносіны да знешняга гандлю. Знешнегандлёвыя сувязі.


знешнепаліты́чны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да знешняй палітыкі З. курс.


зне́шні, -яя, -яе.

1. Які знаходзіцца звонку, за межамі чаго-н. З. выгляд. Знешняе асяроддзе.

2. Які праяўляецца толькі з вонкавага боку і не адпавядае ўнутранаму стану. З. спакой. Знешне (прысл.) ён быў задаволены.

3. перан. Павярхоўны, пазбаўлены глыбіні, унутранага зместу. З. бляск.

4. Які адносіцца да зносін з замежнымі дзяржавамі. Знешняя палітыка. З. гандаль.


зні́зіцца, зні́жуся, зні́зішся, зні́зіцца; зак.

1. Спусціцца ніжэй. Сонца знізілася.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Стаць ніжэйшым (па ступені, велічыні, інтэнсіўнасці і пад.). Цэны знізіліся. Аўтарытэт знізіўся.

|| незак. зніжа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.

|| наз. зніжэ́нне, -я, н. Самалёт пайшоў на з. (пачаў зніжацца ў 1 знач.).


зні́зіць, зні́жу, зні́зіш, зні́зіць; зні́жаны; зак., каго-што.

1. Апусціць ніжэй, зменшыць вышыню (напр., палёту) чаго-н. З. самалёт.

2. перан. Зрабіць ніжэйшым (па ступені, велічыні, інтэнсіўнасці і пад.). З. сабекошт. З. патрабаванні.

|| незак. зніжа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зніжэ́нне, -я, н.


зні́зу, прысл.

1. З ніжняга боку, унізе. Хлеб падгарэў з. З. даверху. Глядзець з. ўверх на каго-н. (таксама перан.: адносіцца да каго-н. з глыбокай павагай).

2. перан. З боку шырокіх мас народа. Рух пачаўся з. Крытыка з.


зні́клы, -ая, -ае.

Які знік, перастаў існаваць, стаў нябачным. З. страх.


зні́кнуць, -ну, -неш, -не; знік, -кла; -ні; зак.

Перастаць існаваць, прапасці, схавацца. Туман знік. З. у натоўпе.

|| незак. зніка́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. знікне́нне, -я, н.


знітава́ны, -ая, -ае.

Моцна звязаны, з’яднаны дружбай. Знітаваная група.

|| наз. знітава́насць, -і, ж.


знітава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; зак.

1. гл. нітавацца.

2. перан. Злучыцца, з’яднацца. Іх лёсы моцна знітаваліся.

|| наз. знітава́нне, -я, н.


знітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак.

1. гл. нітаваць.

2. што. Пераплесці, злучыць чым-н. З. правады.

3. перан., каго-што. Аб’яднаць, згуртаваць. З. брыгаду.

|| незак. зніто́ўваць, -аю, -аеш, -ае; наз. зніто́ўванне, -я, н.

|| наз. знітава́нне, -я, н. (да 2 знач.).


зні́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Падаючая зорка. На небе прамільгнула з.


знішча́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. каго-што. Той, хто знішчае каго-, што-н. З. грызуноў.

2. Баявы самалёт для знішчэння авіяцыі праціўніка.

3. Лётчык знішчальнай авіяцыі.


знішча́льны, -ая, -ае.

1. Вялікай разбуральнай сілы; які вядзецца з мэтай разбурэння, знішчэння. Адкрыць з. агонь па ворагу. Знішчальная вайна.

2. Прызначаны для знішчэння караблёў і авіяцыі праціўніка, для барацьбы з дыверсантамі і пад. Знішчальная авіяцыя. З. батальён.

3. перан. Рэзкі, бязлітасны, які выяўляе пагарду, нянавісць. Знішчальная крытыка. З. позірк.

|| наз. знішча́льнасць, -і, ж.


зні́шчыцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -чыцца; зак.

Спыніць сваё існаванне, ліквідавацца, знікнуць.

|| незак. знішча́цца, -а́ецца.

|| наз. знішчэ́нне, -я, н.


зні́шчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што.

1. Спыніць існаванне каго-, чаго-н., ліквідаваць. З. прусакоў. З. недахопы.

2. Разграміць. З. варожыя ўмацаванні.

|| незак. знішча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. знішчэ́нне, -я, н.


знос¹ гл. знесці¹.


знос² гл. знасіцца.


зно́сак, -ска, мн. -скі, -скаў, м.

Маленькае, звычайна апошняе, курынае яйцо.


зно́сіны, -сін.

1. Узаемная дзелавая сувязь на дзяржаўным узроўні. З. з замежнымі дзяржавамі. Гандлёвыя з. Дыпламатычныя з.

2. Сродкі перамяшчэння, сувязі. Шляхі зносін. Чыгуначныя з. Паветраныя з.

3. Сувязь з кім-, чым-н. Партызаны мелі шырокія магчымасці зносін з насельніцтвам.


зно́сіцца гл. знесціся¹.


зно́сіць гл. знесці¹.


зно́ска, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.

Дадатковы тэкст, які змяшчаецца ў самым нізе старонкі, асобна ад асноўнага. Вынесці заўвагу ў зноску.


зноў, прысл.

Яшчэ раз; да таго ж. З. пайшоў дождж. Вы з. тут строіце падкопы?

Зноў жа і зно́ў-такі (разм.) — да таго ж, у дадатак.

Вакол крам ды зноў к нам (прымаўка; разм.) — вярнуцца ні з чым.


зно́шаны, -ая, -ае.

Непрыгодны ад доўгага ўжывання. Зношаныя боты. З. матор. З. арганізм (перан.).

|| наз. зно́шанасць, -і, ж.


зно́швальнасць, -і, ж. (спец).

Страта якасцей, псаванне чаго-н. пры выкарыстанні. З. дэталей.


зно́шванне гл. знасіцца, знасіць¹.


зно́швацца гл. знасіцца.


зно́шваць гл. знасіць¹.


знудзе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; зак. (разм.).

Тое, што і знудзіцца.


знудзі́цца, -нуджу́ся, -ну́дзішся, -ну́дзіцца; зак., па кім-чым.

Сумуючы па кім-, чым-н., змучыцца, стаміцца. З. па родных.


зну́дзіць, -дзіць; безас., зак. (разм.).

Зрабіцца блага, званітаваць.


знутры́, прысл.

З унутранага боку. Зачыніць дзверы з. на завалу.


зню́хацца, -аюся, -аешся, -аецца; зак.

1. Пазнаць адзін аднаго па нюху. Сабакі знюхаліся.

2. перан., з кім. Уступіць у тайную змову, блізкія адносіны (разм., неадабр.).


знябы́ты, -ая, -ае (разм.).

Змораны, змучаны. З. ад доўгай хады.


знябы́цца, -бу́дуся, -бу́дзешся, -бу́дзецца; -бы́ўся, знебыла́ся, -ло́ся; -бу́дзься; зак. (разм.).

Змарыцца, змучыцца. З. за доўгую дарогу.

|| незак. знебыва́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


знява́га, -і, ДМ -ва́зе, ж.

1. гл. зняважыць.

2. Тое, што можа зняважыць; абразлівы ўчынак, слова. Нанесці каму-н. знявагу. Пакараць каго-н. за знявагу.


знява́жлівы, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе знявагу. З. позірк.

|| наз. знява́жлівасць, -і, ж.


знява́жыць, -жу, -жыш, -жыць; -жаны; зак., каго-што.

Зняславіць, прынізіць, абразіць. З. сваімі паводзінамі. З. чые-н. пачуцці.

|| незак. зневажа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зневажа́нне, -я, н. і знява́га, -і, ДМ -ва́зе, ж.


зняве́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; зак.

Страціць веру, давер’е. З. ў сябрах.

|| незак. зняве́рвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зняве́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

Знявечыць сябе, пакалечыць.

|| незак. зняве́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зняве́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго (што).

Нанесці каму-н. значныя фізічныя пашкоджанні. З. у бойцы.

|| незак. зняве́чваць, -аю, -аеш, -ае.


зняво́ленне, -я, н.

1. гл. зняволіць.

2. Стан таго, хто пазбаўлены волі; знаходжанне ў турме, ссылцы. Турэмнае з. Быць у зняволенні.


зняво́лены, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Чалавек, пазбаўлены волі, які знаходзіцца ў турме.

|| ж. зняво́леная, -ай, мн. -ыя, -ых.


зняво́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго (што).

Пазбавіць волі, узяць пад арышт. З. злачынцаў.

|| незак. зняво́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зняво́ленне, -я, н.


зняме́лы, -ая, -ае.

Тое, што і анямелы.

|| наз. зняме́ласць, -і, ж.


зняме́ць гл. нямець.


знямо́га, -і, ДМ -мо́зе, ж.

Стан крайняй стомленасці, бяссілля. Зваліцца з ног ад знямогі.


знямо́жаны, -ая, -ае.

Даведзены да знямогі; знясілены; які выражае знямогу. З. чалавек. З. твар.

|| наз. знямо́жанасць, -і, ж.


зняна́цку, прысл.

Раптоўна, нечакана. З. напасці на варту.


зняпра́ўдзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; зак. (разм.).

Абвергнуць, даказаць непраўдзівасць чаго-н. Ён імкнуўся з. распаўсюджаныя чуткі.


знясі́ленне, -я, н.

1. гл. знясіліцца, знясіліць.

2. Стан крайняй стомленасці, поўнай страты сіл. Падаць ад знясілення.


знясі́лены, -ая, -ае.

Крайне стомлены, абяссілены, які сведчыць пра знясіленне. З. арганізм.

|| наз. знясі́ленасць, -і, ж.


знясі́лець, -ею, -ееш, -ее; зак.

Стаць бяссільным, аслабець, знемагчы. Стары зусім знясілеў.


знясі́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; зак.

1. Зрабіцца слабым, бяссільным. З. ад цяжкай працы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Спустошыцца (пра глебу). Зямля знясілілася.

|| незак. знясі́львацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. знясі́ленне, -я, н.


знясі́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; зак., каго (што).

Зрабіць бяссільным, аслабіць. Хвароба яго знясіліла.

|| незак. знясі́льваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. знясі́ленне, -я, н.


знясла́віцца, -сла́ўлюся, -сла́вішся, -сла́віцца; зак.

Зняславіць, зганьбіць сябе. І трэба ж гэтак з.

|| незак. знеслаўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.


знясла́віць, -ла́ўлю, -ла́віш, -ла́віць; -ла́ўлены; зак., каго-што.

Зганьбіць, ачарніць каго-н. З. сумленнага чалавека.

|| незак. знеслаўля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; наз. знеслаўле́нне, -я, н.

|| наз. знясла́ўленне, -я, н.


зня́цца, зніму́ся, зні́мешся, зні́мецца; зня́ўся, зняла́ся, -ло́ся; знімі́ся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца, адмацавацца ад чаго-н. Века лёгка знялося з дзежкі.

2. Крануцца з месца, адправіцца ў дарогу. З. з якара. Воінская часць знялася.

3. Сфатаграфавацца, а таксама сыграць ролю ў кінафільме. З. на фоне мора. З. ў кінафільме.

Зняцца з уліку — перастаць быць на ўліку дзе-н.

|| незак. зніма́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зняць, зніму́, зні́меш, зні́ме; зняў, зняла́, -ло́; знімі́; зня́ты; зак.

1. каго-што. Дастаць, узяць, прыняць тое, што знаходзіцца зверху, на паверхні ці дзе-н. замацаванае. З. паліто з вешалкі. З. каструлю з агню. З. вяршкі з малака. З. ураджай (сабраць).

2. Пра апранутае адзенне: раздзяваючыся ці раздзяваючы каго-н., вызваліцца ад чаго-н. З. шапку. З. боты.

3. каго-што. Выдаліць, прымусіць пакінуць месца, пост. З. ахову (адмяніць). З. варожага вартавога (забіць, звязаць).

4. што. Зрэзаць, ссячы. З. галаву шабляй.

5. каго-што. Пазбавіць чаго-н., вызваліць ад чаго-н. З. з работы. З. з забеспячэння. З. з уліку.

6. што. Спыніць дзеянне чаго-н., адмяніць, адмовіцца ад чаго-н. З. сваю прапанову. З. забарону. З. судзімасць.

7. што. Выключыць, устараніць. З. што-н. з абарачэння. З. з продажу.

8. што. Устараніць, пераадолеўшы, вырашыўшы. З. спрэчнае пытанне.

9. што. Дакладна аднавіць, скапіраваць, пераносячы на што-н. З. мерку нагі. З. копію з дакумента. З. план мясцовасці.

10. каго-што. Адлюстраваць на фота- ці кінаплёнцы. З. кінафільм.

11. што. Атрымаць шляхам апытання (спец.). З. паказанні з каго-н.

12. што. Узяць у наймы. З. пакой.

|| незак. зніма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і здыма́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.

|| наз. зня́цце, -я, н. (да 1 знач.; спец.) і зды́мка, -і, ДМ -мцы, ж. (да 9 і 10 знач.; спец.).


знячэ́ўку, прысл. (разм.).

1. Знянацку, неспадзявана, раптоўна. Рашэнне ўзнікла з.

2. Выпадкова, незнарок. З. разліў чарніла.


зоа... (а таксама заа...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да заалогіі, напр.: зоакабінет, зоафакультэт;

2) які мае адносіны да жывёл, напр.: зоаінжынер, зоамагазін, зоапаталогія, зоапланктон; «зоа...» пішацца, калі націск у другой частцы слова падае не на першы склад.


зоагеагра́фія, -і, ж.

Навука пра геаграфічнае распаўсюджанне жывёл.

|| прым. зоагеаграфі́чны, -ая, -ае.


зо́лак, -лку, м.

Пачатак світання. Устаць на золку.


зо́лата, -а, М -лаце, н.

1. Высакародны метал жоўтага колеру, які ўжыв. як мера каштоўнасцей і ў каштоўных вырабах. Чыстае з. Не ўсё з., што блішчыць (прыказка). Чырвонае з. Чорнае з. (пра нафту). Белае з. (пра бавоўну).

2. зб. Манеты або вырабы з гэтага металу. Купіць рэч за з. Хадзіць у золаце. Заваяваць з. на алімпіядзе (залаты медаль; разм.).

3. Пазалочаныя шаўковыя ніткі. Шыць золатам.

4. перан. Пра таго (тое), што вылучаецца добрай якасцю, вартасцю (ужыв. таксама як ласк. зварот). Чалавек ён — з.! З. ты маё!

|| памянш.-ласк. зо́латка, -а, н. (да 4 знач.) і зо́латца, -а, н. (да 4 знач.).

|| прым. залаты́, -а́я, -о́е (да 1 і 3 знач.). З. пясок. З. запас. З. прызёр (хто атрымаў залаты медаль). Залатыя горы абяцаць каму-н. (абяцаць вялікія даброты, багацце).


золата... (а таксама залата...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач.:

1) слову «золата», напр.: золатаздабыча, золаташукальнік;

2) слову «залаты», напр.: золатавалосы, золатагаловы.


золатапрамысло́васць, -і, ж.

Галіна горнай прамысловасці, якая занята здабычай золата.

|| прым. золатапрамысло́вы, -ая, -ае.


золатапрамысло́вец, -ло́ўца, мн. -ло́ўцы, -ло́ўцаў, м.

1. Работнік золатапрамысловасці.

2. Уладальнік залатых прыіскаў.


золаташука́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які займаецца адшукваннем і распрацоўкай залатых радовішчаў, россыпаў.

|| прым. золаташука́льніцкі, -ая, -ае.


зо́лкі, -ая, -ае.

Сыры, пранізліва халодны (пра надвор’е, вецер, дождж). З. вецер.

|| наз. зо́лкасць, -і, ж.


золь, -і, ж.

Сырое, пранізлівае халоднае надвор’е.


зо́на, -ы, мн. -ы, зон, ж.

Поле, паласа, прастора паміж якімі-н. межамі, дзвюма лініямі ці ўздоўж якой-н. лініі, а таксама наогул пэўная тэрыторыя, вобласць, што характарызуецца якой-н. агульнай прыметай. Пагранічная з. Прыгарадная з. Бяз’ядзерная з. З. тундры. З. адпачынку.

|| прым. зо́нны, -я, -ае і зана́льны, -ая, -ае. Зонны тарыф. Занальная доследная станцыя.


зонд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Назва розных інструментаў і прыбораў у выглядзе стрыжня, трубкі, якія ўжыв. для даследавання ўнутранай поласці арганізма, глебы і пад.

2. Паветраны шар з самапісным прыборам для метэаралагічных назіранняў.


зо́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Нябеснае цела, якое можна бачыць простым вокам у форме ззяючай кропкі на начным небе. Палярная з. З. першай велічыні (таксама перан.: пра выдатнага дзеяча мастацтва, навукі). Узыходзячая з. (таксама перан. пра чалавека: новая славутасць). Зорак з неба не хапае (перан.: пра звычайнага, нічым не прыметнага чалавека). Верыць у сваю зорку (перан.: у свой лёс).

2. перан. Пра дзеяча мастацтва, навукі, спартсмена.

3. Фігура, а таксама прадмет з трохвугольнымі выступамі па акружнасці. Пяціканцовая з. Марская з. (жывёліна).

|| прым. зо́рны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.). Зорная карта. Зорная ноч (з добра бачнымі зоркамі).

Зорная часіна для каго — момант найвышэйшага ўздыму, напружання і выпрабавання сіл, вялікі поспех, трыумф.


зо́ркі, -ая, -ае.

1. Які мае востры зрок, добра бачыць далёкія і дробныя прадметы. Зоркае вока.

2. перан. Праніклівы, пільны. Быць зоркім і пільным на варце.

|| наз. зо́ркасць, -і, ж.


з-пад і (перад збегам зычных) з-па́да, прыназ. з Р.

1. Абазначае накіраванасць дзеяння з якога-н. месца, што знаходзіцца пад чым-н. Выбрацца з-пад снегу.

2. Абазначае накіраванасць дзеяння, паяўлення з якога-н. месца, што знаходзіцца каля чаго-н. Прыехалі з-пад Баранавіч.

3. Указвае на вызваленне ад якога-н. становішча, стану і пад. Выйсці з-пад агню. Уцячы з-пад варты.

4. Указвае на былое прызначэнне прадмета як ёмішча для чаго-н. Бутэлька з-пад малака.


зрабі́цца гл. рабіцца.


зрабі́ць гл. рабіць.


зрадні́цца, -ню́ся, -ні́шся, -ні́цца; -ні́мся, -ніце́ся, -ня́цца; зак., з кім-чым.

Зблізіцца, пасябраваць, звыкнуцца. З. з работай.


зрадні́ць, -ню́, -ні́ш, -ні́ць; -ні́м, -ніце́, -ня́ць; зро́днены; зак., каго-што з кім-чым.

Зблізіць, зрабіць сябрамі, цесна звязаць. Іх зрадніла агульная справа.


зраза́цца гл. зрэзацца.


зраза́ць гл. зрэзаць.


зра́зу, прысл. (разм.).

Тое, што і адразу.


зразуме́лы, -ая, -ае.

1. Даступны разуменню. Зразумелае пытанне. Дакладчык даволі зразумела (прысл.) растлумачыў факты, падзеі.

2. Апраўданы, небеспадстаўны. Цалкам зразумелае пярэчанне.

3. зразуме́ла, пабочн. сл. Вядома, канечне. Я, зразумела, згадзіўся на яго прапанову.

4. зразуме́ла, безас., у знач. вык. Ясна. Усё зразумела.

|| наз. зразуме́ласць, -і, ж. (да 1 знач.).


зразуме́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; -е́ты; зак., каго-што.

Уясніць значэнне чаго-н., сэнс чыіх-н. слоў, учынкаў. З. тлумачэнне настаўніка. З. ісціну. З. сутнасць справы. З. сваю памылку. З. адзін аднаго.


зра́зы, -аў, адз. зра́за, -ы, ж.

Мясныя катлеты з начынкай. З. з рысам.


зрака́цца гл. зрачыся.


зра́ніць, -ню, -ніш, -ніць; -нены; зак., каго-што.

Нанесці каму-н. многа ран. З. усё цела.


зрані́ць, зраню́, зро́ніш, зро́ніць; зро́нены; зак., каго (разм.).

Нарадзіць дзіця мёртвым.


зра́нку, прысл.

1. У пачатку дня, раніцай. З. пайшоў дождж.

2. З пачатку дня, з раніцы. З. на нагах.


зрасхо́давацца гл. расходавацца.


зрасхо́даваць гл. расходаваць.


зрасці́, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сце́; зрос, зрасла́, -ло́; зак. (разм.).

1. Зарасці, пакрыцца расліннасцю. Сцежкі пырнікам зраслі.

2. Вырасці, урадзіць. Жыта зрасло, як сцяна.


зрасці́ся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -це́цца; зро́сся, зрасла́ся, -ло́ся; зак.

1. Злучыцца, утвараючы адно цэлае ў працэсе росту, зажывання. Зламаная косць зраслася. Арэхі зрасліся.

2. перан. Зблізіцца, зжыцца. Ён зросся з вясковым жыццём.

|| незак. зраста́цца, -а́ецца.

|| наз. зрашчэ́нне, -я, н. і зраста́нне, -я, н.


зрасці́ць, зрашчу́, зро́сціш, зро́сціць; зро́шчаны; зак., што.

1. Лечачы, даць магчымасць зрасціся. З. зламаную косць.

2. Злучыць вельмі шчыльна, звязаць (спец.). З. канцы каната.

|| незак. зро́шчваць, -аю, -аеш, -ае; наз. зро́шчванне, -я, н.


зраўнава́цца, -ну́юся, -ну́ешся, -ну́ецца; -ну́йся; зак.

1. Стаць роўным, гладкім, аднолькавым з кім-, чым-н. Курган асеў, зраўнаваўся з зямлёй.

2. кім-чым. Рухаючыся, апынуцца побач, на адной лініі з кім-, чым-н. Коннікі зраўнаваліся.

3. з кім-чым. Стаць роўным каму-, чаму-н. у якіх-н. адносінах; параўнацца. З. з сябрамі ў вучобе. Хто з ім можа з. ў гэтай справе.

|| незак. зраўно́ўвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зраўнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак.

1. што. Зрабіць што-н. роўным, гладкім. З. зямлю.

2. каго-што з кім-чым. Параўнаць што-н. з чым-н. З. адно з другім.

|| незак. зраўно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.


зраўня́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; зак.

Тое, што і зраўнавацца.


зраўня́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; -я́ны; зак.

Тое, што і зраўнаваць.


зрачы́ся, зраку́ся, зрачо́шся, зрачэ́цца; зрачо́мся, зрачаце́ся, зраку́цца; зро́кся, зракла́ся, -ло́ся; зрачы́ся; зак., каго-чаго (разм.).

Адмовіцца, адрачыся ад каго-, чаго-н. З. сваіх слоў. З. бацькоў.

|| незак. зрака́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зрашчэ́нне, -я, н.

1. гл. зрасціся.

2. Месца, на якім адбылося злучэнне, зрастанне чаго-н. З. косці пасля пералому.

Фразеалагічнае зрашчэнне — устойлівы выраз, які складаецца з некалькіх слоў, што выражаюць адно паняцце.


зрашэ́ціць, -э́чу, -э́ціш, -э́ціць; -э́ць; -э́чаны; зак., каго-што.

Пакрыць скрозь дзіркамі, зрабіць падобным на рэшата. З. кулямі сцяну.

|| незак. зрашэ́чваць, -аю, -аеш, -ае.


зро́ду, прысл. (разм.).

1. (звычайна з адмоўем). Ніколі, ні разу. З. такой пшаніцы не бачыў.

2. Ад самага нараджэння. З. глухі.


зрок, -у, м.

Адно з пяці знешніх пачуццяў, органам якога з’яўляюцца вочы; здольнасць бачыць. Добры з. Сапсаваць з. Страціць з.

|| прым. зро́кавы, -ая, -ае. З. нерв. Зрокавая памяць.


зро́слы, -ая, -ае.

1. Які зросся з чым-н. у адно цэлае. Зрослыя пялёсткі. Зрослыя арэхі.

2. Пакрыты расліннасцю, зарослы. Зрослая густой травой пожня.


зро́шчваць гл. зрасціць.


зруб, -а, мн. -ы, -аў, м.

Збудаванне з чатырохвугольных вянкоў бярвення. З. хаты. Калодзежны з.

|| прым. зру́бавы, -ая, -ае.


зрубі́ць, зрублю́, зру́біш, зру́біць; зру́блены; зак., што.

Пабудаваць з бярвёнаў. З. хату.


зрудзе́лы, -ая, -ае.

Які зрудзеў; парудзелы. Зрудзелая газета.


зрудзе́ць гл. рудзець.


зруйнава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ну́ецца; зак.

Разбурыцца, ператварыцца ў руіны або знішчыцца. У вайну гаспадарка зруйнавалася.

|| наз. зруйнава́нне, -я, н.


зруйнава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак., што.

Разбурыць, ператварыць у руіны або знішчыць.

|| наз. зруйнава́нне, -я, н.


зрух, -у, м.

1. гл. зрушыцца, зрушыць.

2. перан. Прыметнае, значнае паляпшэнне, змяненне ў стане, развіцці чаго-н. З. у рабоце. Пазітыўныя зрухі ў жыцці краіны.

3. Гарызантальныя змяшчэнні геалагічнага слоя. З. зямной кары.


зру́чны, -ая, -ае.

1. Такі, якім лёгка ці прыемна карыстацца. Зручнае крэсла. Мне тут зручна (безас., у знач. вык.). Зручна (прысл.) усесціся.

2. Падыходзячы; такі, які патрэбен. З. выпадак.

|| наз. зру́чнасць, -і, ж.


зру́шыцца, -шуся, -шышся, -шыцца; зак.

Скрануцца, рухаючыся, перамясціцца. З. з месца.

|| незак. зру́швацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. зрух, -у, м. і зрушэ́нне, -я, н.


зру́шыць, -шу, -шыш, -шыць; -шаны; зак., каго-што.

Скрануць, рухаючы; перамясціць. З. воз з месца.

|| незак. зру́шваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зрух, -у, м. і зрушэ́нне, -я, н.


зрыва́цца гл. сарвацца.


зрыва́ць¹ гл. сарваць.


зрыва́ць² гл. зрыць.


зры́вісты, -ая, -ае.

Пра голас, які зрываецца ад хвалявання, страху.

|| наз. зры́вістасць, -і, ж.


зрыгну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зры́гнуты; зак., што і без дап. (разм.).

Вывергнуць частку нядаўна прынятай ежы цераз рот.

|| незак. зры́гваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зры́гванне, -я, н.


зрыжэ́лы, -ая, -ае.

Які зрыжэў, парыжэлы. З. каўнер.


зрыжэ́ць гл. рыжэць.


зры́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

Нечакана, з шумам упасці, зваліцца. Гора зрынулася на чалавека (перан.).

|| незак. зрына́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зры́нуць, -ну, -неш, -не; зрынь; -нуты; зак., каго-што (разм.).

1. Скінуць, зваліць уніз. Вецер зрынуў гняздо з дрэва.

2. перан. Звергнуць, пазбавіць улады. З. цара.

|| незак. зрына́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зрысава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак.

1. каго-што. Зрабіць копію якога-н. малюнка, узору і пад. З. партрэт.

2. што. Пакрыць рысункамі ўсю паперу. З. альбом.

3. што. Рысуючы, зрасходаваць (разм.). З. аловак.

|| незак. зрысо́ўваць, -ваю, -ваеш, -вае.

|| наз. зрысо́ўванне, -я, н.


зрыў гл. сарвацца, сарваць.


зры́ўкі, -аў.

Шматкі, кавалкі ад чаго-н. падранага. Ад сарочкі засталіся з.


зры́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., неадабр.).

Той, хто зрывае якую-н. работу, справу.

|| ж. зры́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


зрыфмава́ць гл. рыфмаваць.


зрыць, зры́ю, зры́еш, зры́е; зры́ты; зак., што.

1. Скапаць, нарабіць ям, калдобін. Свінні зрылі выган. Поле, зрытае снарадамі.

2. Рыццём, капаннем знішчыць. З. узгорак.

|| незак. зрыва́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зрэагава́ць гл. рэагаваць.


зрэ́б’е, -я, н.

Грубая кастрывая кудзеля, што аддзяляецца пры трапанні лёну, пянькі, а таксама палатно з такой кудзелі і адзенне з такога палатна. Ткаць з. Хадзіць у зрэб’і.

|| прым. зрэ́бны, -ая, -ае. Зрэбныя ніткі. З. мех.


зрэ́джаны, -ая, -ае.

З недастатковай гушчынёй усходаў, надта рэдкі. Зрэджаныя ўсходы бульбы.

|| наз. зрэ́джанасць, -і, ж.


зрэ́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; зак., што.

1. Прарэдзіць, зрабіць радзейшым (пра пасевы, лес і пад.). З. густыя ўсходы агуркоў.

2. Пасеяць рэдка, радзей, чым трэба. З. пасевы.

|| незак. зрэ́джваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зрэ́джванне, -я, н.


зрэ́дку, прысл.

1. Іншы раз, час ад часу. Ён з. заходзіць да нас.

2. Месцамі, дзенідзе. З. трапляліся прыгажуні-бярозкі і трапяткія асіны.


зрэз, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Месца, па якім зрэзана, разрэзана што-н., а таксама зрэзаная частка чаго-н.; тое, што зрэзана. З. бервяна.

2. перан. Стан чаго-н. у пэўны перыяд развіцця, руху. Сінхронны з.


зрэ́заны, -ая, -ае.

Тупы ад доўгага карыстання. Зрэзанае лязо нажа.


зрэ́зацца, зрэ́жуся, зрэ́жашся, зрэ́жацца; зрэ́жся; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прытупіцца або паменшыцца ад доўгага карыстання. Нож зусім зрэзаўся.

2. з кім і без дап. Уступіць у спрэчку, сварку, схапіцца (разм.). Спрачальнікі зрэзаліся.

3. перан. Не вытрымаць экзамену (разм.). З. на экзамене.

|| незак. зраза́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


зрэ́заць, зрэ́жу, зрэ́жаш, зрэ́жа; зрэж; зрэ́заны; зак.

1. гл. рэзаць.

2. што. Адрэзаць ці абрэзаць зверху; спілаваць. З. галінку. З. гарэлую скарынку. З. дрэва.

3. што. Разрэзаць на многа частак, зрабіць на чым-н. многа парэзаў ці парэзаць усё, многае для якой-н. мэты. З. лаўку нажом. З. салому на корм жывёле.

4. перан., што. Пакрыць барознамі, палоскамі, перасечанымі лініямі. Канавы зрэзалі ўсё поле. З. дарогу коламі.

5. перан., што. Скараціць, зменшыць. З. фонды. З. ліміты.

|| незак. зраза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


зрэ́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адтуліна ў радужнай абалонцы, праз якую ў вока пранікае святло.

|| прым. зрэ́нкавы, -ая, -ае.


зрэ́шты

1. у знач. злуч. далучальнага. Злучае сказ (ці яго частку), абмяжоўваючы сэнс папярэдняга, у знач.: аднак, хоць і. Раман цікавы, з. не ва ўсіх месцах.

2. у знач. пабочн. сл. Паказвае на раптоўную перамену гаворкі, на нерашучасць пры выказванні. Ён там вельмі хваляваўся, як, з., і ўсе мы разам з ім.


зуб, -а, мн. зу́бы і зубы́, -о́ў, м.

1. мн. зу́бы і (з ліч. 2, 3, 4) зубы́, зубо́ў. Касцявое ўтварэнне, орган у роце для адкусвання і разжоўвання ежы. Кутнія зубы. Малочныя зубы (у дзяцей). Узброены да зубоў (перан.: вельмі добра ўзброены). З. на з. не пападае (пра дрыжыкі ад моцнага холаду, страху). З. за з. (перан.: адплачваючы за зло той жа меркай; разм.). Зубы на паліцу палажыць (перан.: абмежаваць сябе ў самым неабходным з-за адсутнасці сродкаў; разм.). Зуб або зубы вастрыць на каго-н. (перан.: злавацца, імкнуцца нашкодзіць; разм.). Праз зубы гаварыць (ледзь раскрываючы рот, неахвотна). Не па зубах (перан.: не пад сілу, не па здольнасцях).

2. мн. зубы́, -о́ў. Зубцы (гл. зубец у 1 знач.).

Ні ў зуб нагой (разм.) — зусім нічога (не ведаць, не разумець і пад.).

Мець зуб на каго (разм.) — адчуваць тайную злобу, нездаволенасць у адносінах да каго-н.

|| памянш. зубо́к, -бка́, мн. зу́бкі, -аў і (з ліч. 2, 3, 4) зубкі́, -о́ў, м. (да 1 знач.).

На зубок трапіць каму (разм.) — стаць прадметам насмешак, плётак, крытыкі.

На зубок (вывучыць, выведаць; разм.) — дакладна, дасканала.

|| прым. зубны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.) і зубавы́, -а́я, -о́е (да 2 знач.; спец.). Зубны боль. Зубны ўрач. Зубны парашок (для чысткі зубоў). Зубны зычны (які вымаўляецца пры ўдзеле зубоў; спец.). Зубавая барана.


зубалячэ́нне, -я, н. (кніжн.).

Лячэнне зубных хвароб.

|| прым. зубалячэ́бны, -ая, -ае.


зубарэ́зны, -ая, -ае (спец.).

Прызначаны для вырабу зубцоў, зубчастых частак.


зубаска́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Пра чалавека, які любіць зубаскаліць; перасмешнік.

|| ж. зубаска́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. зубаска́льскі, -ая, -ае.


зубаска́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак. (разм.).

Насміхацца з каго-небудзь, а таксама ўвогуле смяяцца, жартаваць.

|| наз. зубаска́льства, -а, н.


зуба́сты, -ая, -ае.

1. З вялікімі вострымі зубамі.

2. перан. Дзёрзкі, востры на язык. З. хлопец.

|| наз. зуба́стасць, -і, ж. (да 2 знач.).


зуба́ты, -ая, -ае.

1. Тое, што і зубасты (у 1 знач.).

2. Які мае зубы (спец.). З. кіт.


зубачы́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Завостраная палачка для выдалення рэштак ежы, якія заселі паміж зубоў.


зу́б’е, -я, н., зб.

Зубцы (гл. зубец у 1 знач.). З. бараны.


зубе́ц, -бца́, мн. -бцы́, -бцо́ў, м.

1. Востры выступ на інструменце, прыладзе, частцы машыны. З. пілы. Зубцы бараны. Зубцы ў граблях.

2. звычайна мн. Надбудова на крапасной сцяне ў выглядзе слупкоў, размешчаных на аднолькавай адлегласці.

|| памянш. зу́бчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).


зубі́ла, -а, мн. -ы, -біл і -аў, н.

Ручны інструмент, род долата для апрацоўкі металу і каменю.

|| прым. зубі́льны, -ая, -ае.


зубі́ць, зублю́, зу́біш, зу́біць; зу́блены; незак. што.

Вастрыць, насякаючы зуб’е. З. серп.

|| зак. вы́зубіць, -блю, -біш, -біць; -блены.


зубны́ гл. зуб.


зубо́к, -бка́, м.

1. гл. зуб.

2. мн. -і́, -о́ў. Долька ў галоўцы часнаку. З. часнаку.


зубр, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Дзікі лясны бык сямейства пустарогіх.

2. Пра коснага, кансерватыўна настроенага чалавека.

3. Пра буйнога спецыяліста, уплывовую асобу (разм., жарт.). Што гавораць пра гэта зубры навукі?

|| прым. зубро́вы, -ая, -ае (да 1 знач.) і зубры́ны, -ая, -ае (да 1 знач.).


зубрабізо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Гібрыд зубра з бізонам.

|| прым. зубрабізо́навы, -ая, -ае.


зубраня́ і зубранё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня зубра.


зубро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. Шматгадовая травяністая расліна сямейства злакаў, якая скарыстоўваецца для прыгатавання настоек, араматызацыі напіткаў.

2. Гарэлка, настоеная на такой траве.


зубры́ла, -ы, Д -у, Т -ам, м.; Д -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ры́л (разм.).

Той, хто займаецца зубрэннем, бяссэнсавым завучваннем чаго-н.


зубры́ць, зубру́, зу́брыш, зу́брыць; незак., што (разм.).

Завучваць механічна, не ўнікаючы ў сэнс. З. верш.

|| зак. вы́зубрыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны і зазубры́ць, -зубру́, -зу́брыш, -зу́брыць; -зу́браны.

|| наз. зубрэ́нне, -я, н.


зубча́сты, -ая, -ае.

З зубцамі. Зубчастае кола. Зубчастая града гор.


зубча́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (спец.).

Зубчастае кола.


зубча́ты, -ая, -ае.

Тое, што і зубчасты.


зу́бчык гл. зубец


зу́мер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Электрычнае прыстасаванне для падачы гукавых сігналаў.

|| прым. зу́мерны, -ая, -ае.


зу́мкаць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак. (разм.).

Утвараць аднастайныя звінючыя гукі (пра насякомых). Зумкаюць пчолы.

|| наз. зу́мканне, -я, н.


зурна́, -ы́, мн. зу́рны і (з ліч. 2, 3, 4) зурны́, -аў, ж.

Усходні духавы музычны інструмент у выглядзе ражка ці жалейкі.


зусі́м, прысл.

1. Абсалютна, поўнасцю. У хаце стала з. цёмна. Я яго не з. зразумеў.

2. (перад адмоўем). Ні ў якой ступені, ніколькі (разм.). З. не смешна. Я тут з. не жартую.


зух, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Хват, бойкі, удалы, малайцаваты чалавек.


зухава́ты, -ая, -ае.

Бойкі, удалы, малайцаваты. З. хлопец. З. выгляд.

|| наз. зухава́тасць, -і, ж.


зыб, -у, м.

Лёгкае хістанне воднай паверхні, рабізна на ёй. Азёрны з.


зы́бавіца, -ы, ж. (разм.).

Тое, што і зыб.


зы́бацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Гушкацца, то падымаючыся, то апускаючыся. З. на нагах. Лодка зыбаецца на вадзе. Кладка зыбаецца.

|| аднакр. зыбану́цца і зыбну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.

|| наз. зы́банне, -я, н.


зы́баць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што (разм.).

Калыхаць у зыбцы; гайдаць. З. дзіця. Хвалі зыбаюць човен.

|| аднакр. зыбану́ць і зыбну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. зы́банне, -я, н.


зы́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

Калыска, падвешаная на гнуткай жэрдцы, прымацаванай да столі. Калыхаць дзіця ў зыбцы.


зы́бкі, -ая, -ае.

1. Які можа зыбацца, гушкацца; гнуткі. Зыбкае балота. Зыбкая кладка.

2. Які знаходзіцца ў стане лёгкага руху, хістання. Зыбкая паверхня возера.

|| наз. зы́бкасць, -і, ж.


зыбу́н, -у́, м. (разм.).

1. Зыбкі грунт.

2. толькі мн. -ы́, -о́ў. Рухомыя зыбучыя пяскі.


зыбу́чы, -ая, -ае.

Тое, што і зыбкі. Зыбучыя пяскі.

|| наз. зыбу́часць, -і, ж.


зы́знуць, -ну, -неш, -не; зыз, -зла; -ні; незак. (разм.).

Ацякаць, набракаць. Рукі зызнуць.


зык, зы́ку, мн. -і, -аў, м.

Рэзкі адрывісты гук, выкрык. Аднекуль даносіўся трывожны з.


зы́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. Голасна і рэзка, адрывіста крыкнуць, закрычаць.

2. Утварыць рэзкі, моцны гук.

|| незак. зы́каць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. зы́канне, -я, н.


зымправізава́ць гл. імправізаваць.


зына́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак. (разм.).

Тое, што і перайначыцца.

|| незак. зына́чвацца, -аюся, -аешся, -аецца.


зына́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак., каго-што (разм.).

Тое, што і перайначыць.

|| незак. зына́чваць, -аю, -аеш, -ае.


зыр, -у, м.

У выразе: на зыры́ (разм.) —

1) на адкрытым узвышаным месцы. Стаяць на зыры;

2) на быстрыні, на хуткім цячэнні ракі.


зыра́не, -ра́н, адз. -ра́нін, -а, м.

Ранейшая назва народа комі.

|| ж. зыра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. зыра́нскі, -ая, -ае.


зы́ркі, -ая, -ае.

Яркі, асляпляльны. Зыркае полымя. Зырка (прысл.) гарэць.

|| наз. зы́ркасць, -і, ж.


зыхо́д, -у, М -дзе, м.

Завяршэнне, канец; вынік чаго-н. Ноч была на зыходзе. На зыходзе жыцця. З. спаборніцтва.


зыхо́дзіць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзіць; незак., з чаго.

Грунтавацца на чым-н. З. з жыццёвых фактаў.


зыхо́дны, -ая, -ае.

Такі, з якога пачынаецца што-н.; пачатковы. Зыходная пазіцыя. Зыходны пункт гледжання.


зычлі́вец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м.

Той, хто жадае каму-н. дабра.

|| ж. зычлі́віца, -ы, мн. -ы, -віц.


зычлі́вы, -ая, -ае.

Які жадае дабра другому; прыхільны, спагадны. Зычлівыя людзі.

|| наз. зычлі́васць, -і, ж.


зы́чны, -ая, -ае.

1. Звонкі, прарэзлівы. З. голас.

2. Пра гукі мовы: які ўтвараецца пры праходжанні моцнага струменю паветра праз перашкоду ў якім-н. месцы моўнага апарату, а таксама пра літары, якія адлюстроўваюць такія гукі.


зы́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак., што каму-чаму.

Жадаць, выказваць, выражаць каму-, чаму-н. пажаданні. Зычу вам многа шчасця і моцнага здароўя.


зэ́даль, -для, мн. -длі, -дляў, м. (разм.).

Хатняя пераносная лава; услон.


зэ́длік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Хатняя пераносная лаўка; услончык.


зя́бкі, -ая, -ае.

1. Халодны, сцюдзёны. Пацягнуў з. вецер. Была буйная зябкая раса.

2. Адчувальны да сцюжы. У яго змалку былі зябкія рукі.

|| наз. зя́бкасць, -і, ж.


зя́бліва, -а, н.

1. Узаранае з восені поле пад веснавую сяўбу. Сеяць па зябліве.

2. Асенняе ўзорванне поля. Аратыя паехалі на з.

|| прым. зя́блевы, -ая, -ае.


зя́бліць, -лю, -ліш, -ліць; незак., што.

Араць пад зябліва. З. іржэўнік.


зя́бнуць, -ну, -неш, -не; зяб, -бла; -ні; незак.

Мерзнуць, вельмі моцна адчуваць холад. Рукі зябнуць.

|| зак. азя́бнуць, -ну, -неш, -не; азя́б, -бла; -ні.


з’я́ва, -ы, мн. -ы, з’яў, ж.

1. Тое, у чым выяўляецца сутнасць, а таксама наогул усякае праяўленне чаго-н.; падзея, выпадак. Фізічная з. Прыродныя з’явы. Новыя з’явы ў грамадскім жыцці.

2. У п’есе: частка акта або дзеі, у якой склад дзеючых асоб не мяняецца.


зява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Тое, што і пазяхаць. З. увесь вечар.

2. Быць няўважлівым, неабачлівым; упускаць зручны выпадак. З. фігуру за фігурай.

|| зак. празява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е (да 2 знач.).

|| аднакр. зяўну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; зяўнём, зеўняце́, зяўну́ць; -ні́.

|| наз. зява́нне, -я, н.


з’яві́цца, з’яўлю́ся, з’я́вішся, з’я́віцца; зак.

1. Прыйсці куды-н. па выкліку, па якой-н. афіцыйнай неабходнасці. З. ў час. З. ў суд.

2. Прыйсці, прыбыць. Дадому сын з’явіўся позна вечарам.

3. Узнікнуць, паказацца перад вачамі, паявіцца. На небе з’явіліся першыя зоркі.

4. Узнікнуць, пачаць існаваць. З’явілася новая думка.

5. Стаць, зрабіцца чым-н. Прастуда з’явілася прычынай хваробы.

З’явіцца на свет — нарадзіцца.

|| незак. з’яўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца.

|| наз. з’яўле́нне, -я, н.


зяво́к, зяўка́, мн. зяўкі́, зяўко́ў, м. (разм.).

Недагляд, промах. З. гульца.


з’яда́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

Тое, што і есці (у 1 і 3 знач.). Хутка з. абед. З. многа хлеба.


з’ядзе́нне, -я, н.

У выразе: аддаць на з’ядзенне каго (што) каму (неадабр.) —

1) каб хто-н. з’еў. Аддаць каго-н. на з. ваўкам;

2) перан. пад поўную ўладу, на расправу каму-н.


з’ядна́ны, -ая, -ае.

Дружны, аднадушны, згуртаваны. З. калектыў.

|| наз. з’ядна́насць, -і, ж.


з’ядна́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -а́ецца; зак.

Згуртавацца, дасягнуўшы адзінства думак і дзеянняў. З. супраць агульнага ворага.

|| незак. з’ядно́ўвацца, -аецца.

|| наз. з’ядна́нне, -я, н.


з’ядна́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; зак., каго-што.

Згуртаваць, дасягнуўшы адзінства думак і дзеянняў. З. народныя масы.

|| незак. з’ядно́ўваць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. з’ядна́нне, -я, н.


з’язджа́цца гл. з’ехацца.


з’язджа́ць гл. з’ехаць.


зязю́ля, -і, мн. -і, -зю́ль, ж.

Лясная пералётная птушка, якая звычайна не ўе гнязда і кладзе яйкі ў чужыя гнёзды.

|| прым. зязю́лін, -а, -ы. З. лён (назва расліны сямейства гваздзіковых; куколь).


зяле́ніва, -а, н.

1. зб. Зялёная трава, расліннасць, зеляніна. Нарваць зяленіва свінням.

2. Зялёны колер чаго-н.


зяле́на-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) зялёны (у 1 знач.), з зялёным адценнем, напр.: зялёна-блакітны, зялёна-буры, зялёна-жоўты, зялёна-карычневы;

2) зялёны (у 1 знач.), у спалучэнні з іншым асобным колерам, напр.: зялёна-белы, зялёна-чырвоны.


зялёнка¹, -і, ДМ -нцы, тпн. -і, -нак, ж.

Ядомы грыб з пласціністай зялёнай шапкай. Зялёнкі — самыя познія грыбы восені.


зялёнка², -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Лякарства — вадкасць зялёнага колеру на спірце з антысептычнымі ўласцівасцямі для змазвання скуры.


зялёны, -ая, -ае.

1. Колеру травы, лісця. Зялёная тканіна. Зялёная фарба.

2. Пра колер твару: бледны, з зямлістым адценнем (разм.). З. твар.

3. Які мае адносіны да расліннасці, які складаецца, зроблены з зелені (у 2 і 3 знач.). Зялёныя насаджэнні. З. корм.

4. Недаспелы, няспелы. Зялёныя яблыкі. Журавіны яшчэ зялёныя.

5. перан. Нявопытны з прычыны маладосці. З. падлетак. Молада-зелена (пра нясталую, нявопытную моладзь).

Зялёная вуліцаужыв. як сведчанне таго, што шлях для транспарту свабодны, святлафоры адкрыты; таксама перан.: пра бесперашкоднае праходжанне чаго-н.


з’ялча́ць гл. ялчаць.


зяме́льны, -ая, -ае.

1. гл. зямля.

2. Які мае адносіны да землеўладання (у 1 знач.) і да земляробства. Зямельнае права. Зямельная рэформа.


зямлі́сты, -ая, -ае.

1. Які змяшчае многа часцінак зямлі (у 4 знач.; спец.). З. торф.

2. Пра колер твару: шаравата-бледны. З. твар.

|| наз. зямлі́стасць, -і, ж.


зямля́, -і́; мн. зе́млі, зяме́ль, Д зе́млям, ж.

1. (у тэрміналагічным значэнні — з вялікай літары). Трэцяя ад Сонца планета, якая круціцца вакол сваёй восі і вакол Сонца. Месяц — спадарожнік Зямлі.

2. Суша (у адрозненне ад воднай або паветранай прасторы). На гарызонце маракі ўбачылі зямлю. Адрознівацца як неба ад зямлі (вельмі моцна, рэзка).

3. Глеба, верхні слой кары планеты Зямля, паверхня. Апрацоўка зямлі. Хадзіць па зямлі.

4. Рыхлае цёмна-бурае рэчыва, што ўваходзіць у састаў кары нашай планеты. З. з пяском і глінай.

5. Тэрыторыя, якая знаходзіцца ў чыім-н. уладанні, карыстанні. Калгасная з. Цалінныя землі.

6. Краіна, дзяржава (высок.). Беларуская з.

|| памянш.-ласк. зяме́лька, -і, ДМ -льцы, ж. (да 3—5 знач.; разм.) і зямлі́ца, -ы, ж. (да 3—5 знач.; разм.).

|| прым. зяме́льны, -ая, -ае (да 5 знач.), земляны́, -а́я, -о́е (да 3 і 4 знач.) і зямны́, -а́я, -о́е (да 1 і 2 знач.). Зямельны ўчастак. Зямельныя работы (работа па ўпарадкаванні насыпаў, каналаў і пад.). Зямны шар. Зямная вось.

Зямны паклон — нізкі паклон як выказ глыбокай павагі, удзячнасці.


зямля́к, земляка́, мн. землякі́, земляко́ў, м.

Ураджэнец адной з кім-н. мясцовасці.

|| ж. зямля́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


зямля́не, -ля́н, адз. зямля́нін, -а, м.

Жыхары планеты Зямля. Зямлян налічваецца сем мільярдаў.


зямля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Крытае паглыбленне ў зямлі, выкапанае для жылля, укрыцця.

|| прым. зямля́начны, -ая, -ае.


зямля́цтва, -а, н.

1. Прыналежнасць па нараджэнні, жыхарстве да адной мясцовасці (пра некалькі асоб).

2. Аб’яднанне ўраджэнцаў адной мясцовасці, краіны ў другой мясцовасці, краіне.

|| прым. зямля́цкі, -ая, -ае.


зямны́ гл. зямля.


зя́па, -ы, мн. -ы, зяп, ж. (разм.).

Рот звера, рыбы; пашча; таксама (груб.) пра рот чалавека. Заткні зяпу!


зярні́сты, -ая, -ае.

Які складваецца з зерняў (у 3 знач.). З. колас. Зярністая ікра (гатунак чорнай ікры). З. граніт.

|| наз. зярні́стасць, -і, ж.


зярня́тка гл. зерне.


з’яўле́нне гл. з’явіцца.


з’яўля́цца гл. з’явіцца.


зяўну́ць гл. зяваць.


зяха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

Хапаць паветра раскрытым ротам.

|| аднакр. зяхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, зехняце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. зяха́нне, -я, н.


з’яхі́днічаць гл. яхіднічаць.


зяць, -я, мн. зяці́, -ёў, м.

Муж дачкі.

|| памянш. зяцёк, -цька́, мн. -цькі́, -цько́ў і зя́цейка, -і, -аў, м.


і¹, злуч.

1. спалучальны. Злучае аднародныя члены сказа, а таксама часткі складаназлучанага сказа. Мір і дружба. На дварэ было і сыра, і холадна. Пачатак быў зроблены, і, трэба сказаць, пачатак нядрэнны.

2. пералічальны. Злучае асобныя члены пералічэння. І шыла, і мыла, і прала, і ткала — і ўсё языком (з нар.).

3. выніковы. Злучае сказы, якія суадносяцца як дзеянне і вынік. Прайшоў дождж, і трава адразу зазелянела.

4. супраціўны. Злучае сказы і члены сказа ў супраціўным паведамленні. Мужчына, і плача. Ён хацеў стаць на ногі і ўпаў.

5. уступальны. Ужыв. ў знач., блізкім да злучніка «хоць» («хаця»). І не складаная задача, а падумаць над ёй трэба.


і², часц.

1. Ужыв. для ўзмацнення сэнсу таго слова, перад якім стаіць. Не магла і падумаць пра гэта.

2. Вылучае наступнае слова; па знач. адпавядае часціцы «нават». І сцены вушы маюць.

3. Адпавядае па знач. часціцы «таксама». Будзе і на нашай вуліцы свята (прымаўка).


і³, выкл. (часта вымаўляецца працяжна).

Выражае высокую ступень якога-н. пачуцця: нязгоды, пярэчання і інш. І-і-і, мае дарагія, усё гэта не так.


іанасфе́ра, -ы, ж. (спец.).

Верхні слой зямной атмасферы, насычаны іонамі і свабоднымі электронамі.

|| прым. іанасфе́рны, -ая, -ае.


іанізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; зак. і незак., што (спец.).

Вы́клікаць (выкліка́ць) іанізацыю; насыціць (насычаць) іонамі. І. газ.


іаніза́цыя, -і, ж. (спец.).

Утварэнне іонаў у якім-н. асяроддзі. І. паветра.

|| прым. іанізацы́йны, -ая, -ае.


іаркшы́ры, -аў, адз. іаркшы́р, -а, м.

Высокапрадукцыйная парода свіней.

|| прым. іаркшы́рскі, -ая, -ае.


і́біс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Даўганогая птушка атрада галянастых з доўгай загнутай дзюбай, якая жыве ў цёплых краінах, звычайна недалёка ад вады. Белы і.

|| прым. і́бісавы, -ая, -ае.


і́валга, -і, ДМ -лзе, мн. -і, -аў.

Лясная пеўчая птушка атрада вераб’іных з жоўтым і чорным або зеленаватым апярэннем. Свістала і. ў кустах.

|| прым. і́валгавы, -ая, -ае.


івасі́, нескл., ж.

Невялікая прамысловая рыба сямейства селядцовых; ціхаакіянская сардзіна.

|| прым. івасёвы, -ая, -ае. Івасёвая пуціна.


ігласку́рыя, -ых, адз. -ае, -ага, н.

Марскія беспазваночныя жывёлы, якія маюць вапнавы ўнутраны шкілет і шыпы або іголкі на паверхні цела.


іглі́ца, -ы, ж.

1. зб. Іголкападобнае лісце хвойных дрэў і кустоў. І. сасны.

2. Адзін ліст хвойных дрэў і кустоў.

|| прым. іглі́чны, -ая, -ае.


ігнарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., каго-што.

Не прымаць пад увагу, не заўважыць (не заўважаць), не рэагаваць, не адказваць на што-н.; пагардліва ставіцца да каго-, чаго-н. І. крытыку. І. скаргі.

|| наз. ігнарава́нне, -я, н.


іго́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Прылада для шыцця; завостраны металічны стрыжань з вушкам для ніткі. Машынная і. Уцягнуць нітку ў іголку.

2. Тонкі металічны стрыжань з завостраным канцом рознага прызначэння. Патэфонная і.

3. Ліст хвойных дрэў і кустоў. Ядлоўцавая і.

4. Тонкая калючка на целе некаторых жывёл. Іголкі вожыка.

Як на іголках — пра неспакойны, нервовы стан.

|| памянш. іго́лачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

З іголачкі (разм., адабр.) — пра новае, толькі што пашытае, вельмі моднае.

|| прым. іго́лачны, -ая, -ае і іго́лкавы, -ая, -ае. Іголачны ўкол. Іголачнае вушка. Іголкавая вытворчасць.


іголкападо́бны, -ая, -ае.

Які мае форму іголкі.

|| наз. іголкападо́бнасць, -і, ж.


іголкатрыма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыстасаванне, у якім замацоўваецца іголка. І. ў швейнай машыне.


іголкатэрапі́я, -і, ж.

Лячэнне ўколамі спецыяльных іголак у строга вызначаныя месцы на целе.

|| прым. іголкатэрапеўты́чны, -ая, -ае.


іголкаўко́лванне, -я, н.

Тое, што і іголкатэрапія.


іго́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Падушачка або скрыначка для захоўвання швейных іголак.

|| ж. іго́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


іго́льчасты, -ая, -ае.

Пакрыты вялікай колькасцю іголак (у 3 знач.). І. кактус.


ігра́, -ы́, мн. ігры, іграў, ж.

1. Выкананне музычнага твора, сцэнічнай ролі. Майстэрская ігра.

2. Хуткая змена, пералівы колераў, святла і пад. І. фарбаў.

3. Тое, што і гульня (у 2 знач.). Спартыўныя ігры. Азартная і.

4. Тайныя задумы, наўмысныя дзеянні, інтрыгі. Разгадаць біржавую ігру.

|| прым. ігравы́, -а́я, -о́е і ігра́льны, -ая, -ае. Ігравыя формы навучання. Ігральны бізнес.


ігра́ць і граць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што на чым і без дап. Выконваць (музычны твор, п’есу на сцэне, ролю і інш.). І. на акардэоне. І. ролю партызана.

2. на чым, у чым. Блішчаць, пералівацца рознымі колерамі, быць у руху, змяняцца (пра ўсмешку і пад.). Усмешка іграе на твары.

3. Тое, што і гуляць (у 2 знач.). І. у хакей.

4. перан. Быць у бадзёрым, узбуджаным стане (пра пачуцці, уяўленні і пад.). Кроў іграе.

Іграць на нервах (разм., неадабр.) — гнявіць, нерваваць каго-н.

Іграць у адну дудку (разм., неадабр.) — быць заадно з кім-н.

|| зак. сыгра́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; сы́граны (да 1 і 2 знач.).

|| наз. ігра́, -ы́, мн. ігры, іграў, ж. і ігра́нне, -я, н. (да 1 знач.). І. на цымбалах.


ігро́к, іграка́, мн. ігракі́, іграко́ў, м.

1. Удзельнік якой-н. ігры (спартыўнай, картачнай і інш.). І. у шахматы. Заўзяты і.

2. Выканаўца (разм.).


ігру́ша гл. груша.


ігру́шавы гл. груша.


ігрушападо́бны гл. грушападобны.


ігры́шча, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

Збор моладзі для гульняў, танцаў і іншых забаў. Спраўляць ігрышчы.


і́грэк, -а, мн. -і, -аў, м.

У матэматыцы: абазначэнне (лацінскай літарай «у») невядомай ці пераменнай велічыні.


ігу́мен, -а, мн. -ы, -аў, м.

Настаяцель мужчынскага праваслаўнага манастыра.

|| прым. ігу́менскі, -ая, -ае.


ігу́мення, -і, мн. -і, -яў, ж.

Настаяцельніца праваслаўнага жаночага манастыра.


і́дал, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Статуя бажаства, якому пакланяюцца.

2. перан. Пра таго, каго горача любяць, хто з’яўляецца прадметам нізкапаклонства.

3. Нягоднік (разм., лаянк.). Гэты і. высадзіў шыбу.

|| прым. і́дальскі, -ая, -ае.


ідалапакло́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто пакланяецца ідалам (у 1 знач.).


ідалапакло́нства, -а, н.

Пакланенне ідалам як рэлігійны культ.

|| прым. ідалапакло́нніцкі, -ая, -ае.


ідыёма, -ы, мн. -ы, -ём, ж.

Выраз, сэнс якога не паддаецца даслоўнаму перакладу на іншую мову з-за неадпаведнасці яго значэння значэнням асобных састаўных элементаў, напр.: лынды біць (гультаяваць), даць лататы (уцячы).

|| прым. ідыяматы́чны, -ая, -ае.


ідыёт, -а, М -ёце, мн. -ы, -аў, м.

1. Разумова адсталы, недаразвіты ад нараджэння чалавек.

2. Дурань, тупіца (разм., лаянк.).

|| ж. ідыётка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


ідыёцкі, -ая, -ае.

1. Уласцівы ідыёту (у 1 знач.). І. выраз твару.

2. Дурны, бязглузды (разм.). Трапіць у ідыёцкае становішча.


ідыёцтва, -а, н. (разм.).

Неразумнасць, бязглуздасць; ідыёцкі ўчынак.


іды́лія, -і, ж.

1. Невялікі літаратурны твор, у якім ідэалізавана паказваецца вясковы побыт на ўлонні прыроды.

2. перан. Спакойнае, нічым не засмучанае, шчаслівае існаванне (іран.).

|| прым. ідылі́чны, -ая, -ае.


і́дыш, -а, м.

Сучасная мова германскіх па паходжанні яўрэяў. Ведаць і.


ідыяма́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

У мовазнаўстве: вучэнне аб ідыёмах, а таксама сукупнасць ідыём якой-н. мовы. Беларуская і.

|| прым. ідыяматы́чны, -ая, -ае. Ідыяматычныя выразы.


ідыясінкразі́я, -і, ж. (спец.).

Павышаная, хваравітая адчувальнасць арганізма да пэўных рэчываў, пахаў. І. да алейных фарбаў.

|| прым. ідыясінкразі́чны, -ая, -ае.


ідыяты́зм, -у, м.

1. Псіхічная хвароба, якая праяўляецца разумовай адсталасцю, недаразвітасцю.

2. Неразумнасць, дурнота, бязглуздасць (разм.).

|| прым. ідыяты́чны, -ая, -ае.


ідэагра́ма, -ы, мн. -ы, -гра́м, ж.

Умоўны знак, сімвал, які абазначае на пісьме паняцце (у адрозненне ад літары, якая абазначае гук). Шумерскія ідэаграмы.


ідэагра́фія, -і, ж.

Пісьмо пры дапамозе ідэаграм.

|| прым. ідэаграфі́чны, -ая, -ае. Ідэаграфічнае пісьмо.


ідэа́л, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Тое, што складае вышэйшую мэту дзейнасці, імкненняў. Агульначалавечыя ідэалы.

2. -у, чаго або які. Дасканалы ўзор чаго-н. І. жаночай прыгажосці.

3. -а. Вышэйшае ўвасабленне якіх-н. якасцей, узор годнасці. Гэты чалавек — мой і.


ідэалізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Паказаць (паказваць) лепшым, чым ёсць у сапраўднасці; надзяляць ідэальнымі якасцямі. І. мінулае.

|| наз. ідэаліза́цыя, -і, ж.


ідэалі́зм, -у, м.

1. Філасофскі кірунак, які сцвярджае першаснасць духу, ідэі, свядомасці і другаснасць матэрыі, прыроды, быцця. Суб’ектыўны і.

2. Схільнасць да прыхарошвання рэчаіснасці.

3. Прыхільнасць да высокіх маральных ідэалаў.

|| прым. ідэалісты́чны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.). Ідэалістычныя плыні.


ідэалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Паслядоўнік ідэалістычнай філасофіі.

2. Той, хто ідэалізуе, прыхарошвае рэчаіснасць (разм.).

3. Той, хто кіруецца ідэалістычнымі (гл. ідэалізм у 3 знач.) прынцыпамі.

|| ж. ідэалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 і 3 знач.).


ідэалісты́чны, -ая, -ае.

1. гл. ідэалізм.

2. Прасякнуты ідэалізмам (у 2 знач.).

|| наз. ідэалісты́чнасць, -і, ж.


ідэало́гія, -і, ж.

Сістэма палітычных, філасофскіх і іншых поглядаў, ідэй, якія характарызуюць тое або іншае грамадства, клас, палітычную партыю; светапогляд. Дзяржаўная і.

|| прым. ідэалагі́чны, -ая, -ае.


ідэа́льны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае ідэалу, узвышаны, незямны. Ідэальныя ўзаемаадносіны.

2. Вельмі добры, дасканалы, узорны. Ідэальная сям’я. Ідэальная цішыня.

|| наз. ідэа́льнасць, -і, ж.


ідэ́йны, -ая, -ае.

1. гл. ідэя.

2. Ідэалагічны, звязаны з пэўнымі ідэямі, ідэалогіяй. Ідэйная пазіцыя.

3. Які выражае перадавую ідэю, адданы ёй; перакананы. І. пісьменнік. Ідэйнае мастацтва.

|| наз. ідэ́йнасць, -і, ж.


ідэнтыфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., каго-што (кніжн.).

Устанавіць (устанаўліваць) супадзенне, ідэнтычнасць. І. асобу.

|| наз. ідэнтыфіка́цыя, -і, ж.

|| прым. ідэнтыфікацы́йны, -ая, -ае.


ідэнты́чны, -ая, -ае (кніжн.).

Такі самы, аднолькавы, раўназначны. Ідэнтычныя ўмовы.

|| наз. ідэнты́чнасць, -і, ж.


ідэо́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Прыхільнік, абаронца ідэалогіі якога-н. грамадскага класа, грамадска-палітычнага ладу, кірунку.


ідэ́я, -і, мн. -і, ідэ́й, ж.

1. Паняцце, уяўленне, якое адлюстроўвае рэчаіснасць у свядомасці чалавека і выражае яго адносіны да навакольнага свету; уяўны вобраз чаго-н. Патрыятычныя ідэі. Ідэі дабра і справядлівасці.

2. Асноўная, галоўная думка твора, якая вызначае яго змест. І. рамана.

3. Думка, задума, план. Падаць ідэю.

|| памянш., разм. ідэ́йка, -і, ДМ ідэ́йцы, мн. -і, ідэ́ек, ж. (да 1 знач.).


іе́на, -ы, мн. -ы, іён, ж.

Грашовая адзінка Японіі.


іерадыя́кан, -а, мн. -ы, -аў м.

Манах у сане дыякана.


іерамана́х, -а, мн. -і, -аў, м.

Манах у сане святара.


іера́рх, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, якая адносіцца да вышэйшай царкоўнай іерархіі; епіскап.


іера́рхія, -і, ж. (кніжн.).

Парадак падпарадкавання ніжэйшых (чыноў, званняў і пад.) вышэйшым па строга вызначаных ступенях.

|| прым. іерархі́чны, -ая, -ае. Іерархічная лесвіца (ступені падпарадкавання).


іеро́гліф, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Знак у сістэме ідэаграфічнага пісьма.

2. перан., толькі мн. Пра незразумелае пісьмо, неразборлівы почырк.

|| прым. іерагліфі́чны, -ая, -ае. Іерагліфічнае пісьмо.


іерыхо́нскі, -ая, -ае.

У выразе: іерыхонская труба — пра вельмі гучны голас.


іерэ́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Тое, што і святар праваслаўнай царквы.

|| прым. іерэ́йскі, -ая, -ае.


іза...

Першая састаўная частка складаных слоў-тэрмінаў, якая адпавядае па знач. словам «роўнасць», «падобнасць», напр.: ізалінія, ізапаверхні.


ізаба́ра, -ы, мн. -ы, -ба́р, ж. (спец.).

1. Лінія на графіку, якая злучае месцы з аднолькавым атмасферным ціскам у пэўны час. Студзеньскія ізабары.

2. Лінія, якая графічна паказвае залежнасць паміж фізічнымі велічынямі пры пастаянным ціску.

|| прым. ізаба́рны, -ая, -ае.


ізагло́са, -ы, мн. -ы, -ло́с, ж. (спец.).

Лінія на дыялекталагічнай карце, якая абазначае граніцу пашырэння асобнай моўнай з’явы. Міжславянскія ізаглосы.

|| прым. ізагло́сны, -ая, -ае.


ізалява́ны, -ая, -ае.

1. Адасоблены, асобны. І. пакой. Ізаляваная група.

2. Пакрыты ізаляцыяй (у 2 знач.; спец.). І. провад.

|| наз. ізалява́насць, -і, ж.


ізалява́цца, -лю́юся, -лю́ешся, -лю́ецца; -лю́йся; зак. і незак.

1. Адасобіцца (адасабляцца), адцзяліцца (аддзяляцца) ад навакольнага асяродцзя. І. ад людзей.

2. Пакрывацца ізаляцыяй (у 2 знач.; спец.).

|| наз. ізаля́цыя, -і, ж.


ізалява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., каго-што.

1. Пазбавіць (пазбаўляць) кантактаў з навакольным асяродцзем; аддзяліць (аддзяляць) ад чаго-н. І. хворага. І. злачынца.

2. Пакрыць ізаляцыяй (у 2 знач.; спец.). І. электрычны провад (ад другіх праваднікоў).

|| наз. ізаля́цыя, -і, ж. і ізалява́нне, -я, н.


ізаля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Рэчыва, якое не праводзіць электрычны ток, цеплыню або не прапускае гукі (спец.).

2. Дэталь для замацавання і ізаляцыі праваднікоў. Фарфоравы і.

3. Асобнае, спецыяльна прыстасаванае памяшканне для хворых, якія маюць патрэбу ў ізаляцыі.

4. Турэмная камера для аднаго чалавека.

|| прым. ізаля́тарны, -ая, -ае. І. рэжым.


ізаля́цыя, -і, ж.

1. гл. ізаляваць, ізалявацца.

2. Рэчыва, матэрыял, якімі ізалююць электрычныя правады і іншыя праваднікі энергіі (спец.). Провад з двайной ізаляцыяй.

|| прым. ізаляцы́йны, -ая, -ае.


ізаляцыяні́зм, -у, м.

Палітыка дзяржаўнай замкнёнасці, адасобленасці.

|| прым. ізаляцыяні́сцкі, -ая, -ае. Ізаляцыянісцкая палітыка.


ізаляцыяні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік ізаляцыянізму.


ізато́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Разнавіднасць атамаў і ядраў аднаго хімічнага элемента з рознай колькасцю нейтронаў у ядры. Ізатопы ўрану.

|| прым. ізато́пны, -ая, -ае.


ізатэ́рма, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (спец.).

Лінія на графіку, якая злучае месцы з аднолькавай сярэдняй тэмпературай у пэўны час.

|| прым. ізатэ́рмны, -ая, -ае.


ізатэрмі́я, -і, ж. (спец.).

Пастаянства тэмпературы.

|| прым. ізатэрмі́чны, -ая, -ае. І. склад.


ізго́й, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Старажытнарускі сацыяльны тэрмін, якім абазначалі чалавека, што страціў сувязь са сваёй сацыяльнай групай, напр., прыгонны селянін, які выкупіўся на волю, купец, які збяднеў, згалеў.

2. перан. Чалавек, якога ігнаруюць або праследуюць, які страціў сваё становішча ў грамадстве, адшчапенец. Праз сваю фанабэрыстасць хлопец хутка зрабіўся сапраўдным ізгоем сярод моладзі.

|| прым. ізго́йскі, -ая, -ае (да 1 знач.).


ізно́ў, прысл. (разм.).

Яшчэ раз, зноў. І. прыйдзецца ехаць.


ізраільця́не, -ця́н, адз. ізраільця́нін, -а, м.

Насельніцтва Ізраіля.

|| ж. ізраільця́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ізраільця́нскі, -ая, -ае.


ізумру́д, -у, М -дзе, м.

Каштоўны празрысты камень ярка-зялёнага колеру. Бранзалет з ізумрудам.

|| прым. ізумру́дны, -ая, -ае.


ізумру́дны, -ая, -ае.

1. гл. ізумруд.

2. Празрыста-зялёны, колеру ізумруду. Ізумруднае лісце.


ізю́бр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Млекакормячая жывёліна сямейства аленевых, якая водзіцца ў горных лясах Далёкага Усходу; разнавіднасць марала.

|| прым. ізю́бравы, -ая, -ае.


іканагра́фія, -і, ж. (спец.).

1. Вывучэнне, апісанне вобразаў якіх-н. асоб або сюжэтаў у творах жывапісу або скульптуры. І. Якуба Коласа.

2. зб. Сукупнасць такіх мастацкіх адлюстраванняў.

3. Сукупнасць правіл, якіх павінен прытрымлівацца мастак пры адлюстраванні рэлігійных або міфалагічных сюжэтаў і асоб.

|| прым. іканаграфі́чны, -ая, -ае.


і́канапіс, -у, м.

Пісанне ікон як від рэлігійнага жывапісу. Старажытны і.

|| прым. іканапі́сны, -ая, -ае. Іканапісная майстэрня.


іканапі́сец, -сца, мн. -сцы, -сцаў, м.

Той, хто займаецца іканапісам.


іканаста́с, -а, м.

Перагародка ад паўночнай да паўднёвай сцяны праваслаўнага храма, якая аддзяляе асноўную прастору храма ад алтара і складаецца з аднаго ці некалькіх радоў абразоў, размешчаных у вызначаным парадку.

|| прым. іканаста́сны, -ая, -ае.


і́каўка, -і, ДМ ікаўцы, ж. (разм.).

Міжвольныя ўдыхальныя рухі і адрывістыя гукі, якія выклікаюцца сутаргавым скарачэннем дыяфрагмы. І. мучыць.


і́кацца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -аецца; безас., незак., каму.

Пра міжвольную ікаўку.

Нешта ікаецца мне сёння.

|| аднакр. і́кнуцца (1 і 2 ас. не ўжыв.), -нецца.


і́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Міжвольна ўтвараць удыхальныя рухі і адрывістыя гукі, якія выклікаюцца сутаргавым скарачэннем дыяфрагмы. І. пасля абеду.

|| аднакр. і́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. і́канне, -я, н.


ікла́сты і ікла́ты, -ая, -ае.

З вялікімі ікламі. І. дзік.

|| наз. ікла́стасць, -і, ж. і ікла́тасць, -і, ж.


іко́л, ікла́, мн. іклы́ і (з ліч. 2, 3, 4) іклы́, ікло́ў, м.

1. Зуб, які знаходзіцца непасрэдна за разцамі ў чалавека і млекакормячых.

2. Зуб вялікіх памераў, які выступае з рота ў некаторых жывёлін і служыць для нападу і абароны. І. слана.


іко́на, -ы, мн. -ы, іко́н, ж.

Тое, што і абраз. І. святога.

|| прым. іко́нны, -ая, -ае. І. жывапіс.


ікра́, -ы́, ж.

1. Маса зернепадобных яечак, якія адкладваюцца рыбамі, земнаводнымі, малюскамі і інш. Класці ікру.

2. Харчовы прадукт, які атрымліваецца шляхам апрацоўкі зернепадобных яечак рыбы. Бутэрброд з ікрой.

3. Сурагатны прадукт, імітацыя (у 2 знач.) па смакавых уласцівасцях і знешнім выглядзе рыбінай ікры.

4. Страва з дробна пасечанай агародніны, грыбоў і інш. Кабачковая і. І. з баклажанаў.

|| прым. ікраны́, -а́я, -о́е.


ікраны́, -а́я, -о́е.

1. гл. ікра.

2. Які мае ў сабе ікру. Ікраная рыба.


ікры́нка, і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Асобнае зярнятка ікры. Ікрынкі набухлі.


ікры́сты, -ая, -ае.

Які мае ў сабе многа ікры. І. шчупак.


ікс, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Назва літары «x» лацінскага алфавіта.

2. Абазначэнне лацінскай літарай «x» невядомай або пераменнай велічыні ў матэматыцы.

3. Умоўнае абазначэнне невядомай або знарок неназванай асобы. Напружанасць у размовах была абумоўлена прысутнасцю X.


іл, і́лу, м.

Адкладанні найдрабнейшых часцінак мінеральных і арганічных рэчываў на дне вадаёмаў. Рачны іл.

|| прым. і́лавы, -ая, -ае.


ілга́ць і (пасля галосных) лгаць, (і)лгу, (і)лжэш, (і)лжэ; (і)лжом, (і)лжаце́, (і)лгуць; (і)лжы; незак.

Гаварыць няпраўду. І. у вочы. Хто сам ілжэ, той нікому не верыць (прыказка).

|| зак. салга́ць, -лгу́, -лжэ́ш, -лжэ́; -лжо́м, -лжаце́, -лгу́ць; -лжы́ і налга́ць, -лгу́, -лжэ́ш, -лжэ́; -лжо́м, -лжаце́, -лгу́ць; -лжы́

|| наз. ілга́нне і (пасля галосных) лга́нне, -я, н.


ілгу́н і (пасля галосных) лгун, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Непраўдзівы чалавек; хлус, выдумшчык.

|| ж. ілгу́ння і (пасля галосных) лгу́ння, -і, мн. -і, -яў.


ілжы́вы і (пасля галосных) лжы́вы, -ая, -ае.

1. Схільны да хлусні, падману. Ілжывая натура. І. чалавек.

2. Які змяшчае ў сабе хлусню, падман; прытворны, фальшывы. Ілжывая ўсмешка. Ілжывыя словы.

|| наз. ілжы́васць і (пасля галосных) лжы́васць, -і, ж.


ілжэ... і (пасля галосных) лжэ...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які ўтрымлівае хлусню, няпраўду; памылковы, няправільны, напр.: ілжэнавука, ілжэмастацтва, ілжэтэорыя;

2) уяўны, які наўмысна выдаецца за сапраўднае, напр.: ілжэатака, ілжэвучоны, ілжэпрарок, ілжэтрывога;

3) які лжэ, хавае ісціну, напр.: ілжэсведка, ілжэсведчанне;

4) у саставе складаных назваў: які мае адносіны да відаў, часткова падобных да іншых, асноўных відаў, напр.: ілжэакацыя, ілжэгарлачык, ілжэлістоўніца, ілжэскарпіён, ілжэязмін.


ілжэвучэ́нне і (пасля галосных) лжэвучэ́нне, -я, н.

Выдуманая, фальшывая тэорыя, якая выдаецца за навуковую.


ілжэсве́дка і (пасля галосных) лжэсве́дка, -і, ДМ -у, Т -ам, м; ДМ -дцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -дак.

Сведка, які (якая) дае лжывыя паказанні.


ілжэсве́дчанне і (пасля галосных) лжэсве́дчанне, -я, н.

Злачынства, якое выражаецца ў наўмыснай дачы лжывых паказанняў.


і́лісты, -ая, -ае.

Пакрыты ілам. Ілістае дно.

|| наз. і́лістасць, -і, ж.


ільві́ны гл. леў¹.


ільві́ца і (пасля галосных) льві́ца, -ы, мн. -ы, -віц, ж.

Самка льва.


ІЛЬВЯНЯ́, ІЛЬВЯНЁ і (пасля галосных) ЛЬВЯНЯ́, ЛЬВЯНЁ, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня льва.


ільга́ і (пасля галосных) льга, прысл., безас., у знач. вык.

Можна, дазваляецца. Хіба ж ільга схаваць жывое слова?


ільго́та і (пасля галосных) льго́та, -ы, ДМ -го́це, мн. -ы, -го́т, ж.

Палёгка ў выкананні якіх-н. абавязкаў, прадастаўленне каму-н. якіх-н. пераваг. Ільготы ўдзельнікам вайны. Ільготы па інваліднасці.

|| прым. ільго́тны і (пасля галосных) льго́тны, -ая, -ае.


ільдзі́на і (пасля галосных) льдзі́на, -ы, мн. -ы, -дзін, ж.

Глыба лёду, крыга.

|| памянш. ільдзі́нка і (пасля галосных) льдзі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


і́лька, -і, ДМ ільцы, мн. -і, ілек, ж.

Драпежны пушны звярок сямейства куніцавых, які водзіцца ў Паўночнай Амерыцы; футра гэтага звярка.

|| прым. і́лькавы, -ая, -ае.


ільма́, -ы́, ж.

Вялікае лісцевае дрэва з каштоўнай драўнінай.

|| прым. ільмо́вы, -ая, -ае. Ільмовая кара.


ільна... і (пасля галосных) льна... // ільно... і (пасля галосных) льно...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач. ільняны (льняны), які адносіцца да вырошчвання, апрацоўкі лёну і пад., напр.: ільнаводства, ільнасеялка, ільноапрацоўчы, ільнокамбайн, ільнопрадзенне.


ільнаво́д і (пасля галосных) льнаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па льнаводстве.


ільнаво́дства і (пасля галосных) льнаво́дства, -а, М -ве, н.

Галіна сельскай гаспадаркі, якая займаецца вырошчваннем лёну; навука аб вырошчванні лёну.

|| прым. ільнаво́дчы і (пасля галосных) льнаво́дчы, -ая, -ае.


ільновалакно́ і (пасля галосных) льновалакно́, -а́, н.

Валакно лёну.


ільнокамбіна́т і (пасля галосных) льнокамбіна́т, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

Прадпрыемства, якое займаецца апрацоўкай лёну, вытворчасцю льняных тканін і пастаўкай іх іншым прадпрыемствам. Аршанскі л.


ільнопрадзі́льны і (пасля галосных) льнопрадзі́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для прадзення лёну. Ільнопрадзільная фабрыка.


ільнотраста́ і (пасля галосных) льнотраста́, -ы́, ДМ -сце́, ж.

Вылежалыя або вымачаныя сцёблы лёну, з якіх атрымліваюць прадзільнае валакно. Шаўкавістая л.


ільня́нішча і (пасля галосных) льня́нішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

Поле, з якога сабралі лён або на якім папярэдняй культурай быў лён.


ільняны́ і (пасля галосных) льняны́, -а́я, -о́е.

1. Які мае адносіны да лёну, да яго апрацоўкі. Ільняное валакно. І. алей. Ільняная сарочка. Ільняная прамысловасць.

2. перан. Які колерам і мяккасцю нагадвае валакно лёну. Ільняныя валасы.


ілю́зія, і, мн. -і, -зій, ж.

1. Скажонае ўяўленне, уражанне, заснаванае на падмане пачуццяў. Аптычная і.

2. перан. Надзея на што-н., пазбаўленая рэальных падстаў; мара. Цешыць сябе ілюзіямі.

3. Праграмны нумар ілюзіяніста (спец.).

|| прым. ілюзо́рны, -ая, -ае (да 1 знач.) і ілюзі́йны, -ая, -ае (да 3 знач.). Ілюзорны падман пачуццяў. Ілюзійная праграма.


ілюзіяні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Эстрадна-цыркавы артыст, які паказвае складаныя фокусы, часта з прымяненнем спецыяльнай апаратуры.

|| ж. ілюзіяні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. ілюзіяні́сцкі, -ая, -ае.


ілюзо́рны, -ая, -ае.

1. гл. ілюзія.

2. Створаны ілюзіяй; уяўны, несапраўдны. Ілюзорныя спадзяванні.

|| наз. ілюзо́рнасць, -і, ж.


ілюмінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., што.

Упрыгожыць (упрыгожваць) ілюмінацыяй. І. вуліцы.


ілюміна́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Круглае акно ў борце самалёта, касмічнага карабля або судна, якое герметычна закрываецца. Глядзець праз і.

|| прым. ілюміна́тарны, -ая, -ае.


ілюміна́цыя, -і, ж.

Яркае дэкаратыўнае асвятленне вуліц, будынкаў, паркаў і інш. Святочная і.

|| прым. ілюмінацы́йны, -ая, -ае.


ілюстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

1. Даць (даваць) малюнкі, якія суправаджаюць, паясняюць змест твора. І. кнігу.

2. перан. Пацвердзіць (пацвярджаць) што-н. чым-н. наглядным, канкрэтным (прыкладам, словам, жэстам і пад.). І. адказ прыкладамі.

|| зак. таксама праілюстрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| наз. ілюстра́цыя, -і, ж. і ілюстрава́нне, -я, н.


ілюстра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, які ілюструе кнігі.

|| прым. ілюстра́тарскі, -ая, -ае.


ілюстра́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. гл. ілюстраваць.

2. Малюнак у кнізе, часопісе і пад., які суправаджае тэкст або тлумачыць змест. Альбом з ілюстрацыямі.

3. перан. Прыклад, які дапаўняе, пацвярджае што-н. Бліскучая і.

|| прым. ілюстрацы́йны, -ая, -ае. І. матэрыял.


імаве́рнасць, -і, ж.

1. гл. імаверны.

2. Аб’ектыўная магчымасць ажыццяўлення чаго-н.

3. Ступень абгрунтаванасці, верагоднасць, дапушчальнасць. Ступень імавернасці чаго-н.

Тэорыя імавернасцей — раздзел матэматыкі, які вывучае заканамернасці выпадковых з’яў.

|| прым. імаве́рнасны, -ая, -ае (спец.).


імаве́рны, -ая, -ае.

Магчымы, дапушчальны, верагодны, праўдападобны. І. выпадак.

|| наз. імаве́рнасць, -і, ж.


імажыні́зм, -у, м.

Літаратурная плынь у рускай паэзіі пачатку 20 ст., прадстаўнікі якой апіраліся на паэтыку ранняга футурызму і сцвярджалі самакаштоўнасць слова-вобраза, маніфеставалі вызваленне формы ад зместу, ідэі.

|| прым. імажыні́сцкі, -ая, -ае.


імажыні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік імажынізму.

|| ж. імажыні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. імажыні́сцкі, -ая, -ае.


іма́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Духоўны кіраўнік у мусульман.

2. Правіцель мусульманскай дзяржавы, які спалучае ў адной асобе свецкую і духоўную ўладу.

3. Духоўная асоба, якая кіруе богаслужэннем у мячэці.

|| прым. іма́мскі, -ая, -ае.


імане́нтны, -ая, -ае (кніжн.).

Уласцівы прыродзе самога прадмета, той ці іншай з’яве, абумоўлены яе сутнасцю; унутраны. Іманентныя прычыны.

|| наз. імане́нтнасць, -і, ж.


імартэ́ль, -і, ж.

Тое, што і бяссмертнік.

|| прым. імартэ́льны, -ая, -ае.


і́масць, -і, ж.

1. Форма ветлівага звароту да таго, каго лічаць вышэйшым па званні, становішчы ў грамадстве і пад. (уст). Скажыце, і., што там здарылася.

2. Пра жонку блізка знаёмага суразмоўцы (разм., іран.). Як там твая і. маецца?


імбі́р, -у, м.

1. Трапічная травяністая расліна сямейства імбірных з мясістым коранем, багатым на эфірны алей.

2. Прыправа з карэння гэтай расліны.

|| прым. імбі́рны, -ая, -ае. І. алей.


імбры́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (уст.).

Чайнік для заваркі чаю.

|| прым. імбры́чкавы, -ая, -ае.


імгла́, -ы́, ж.

1. Ападкі ў выглядзе вельмі дробных кропелек дажджу, крышталікі інею ў паветры, дробны снег. Асенняя і.

2. Пялёнка туману, пылу, дыму і пад.; смуга.

3. перан. Пра тое, што перашкаджае добра бачыць, успрымаць навакольнае. Вочы наліваюцца імглой ад крыўды.

4. Пра невыразнае, незразумелае, забытае. З імглы ўспамінаў.


імглі́сты, -ая, -ае.

Зацягнуты імглой, няясны. Стаяла імглістая раніца.

|| наз. імглі́стасць, -і, ж.


імглі́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліць; незак.

Ісці, падаць вельмі дробнымі частымі кроплямі (пра дождж). На дварэ і. (безас.).


імгне́нны, -ая, -ае.

1. Які раптоўна ўзнікае. Імгненная рэакцыя.

2. Які хутка праходзіць; кароткачасовы. Імгненная радасць.

|| наз. імгне́ннасць, -і, ж.


і́менна, часц.

1. Падкрэслівае які-н. член сказа, азначае: якраз. І. ў яго лабараторыі атрымалі першыя станоўчыя вынікі.

2. Ужыв. пры далучэнні сказа або асобных членаў сказа, якія растлумачваюць, удакладняюць выказаную думку. Прыйшлі ўсе, а і.: сябры, сваякі, вучні.

3. Ужыв. як сцвярджальнае слова са знач.: так, сапраўды так. Вось і. — ехаць трэба па цаліку.


іме́нны, -ая, -ае.

У граматыцы: які мае адносіны да скланяльных часцін мовы (назоўніка, прыметніка, лічэбніка, займенніка). Іменнае скланенне.


імжа́, -ы́, ж.

Тое, што і імгла (у 1 і 2 знач.).


імжы́сты, -ая, -ае.

Зацягнуты імжой.

|| наз. імжы́стасць, -і, ж.


імжэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -жы́ць; незак.

Ісці, падаць, асядаць дробнымі кропелькамі (пра дождж). На вуліцы ўвесь дзень імжэла.


імігра́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які імігрыраваў (іміграваў) у іншую краіну.

|| ж. імігра́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. імігра́нцкі, -ая, -ае.


імігры́раваць і іміграва́ць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак.

Перасяліцца (перасяляцца) у якую-н. краіну на пастаяннае або часовае жыхарства. І. за граніцу.

|| наз. імігра́цыя, -і, ж.; прым. іміграцы́йны, -ая, -ае.


і́мідж, -у, м.

Мэтанакіравана сфарміраваны вобраз (якой-н. асобы, з’явы, прадмета), які вылучае пэўныя важнейшыя характарыстыкі і аказвае эмацыянальна-псіхалагічнае ўздзеянне на каго-н. Змяніць і. палітычнага дзеяча.


імітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

Пераймаць каго-, што-н, падрабляць па-майстэрску, з дакладнасцю ўзнаўляць; прафесійна займацца імітацыяй. І. галасы жывёл.

|| наз. іміта́цыя, -і, ж. і імітава́нне, -я, н.


іміта́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той (тое), хто імітуе каго-, што-н. І. гукаў птушак.

|| прым. іміта́тарскі, -ая, -ае. І. талент.


іміта́цыя, -і, ж.

1. гл. імітаваць.

2. Падробка чаго-н. пад што-н., выкананая з матэрыялу-заменніка. І. сцяны пад мармур.

3. Паўтарэнне музычнага матыву ў другім голасе на які-н. інтэрвал вышэй або ніжэй (спец.).

|| прым. імітацы́йны, -ая, -ае.


імклі́вы, -ая, -ае.

1. Вельмі хуткі, быстры ў руху, у развіцці; энергічны, жвавы. І. бег. І. час (перан.: пра хуткасць развіцця).

2. Які выражае парыў, імкненне да чаго-н.; палкі, гарачы. Імклівая прамова.

|| наз. імклі́васць, -і, ж.


імкне́нне, -я, н.

1. гл. імкнуцца.

2. Настойлівая цяга, рашучая мэтанакіраванасць да чаго-н.; намеры, жаданні. І. да запаветнай мэты. І. да перамогі.


імкну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; незак.

1. Хутка рухацца, накіроўвацца куды-н.; старацца трапіць куды-н., быць дзе-н. або стаць кім-н. Ручаі імкнуцца да ракі. І. ў Парыж. Усёй душой і. да сябра.

2. Настойліва дамагацца чаго-н., старацца дасягнуць чаго-н. І. да свабоды. І. да міру.

3. перан. Адчуваць цягу да каго-, чаго-н. І. да авіятараў.

|| наз. імкне́нне, -я, н.


імпаза́нтны, -ая, -ае.

Здольны рабіць уражанне; паважны з выгляду, велічны. І. выгляд. Імпазантная фігура.

|| наз. імпаза́нтнасць, -і, ж.


імпанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; незак., каму-чаму.

Выклікаць павагу, давер, рабіць добрае ўражанне, падабацца; адпавядаць чыім-н. патрабаванням, густам, настроям. І. сваім слухачам. Старшыні імпанавала агульная ўвага прысутных.


і́мпарт, -у, М -рце, м.

Увоз тавараў, капіталаў, тэхналогій і пад. з-за мяжы; проціл. экспарт. І. гатовай прадукцыі.

|| прым. і́мпартны, -ая, -ае.


імпартава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Увезці (увозіць) з-за мяжы якія-н. тавары. І. абсталяванне.


імпарцёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Асоба, арганізацыя або краіна, якая імпартуе што-н. І. нафты.


імпатэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які пакутуе на імпатэнцыю.


імпатэ́нтны і імпатэ́нцкі, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да імпатэнцыі. Імпатэнтны стан.

2. перан. Бяссільны што-н. зрабіць, творча бясплодны. Імпатэнцкі настрой творчасці.


імпатэ́нцыя, -і, ж.

Палавое бяссілле.


імпера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшы тытул манарха, а таксама асоба, якая мае гэты тытул.

|| ж. імператры́ца, -ы, мн. -ы, -ры́ц.

|| прым. імпера́тарскі, -ая, -ае.


імператы́ў, -ты́ва, м.

1. кніжн. Катэгарычнае патрабаванне, загад. Этычны і.

2. У граматыцы: тое, што і загадны лад.

|| прым. імператы́ўны, -ая, -ае. Імператыўная форма дзеяслова.


імпе́рскі, -ая, -ае.

1. гл. імперыя.

2. перан. Тое, што і вялікадзяржаўны. Імперскія амбіцыі.


імпе́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

1. Манархічная дзяржава на чале з імператарам. Рымская і.

2. перан. Буйная манаполія, якая ажыццяўляе кантроль над пэўнай галіной прамысловасці, над якой-н. дзейнасцю. Імперыя прэсы.

|| прым. імпе́рскі, -ая, -ае.


імперыя́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Руская залатая манета з 1775 г. вартасцю 10 руб., а пасля 1897 г. — 15 руб.


імперыялі́зм, -у, м.

Унутраны эканамічны лад найбольш развітых дзяржаў і адпаведныя яму формы міжнародных эканамічных і палітычных адносін як вышэйшая стадыя капіталізму, што характарызуецца панаваннем буйных манаполій ва ўсіх сферах жыцця, барацьбой паміж краінамі за крыніцы сыравіны, рынкі збыту, тэрыторыі.

|| прым. імперыялісты́чны, -ая, -ае.


імперыялі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Буйны капіталіст, палітычны дзеяч эпохі імперыялізму.

|| прым. імперыялі́сцкі, -ая, -ае.


імпі́чмент, -у, М -нце, м. (спец.).

Працэдура прыцягнення да адказнасці, а таксама да суда вышэйшых службовых асоб дзяржавы. Галасаваць за і.


імплантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Правесці (праводзіць) хірургічную аперацыю ўжыўлення ў тканкі чужых арганізму матэрыялаў (біялагічна неактыўных металаў, пластмас і пад.) або перасадкі органа, тканкі, а таксама ўкаранення зародка ў матку. І. штучны клапан сэрца. І. зуб, хрусталік.

|| наз. імпланта́цыя, -і, ж.; прым. імплантацы́йны, -ая, -ае.


імправізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што і без дап.

Стварыць (ствараць) што-н. без папярэдняй падрыхтоўкі, у час выканання. І. байку. І. на раялі.

|| зак. зымправізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.

|| наз. імправіза́цыя, -і, ж.


імправіза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто імправізуе або здольны імправізаваць.

|| прым. імправіза́тарскі, -ая, -ае. І. талент.


імправіза́цыя, -і, ж.

1. гл. імправізаваць.

2. Імправізаваны твор. Музычная і.

|| прым. імправізацы́йны, -ая, -ае.


імпрэса́рыа, нескл., м.

Асоба, якая арганізоўвае канцэрты, гастролі артыстаў і пад. Знакаміты балетны і.


імпрэсіяні́зм, -у, м.

Плынь у мастацтве канца 19 — пачатку 20 ст., прадстаўнікі якой імкнуліся да непасрэднай перадачы суб’ектыўных адчуванняў, мімалётных уражанняў і настрояў.

|| прым. імпрэсіяні́сцкі, -ая, -ае і імпрэсіяністы́чны, -ая, -ае.


імпрэсіяні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік імпрэсіянізму.

|| ж. імпрэсіяні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. імпрэсіяні́сцкі, -ая, -ае.


і́мпульс, -у, м.

1. Унутраны штуршок, пабуджэнне, інтэлектуальны або эмацыянальны стымул, што выклікае якое-н. дзеянне.

2. Вектарная фізічная велічыня, колькасць руху, роўная здабытку масы цела на яго хуткасць (спец.). І. да творчай працы.

|| прым. і́мпульсны, -ая, -ае. Імпульснае выпрамяненне.


імпульсі́ўны, -ая, -ае (кніжн.).

1. Які мае адносіны да імпульса. Імпульсіўныя рухі.

2. Які дзейнічае пад уплывам раптоўных імпульсаў. І. чалавек.

|| наз. імпульсі́ўнасць, -і, ж.


імпэ́т, -у, М -пэ́це, м.

1. Імклівасць, парывістасць, разгон. Вясенні і. ручаін.

2. перан. Гарачы парыў, запал, пылкасць, імкненне. І. да працы. Любоўны і.

|| прым. імпэ́тны, -ая, -ае.


імуна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да імунітэту (у 1 знач.), напр.: імунаалергічны, імунапаталогія, імунарэактыўнасць, імунатэрапія;

2) які мае адносіны да імуналогіі, напр.: імуналогія, імунамарфалогія, імунаэмбрыялогія.


імунало́гія, -і, ж. (спец.).

Раздзел медыцыны — навука аб засцерагальных рэакцыях арганізма да інфекцыйных хвароб, неўспрымальнасці да іх.


імунізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што (спец.).

Зрабіць (рабіць) неўспрымальным да інфекцыйных захворванняў. І. арганізм.

|| наз. імуніза́цыя, -і, ж.; прым. імунізацы́йны, -ая, -ае.


імунітэ́т, -у, М -тэ́це, м. (спец.).

1. Неўспрымальнасць арганізма да заражэння хваробамі. Набыты і. Выпрацаваць і. супраць чаго-н. (таксама перан.: здольнасць процістаяць чаму-н.).

2. Выключнае права, якое даецца пэўным асобам, не падпарадкоўвацца некаторым агульным законам. Дыпламатычны і. (недатыкальнасць асобы, памяшканняў дыпламатаў).

|| прым. іму́нны, -ая, -ае (да 1 знач.) і імунітэ́тны, -ая, -ае. Імунная рэакцыя арганізма.


імуно́лаг, -і, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне імуналогіі.


імхо́вы гл. мох.


імча́цца, -чу́ся, -чы́шся, -чы́цца; -чы́мся, -чыце́ся, -ча́цца; -чы́ся; незак.

Вельмі хутка перамяшчацца, ехаць, бегчы. І. што ёсць сілы.


імча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; незак.

1. каго-што. Вельмі хутка везці, несці каго-, што-н. Поезд імчыць пасажыраў.

2. Тое, што і імчацца (разм.). Сані і. з гары.


імша́, -ы́, ж.

1. У каталіцкай царкве: літургія, абедня.

2. Харавы музычны твор, прызначаны для літургіі.


імша́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Уцепленае памяшканне для зімоўкі пчол.


імша́ны, -ая, -ае.

Зарослы мохам. Імшанае покрыва. Імшанае балота.


імша́ра, -ы, мн. -ы, імша́р, ж.

Мохавае балота. Топкія імшары. Асушыць імшары.


імша́рына, -ы, мн. -ы, -рын, ж.

Тое, што і імшара.


імшы́сты, -ая, -ае.

1. Парослы мохам. І. бераг.

2. Падобны на мох. Імшыстая трава.

|| наз. імшы́стасць, -і, ж.


імшы́ць, -шу́, -шы́ш, -шы́ць; -шы́м, -шыце́, -ша́ць; незак., што.

Перакладваць мохам бярвёны, ставячы цёплы будынак. І. зруб.


імя́, імя́ і імені, Д імю і імені, мн. імі і імёны, імяў, імён і імёнаў, н.

1. Асабістая назва чалавека, якая даецца яму пры нараджэнні. Уласнае і. Яго і. — Сяргей.

2. Поўная асабістая назва чалавека з імем па бацьку, а таксама яго прозвішчам. Завуць Раман, а і. па бацьку Пракопавіч.

3. Спадчыннае афіцыйнае найменне, якое паказвае на прыналежнасць чалавека да пэўнай сям’і, напр., у беларусаў: Брыль, Гарэцкі, Дубоўка, Карскі, Мележ, Насовіч, Шырма, Янчук.

4. Асабістая вядомасць, рэпутацыя. Вучоны з сусветным імем.

5. Назва прадмета, з’явы. Расліна альяс вядома пад імем сталетнік.

6. У выразе: у імя́ каго-чаго — у памяць, у гонар каго-, чаго-н. (высок.). У і. дружбы.

7. у знач. прыназ. з Р. Названы ў гонар каго-, чаго-н. Тэатр і. Янкі Купалы.


імяні́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек у дзень сваіх імянін або ў дзень свайго нараджэння. Падарунак для імянінніка.

|| ж. імяні́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


імяні́ны, -нін.

1. Асабістае свята каго-н., якое выпадае на той дзень, калі царква адзначае памяць аднайменнага святога. І. Тамары.

2. Дзень нараджэння. Спраўляць і. (разм.).

|| прым. імяні́нны, -ая, -ае. І. пірог.


імянны́, -а́я, -о́е.

Памечаны імем уладальніка; выдадзены на чыё-н. імя; імя каго-н. І. гадзіннік. Імянная стыпендыя.

Імянны спіс — спіс, у якім пералічваюцца прозвішчы і імёны якіх-н. асоб.


іна́кш.

1. прысл., злуч. супраціўны. Тое, што і іначай.

2. злуч. далучальны. Далучае члены сказа, якія растлумачваюць змест папярэдніх слоў ці сказаў.

Інакш кажучы — іншымі словамі.

Так ці інакш — ва ўсякім выпадку, тым ці іншым спосабам.


інаўгура́цыя, -і, ж. (спец.).

Урачыстая працэдура ўступлення на пасаду кіраўніка дзяржавы або ўніверсітэта. Запрасіць на інаўгурацыю. І. новага рэктара.


і́нахадзь, -і, ж.

Спосаб конскага бегу, пры якім конь адначасова выкідвае наперад і апускае то абедзве правыя, то абедзве левыя нагі.


інахо́дзец, -дца, мн. -дцы, -дцаў, м.

Конь, які бегае інахаддзю.


іна́чай.

1. прысл. Іншым спосабам, па-іншаму. Зрабіць і.

2. злуч. супраціўны. У адваротным выпадку; а то. Трэба спяшацца, і. спазніцца можна.


інвалі́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які поўнасцю або часткова страціў працаздольнасць у выніку ранення, знявечання ці хваробы. І. вайны. І. першай групы.

|| ж. інвалі́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак (разм.).

|| прым. інвалі́дны, -ая, -ае.


інвалі́днасць, -і, ж.

Стан інваліда, непрацаздольнасць. Пенсія па інваліднасці.


інварыя́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. (спец.). Велічыня, што застаецца нязменнай пры тых або іншых пераўтварэннях.

2. У мовазнаўстве: адзінка, якая заключае ў сабе асноўныя прыметы сваіх канкрэтных рэалізацый. Семантычны і.

|| прым. інварыя́нтны, -ая, -ае.


інвента́р, -у́ і -а́, м.

1. -у́. Сукупнасць прадметаў, прылад, якія складаюць маёмасць прадпрыемства, установы, арганізацыі. Спартыўны і. Сельскагаспадарчы і.

2. -у́. Вопіс такіх прадметаў, рэестр. Скласці і.

3. -у́. Прылады вытворчасці. Сельскагаспадарчы і.

4. -а, гіст. Апісанні феадальных уладанняў у 16 — першай палавіне 19 ст. ў Беларусі, Літве, Украіне, Польшчы. Старонка інвентара Брэсцкай эканоміі 1742 г.

Жывы інвентар — цяглавая і малочная жывёла.

|| прым. інвента́рны, -ая, -ае.


інвентарызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) вопіс інвентару. І. маёмасць.

|| наз. інвентарыза́цыя, -і, ж.


інве́рсія, -і, ж. (спец.).

Змяненне звычайнага парадку слоў ці словазлучэнняў у сказе як стылістычны прыём.

|| прым. інверсі́йны, -ая, -ае.


інвестава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е, -ту́й, -тава́ны і інвесці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Укласці (укладваць) капітал у прадпрыемства з мэтай атрымання прыбытку.

|| наз. інвесці́раванне, -я, н. і інвесты́цыя, -і, ж.; прым. інвестыцы́йны, -ая, -ае.


інве́стар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Укладчык, які ажыццяўляе інвестыцыі.

|| прым. інве́старскі, -ая, -ае.


інвесты́цыя, -і, ж.

1. гл. інвеставаць.

2. звычайна мн. (інвесты́цыі, -цый). Доўгатэрміновыя ўкладанні капіталу ў асобныя галіны эканомікі ў краіне і за мяжой.

|| прым. інвестыцы́йны, -ая, -ае. І. фонд.


інгаля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для інгаляцыі.

|| прым. інгаля́тарны, -ая, -ае.


інгаля́цыя, -і, ж.

Лячэнне ўдыханнем лекавых рэчываў (у выглядзе пары, газаў, распыленых вадкасцей). Назначыць інгаляцыю.

|| прым. інгаляцы́йны, -ая, -ае.


інгрэдые́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Састаўная частка чаго-н. (рэчыва, сумесі).

|| прым. інгрэдые́нтны, -ая, -ае.


інгушы́, -о́ў, адз. інгу́ш, -а́, м.

Народ — карэннае насельніцтва Рэспублікі Інгушэція, якая ўваходзіць ў склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. інгу́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак.

|| прым. інгу́шскі, -ая, -ае. Інгушская мова.


індаеўрапе́йцы, -аў, адз. -пе́ец, -пе́йца, м.

Агульная назва плямён — продкаў сучасных народаў, якія гавораць на мовах індаеўрапейскай сям’і.

|| прым. індаеўрапе́йскі, -ая, -ае. Індаеўрапейская прамова.

Індаеўрапейская сям’я моў — агульная для многіх народаў Еўропы, Заходняй Азіі і Індастана сям’я моў, якая ўключае групы балтыйскую, германскую, грэчаскую, індыйскую, іранскую, кельцкую, раманскую, славянскую і інш.


індало́гія, -і, ж.

Сукупнасць навук пра культуру, гісторыю, мастацтва, мову, літаратуру, эканоміку Індыі.

|| прым. індалагі́чны, -ая, -ае.


інданезі́йцы, -аў адз. -зіец, -зійца, м.

Агульная назва народнасцей і плямён, якія складаюць асноўнае насельніцтва Інданезіі.

|| ж. інданезі́йка, -і, ДМ -зійцы, мн. -і, -зіе́к.

|| прым. інданезі́йскі, -ая, -ае.


індзе́йцы, -аў, адз. індзе́ец, -дзе́йца, м.

Агульная назва карэнных плямён і народнасцей (за выключэннем эскімосаў і алеутаў), якія насялялі амерыканскі мацярык да паяўлення еўрапейцаў і захаваліся да сённяшняга дня толькі ў некаторых раёнах Паўднёвай і Паўночнай Амерыкі.

|| ж. індыя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. індзе́йскі, -ая, -ае.


індо́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне індалогіі.


індуі́зм, -у, м.

Сукупнасць рэлігійных традыцый і філасофскіх школ, якія ўзніклі на Індыйскім субкантыненце і заснаваны на кульце багоў Вішну і Шывы.

|| прым. індуі́сцкі, -ая, -ае.


інду́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Частка электрычнай машыны, адказная за ўтварэнне ў ёй працоўнага магнітнага патоку.

|| прым. інду́ктарны, -ая, -ае.


інду́кцыя, -і, ж. (спец.)

1. Спосаб разважання і метад даследавання ад прыватных фактаў да агульных вывадаў; проціл. дэдукцыя (кніжн.).

2. Узбуджэнне электрычнага току ў якім-н. правадніку пры руху яго ў магнітным полі або пры змяненні вакол яго магнітнага поля.

3. Узаемадзеянне працэсаў узбуджэння і тармажэння ў нервовай сістэме, пры якім узнікненне аднаго працэсу выклікае развіццё другога, процілеглага. Закон узаемнай індукцыі нервовых працэсаў.

|| прым. індукцы́йны, -ая, -ае.


індульге́нцыя, -і, ж.

1. У каталіцызме: поўнае або частковае адпушчэнне грахоў, у якіх грэшнік пакаяўся на споведзі.

2. Грамата на адпушчэнне грахоў, якая выдаецца ад імя Папы Рымскага за асобыя заслугі перад царквой або за плату.

3. перан. Дазвол на якія-н. дзеянні, учынкі (кніжн.).


інду́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Індыец — паслядоўнік індуізму.

|| ж. інду́ска, -і, ДМ -ду́сцы, мн. -і, -сак.

|| прым. інду́скі, -ая, -ае.


інду́стрыя, -і, ж.

Фабрычна-заводская прамысловасць з машыннай тэхнікай. Лёгкая і. Цяжкая і.

|| прым. індустрыя́льны, -ая, -ае.


індустрыялізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Перавесці (пераводзіць) на машынную, індустрыяльную тэхніку; укараніць (укараняць) такую тэхніку. І. сельскую гаспадарку.

|| наз. індустрыяліза́цыя, -і, ж.


індустрыя́льны, -ая, -ае.

1. гл. індустрыя.

2. Тое, што і прамысловы. Індустрыяльная дзяржава.


індыві́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і індывідуум.


індывідуалізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й, -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Зрабіць (рабіць) індывідуальным (у 1 знач.), не падобным на іншых; устанавіць (устанаўліваць) што-н. дастасавальна да кожнага асобнага выпадку, асобы. І. заняткі з вучнямі.

|| наз. індывідуаліза́цыя, -і, ж.


індывідуалі́зм, -у, м.

1. Імкненне да яркага праяўлення незалежнасці сваёй асобы, а таксама паводзіны, у якіх праяўляецца гэта імкненне.

2. Маральны прынцып, які ставіць інтарэсы адной асобы вышэй за інтарэсы грамадства.

|| прым. індывідуалісты́чны, -ая, -ае.


індывідуалі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які праяўляе індывідуалізм у поглядах, паводзінах.

|| ж. індывідуалі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. індывідуалі́сцкі, -ая, -ае.


індывідуа́льнасць, -і, ж.

1. Сукупнасць характэрных, адметных рыс, якія вылучаюць асаблівасці характару і псіхалагічнага складу, што адрозніваюць адзін індывідуум ад другога.

2. Асоба, індывідуум.


індывідуа́льны, -ая, -ае.

1. Уласцівы канкрэтнаму індывідууму, асабісты. Індывідуальныя рысы характару.

2. Які ажыццяўляецца асобнымі людзьмі, не калектыўны. Індывідуальная працоўная дзейнасць. Індывідуальная гаспадарка.

3. Асаблівы для кожнага індывідуума. І. падыход.

4. Асобны, адзінкавы. І. выпадак.


індыві́дуум, а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек як канкрэтная асоба, а таксама наогул асобны жывы арганізм, асобіна.


інды́га.

1. нескл., н. Цёмна-сіняе фарбавальнае рэчыва, якое здабываецца з соку некаторых трапічных (індыганосных) раслін або атрымліваецца сінтэтычна.

2. нязм. Цёмна-сіні. Колер і.

3. Людзі, якія, паводле сцвярджэння экстрасэнсаў, маюць аўру колеру індыга і характарызуюцца наяўнасцю звышздольнасцей, высокім інтэлектам і неўспрыімлівасцю да традыцыйных прыёмаў выхавання. Дзеці і.

|| прым. інды́гавы, -ая, -ае (да 1 знач.). І. колер.


інды́йцы, -аў, адз. інды́ец, -ды́йца, м.

Агульная назва ўсяго карэннага насельніцтва Індыі незалежна ад нацыянальнай, рэлігійнай і каставай прыналежнасці.

|| ж. індыя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. інды́йскі, -ая, -ае.


інды́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Вялікая свойская птушка сямейства фазанавых, якую разводзяць для атрымання мяса; самец гэтай птушкі.

Змяняць быка на індыка — памыліцца пры выбары (замест лепшага выбраць горшае).

|| ж. інды́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. інды́чы, -ая, -ае.


індыка́тар, -а і -у, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. -а. Прыбор для вымярэння фізічных велічынь, адлюстравання ходу працэсаў або стану аб’екта, за якім вядзецца назіранне. Візуальны і. Акустычны і.

2. -у. Рэчыва, якое з’яўляецца хімічным рэактывам. І. кіслых рэакцый.

|| прым. індыка́тарны, -ая, -ае.


індыферэ́нтны, -ая, -ае (кніжн.).

Абыякавы, раўнадушны. Індыферэнтныя адносіны.

|| наз. індыферэ́нтнасць, -і, ж.


індыферэнты́зм, -у, м. (кніжн.).

Індыферэнтныя адносіны да чаго-н.


індычаня́ і індычанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня індычкі.


індычы́на, -ы, ж.

Мяса індыка (індычкі) як харч.


індыя́нка гл. індзейцы, індыйцы.


і́ндэкс, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Паказальнік, спіс чаго-н. І. геаграфічных назваў. І. імён.

2. Лічбавы (або літарны) паказчык чаго-н. І. прамысловай вытворчасці. І. аптовых цэн.

3. Умоўнае абазначэнне ў сістэме якой-н. класіфікацыі. Паштовы і.

|| прым. і́ндэксны, -ая, -ае.


індэтэрміні́зм, -у, м.

Супрацьлеглая дэтэрмінізму канцэпцыя, якая адмаўляе ўсеагульную заканамернасць і прычынную залежнасць і абумоўленасць у прыродзе і грамадстве і сцвярджае наяўнасць станаў або падзей, для якіх прычына не існуе або не можа быць вызначана.

|| прым. індэтэрміністы́чны, -ая, -ае.


і́ней, -ю, м.

Ледзяныя крышталікі, якія ўтвараюцца ў выніку ахаладжэння вадзяной пары і асядаюць тонкім слоем на дрэвах, глебе і інш. Трава пакрылася інеем.


ін’е́кцыя, -і, ж. (спец.).

Увядзенне лекавых раствораў непасрэдна пад скуру, у мышцу, вену шляхам упырсквання. І. інсуліну.

|| прым. ін’екцы́йны, -ая, -ае.


іне́ртны, -ая, -ае.

1. Які мае інерцыю (у 1 знач.; спец.).

2. Бяздзейны, безыніцыятыўны, пасіўны. І. чалавек.

Інертныя газы — газы, якія не ўступаюць у хімічныя рэакцыі.

|| наз. іне́ртнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


іне́рцыя, -і, ж.

1. Уласцівасць цел захоўваць стан спакою або раўнамернага прамалінейнага руху, пакуль якая-н. знешняя сіла не прымусіць змяніць гэты стан. Ляцець па інерцыі.

2. перан. Бяздзейнасць, пасіўнасць.

Па інерцыі — па прывычцы, машынальна.

|| прым. інерцы́йны, -ая, -ае.


і́нець, -ею, -ееш, -ее; незак.

Пакрывацца інеем.

|| зак. заі́нець, -ею, -ееш, -ее. Дрэвы заінелі.


інжыне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст з вышэйшай тэхнічнай адукацыяй. І.-механік. Ваенны і.

|| прым. інжыне́рскі, -ая, -ае.


інжыне́рны, -ая, -ае.

Тэхнічны, звязаны з дзейнасцю інжынера. Інжынерныя войскі.


інжыне́рыя, -і, ж.

Інжынерная справа, творчая тэхнічная дзейнасць.


інжы́р, -а і -у, м.

1. -а. Паўднёвае пладовае дрэва сямейства тутавых; фігавае дрэва, смакоўніца.

2. -у. Салодкі плод гэтага дрэва (вінныя ягады).

|| прым. інжы́рны, -ая, -ае.


і́ністы, -ая, -ае.

Пакрыты інеем, заінелы. І. хмызняк.


ініцыява́ць, -цыю́ю, -цыю́еш, -цыю́е; -цыява́ны; зак. і незак., што.

Садзейнічаць пачатку чаго-н., даваць штуршок чаму-н. І. будаўніцтва моста.

|| наз. ініцыява́нне, -я, н.


ініцыя́лы, -аў, адз. -я́л, -а, м.

Першыя літары імя і імя па бацьку або імя і прозвішча.

|| прым. ініцыя́льны, -ая, -ае.


ініцыя́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто праяўляе ініцыятыву; пачынальнік. Ініцыятары спаборніцтва.

|| ж. ініцыя́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).


ініцыяты́ва, -ы, ж.

1. Самастойны пачын, унутранае імкненне да новых форм дзейнасці; прадпрымальнасць. Праявіць ініцыятыву.

2. Вядучая роля ў якіх-н. дзеяннях. Узяць ініцыятыву ў свае рукі.


ініцыяты́ўны, -ая, -ае.

1. Які праяўляе ініцыятыву ў якой-н. справе. Ініцыятыўная група.

2. Які валодае ініцыятывай; прадпрымальны. І. чалавек.

|| наз. ініцыяты́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


інкаса́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая займаецца прыёмам грошай ад арганізацый і ўстаноў для здачы іх у банк, а таксама машына, якая перавозіць такую асобу.

|| прым. інкаса́тарскі, -ая, -ае.


інквізі́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Суддзя або член інквізіцыйнага суда.

2. перан. Пра жорсткага чалавека-мучыцеля.

|| прым. інквізі́тарскі, -ая, -ае (да 2 знач.). Інквізітарскія метады.


інквізі́тарства, -а, н.

Бязлітаснасць, жорсткасць, уласцівыя інквізітару.


інквізі́цыя, -і, ж.

1. У 13-19 стст.: следчы і карны орган каталіцкай царквы, які дзейнічаў крайне жорсткімі метадамі ў барацьбе з ерэтыкамі. Іспанская і.

2. перан. Мучэнне, катаванне. Гэта не жыццё, а і.

|| прым. інквізіцы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.).


інко́гніта.

1. прысл. Тайна, хаваючы сваё імя. Прыехаць і.

2. наз., нескл., н. Знаходжанне пад выдуманым імем. Захоўваць і.

3. наз. нескл., м. і н. Асоба, якая скрывае сваё сапраўднае імя. Зноў з’явіўся (з’явілася) учарашні (учарашняе) і.


інкрустава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Упрыгожыць (упрыгожваць) узорамі, малюнкамі з урэзаных у паверхню пласцінак з іншага матэрыялу. 1. мэблю. 1. металам па дрэве.

|| наз. інкрустава́нне, -я, н. і інкруста́цыя, -і, ж.


інкруста́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, які займаецца інкрустацыяй.

|| прым. інкруста́тарскі, -ая, -ае.


інкруста́цыя, -і, ж.

1. гл. інкруставаць.

2. Упрыгажэнне ў выглядзе узораў, малюнкаў з перламутру, дрэва і іншых матэрыялаў, урэзаных у паверхню прадмета. Шкатулка з інкрустацыяй.


інкрымінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., што, каму-чаму.

Абвінаваціць (абвінавачваць), прад’явіць (прад’яўляць) каму-н. абвінавачанне ў чым-н. І. каму-н. удзел у забойстве.


інкуба́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльны апарат для штучнага вывядзення куранят, моладзі рыб і інш.

|| прым. інкуба́тарны, -ая, -ае. Інкубатарныя кураняты.


інкубато́рый, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Памяшканне, у якім размешчаны інкубатары.


інкуба́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Скрыты перыяд хваробы з моманту заражэння да з’яўлення яе першых прымет.

2. Штучнае вывядзенне маладых асобін у інкубатары.

|| прым. інкубацы́йны, -ая, -ае. І. перыяд.


інсаля́цыя, -і, ж. (спец.).

Асвятленне сонечнымі промнямі. Ступень інсаляцыі памяшкання.

|| прым. інсаляцы́йны, -ая, -ае.


інсінуа́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (кніжн.).

Паклёпніцкая выдумка, накіраваная супраць каго-н. з мэтай зганьбіць, зняславіць.

|| прым. інсінуацы́йны, -ая, -ае. Узводзіць ганебныя інсінуацыі.


інспектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

Правяраць правільнасць чыіх-н. дзеянняў шляхам нагляду і інструктавання. І. школу.

|| наз. інспектава́нне, -я, н. і інспе́кцыя, -і, ж.


інспе́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая займаецца інспектаваннем каго-, чаго-н. Фінансавы і.

|| прым. інспе́ктарскі, -ая, -ае.


інспе́кцыя, -і, ж.

1. гл. інспектаваць.

2. Установа, арганізацыя, якая інспектуе каго-, што-н. Санітарная і.

|| прым. інспекцы́йны, -ая, -ае.


інспірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

1. Выклікаць з’яўленне чаго-н. І. з’яву рэдукцыі.

2. Нагаворамі, падбухторваннем вы́клікаць (выкліка́ць) у каго-н. якія-н. думкі, погляды і пад. І. беспарадкі.

|| наз. інспіра́цыя, -і, ж. і інспірава́нне, -я, н.


інспіра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Той, хто інспіруе што-н.

|| прым. інспіра́тарскі, -ая, -ае.


інста́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Асобная ступень у сістэме падначаленых адзін аднаму органаў (дзяржаўных, партыйных, судовых і інш.). Вышэйшыя інстанцыі. Хадзіць па інстанцыях.

|| прым. інстанцы́йны, -ая, -ае.


інструктава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што.

Даць (даваць) каму-н. кіруючыя ўказанні. І. рабочых па тэхніцы бяспекі.

|| зак. таксама праінструктава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. інструкта́ж, -у, м. і інструктава́нне, -я, н.


інстру́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая інструкгуе каго-, што-н. І. фізкультуры. І. па турызме.

|| ж. інстру́ктарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. інстру́ктарскі, -ая, -ае.


інструкты́ўны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе кіруючыя ўказанні.

|| наз. інструкты́ўнасць, -і, ж.


інстру́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Звод правіл, якія ўстанаўліваюць парадак і спосаб ажыццяўлення, выканання чаго-н. або паслядоўнасці. І. па тэхніцы бяспекі. Даваць інструкцыі.

|| прым. інструкцы́йны, -ая, -ае.


інструме́нт, -а і -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Прылада для выканання якой-н. работы. Хірургічны і. Сталярны і.

2. -у, зб. Сукупнасць такіх прылад. Хатні і.

3. -а. Тое, што і музычны інструмент. Духавыя інструменты.

4. -а, перан. Сродак для дасягнення чаго-н. Быць паслухмяным інструментам у чыіх-н. руках.

Музычны інструмент — спецыяльная прылада для стварэння музычных гукаў пэўнага тэмбру, выканання музыкі.

|| прым. інструмента́льны, -ая, -ае (да 1—3 знач.). І. цэх.


інструментава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Правесці (праводзіць) інструментоўку (у 1 знач.) музычнага твора.


інструменталі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Музыкант, які іграе на якім-н. музычным інструменце. Ансамбль інструменталістаў.

|| ж. інструменталі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. інструменталі́сцкі, -ая, -ае.


інструмента́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы, спецыяліст, заняты вырабам інструментаў (у 1 знач.). Слесар-і.

|| ж. інструмента́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


інструмента́рый, -я, м. (спец.).

Сукупнасць інструментаў (у 1 знач.), якімі карыстаюцца ў якой-н. спецыяльнай галіне. Зубаўрачэбны і.


інструменто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж. (спец.).

1. Выклад музычнага твора для выканання аркестрам, камерным ансамблем, а таксама хорам.

2. Аддзел тэорыі музыкі, які вывучае прынцыпы такога выкладу і спалучэнне музычных інструментаў у аркестры.

3. перан. Гукавая арганізацыя мастацкай мовы.


інсты́нкт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыроджаная здольнасць рабіць бессвядомыя мэтанакіраваныя дзеянні ў адказ на змены ўнутранага або знешняга асяроддзя. І. самазахавання.

2. Падсвядомае прадчуванне чаго-н., унутранае чуццё. Мацярынскі і.


інстынкты́ўны, -ая, -ае.

Абумоўлены інстынктам, адвольны. І. рух.

|| наз. інстынкты́ўнасць, -і, ж.


інстыту́т, -а, М -ту́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Назва вышэйшых навучальных і навуковых устаноў. Педагагічны і. Навукова-даследчы і.

2. У дарэвалюцыйнай Расіі: сярэдняя навучальная ўстанова закрытага тыпу для жанчын дваранскага паходжання. І. шляхетных дзяўчат.

3. Сукупнасць прававых норм у якой-н. сферы грамадскіх адносін, пэўная форма грамадскай арганізацыі. І. сям’і і шлюбу.

|| прым. інстыту́цкі, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


інсулі́н, -у, м. (спец.).

Бялковы гармон, які выпрацоўвае падстраўнікавая залоза, а таксама прэпарат гэтага гармону, што выкарыстоўваецца як лекавы сродак для рэгулявання вугляводнага абмену ў арганізме.

|| прым. інсулі́навы, -ая, -ае.


інсу́льт, -у, М -льце, мн. -ы, -аў, м.

Вострае парушэнне мазгавога кровазвароту, якое суправаджаецца раптоўнай стратай прытомнасці і паралічамі; апаплексія.

|| прым. інсу́льтны, -ая, -ае.


інсцэні́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

1. Прыстасаваць (прыстасоўваць) для пастаноўкі на сцэне тэатра або ў кіно. І. раман.

2. перан. Прытворна зрабіць (рабіць) што-н. І. непрытомнасць.

|| наз. інсцэніро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

|| прым. інсцэніро́вачны, -ая, -ае.


інсцэніро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

1. гл. інсцэніраваць.

2. Інсцэніраваны твор, спектакль. Цікавая і. рамана.


інсцэніро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто ажыццяўляе інсцэніроўку (у 1 знач.).


інтаксіка́цыя, -і, ж. (спец.).

Атручэнне арганізма ядавітымі рэчывамі — таксінамі.

|| прым. інтаксікацы́йны, -ая, -ае.


інтанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак. (кніжн.).

Вымаўляць або выконваць з якой-н. інтанацыяй (у 1 і 3 знач.).


інтана́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Рытміка-меладычны лад мовы, чаргаванне павышэнняў і паніжэнняў тону голасу пры вымаўленні. Пытальная і. Апавядальная і.

2. Харакгар вымаўлення, які выражае пачуцці таго, хто гаворыць. Сардэчная і. Аратарскія інтанацыі.

3. Дакладнае па вышыні выкананне ўсіх музычных гукаў. Фальшывая і.

|| прым. інтанацы́йны, -ая, -ае.


інтарэ́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. мн. Патрэбы, імкненні, мэты, неабходнасць у чым-н. Эканамічныя інтарэсы дзяржавы.

2. Карысць, сэнс, выгода. Няма ніякіх інтарэсаў ехаць туды.

3. Асаблівая ўвага, цікавасць, якія праяўляюцца да каго-, чаго-н. Вялікі і. да ўсяго новага.


інтраду́кцыя, -і, ж.

1. Кароткі ўступ у некаторых музычных творах. І. да балета.

2. перан. Уступная частка чаго-н. І. ў гісторыю.

|| прым. інтрадукцы́йны, -ая, -ае.


інтры́га, -і, ДМ -ры́зе, мн. -і, -ры́г, ж.

1. Скрытыя шкодныя дзеянні для дасягнення чаго-н.; нагаворы. Весці інтрыгу супраць каго-н.

2. Развіццё галоўнага дзеяння ў рамане, драме (кніжн.). Складаная, заблытаная і.

3. Любоўная сувязь. Любоўная і.

|| памянш. інтры́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (да 1 і 3 знач.).


інтрыгава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; незак.

1. супраць каго-чаго. Весці інтрыгі (у 1 знач.).

2. каго (што). Узбуджаць цікавасць чым-н. загадкавым, таямнічым.

|| зак. заінтрыгава́ць, -гу́ю, -гу́еш, -гу́е; -гу́й; -гава́ны (да 2 знач.).


інтрыга́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (неадабр.).

Чалавек, які займаецца інтрыгамі (у 1 знач.). Палітычны і.

|| ж. інтрыга́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. інтрыга́нскі, -ая, -ае.


інтрыга́нства, -а, н. (неадабр.).

Паводзіны і ўчынкі інтрыгана.


інтуі́цыя, -і, ж.

1. Чуццё, тонкае разуменне, пранікненне ў самую сутнасць чаго-н. Чалавек багатай інтуіцыі.

2. Непасрэднае пазнанне ісціны без дапамогі вопыту і лагічных вывадаў (спец.).

|| прым. інтуіты́ўны, -ая, -ае.


інты́м, -у, м. (разм.).

Пра інтымныя адносіны, інтымную абстаноўку. І. не прапаноўваць!


інты́мнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Весці інтымныя размовы, абыходзіцца з кім-н. празмерна даверліва. І. з сяброўкамі.


інты́мны, -ая, -ае.

1. Глыбока асабісты, патаемны, сардэчны, шчыры; які датычыцца пачуццяў. Інтымная размова. Інтымная лірыка.

2. Які датычыцца палавога жыцця, сексуальных адносін. Інтымныя паслугі.

|| наз. інты́мнасць, -і, ж.


інтэграва́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., што.

1. Аб’яднаць (аб’ядноўваць) часткі чаго-н. у адно цэлае (спец.).

2. У матэматыцы: знайсці (знаходзіць) інтэграл дадзенай функцыі.

|| наз. інтэграва́нне, -я, н.


інтэгра́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

У матэматыцы: велічыня, якая атрымліваецца ў выніку дзеяння, адваротнага дыферэнцыраванню.

|| прым. інтэгра́льны, -ая, -ае. Інтэгральнае вылічэнне.


інтэле́кт, -у, М -кце, м.

Розум (у 1 знач.), здольнасць чалавека мысліць і разважаць. Высокі і.

|| прым. інтэлектуа́льны, -ая, -ае.


інтэлектуа́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Інтэлектуальны чалавек.

|| ж. інтэлектуа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак (разм.).


інтэлектуа́льны, -ая, -ае.

1. гл. інтэлект.

2. Разумовы, духоўны; з высока развітым інтэлектам. Інтэлектуальныя здольнасці.

|| наз. інтэлектуа́льнасць, -і, ж.


інтэліге́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая належыць да інтэлігенцыі; інтэлігентны чалавек.

|| ж. інтэліге́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. інтэліге́нцкі, -ая, -ае.


інтэліге́нтны, -ая, -ае.

1. Які належыць да інтэлігенцыі, а таксама чалавек, які валодае вялікай унутранай культурай. Інтэлігентныя паводзіны.

2. Уласцівы інтэлігенту. І. выгляд.

|| наз. інтэліге́нтнасць, -і, ж.


інтэліге́нцыя, -і, ж., зб.

Грамадскі слой адукаваных людзей, якія прафесійна займаюцца разумовай (творчай, навуковай і інш.) працай, развіццём і распаўсюджваннем культуры. Тэхнічная і. Сельская і.


інтэнда́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Ваеннаслужачы інтэнданцтва.

|| прым. інтэнда́нцкі, -ая, -ае.


інтэнда́нцтва, -а, н.

Ваенная арганізацыя, якая займаецца гаспадарчым забеспячэннем арміі і вайсковай гаспадаркай.

|| прым. інтэнда́нцкі, -ая, -ае.


інтэнсі́ўны, -ая, -ае.

1. Напружаны, узмоцнены. Інтэнсіўная праца.

2. Які дае высокую прадукцыйнасць. Інтэнсіўнае вядзенне гаспадаркі.

|| наз. інтэнсі́ўнасць, -і, ж.


інтэнсіфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Зрабіць (рабіць) больш інтэнсіўным (у 2 знач.). І. сельскую гаспадарку.

|| наз. інтэнсіфіка́цыя, -і, ж.


інтэр...¹, прыстаўка.

Утварае назоўнікі і прыметнікі з тым жа знач., што між..., паміж..., напр.: інтэргранула, інтэрвакальны, інтэркансанантны.


інтэр...² Першая састаўная частка складаных слоў са знач. інтэрнацыянальны, напр.: інтэрклуб, інтэрспадарожнік.


інтэрва́л, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Адлегласць, прамежак часу паміж чым-н. І. паміж радкамі (машынапісу). Ісці з пэўным інтэрвалам.

2. У музыцы, акустыцы: суадносіны двух гукаў па вышыні (спец.).

|| прым. інтэрва́льны, -ая, -ае.


інтэрве́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік інтэрвенцыі.

|| прым. інтэрве́нцкі, -ая, -ае.


інтэрве́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Агрэсіўнае ўмяшанне адной або некалькіх дзяржаў, звычайна ўзброенае, ва ўнутраныя справы другой дзяржавы.

|| прым. інтэрвенцы́йны, -ая, -ае і інтэрвенцыяні́сцкі, -ая, -ае. Інтэрвенцыйныя войскі. Інтэрвенцыянісцкія намеры.


інтэрв’ю́, нескл., н.

Прызначаная для распаўсюджвання ў СМІ гутарка з якой-н. асобай. Браць і. Даваць і.


інтэрв’юе́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Той, хто бярэ інтэрв’ю.


інтэрв’юі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго (кніжн.).

Узяць (браць) у каго-н. інтэрв’ю. І. пісьменніка.

|| зак. таксама праінтэрв’юі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


інтэр’е́р, -а, м. (спец.).

Унутраная прастора будынка, памяшкання, а таксама яго архітэктурнае і мастацкае афармленне. Афармленне інтэр’ера.


інтэрме́дыя, -і, мн. -і, -дый, ж.

Кароткая п’еса або ўстаўная сцэна, звычайна камічнага зместу, якая выконваецца паміж актамі драматычнага або опернага твора.


інтэрме́цца, нескл., н. (спец.).

Невялікая інструментальная п’еса свабоднай формы, якая выконваецца аркестрам паміж асобнымі часткамі оперы, а таксама самастойная музычная п’еса.


інтэ́рн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Урач, які праходзіць навучанне ў інтэрнатуры.


інтэрна́т, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Памяшканне для пражывання навучэнцаў пры навучальнай установе. І. ліцэя. Студэнцкі і.

2. Памяшканне для пражывання асоб, якія працуюць на пэўным прадпрыемстве і не маюць уласнага жылля. Жыць у заводскім інтэрнаце.

3. Стацыянарная ўстанова спецыяльнага ўтрымання хворых, інвалідаў, састарэлых і інш. Псіханеўралагічны і.

4. Школа, у якой вучні жывуць і знаходзяцца на частковым дзяржаўным забеспячэнні. Вучыцца ў інтэрнаце.

Школа-інтэрнат — навучальная ўстанова, дзе дзеці жывуць і вучацца.

|| прым. інтэрна́цкі, -ая, -ае.


інтэрнату́ра, -ы, ж.

Форма паслядыпломнай спецыялізацыі маладога ўрача — яго пракгычная (звычайна на працягу года) работа ў клініках, бальніцах, якая дае яму званне спецыяліста. Прайсці інтэрнатуру.


інтэрнацыяна́л, -а, м.

1. Назва буйных міжнародных аб’яднанняў, галоўным чынам палітычных арганізацый рабочага класа. Першы І.

2. Міжнародны гімн рабочага класа і камуністычных партый свету. З залы даносіліся гукі Інтэрнацыянала.


інтэрнацыяналізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Аб’явіць (аб’яўляць) інтэрнацыянальным, свабодным для міжнароднага карыстання. І. шляхі зносін.

|| наз. інтэрнацыяналіза́цыя, -і, ж.


інтэрнацыяналі́зм, -у, м.

Ідэалогія і палітыка роўнасці і салідарнасці ўсіх народаў незалежна ад нацыянальнай прыналежнасці. Пралетарскі і.

|| прым. інтэрнацыяналісты́чны, -ая, -ае.


інтэрнацыяналі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік інтэрнацыяналізму.

|| ж. інтэрнацыяналі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. інтэрнацыяналі́сцкі, -ая, -ае.


інтэрнацыяна́льны, -ая, -ае.

Тое, што і міжнародны (у 2 знач.). Інтэрнацыянальныя зносіны. Інтэрнацыянальныя сувязі.

|| наз. інтэрнацыяна́льнасць, -і, ж.


інтэрні́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак. (спец.).

1. каго-што. У міжнародным праве: пазбавіць (пазбаўляць) свабоды перамяшчэння і выхаду з тэрыторыі краіны (іншаземцаў, грамадзян або суднаў ваюючай краіны да заканчэння вайны), а таксама прымусова затрымаць (затрымліваць) войскі, якія ўступілі на тэрыторыю нейтральнай дзяржавы.

2. каго (што). Падвергнуць (падвяргаць) часоваму арышту, ізаляцыі.

|| наз. інтэрні́раванне, -я, н.


інтэрнэ́т, -у, м.

Сусветная камп’ютарная сетка, доступ да якой дае магчымасць карыстацца адзінай інфармацыйнай прасторай. Шукаць інфармацыю ў інтэрнэце. Падключыць і. Бесправадны і. Сайт у інтэрнэце.


інтэрнэ́т-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які адносіцца да сеткі інтэрнэт, звязаны з ёй, напр.: і.-аператар, і.-крама, і.-пратакол.


інтэрпрэтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Вытлумачыць (вытлумачваць), раскрыць (раскрываць) сэнс чаго-н.

|| наз. інтэрпрэта́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.


інтэрпрэта́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Чалавек, які інтэрпрэтуе што-н.

|| прым. інтэрпрэта́тарскі, -ая, -ае.


інфантылі́зм, -у, м.

1. Адсталасць у развіцці, якая харакгарызуецца захаваннем у дарослага фізічных або псіхічных рыс дзіцячага ўзросту (спец.).

2. Паводзіны дарослага, падобныя на паводзіны дзіцяці (кніжн.). І. у паводзінах.


інфанты́льны, -ая, -ае.

1. Недаразвіты, які пакутуе на інфантылізм (у 1 знач.; спец.).

2. Падобны па манерах, светаўспрыманні да дзіцяці (кніжн.).

3. перан. Бестурботны, легкадумны. І. тон.

|| наз. інфанты́льнасць, -і, ж.


інфа́ркт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Спыненне прытоку крыві ў выніку спазмаў артэрый, іх закупорвання, а таксама ачаг амярцвення сардэчнай мышцы, які ўзнікае пры гэтым.

|| прым. інфа́рктны, -ая, -ае.


інфармава́ны, -ая, -ае.

Добра дасведчаны ў чым-н., які валодае падрабязнай інфармацыяй адносна чаго-н.

|| наз. інфармава́насць, -і, ж.


інфармава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак. і незак., каго (што).

Даць (даваць) інфармацыю. 1. прысутных аб выніках з’езда славістаў.

|| зак. таксама праінфармава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны.


інфарма́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто інфармуе. Дасведчаны і.

|| прым. інфарма́тарскі, -ая, -ае.


інфарма́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука аб агульных уласцівасцях і структуры навуковай інфармацыі, заканамернасцях яе стварэння, ператварэння, назапашвання, перадачы і выкарыстання.


інфарматы́ўны, -ая, -ае.

Насычаны інфармацыяй, які добра інфармуе.

|| наз. інфарматы́ўнасць, -і, ж.


інфарма́цыя, -і, ж.

1. Звесткі аб навакольным свеце і працэсах, якія ў ім працякаюць і ўспрымаюцца чалавекам або спецыяльнымі ўстройствамі (спец.). Тэорыя інфармацыі.

2. Паведамленне аб становішчы спраў; навіны. Газетная і. Сродкі масавай інфармацыі.

|| прым. інфармацы́йны, -ая, -ае. І. бюлетэнь.


інфекцы́йны, -ая, -ае.

1. гл. інфекцыя.

2. Прызначаны для заразных хворых. Інфекцыйная бальніца.


інфе́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Заражэнне арганізма хваробатворнымі мікробамі. Узбуджальнік інфекцыі.

|| прым. інфекцы́йны, -ая, -ае. Інфекцыйнае захворванне.


інфініты́ў, -ты́ва, м.

У граматыцы: неазначальная форма дзеяслова.

|| прым. інфініты́ўны, -ая, -ае.


інфіцы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што (спец.).

Унесці (уносіць) інфекцыю, узбуджальнікаў інфекцыйных хвароб. Арганізм інфіцыраваны.

|| наз. інфіцы́раванне, -я, н.


інфля́цыя, -і, ж.

Празмернае (у адносінах да дзяржаўнага залатога запасу) павелічэнне колькасці папяровых грошай, што знаходзяцца ў абарачэнні ў краіне, якое выклікае іх абясцэньванне.

|| прым. інфляцы́йны, -ая, -ае.


інфраструкту́ра, -ы, ж. (спец.).

Комплекс узаемазвязаных структур або аб’ектаў абслугоўвання, якія складаюць і (або) забяспечваюць аснову функцыянавання сістэмы. І. раёна. Сацыяльная і. Ваенная і.

|| прым. інфраструкту́рны, -ая, -ае.


інфрачырво́ны, -ая, -ае.

У выразах: інфрачырвоныя прамяні, інфрачырвонае выпраменьванне — электрамагнітнае выпраменьванне, нябачнае вокам.


інфузо́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж. (спец.).

Высокаарганізаваная мікраскапічная аднаклетачная жывёліна з больш складанай будовай цела, чым у іншых прасцейшых.

|| прым. інфузо́рны, -ая, -ае.


інцыдэ́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Выпадак, здарэнне непрыемнага харакгару, непаразуменне. І. на граніцы.


інша...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) іншы, напр.: іншабыццё, іншадумства;

2) з чым-н. іншым, напр.: іншамоўны, іншаформенны;

3) які мае адносіны да чаго-н. іншага, напр.: іншагародні, іншанацыянальны, іншапланецянін;

4) па-іншаму, напр.: іншасказальны, іншасказанне.


іншаве́рац, -рца, мн. -рцы, -рцаў, м.

Чалавек іншай веры, іншай рэлігіі.

|| ж. іншаве́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. іншаве́рскі, -ая, -ае.


іншагаро́дні, -яя, -яе.

1. Які жыве ў іншым горадзе, прыехаў або атрыманы з іншага горада. І. жыхар. Іншагародняя пошта.

2. у знач. наз. іншагаро́дні, -яга, мн. -ія, -іх, м. У дарэвалюцыйнай Расіі: селянін, які жыў у казацкай станіцы, але не належаў да казацкага саслоўя.


іншаду́мец, -мца, мн. -мцы, -мцаў, м.

Той, хто думае, мысліць інакш, чым хто-н., мае іншыя погляды, перакананні.

|| ж. іншаду́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак (разм.).

|| прым. іншаду́мскі, -ая, -ае.


іншаду́мны, -ая, -ае.

Які думае, мысліць інакш, чым хто-н., мае іншыя погляды, перакананні. Іншадумныя члены з’езда.


іншазе́мец, -мца, мн. -мцы, -мцаў, м.

Чалавек з іншай краіны; чужаземец.

|| ж. іншазе́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак.


іншазе́мны, -ая, -ае.

3 іншай краіны, дзяржавы. Іншаземныя звычкі.


іншамо́ўны, -ая, -ае.

1. Які гаворыць на іншай мове; напісаны на іншай мове. Іншамоўнае насельніцтва.

2. Які належыць іншай мове. Іншамоўныя словы (запазычаныя).


іншаро́дзец, -дца, мн. -дцы, -дцаў, м.

У царскай Расіі: ураджэнец усходняй ускраіны Расіі, прадстаўнік адной з нацыянальных меншасцей, пераважна ўсходняй.

|| прым. іншаро́дніцкі, -ая, -ае.


іншаро́дны, -ая, -ае.

Які мае зусім іншыя, чужыя для пэўнага асяроддзя ўласцівасці; пабочны, чужы. Іншароднае цела (прадмет, які трапіў звонку ў арганізм).


іншасказа́льны, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе іншасказанне. І. сэнс.

|| наз. іншасказа́льнасць, -і, ж.


іншасказа́нне, -я, н.

Выраз, які мае іншы, умоўны, пераносны сэнс; алегорыя.


і́ншы, -ая, -ае.

1. Другі, які адрозніваецца ад каго-н., чаго-н. Іншыя парадкі. Іншая думка.

2. Які-небудзь, некаторы. Іншаму (наз.) такая размова не даспадобы.

Іншы раз — часам.

Між іншым — мімаходам, дарэчы, к слову кажучы.

Той ці іншы — хто-небудзь, які-небудзь.


іо́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Электрычна зараджаная часціца, якая ўтвараецца ў выніку страты ці набыцця электронаў атамамі.

|| прым. іо́нны, -ая, -ае. Іоннае выпрамяненне.


іпадро́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяльна падрыхтаванае месца для коннаспартыўных спаборніцтваў, а таксама для трэніроўкі коней.

|| прым. іпадро́мны, -ая, -ае і іпадро́маўскі, -ая, -ае (разм.). Іпадромная дарожка. Іпадромаўскі рысак.


іпаста́сь, -і, ж.

1. Сутнасць, субстанцыя (спец.).

2. У выразе: у іпастасі каго, у знач. прыназ. з Р (іран.) — у якасці, у ролі. Настаўнік у іпастасі раённага начальніка.

3. У хрысціянстве: адзін з лікаў трыадзінага бажаства Тройцы (кніжн.).


іпахо́ндрык, -а, мн. -і, -аў, м.

Хворы на іпахондрыю.


іпахо́ндрыя, -і, ж.

Хваравіта-прыгнечаны псіхічны стан; беспадстаўная боязь захворвання.

|| прым. іпахандры́чны, -ая, -ае. І. стан.


іпры́т, -у, М -ры́це, м.

Баявое атрутнае рэчыва, якое выклікае нарывы на скуры і агульнае атручэнне арганізма.

|| прым. іпры́тавы, -ая, -ае.


і́рад, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Імя вельмі жорсткага цара Іўдзеі.

2. перан. Мучыцель, кат. Фашысцкія ірады.


ірадыя́цыя, -і, ж. (спец.).

Распаўсюджанне, павелічэнне памераў (пра хвалі, ачагі ўзбуджэння і інш.).

|| прым. ірадыяцы́йны, -ая, -ае.


іранізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; незак., з каго-чаго і без дап.

Адносіцца з іроніяй да каго-, чаго-н., гаварыць з іроніяй пра каго-, што-н.


ірані́чны, -ая, -ае.

3 іроніяй, поўны іроніі. І. тон.

|| наз. ірані́чнасць, -і, ж.


іра́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Агульная назва народаў, якія насяляюць Іран.

|| ж. іра́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. іра́нскі, -ая, -ае.


ірацыяна́льны, -ая, -ае.

1. Супрацьлеглы рацыянальнаму пазнанню або які пярэчыць яму (кніжн.).

2.

Ірацыянальны лік — у матэматыцы: які не можа быць дакладна выражаны ні цэлым, ні дробавым рацыянальным лікам; несуразмерны з адзінкай; проціл. рацыянальны лік.

|| наз. ірацыяна́льнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


і́рбіс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйное млекакормячае сямейства кашэчых, снежны барс.


ірвану́цца і (пасля галосных) рвану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся; зак.

Рэзкім рухам кінуцца, памкнуцца. Конь ірвануўся з месца.


ірвану́ць і (пасля галосных) рвану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

1. гл. ірваць.

2. каго-што. Моцна тузануць, рэзка пацягнуць. І. дзверы.

3. Рэзка скрануцца з месца, рэзкім рухам кінуцца куды-н. (разм.). Матацыкл ірвануў з месца.

4. што. Пачаць імкліва рабіць што-н. (разм.). Ірванём усе дружна.

5. каго-што. Падарваць, узарваць што-н. з выбухам. Ірвануў снарад.


ірва́ны і (пасля галосных) рва́ны, -ая, -ае.

1. Падраны на кавалкі. Ірваныя паперы.

2. Парваны ў розных месцах; падраны, дзіравы. Ірванае адзенне.

3. перан. 3 няроўнымі краямі. Ірваная рана.


ірва́цца і (пасля галосных) рва́цца, (і)рву́ся, (і)рве́шся, (і)рве́цца; (і)рвёмся, (і)рвяце́ся, (і)рву́цца; (і)рві́ся; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Раздзяляцца на часткі, станавіцца рваным. Ніткі рвуцца.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Прыходзіць у непрыгоднасць, станавіцца рваным (у 2 знач.). Абутак ірвецца.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Узрывацца, разрывацца з выбухам. Бомбы рвуцца.

4. Старацца вызваліцца. І. на волю.

5. перан. Прагна імкнуцца зрабіць што-н., дасягнуць чаго-н. І. на фронт.

6. перан. Перапаўняцца моцнымі пачуццямі. Сэрца рвецца.

7. перан. Спыняцца, парушацца (пра сувязі, адносіны і пад.).*


ірва́ць і (пасля галосных) рваць, (і)рву́, (і)рве́ш, (і)рве́; (і)рвём, (і)рвяце́, (і)рву́ць; (і)рві́; незак., што.

1. Вырываць рэзкім рухам, з сілай выхопліваць. І. з рук грошы.

2. Аддзяляць, адрываць ад сцябла, галінак (кветкі, плады і пад.). І. яблыкі.

3. Раздзяляць на часткі, разрываць. І. ніткі.

І. паперу.

4. Разбураць, узрываць што-н. І. чыгунку.

5. перан. Спыняць, разрываць. І. адносіны.

6. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Нарываць (разм.). Палец ірве.

7. Выдаляць хірургічным шляхам (пра зубы). І. зубы.

Ірваць бакі (жываты) (разм.) — моцна смяяцца, заходзіцца ад смеху.

Ірваць жылы (кішкі, пуп) (разм.) — цяжка працаваць, надрывацца на якой-н. рабоце.

Ірваць з рук (разм.) — купляць нарасхват.

Ірваць на сабе валасы (разм.) — быць у адчаі, моцна перажываць.

|| аднакр. ірвану́ць і (пасля галосных) рвану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 і 4 знач.).


ірво́та і (пасля галосных) рво́та, -ы, ДМ (і)рво́це, ж.

Адвольнае вывяржэнне змесціва страўніка цераз рот, а таксама тое, што вывергнута такім чынам.

|| прым. ірво́тны і (пасля галосных) рво́тны, -ая, -ае.


ірво́тнае і (пасля галосных) рво́тнае, -ага, н.

Сродак, які выклікае рвоту.


ірдзе́цца і (пасля галосных) рдзе́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., ірдзе́ецца, рдзіцца; незак.

Тое, што і ірдзець.


ірдзе́ць і (пасля галосных) рдзець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -дзе́е; незак.

Рэзка вылучацца (пра што-н. чырвонае), чырванець; быць ярка-чырвоным ад чаго-н. Ірдзеюць сцягі. Неба ірдзее.

|| наз. ірдзе́нне і (пасля галосных) рдзе́нне, -я, н.


іржа́ і (пасля галосных) ржа, -ы, ж.

1. Чырвона-буры налёт на паверхні жалеза, што ўтвараецца ў выніку акіслення яго ў паветры і ў вадзе. І. на ланцугу.

2. Прымесь вокіслаў жалеза ў балотнай вадзе, якая надае ёй буры колер і спецыфічны прысмак.

3. Жоўта-аранжавыя плямы на паверхні раслін, якія з’яўляюцца ў тых месцах, дзе развіваюцца споры паразітных грыбкоў. Хлебная р.

4. перан. Тое, што шкодна дзейнічае на каго-, што-н. І. на душы.


іржа́васць і (пасля галосных) ржа́васць, -і, ж.

Наяўнасць іржы.


іржаве́ць і (пасля галосных) ржаве́ць, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ве́е, незак.

Пакрывацца ржой. Жалеза ржавее.

|| зак. заржаве́ць, -е́е.

|| наз. іржаве́нне і (пасля галосных) ржаве́нне, -я, н.


іржа́вы і (пасля галосных) ржа́вы, -ая, -ае.

1. Пакрыты ржой, які змяшчае ў сабе вокіслы жалеза. І. замок. Іржавая вада.

2. Чырвона-буры, колеру ржы. І. колер.


іржаны́ і (пасля галосных) ржаны́, -а́я, -о́е.

Тое, што і аржаны.


іржа́ць і (пасля галосных) ржаць, (і)ржу́, (і)ржэ́ш, (і)ржэ́; (і)ржы́; незак.

1. Пра каня: падаваць уласцівы каню голас.

2. Гучна смяяцца, рагатаць (разм.).

|| наз. іржа́нне і (пасля галосных) ржа́нне, -я, н.


іржы́шча і (пасля галосных) ржы́шча, -а, н.

1. Зжатае поле. Каровы пасвіліся на ржышчы.

2. Астаткі сцёблаў ад зжатага збожжа на полі.


іржэ́ўнік і (пасля галосных) ржэ́ўнік, -у, м.

Тое, што і іржышча.


ірла́ндцы, -аў, адз. -дзец, -дца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Ірландыі.

|| ж. ірла́ндка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. ірла́ндскі, -ая, -ае.


іро́нія, -і, ж.

Тонкая, скрытая насмешка. Горкая і.

Іронія лёсу — аб недарэчнай выпадковасці.

|| прым. ірані́чны, -ая, -ае.


ірыга́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст па ірыгацыі.

2. Прылада для гігіены ротавай поласці. І. дапамагае пазбавіцца ад зубнога налёту ў хатніх умовах.


ірыга́цыя, -і, ж.

1. Штучнае абвадненне зямель.

2. Прамыванне ротавай поласці пры дапамозе ірыгатара (у 2 знач.).

|| прым. ірыгацы́йны, -ая, -ае. І. канал.


і́рыс, -а, м.

Радужная абалонка вока (спец.).


іры́с, -у, м.

1. Сорт цвёрдых вязкіх цукерак.

2. адз. Суканыя каляровыя ніткі для вышывання, вязання.


ірэгуля́рны, -ая, -ае (кніжн.).

Нерэгулярны, не падпарадкаваны агульным правілам. Ірэгулярныя войскі (якія не ўваходзяць у склад рэгулярнай арміі).

|| наз. ірэгуля́рнасць, -і, ж.


іск, -у, м.

Зварот у суд з патрабаваннем аб абароне грамадзянскіх правоў (спец.). Прад’явіць і.

|| прым. і́скавы, -ая, -ае. Іскавая заява.


і́скра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Маленькая часцінка распаленага або палаючага рэчыва. Стралялі іскрамі дровы.

2. Яркі зіхатлівы водбліск, бліскучая кропка. Іскры снегу.

3. перан., чаго. Пачатак, пробліск, праяўленне якога-н. пачуцця, думкі, таленту. Іскры надзеі.

Электрычная іскра — род імгненнага электрычнага разраду.

Аж іскры з вачэй пасыпаліся (разм.) — пра замарачэнне ад болю ў выніку моцнага ўдару па галаве.

|| памянш. і́скарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

|| прым. і́скравы, -ая, -ае (да 1 знач.).


іскрамётны, -ая, -ае (кніжн.).

1. Які кідае іскры, іскрысты. І. агонь.

2. перан. Яркі, агністы. І. позірк.

|| наз. іскрамётнасць, -і, ж.


іскры́сты, -ая, -ае.

1. Які ззяе, зіхаціць іскрамі, бліскучы. І. снег.

2. Які вылучае іскры. Іскрыстае полымя.

3. перан. Яркі, выразны; агністы. І. смех. Іскрыстая радасць.

4. Шыпучы, пеністы. Іскрыстае віно.

|| наз. іскры́стасць, -і, ж.


іскры́цца, -ру́ся, -ры́шся, -ры́цца; -ры́мся, -рыце́ся, -ра́цца; незак.

1. Ззяць, зіхацець, пералівацца іскрамі. Снег іскрыцца. Усмешка іскрыцца (перан.).

2. перан. Ярка праяўляцца; ззяць, блішчаць пад уплывам якіх-н. пачуццяў (пра вочы, позірк). У вачах іскрылася весялосць.


іскры́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́ць; незак.

Даваць іскры пры недастаткова поўным кантакце ў электраправодцы. Рубільнік і.

|| наз. іскрэ́нне, -я, н.


ісла́м, -у, м.

Мусульманская рэлігія; магаметанства.

|| прым. ісла́мскі, -ая, -ае.


ісламазна́ўства, -а, н.

Сукупнасць навук, якія вывучаюць іслам.


ісла́ндцы, -аў, адз. -дзец, -дца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Ісландыі.

|| ж. ісла́ндка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. ісла́ндскі, -ая, -ае.


існава́нне, -я, н.

1. гл. існаваць.

2. Жыццё, спосаб жыцця. Сродкі на і.


існава́ць, існу́ю і існую́, існу́еш і існуе́ш, існу́е і існуе́; існу́й; незак.

1. Быць у наяўнасці; мецца. Існуюць розныя думкі адносна гэтага.

2. чым і на што. Здабываць сродкі для жыцця якім-н. чынам. І. на сродкі бацькоў.

3. Жыць няпоўным жыццём, без радасці, без задавальнення. Не жыў, а існаваў.

|| наз. існава́нне, -я, н.


іспа́нка¹ гл. іспанцы.


іспа́нка², -і, ДМ -нцы, ж.

Адна з цяжкіх форм грыпу.


іспа́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Іспаніі.

|| ж. іспа́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. іспа́нскі, -ая, -ае.


істо́та, -ы, ДМ -то́це, мн. -ы, -то́т, ж.

1. Жывы арганізм; чалавек або жывёліна. Навокал не відаць ніводнай жывой істоты.

2. Сукупнасць пэўных уласцівасцей, якасцей, фізічных і душэўных сіл чалавека. Непасрэднасць дзіцячай істоты. Мары і летуценні захапілі ўсю яго істоту.


істо́тны, -ая, -ае.

Які складае сутнасць чаго-н.; значны, важны. І. недахоп.

|| наз. істо́тнасць, -і, ж.


істу́жка і сту́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. Вузкая палоска тканіны, якая выкарыстоўваецца для ўпрыгажэння, аблямоўкі і інш. мэт. Шаўковая істужка. І. ўплецена ў касу.

2. Доўгая вузкая паласа з якога-н. матэрыялу, якая служыць для тэхнічных і інш. патрэб. Ізаляцыйная істужка.

3. Рухомае перадатачнае палатно ў некаторых механізмах. Працаваць на канвеерных істужках.

|| прым. істу́жкавы, -ая, -ае, сту́жкавы, -ая, -ае, істу́жачны, -ая, -ае (да 1 знач.) і сту́жачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


істэ́блішмент, -у, М -нце, м. (кніжн.).

Прывілеяваныя кіруючыя колы грамадства, а таксама сама сістэма іх улады. Палітычны і. Гаспадарчы і.


істэ́рык, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які пакутуе ад істэрыкі, схільны да істэрыкі.

|| ж. істэры́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


істэ́рыка, -і, ДМ -рыцы, ж.

Прыпадак істэрыі. Біцца ў істэрыцы.


істэры́чны, -ая, -ае.

1. гл. істэрыя.

2. Хворы на істэрыю. Істэрычная жанчына.

3. Характэрны для істэрыі, для істэрыка. І. рогат.


істэры́я, -і, ж.

1. Нервовая хвароба, якая праяўляецца ў прыпадках, павышанай раздражняльнасці, сутаргавым смеху са слязамі.

2. перан. Узбуджаная, ліхаманкавая дзейнасць у якім-н. кірунку.

|| прым. істэры́чны, -ая, -ае.


ісце́ц, істца́, мн. істцы́, істцо́ў, м.

Асоба або арганізацыя, якія прад’яўляюць іск; проціл. адказчык.

|| ж. ісці́ца, -ы, мн. -ы, -ці́ц.


ісці́, іду́, ідзе́ш, ідзе́; ідзём, ідзяце́, іду́ць; ішо́ў, ішла́, ішло́; ідзі́; незак.

1. Перамяшчацца, робячы крокі. І. да суседа.

2. Ехаць, плысці, ляцець (часцей пра сродкі перамяшчэння). Поезд ідзе хутка. Рыба ідзе касяком.

3. у што, на што або з інф. Адпраўляцца, накіроўвацца куды-н. І. на вячоркі. І. ў паход.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Перамяшчацца, будучы адасланым куды-н. з якой-н. мэтай, дастаўляцца, прыбываць адкуль-н. куды-н. Пісьмы ішлі з фронту. Ідзе драўніна з Сібіры.

5. перан. Рухацца, развівацца ў якім-н. напрамку (для дасягнення якой-н. мэты). І. заўсёды наперад.

6. на каго-што, супраць каго-чаго. Дзейнічаць якім-н. чынам, быць гатовым да якіх-н. дзеянняў. І. супраць волі бацькоў. І. на ўступкі.

7. Уступаць куды-н., прыступаць да якой-н. дзейнасці, станавіцца кім-н. І. ў армію. І. ў аспірантуру.

8. за кім-чым. Далучацца да чыіх-н. думак, поглядаў. І. за сваім настаўнікам.

9. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Набліжацца, з’яўляцца, надыходзіць. Нашы ідуць! Вясна ідзе (перан.).

10. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пра механізмы: дзейнічаць, працаваць. Гадзіннік ідзе.

11. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пра ападкі: ка́паць, цячы, ляцець. Дождж ідзе.

12. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Мінаць, працякаць, праходзіць у часе, адбывацца. Жыццё ідзе хутка. Экзамены ідуць. Справа ідзе да развязкі.

13. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Праходзіць дзе-н., пралягаць, мець пэўны напрамак. Дарога ідзе полем.

14. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), з чаго і без дап. Выдзяляцца, выходзіць адкуль-н. З комінаў ідзе дым. Ідзе кроў з раны.

15. чым, з чаго. Рабіць ход у гульні. І. канём. І. з туза.

16. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), у што, на што, пад што. Прызначацца, выкарыстоўвацца, ужывацца для чаго-н. На касцюм ідзе тры метры тканіны. Дом ідзе пад знос.

17. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Рэалізуецца, прадаецца (разм.). Тавар ідзе па зніжаных цэнах.

18. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Рэгулярна налічацца, адпускацца (пра якія-н. сродкі). Ідзе пенсія. За звышурочную працу ідзе надбаўка.

19. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), каму-чаму. Падыходзіць, адпавядаць; быць да твару. Сукенка ідзе да твару.

20. (1 і 2 ас. не ўжыв.), у што. Надзявацца без цяжкасцей, свабодна ўваходзіць, улазіць. Чаравік не ідзе на нагу. Цвік лёгка ідзе ў сцяну.

21. (1 і 2 ас. не ўжыв.), у што. Развівацца, расці пэўным чынам (пра расліны). Бульба ідзе ў націну. І. ў рост (хутка расці).

22. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выконвацца, паказвацца, ставіцца (пра п’есу, спектакль, фільм і пад.). Ідзе новы фільм.

23. за каго. Уступаць у шлюб, выходзіць замуж. Дзяўчына ідзе замуж.

24. 3 прыназоўнікамі «на», «у» і наступнымі назоўнікамі азначае наступленне працэсу, дзеяння, якое выражана назоўнікам. І. на пасадку. І. на спад.

25. (1 і 2 ас. не ўжыв.), аб кім-чым, пра каго-што. Весціся (пра гаворку, гутарку і пад.). Ішла гутарка пра выхаванне моладзі.

Ісці ўгару (разм.) — паспяхова развівацца; атрымліваць павышэнне па службе, аўтарытэт і пад. Ісці на карысць — быць карысным.

Не ідзе ў галаву каму (разм.) — не засвойваецца, не запамінаецца.

Ісці на папраўку — выздараўліваць пасля хваробы.

З торбай ісці (разм.) — пачаць жабраваць.

Ісці на свой хлеб (разм.) — пачаць зарабляць сабе на жыццё.

Ісці на той свет (разм.) — паміраць.

Ісці супраць цячэння (неадабр.) — дзейнічаць наперакор усяму.

Ісці ў прочкі (разм.) — сыходзіць з дому, не ўжыўшыся з мужам (жонкай).

Ісці на дно (разм.) — цярпець няўдачу; маральна апускацца, занепадаць.

Ісці на лад (разм.) — разгортвацца паспяхова.

Ісці прамой дарогай — жыць сумленна.


і́сціна, -ы, ж.

1. У філасофіі: адэкватнае адлюстраванне ў свядомасці суб’екта таго, што існуе аб’ектыўна. Аб’ектыўная і. Імкненне да ісціны.

2. Тое, што і праўда. Яго словы блізкія да ісціны.

3. Сцверджанне, меркаванне, праверанае практыкай, вопытам, выяўленае навукай. Старыя ісціны.


італа... і італа-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. італьянскі, напр.: італамоўны, італа-германскі.


італья́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Італіі.

|| ж. італья́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. італья́нскі, -ая, -ае.


ітэльме́ны, -аў, адз. -ме́н, -а, м.

Старажытнае насельніцтва паўвострава Камчатка.

|| ж. ітэльме́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ітэльме́нскі, -ая, -ае.


іу́да гл. юда.


іўдаі́зм, -у, м.

Рэлігія, у аснове якой ляжыць культ бога Яхве, пашыраная сярод яўрэяў.

|| прым. іўдаі́сцкі, -ая, -ае.


іудзе́і, -яў, адз. іўдзе́й, -я, м.

Тое, што і яўрэі.

|| ж. іўдзе́йка, -і, ДМ -дзе́йцы, мн. -і, -дзе́ек.

|| прым. іўдзе́йскі, -ая, -ае. Іўдзейскае веравызнанне.


іўры́т, -а, М -ры́це, м.

Сучасная мадыфікацыя старажытнаяўрэйскай мовы, афіцыйная мова Дзяржавы Ізраіль.

|| прым. іўры́цкі, -ая, -ае. І. арыгінал.


іх.

1. гл. яны.

2. займ. прынал. Які належыць ім. Гэта іх кнігі.


і́хні, -яя, -яе, займ. прынал. (разм.).

Тое, што і іх (у 2 знач.). І. конь нарабіў шкоды ў агародзе.


іхтыёл, -у, м.

Маслападобны прадукт перагонкі смалістых горных парод, які змяшчае рэшткі выкапнёвых рыб (выкарыстоўваецца ў медыцыне).

|| прым. іхтыёлавы, -ая, -ае. Іхтыёлавая мазь.


іхтыёлаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне іхтыялогіі.


іхтыя...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да рыб, напр., іхтыяфаўна.


іхтыяза́ўр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вымерлы марскі паўзун вялікіх памераў з рыбападобным целам.

|| прым. іхтыяза́ўравы, -ая, -ае.


іхтыяло́гія, -і, ж.

Раздзел заалогіі, які вывучае рыб.

|| прым. іхтыялагі́чны, -ая, -ае.


іша́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Тое, што і асёл.

2. перан. Пра чалавека, які пакорліва, маўкліва выконвае самую цяжкую работу (разм.). Зрабілі з мяне ішака.

|| прым. іша́чы, -ая, -ае.


іша́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак. (разм.).

Выконваць цяжкую, няўдзячную работу. Няхай выбачаюць, не буду я на іх і.


і́шыяс, -у, м.

Захворванне сядалішчнага нерва.

|| прым. ішыяты́чны, -ая, -ае.


ішэмі́я, -і, ж. (спец.).

Мясцовае абяскроўліванне тканкі ў выніку звужэння прасвету артэрыі, якая яе жывіць.

|| прым. ішэмі́чны, -ая, -ае. Ішэмічная хвароба сэрца.


к, прыназ. з Д.

1. Ужыв. пры абазначэнні напрамку руху або дзеяння ў бок якога-н. месца, пункта, мяжы; тое, што і да (у 1 знач.). Хадзіць ад дома к дому. Накіравацца к лесу.

2. Ужыв. пры абазначэнні накіраванасці дзеяння да пэўнай часавай мяжы. Дзень хіліўся к вечару. Прыйсці к дзвюм гадзінам.

3. Ужыв. пры абазначэнні мэты дзеяння або прызначэння прадмета; тое, што і да (у 4 знач.). Спячы пірог к святу. Падалі пячэнне к чаю.

4. Ужыв. пры абазначэнні далучэння да чаго-н. Каласок к каласку.

5. Ужыв. ва ўстойлівых спалучэннях (зняважлівых выразах, грубых зваротах). Ідзі ты к чорту!


ка, прыназ. з Д.

Ужыв. ў спалучэнні «ка мне»; тое, што і да (у 8 знач.). Ка мне прыйшлі сябры.


каалі́н, -у, м.

Белая гліна высокай якасці.

|| прым. каалі́навы, -ая, -ае.


каалі́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (кніжн.).

Аб’яднанне, саюз (дзяржаў, партый і пад.) для дасягнення агульнай мэты.

|| прым. кааліцы́йны, -ая, -ае. К. ўрад.


кааперава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., каго-што.

1. Аб’яднаць (аб’ядноўваць) на прынцыпах кааперацыі. К. сельскую гаспадарку. К. працу.

2. Прыцягнуць (прыцягваць) да ўдзелу ў кааперацыі (у 2 знач.). К. насельніцтва.

|| зак. таксама скааперава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.

|| звар. кааперава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; зак. таксама скааперава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся.

|| наз. кааперава́нне, -я, н.


каапера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзеяч у галіне кааперацыі (у 2 знач.); удзельнік, член кааперацыі

|| прым. каапера́тарскі, -ая, -ае.


кааператы́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

1. Арганізацыя (вытворчая, жыллёва-будаўнічая, гандлёвая і інш.), заснаваная на прынцыпе аб’яднання сродкаў яе членаў (дольшчыкаў, пайшчыкаў) для дасягнення агульных эканамічных і сацыяльных мэт. Уступіць у к. Жыллёвы к. Гаражны к.

2. Кватэра, набытая ў такой жыллёва-будаўнічай арганізацыі; кааператыўная кватэра (разм.). Пабудаваць к.

3. Магазін спажывецкай кааперацыі (разм.). Купіць у кааператыве.

|| прым. кааператы́ўны, -ая, -ае.


каапера́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Форма арганізацыі працы, пры якой вялікая колькасць людзей сумесна ўдзельнічае ў адным і тым жа або розных, але звязаных між сабой працэсах працы.

2. Калектыўнае вытворчае, гандлёвае і пад. аб’яднанне, якое ствараецца на сродкі яго членаў. Жыллёвая к. Спажывецкая к.

|| прым. кааператы́ўны, -ая, -ае.


кааптава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго (кніжн.).

Увесці (уводзіць) куды-н. шляхам кааптацыі. К. дадаткова члена савета.


каапта́цыя, -і, ж. (кніжн.).

Папаўненне саставу якога-н. выбарнага калегіяльнага органа новымі членамі па рашэнні гэтага органа без дадатковых выбараў.


каардынава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Узгадніць (узгадняць), устанавіць (устанаўліваць) мэтазгодныя суадносіны паміж якімі-н. дзеяннямі, з’явамі. К. дзейнасць устаноў.

|| зак. таксама скаардынава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны.

|| наз. каардынава́нне, -я, н. і каардына́цыя, -і, ж.

|| прым. каардынацы́йны, -ая, -ае. К. цэнтр.


каардына́та, -ы, ДМ -на́це, мн. -ы, -на́т, ж.

1. Адна з велічынь, якая вызначае месцазнаходжанне пункта на плоскасці або ў прасторы (спец.). Геаграфічныя каардынаты.

2. перан., мн. Звесткі пра месцазнаходжанне або месцапражыванне каго-н. (разм.). Напішы мне свае к.

|| прым. каардына́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


каардына́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Асоба, якая ажыццяўляе каардынацыю чаго-н.


каб¹, злуч.

1. мэтавы. Далучае да галоўнага даданы сказ з мэтавым або паясняльным значэннем. Трэба чытаць больш выразна, каб усім было зразумела. Спяшаюся, каб не спазніцца на цягнік.

2. умоўны. Далучае даданы сказ, які паведамляе пра ўмовы здзяйснення чаго-н. Каб ён змог, то зрабіў бы сам. Не прыехаў бы, каб не было патрэбы.

3. Уводзіць пабочныя і ўстаўныя словазлучэнні і сказы. А я, каб ты ведала, заўтра паеду ў камандзіроўку.


каб², часц.

1. Ужыв. пры выказванні пажадання, скаргі, праклёну (звычайна ў пачатку простых сказаў). Каб пілося і елася і болей хацелася.

2. Ужыв. пры выказванні сумнення ў магчымасці чаго-н. Каб толькі адна гэта бяда.


кабала́, -ы́, ж.

1. У старажытнай і сярэдневяковай Русі: даўгавое абавязацельства, якое ставіла пазычальніка ў асабістую маёмасную залежнасць ад пазыкадаўцы, а таксама сама гэта залежнасць (гіст.).

2. перан. Поўная залежнасць ад каго-н.; прыгнёт. Трымаць у кабале.

|| прым. каба́льны, -ая, -ае. Кабальная залежнасць.


кабалі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Сярэдневяковая містычная плынь у іўдаізме, якая прымяняла магічныя рытуалы і варажбу.

2. перан. Штосьці незразумелае, заблытанае, поўнае загадкавай сілы (кніжн., іран.).

|| прым. кабалісты́чны, -ая, -ае.


каба́льны, -ая, -ае.

1. гл. кабала.

2. перан. Звязаны з цяжкімі ўмовамі, нявыгадны для аднаго з бакоў. Кабальныя ўмовы.


каба́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Самец свінні; кныр.

2. Дзікая свіння; дзік, вепр.

|| памянш. каба́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.


кабані́на, -ы, ж.

Мяса кабана. Воўк да кабаніны вельмі ласы.


кабарга́, -і́, ДМ -рзе́, мн. -і́, -ро́г, ж.

Горная бязрогая жывёліна сямейства аленевых з мускуснай залозай на жываце (у самцоў).

|| прым. кабарго́вы, -ая, -ае.


кабардзі́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае карэннае насельніцтва Кабардзіна-Балкарскай Рэспублікі, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. кабардзі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. кабардзі́нскі, -ая, -ае.


кабарэ́, нескл., н.

Невялікі рэстаран з мастацка-забаўляльнай праграмай і выступленнямі канферансье.


кабата́ж, -у, м. (спец.).

Суднаходства паміж партамі аднаго мора або адной дзяржавы. Малы к. (у межах аднаго мора). Вялікі к. (паміж партамі розных мораў).

|| прым. кабата́жны, -ая, -ае.


кабачо́к, -чка́, мн. -чкі, -чко́ў, м.

Аднагадовая агародная расліна сямейства гарбузовых з прадаўгаватымі пладамі белага, зялёнага, жоўтага колеру, а таксама плод гэтай расліны.

|| прым. кабачко́вы, -ая,-ае.


ка́бель, -ю, мн. -і, -яў, м.

Адзін або некалькі герметычна ізаляваных правадоў, якія служаць для перадачы на адлегласць электраэнергіі або электрычных сігналаў. Тэлефонны к.

|| прым. ка́бельны, -ая, -ае.


кабель-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да кабелю, які з’яўляецца кабелем, напр.: кабель-мачта, кабель-трос, кабель-канат.


ка́бельтаў, -тава, мн. -тавы, -тавых, м. (спец.).

Марская мера даўжыні, роўная 185,2 м.

|| прым. ка́бельтавы, -ая, -ае.


кабе́та, -ы, ДМ -бе́це, мн. -ы, -бе́т, ж. (разм.).

Сталая замужняя жанчына.


кабе́ціна, -ы, мн. -ы, -цін, ж. (разм.).

Тое, што і кабета.


кабза́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Украінскі народны спявак, які акампануе сабе на кобзе.

|| прым. кабза́рскі, -ая, -ае.


кабі́на, -ы, мн. -ы, -бін, ж.

Невялікае, звычайна закрытае, памяшканне спецыяльнага прызначэння. К. лётчыка. К. для тайнага галасавання.

|| памянш. кабі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. кабі́нны, -ая, -ае.


кабіне́т, -а, ДМ -не́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Пакой для работы, заняткаў. К. дырэктара. К. вучонага.

2. Памяшканне, абсталяванае для якіх-н. спецыяльных заняткаў. К. роднай мовы і літаратуры. Рэнтгенаўскі к.

3. У некаторых краінах: урад, які складаецца з міністраў. Сфарміраваць новы к. міністраў.

|| прым. кабіне́тны, -ая, -ае. К. стол.


кабіне́тны, -ая, -ае.

1. гл. кабінет.

2. Адарваны ад жыцця, не звязаны з практыкай. К. вучоны. К. стыль работы.


кабіне́тчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., іран.).

Кіраўнік, які адарваўся ад жывой справы, ад вырашэння практычных спраў.


каблагра́ма, -ы, мн. -ы, -ра́м, ж. (спец.).

Тэлеграма, перададзеная па падводным кабелі.


кабрыяле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Лёгкі аднаконны двухколы экіпаж без козлаў з адным сядзеннем.

2. Легкавы аўтамабіль з адкідным верхам і з колькасцю месцаў два і болей.

|| прым. кабрыяле́тны, -ая, -ае.


кабура́, -ы́, мн. -ы́, -бу́р, ж.

1. Цвёрды чахол для рэвальвера, пісталета.

2. Скураная сумка збоку кавалерыйскага сядла.


кабы́ла, -ы, мн. -ы, -бы́л, ж.

1. Самка каня.

2. Дошка з выразам для шыі і рук, да якой прывязвалі для пакарання бізуном (гіст.).

|| памянш. кабы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (да 1 знач.).


кабы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. гл. кабыла.

2. Драўляная падстаўка пад струны ў музычных інструментах (скрыпцы, балалайцы).

3. Адна з дзвюх пласцінак з калёсікамі ў кроснах, да якіх падвешваюцца ніты.


ка́ва, -ы, ж.

1. Зярняты (насенне) трапічнай расліны — кававага дрэва. К. ў зярнятах.

2. Напой, прыгатаваны з такіх молатых зярнят. Чорная к. Зварыць каву з малаком.

|| прым. ка́вавы, -ая, -ае.


кавава́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Апарат або пасудзіна для прыгатавання кавы.

|| прым. кавава́рачны, -ая, -ае.


кава́дла, -а, мн. -ы, -аў, н.

Цяжкая металічная апора асобай формы для ручной коўкі металу.

Паміж молатам і кавадлам (быць, знаходзіцца; кніжн.) — пра небяспеку, якая пагражае з двух бакоў.

|| памянш. кава́длачка, -а, мн. -і, -чак, н.

|| прым. кава́длавы, -ая, -ае.


кава́длачка, -а, мн. -і, -чак, н.

1. гл. кавадла.

2. Адна са слыхавых костачак у сярэднім вуху (у чалавека і млекакормячых; спец.).


ка́вал, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Вялікі кавалак чаго-н. Адрэзаў вялікі к. хлеба.


кава́лак, -лка, мн. -лкі, -лкаў, м.

Тое, што і кусок.

|| памянш. кава́лачак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. кава́лкавы, -ая, -ае.


кавале́р¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Мужчына, які танцуе з дамай, суправаджае яе на гулянні, а таксама які заляцаецца да дзяўчыны; паклоннік. Яна чакае свайго кавалера.

2. Малады чалавек, халасты мужчына (разм.). Сын бярэцца ўжо пад кавалера.

|| прым. кавале́рскі, -ая, -ае.


кавале́р², -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, узнагароджаная ордэнам. К. ордэна Славы.


кавалерга́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

У расійскай царскай арміі: ваеннаслужачы асобага палка гвардзейскай цяжкай кавалерыі.

|| прым. кавалерга́рдскі, -ая, -ае.


кавалеры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Ваеннаслужачы кавалерыі.

|| прым. кавалеры́сцкі, -ая, -ае.


кавале́рыя, -і, ж.

Конніца, коннае войска.

|| прым. кавалеры́йскі, -ая, -ае.


кавалі́ха, -і, ДМ -лісе, мн. -і, -ліх, ж. (разм.).

Жонка каваля.


кава́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

1. Рабочы, майстар, які займаецца коўкай металу.

2. перан. Той, хто настойлівай працай дамагаецца чаго-н., стварае што-н. К. свайго шчасця.


кавалька́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ка́д, ж.

Група коннікаў на прагулцы. Цыркавая к.


кава́льскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да працы каваля, звязаны з апрацоўкай металу каваннем. К. цэх. К. молат.


кавамо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Прыбор для драблення прапражаных кававых зярнят. Электрычная к.


кава́ны і ко́ваны, -ая, -ае.

1. Зроблены з металу каваннем. К. меч.

2. Абіты жалезам. Каваная скрыня.

3. 3 падковамі, падкаваны. К. конь.

4. перан. Выразны, ясны. Каваныя радкі.


каварда́к, -у́, м. (разм.).

Бязладдзе, сумятня, неразбярыха. У пакоі быў к.


кава́рны, -ая, -ае.

Які вызначаецца каварствам, схільны да яго. К. чалавек.

|| наз. кава́рнасць, -і, ж.


кава́рства, -а, н.

Зламыснасць, прыкрытая паказной добразычлівасцю; вераломства.


каваці́на, -ы, мн. -ы, -цін, ж.

Невялікая оперная арыя, звычайна лірычнага характару, а таксама напеўная інструментальная п’еса.


кава́ць, кую́, куе́ш, куе́; куём, куяце́, кую́ць; куй; кава́ны; незак., што.

1. Ударамі молата надаваць якую-н. форму (распаленаму металу). К. жалеза. Куй жалеза, пакуль гарачае (прыказка).

2. перан. Актыўна ўдзельнічаць у стварэнні чаго-н. (высок.). К. сваё шчасце. К. перамогу.

3. Падбіваць падковы, акоўваць. К. каня. К. колы.

|| зак. падкава́ць, -кую́, -куе́ш, -куе́; -куём, -куяце́, -кую́ць; -ку́й; -кава́ны (да 3 знач.).

|| наз. кава́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.) і ко́ўка, -і, ДМ ко́ўцы, ж. (да 1 і 3 знач.).

|| прым. ко́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). К. інструмент.


ка́верза, -ы, мн. -ы, -верз і -аў, ж. (разм.).

Інтрыга, падкопы. Падстроіць яму каверзу.


ка́верзіць, -ржу, -рзіш, -рзіць; незак. (разм.).

Рабіць, чыніць каверзы каму-н.


ка́верзнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто робіць, чыніць каверзы.

|| ж. ка́верзніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ка́верзнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і каверзіць.


ка́верзны, -ая, -ае (разм.).

1. Які робіць каверзы, схільны да іх. К. чалавек.

2. Які заключае ў сабе каверзу; заблытаны, складаны. Каверзнае пытанне.

|| наз. ка́верзнасць, -і, ж.


каве́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак., што.

Няправільна вымаўляць, скажаць, перакручваць. К. словы. К. тэкст.

|| наз. каве́рканне, -я, н.


каверко́т, -у, М -ко́це, м.

Шарсцяная або паўшарсцяная тканіна ў нахільны рубчык для верхняга адзення.

|| прым. каверко́тавы, -ая, -ае. К. касцюм.


каве́рна, -ы, мн. -ы, -ве́рн і -аў, ж. (спец.).

Поласць, якая ўтвараецца ў органах цела ў выніку разбурэння тканкі. К. ў лёгкіх.

|| прым. каверно́зны, -ая, -ае.


каву́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Аднагадовая расліна сямейства гарбузовых з вялікімі салодкімі пладамі, а таксама круглы сакавіты плод гэтай расліны з салодкай мякаццю чырвонага колеру.

|| прым. кавуно́вы, -ая, -ае.


кавы́ль, -ю́, мн. -і́, -ёў, м.

Травяністая стэпавая расліна сямейства злакавых з вузкімі лістамі і кветкамі, сабранымі ў пушыстыя мяцёлачкі.

|| прым. кавы́льны, -ая, -ае. К. стэп.


кавяла́, -ы́, мн. кавёлы іліч. 2, 3, 4) кавялы́, кавёл, ж. (разм.).

Самаробны драўляны пратэз для нагі.


кага́л, -у, м.

1. Яўрэйскае абшчыннае самакіраванне і сама абшчына ў Польшчы ў 16—19 стст. (гіст.).

2. перан. Шумны натоўп, зборышча (разм.). Сход нагадваў бязладны к.

3. у знач. прысл. кага́лам. Сумесна, гуртам, усе разам (разм). Усе к. патрабуюць чагосьці.

|| прым. кага́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).


каго́р, -у, м.

Гатунак чырвонага дэсертнага віна.


каго́рта, -ы, ДМ -рце, мн. -ы, -го́рт і -аў, ж.

1. Атрад войска ў Старажытным Рыме, дзясятая частка легіёна.

2. перан. Група людзей, згуртаваная агульнымі мэтамі, ідэямі. Непераможная к. аднадумцаў.


када́стр, -а, м. (спец.).

Вопіс чаго-н., сістэматызаваны збор звестак аб чым-н. К. карысных выкапняў.

|| прым. када́стравы, -ая, -ае.


ка́даўб, -а, мн. -ы, -аў, м.

Драўляная пасудзіна, выдзеўбаная з тоўстай калоды. Зрабіць к. не так проста.

|| памянш. кадаўбе́ц, -бца́, мн. -бцы́, -бцо́ў, м.


кадзі́ла, -а, мн. -ы, -дзіл, н.

Металічная пасудзіна на ланцужках, у якой у час набажэнства курыцца ладан або іншыя пахучыя рэчывы.

Раздзьмуць кадзіла — падняць шум вакол якой-н. справы, учынку і пад.

|| прым. кадзі́льны, -ая, -ае. К. дым.


кадзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Зашыфраваць (зашыфроўваць) пры дапамозе кода. К. сакрэтнае паведамленне.

|| зак. закадзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. кадзі́раванне, -я, н.


кадзі́ць, каджу́, кадзі́ш, кадзі́ць; кадзі́м, кадзіце́, кадзя́ць; незак.

1. Размахваючы кадзілам, абкурваць ладанам у час набажэнства.

2. перан., каму. Без асаблівых падстаў, празмерна хваліць каго-н.


кадзь, -і, Т -ддзю, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Вялікая драўляная пасудзіна з клёпак, сцягнутых абручамі (выкарыстоўваецца для заквашвання капусты і інш.).

|| памянш. ка́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.


ка́дмій, -ю, м.

1. Хімічны элемент, серабрыста-белы мяккі метал.

2. Жоўтая фарба, якую вырабляюць з гэтага элемента або сінтэтычна.

|| прым. ка́дміевы, -ая, -ае.


кадр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Асобны здымак на кіна- або фотаплёнцы. На плёнцы 36 кадраў.

2. Асобная сцэна або эпізод з кінафільма. На экране кадры з часоў вайны.

За кадрам — пра тое, што засталося за межамі непасрэдна адлюстраванага.


кадраві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Супрацоўнік аддзела кадраў (разм.).

2. Ваеннаслужачы кадравых войск. Афіцэр-к.


ка́дры, -аў.

1. Асноўны састаў кваліфікаваных работнікаў якой-н. галіны дзейнасці, прадпрыемства, установы і пад. Сельскагаспадарчыя кадры.

2. Пастаянны састаў воінскіх часцей рэгулярнай арміі.

|| прым. ка́дравы, -ая, -ае. К. састаў войск. К. рабочы.


кадры́ля, -і, ж.

Танец з шасці фігур з цотным лікам пар, а таксама музыка да гэтага танца.

|| прым. кадры́льны, -ая, -ае.


каду́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Чорт, д’ябал.

Кадук з ім (з ёй) (разм.) — хай сабе будзе і так.

Кадук яго (цябе, яе, вас, іх) ведае (разм.) — нічога невядома пра каго-, што-н.


каду́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Невялікая кадзь; кадка.

|| прым. каду́шачны, -ая, -ае.


кады́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Выпнутая храстковая частка гартані ў мужчын.

|| прым. кады́чны, -ая, -ае.


кадыфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Класіфікуючы, звесці (зводзіць) у кодэкс (у 1 знач.). К. законы.

|| наз. кадыфіка́цыя, -і, ж.

|| прым. кадыфікацы́йны, -ая, -ае.


кадэ́т¹, -а, М -дэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. У дарэвалюцыйнай Расіі: выхаванец кадэцкага корпуса (сярэдняй ваенна-навучальнай установы; гіст.).

2. Выхаванец, вучань сярэдняй вайсковай навучальнай установы.

|| прым. кадэ́цкі, -ая, -ае.


кадэ́т², -а, М -дэ́це, мн. -ы, -аў, м. (гіст.) Член канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі ў дарэвалюцыйнай Расіі.

|| прым. кадэ́цкі, -ая, -ае.


каёт, -а, М -ёце, мн. -ы, -аў, м.

Драпежная млекакормячая жывёліна сямейства сабачых, падобная да ваўка, якая водзіцца ў Паўночнай Амерыцы.

|| прым. каётавы, -ая, -ае.


кажа́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Лятучая мыш. Нячутна носяцца кажаны.

|| прым. кажа́нны, -ая, -ае.


кажуры́на, -ы, мн. -ры́н, ж. (разм.).

1. Кавалак аўчыны.

2. Тоўстая скура на чым-н. (яблыку, бульбе і пад.).


кажу́х, -а́, М -жусе́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Доўгая верхняя вопратка з вырабленых аўчын. Пашыць к. з аўчын. Мотальскі к.

2. Пакрыццё, футляр з жалеза, цэглы, дрэва і пад. для ізаляцыі або засцярогі збудаванняў, механізмаў ці іх частак (спец.).

|| памянш. кажушо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. кажу́шны, -ая, -ае.


каза́, -ы́, мн. ко́зы і (з ліч. 2, 3, 4) казы́, коз, ж.

1. Невялікая парнакапытная жвачная жывёліна (свойская, дзікая) сямейства пустарогіх; самка казла. Даіць казу.

2. Двухметровая драўляная мерка ў форме разнятага цыркуля для абмервання зямельных участкаў (разм.).

3. Заплечныя насілкі для пераносу цэглы на будоўлі (уст.).

4. Беларускі калядны абрад.

|| памянш. ко́зачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. казі́ны, -ая, -ае (да 1 знач.). Казінае малако.


казадо́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Тое, што і ляляк.


каза́к¹, -а́, мн. казакі́, -о́ў і каза́кі, -аў, м.

1. У 15—17 стст. ва Украіне і ў Расіі: член ваенна-земляробчай абшчыны пасяленцаў на ўскраінах дзяржавы, якія ўдзельнічалі ў абароне дзяржаўных граніц. Данскія казакі.

2. Селянін, патомак гэтых пасяленцаў (на Доне, на Кубані і ў некаторых іншых мясцовасцях), а таксама радавы вайсковай часці з гэтых сялян. Дывізіі кубанскіх і данскіх казакаў.

Вольны казак — пра свабоднага чалавека, які ні ад каго не залежыць.

|| памянш.-ласк. казачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 2 знач.).

|| прым. каза́цкі, -ая, -ае і каза́чы, -ая, -ае. Казацкі конь. Казачая дружына.


КАЗА́К², -а́, м.

Тое, што і казачок¹.


казакі́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Мужчынскае верхняе адзенне на апліках, са зборкамі ззаду.


каза́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Кацёл з круглым дном і шырокім верхам.

|| памянш. казано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

|| прым. каза́нны, -ая, -ае.


каза́нне, -я, мн. -і, -яў, н.

1. гл. казаць.

2. Прамова рэлігійна-павучальнага характару; пропаведзь.


ка́зань, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Тое, што і казанне (у 2 знач.).


каза́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Вадаплаўная дзікая паўночная птушка сямейства качыных. Чорная к. Канадская к.


каза́рма, -ы, мн. -ы, -за́рм і -аў, ж.

1. Спецыяльнае памяшканне для размяшчэння вайсковых часцей.

2. перан. Пра вялікі непрыгожы змрочны будынак.

|| прым. каза́рменны, -ая, -ае. Казарменная дысцыпліна.

Казарменнае становішча — пастаяннае знаходжанне ў вайсковай часці або на прадпрыемстве людзей, пераведзеных на ваеннае становішча.


каза́хі, -аў, адз. каза́х, -а, м.

Народ цюркскай моўнай групы, які складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Казахстан.

|| ж. каза́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак.

|| прым. каза́хскі, -ая, -ае.


каза́цтва, -а, н., зб.

Казакі.


каза́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., ка́жацца; незак.

Гаварыцца, расказвацца. Скора казка кажацца, ды не скора справа робіцца (прыказка).


каза́ць, кажу́, ка́жаш, ка́жа; кажы́; незак.

1. што, без дап. і са злуч. «што». Выказваць у вуснай форме думкі, меркаванні; гаварыць. К. праўду. Ён кажа, што гэта няпраўда.

2. Абавязваць, загадваць. Так кажа мой абавязак. Так кажа мне маё сумленне.

3. безас. (у форме 3 ас. мн.). Ходзяць чуткі, гавораць. Кажуць, што зіма будзе марозная.

|| наз. каза́нне, -я, н. (да 1 знач.).


каза́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Жонка або дачка казака¹.


ка́зачнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Складальнік або расказчык казак (у 1 знач.).

|| ж. ка́зачніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ка́зачны, -ая, -ае.

1. гл. казка.

2. перан. Незвычайны, дзівосны, цудоўны, небывалы. К. куточак. Казачная цана.

|| наз. ка́зачнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


казачо́к¹, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

1. гл. казак¹.

2. У рускіх дваран, памешчыкаў: хлопчык-слуга.


казачо́к², -чка́, м.

Народны танец з паступова нарастаючым тэмпам, а таксама музыка да гэтага танца.


казеі́н, -у, м.

Бялковае клейкае рэчыва, якое ўтвараецца пры стварожванні малака.

|| прым. казеі́навы, -ая, -ае. К. клей.


казе́ліць,

У выразе: казеліць зрэнкі (вочы) — скасавурыўшыся, пільна ўглядацца ў каго-, што-н.


казема́т, -а, М -ма́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Абарончае збудаванне для ўкрыцця ад бомб і снарадаў праціўніка, захоўвання боепрыпасаў і пад., а таксама браніраванае памяшканне на караблях (спец.).

2. Адзіночная камера ў крэпасці, турме для трымання зняволеных.

|| прым. казема́тны, -ая, -ае.


казёл, -зла́, мн. -злы́, -зло́ў, м.

1. Дзікая млекакормячая жывёліна сямейства пустарогіх, якая водзіцца звычайна ў гарах. Сібірскі к.

2. Самец дамашняй казы.

3. Від бабкі, якая складаецца з некалькіх снапоў ячменю або аўса, пастаўленых адмыслова для прасушвання (разм.).

4. Гімнастычны снарад у выглядзе кароткага, абабітага скурай бруса на чатырох высокіх ножках. Скакаць цераз казла.

5. Назва гульні ў карты, даміно (разм.). Забіваць казла.

6. Легкавы аўтамабіль павышанай праходнасці (разм.). Туды толькі на «казле» праедзеш.

Пусціць казла ў агарод (разм., іран.) — дапусціць каго-н. туды, дзе ён хоча мець выгаду.

Як з казла малака — няма ніякай карысці.

|| памянш.-ласк. ко́злік, -а, мн. -і, -аў (да 1 і 2 знач.).

|| прым. казлі́ны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). К. рог.


казённы, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да казны (у 1 знач.); дзяржаўны. Казённая маёмасць.

2. перан. Бюракратычны, фармальны (неадабр.). Казённыя адносіны.

Казённая палата — губернская ўстанова па падатках у царскай Расіі.

Казённая частка (спец.) — задняя частка агнястрэльнай зброі, з якой яна зараджаецца.

|| наз. казённасць, -і, ж.


казіно́, нескл., н.

Ігральная ўстанова, у якой з выкарыстаннем рулеткі, карт і іншага ігральнага абсталявання ажыццяўляецца правядзенне азартных гульняў з абвешчаным грашовым выйгрышам.


ка́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак, ж.

1. Апавядальны твор вуснай народнай творчасці або літаратурны твор пра выдуманых асоб і падзеі, пераважна з удзелам чарадзейных фантастычных сіл. Беларускія народныя казкі. Казкі народаў Усходу.

2. Выдумка, няпраўда, мана. Усё гэта — казкі.

Бабскія казкі — беспадстаўныя нагаворы.

Казка пра белага бычка (разм., неадабр.) — пра бясконцае паўтарэнне аднаго і таго ж з самага пачатку.

|| памянш. ка́зачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. ка́зачны, -ая, -ае (да 1 знач.). К. жанр.


казля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Ядомы грыб з масляністай слізкай скуркай на жоўта-карычневай шапачцы; масляк.


казляня́ і казлянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня казы.


казля́ціна, -ы, ж.

Мяса казы, казла або казляняці.


казна́, -ы́, ж.

1. Сукупнасць грашовых, маёмасных, зямельных і іншых сродкаў і каштоўнасцей, якія належаць дзяржаве (уст.). Залатая к.

2. Дзяржава як уладальнік такіх сродкаў і каштоўнасцей (уст.).

3. Фінансавыя рэсурсы дзяржавы, грашовыя сродкі. Дзяржаўная к.


казнакра́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца казнакрадствам.

|| прым. казнакра́дскі, -ая, -ае.


казнакра́дства, -а, н.

Абкрадванне казны, прысвойванне дзяржаўных каштоўнасцей.


казначэ́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Асоба, якая ведае грашовымі сродкамі якой-н. установы або грамадскай арганізацыі. К. прафкама.

|| прым. казначэ́йскі, -ая, -ае.


казначэ́йства, -а, н.

Дзяржаўны фінансавы орган, які ведае захаваннем і выкарыстаннем дзяржаўных грашовых сродкаў. Галоўнае дзяржаўнае к.

|| прым. казначэ́йскі, -ая, -ае. К. чыноўнік.


казуі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

1. Юрыст, вопытны і ўмелы ў разборы заблытаных, складаных судовых спраў, казусаў.

2. Чалавек, схільны да казуістыкі (у 2 знач.; неадабр.).

|| ж. казуі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. казуісты́чны, -ая, -ае.


казуі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (кніжн.).

1. Падвядзенне прыватных выпадкаў пад агульную догму як прыём сярэдневяковай схаластыкі і багаслоўя.

2. перан. Уменне адстойваць заблытаныя або фальшывыя палажэнні.

|| прым. казуісты́чны, -ая, -ае.


казу́ля, -і, мн. -і, -зу́ль, ж.

Парнакапытная жывёліна сямейства аленевых; дзікая каза.

|| прым. казу́лін, -а, -ы.


казуляня́ і казулянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня казулі.


ка́зус, -у, мн. -ы, -аў, м.

Складаны, заблытаны выпадак.

|| прым. ка́зусны, -ая, -ае.


казыра́ць¹, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

1. Хадзіць з казырнай карты.

2. перан., чым. Выстаўляць што-н. як сваю перавагу; выхваляцца.

|| аднакр. казырну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


казыра́ць², -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

Вітаць па-вайсковаму, прыкладваючы руку да казырка.

|| аднакр. казырну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


казы́рны гл. козыр.


казыро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

1. Цвёрдая частка ў галаўным уборы, якая выступае над ілбом; брыль.

2. Невялікі навес у чым-н., над чым-н. К. пад’езда.

Браць (узяць) пад казырок — аддаць чэсць, прыкладаючы правую руку да галаўнога ўбору.

|| прым. казырко́вы, -ая, -ае.


казыры́цца, -ру́ся, -ры́шся, -ры́цца; -ры́мся, -рыце́ся, -ра́цца; незак. (разм.).

Ганарыста паводзіць сябе перад кім-н.; выхваляцца. Не казырыся, разумней не станеш.


казыта́ць, казычу́, казы́чаш, казы́ча; казычы́; незак.

1. каго-што. Выклікаць лёгкае нервовае раздражненне, датыкаючыся да скуры. К. пяты.

2. безас. Пра раздражненне ў горле, носе. У горле казыча.

3. перан., што. Прыемна ўзбуджаць. К. гонар.

|| зак. паказыта́ць, -зычу́, -зы́чаш, -зы́ча; -зычы́ (да 1 і 3 знач.).

|| наз. казыта́нне, -я, н. і ко́зыт, -у, М -зыце, м.


казытлі́вы, -ая, -ае.

1. Адчувальны да козыту. Казытлівае месца.

2. Які казыча, выклікае козыт. К. ветрык.


казяро́г, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Дзікі горны казёл з вялікімі рагамі.

2. (з вялікай літары). Адно з 12 сузор’яў Задыяка. Нарадзіцца пад знакам Казярога.


казя́ўка, -і, ДМ -зя́ўцы, мн. -і, -зя́вак, ж.

1. Усякае маленькае насякомае; кузурка. У святле фар мітусіліся казяўкі.

2. перан. Пра нікчэмнага чалавека. Я не жадаю падпарадкоўвацца гэтай казяўцы.


кайданкі́, -о́ў.

Тое, што і наручнікі.


кайданы́, -о́ў і кайда́ны, -аў.

Злучаныя ланцугом жалезныя кольцы, якія надзяваюцца на рукі і ногі тым, хто абвінавачваецца ў цяжкіх злачынствах. Закаваць у к.

|| прым. кайда́навы, -ая, -ае і кайда́нны, -ая, -ае.


кайло́, -о́, мн. -ы́, -о́ў, н.

Кірка ў гарнякоў.

|| прым. кайло́вы, -ая, -ае.


кайназо́йскі, -ая, -ае.

У выразе: кайназойская эра (спец.) — навейшая эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая ідзе пасля мезазойскай і ахоплівае сучасную эпоху.


кайнэ́, нескл., н. (спец.).

Агульнанародная мова, што ўзнікла на аснове якога-н. пашыранага дыялекту або некалькіх дыялектаў.


ка́йстра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Торба, заплечны мяшок.


кайф і кейф, -у, м. (разм.).

Прыемная бяздзейнасць і адпачынак.


кайфава́ць і кейфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; незак. (разм.).

Знаходзіцца ў стане кайфу.


кака́ва, нескл., ж.

1. Трапічнае дрэва, абястлушчаныя зярняты якога ідуць на прыгатаванне шакаладу.

2. Парашок з зярнят гэтага дрэва, які ўжыв. для прыгатавання напою, а таксама сам напой.

|| прым. кака́вавы, -ая, -ае.


какаду́, нескл., м.

Род папугаяў з доўгім чубам і моцнай дзюбай.


какаі́н, -у, м.

Атрутнае рэчыва, якое здабываецца з лісця трапічнай расліны і выкарыстоўваецца як абязбольваючы або наркатычны сродак.

|| прым. какаі́навы, -ая, -ае.


какаіні́зм, -у, м.

Хваравітая цяга да какаіну як наркатычнага сродку.


какаіні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Хворы на какаінізм; наркаман.

|| ж. какаіні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. какаіні́сцкі, -ая, -ае.


какафо́нія, -і, ж. (кніжн.).

Негарманічнае, сумбурнае спалучэнне гукаў (у музыцы, вершах), непрыемнае для слыху.

|| прым. какафані́чны, -ая, -ае.


каке́тка¹, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Жанчына, якая сваімі паводзінамі, манерамі, знешнім выглядам імкнецца звярнуць на сябе ўвагу, спадабацца каму-н.


каке́тка², -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Тое, што і гестка.


каке́тлівы, -ая, -ае.

Схільны да какецтва, які мае прыгожы, прывабны выгляд. Какетлівая жанчына. Какетлівае ўбранне.

|| наз. каке́тлівасць, -і, ж.


каке́тнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Імкнуцца сваімі паводзінамі, манерамі звярнуць на сябе ўвагу, спадабацца. К. з хлопцамі.

|| наз. каке́тнічанне, -я, н.


каке́цтва, -а, н.

Паводзіны, манеры какеткі¹.


како́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Арэх какосавай пальмы.

|| прым. како́савы, -ая, -ае. К. алей. Какосавае малако. Какосавыя прадукты.

Какосавая пальма — пальма з кольчатым ствалом і перыстым лісцем, якая дае буйныя ядомыя плады — какосы (какосавыя арэхі).


како́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Жанчына лёгкіх паводзін, якая жыве на ўтрыманні свайго паклонніка.


каксава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; незак., што (спец.).

Ператвараць у кокс.

|| наз. каксава́нне, -я, н.

|| прым. каксава́льны, -ая, -ае.


каксаўны́, -а́я, -о́е.

Які дае каштоўны кокс. К. вугаль.


ка́ктус, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паўднёвая расліна з мясістым сцяблом і калючкамі замест лісця.

|| прым. ка́ктусавы, -ая, -ае.


кактэ́йль, -ю, мн. -і, -яў, м.

Напой з сумесі розных спіртных вырабаў з сокамі, а таксама з сумесі малака, фруктовага соку, марожанага. Малочны к.


кал, -у, м.

Змесціва кішэчніка, якое выдзяляецца пры спаражненні.

|| прым. ка́лавы, -ая, -ае (спец.).


калабарацыяні́ст, -а, М -ні́сце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Здраднік, які супрацоўнічае з ворагамі сваёй радзімы ў час яе акупацыі. Калабарацыяністы часоў Другой сусветнай вайны.

|| прым. калабарацыяні́сцкі, -ая, -ае.


кала́ж, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. У выяўленчым мастацтве: наклейванне на якую-н. аснову матэрыялаў рознай фактуры і колеру; сам твор, выкананы такім чынам.

2. Прыём эклектычнага спалучэння разнародных элементаў (па форме, змесце, якасці і пад.), а таксама выраб, створаны з выкарыстаннем такога прыёму.

|| прым. кала́жны, -ая, -ае. К. стыль.


калаіда́льны гл. калоід.


калама́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Лёгкая выязная павозка на рысорах.


калама́зь, -і, ж.

Калёсная мазь з дзёгцю, смалы і солі.


каламбу́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Жарт, заснаваны на камічным выкарыстанні блізкіх па гучанні слоў або розных значэнняў аднаго слова; гульня слоў.

|| прым. каламбу́рны, -ая, -ае.


каламбуры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто любіць каламбурыць.


каламбу́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

Гаварыць каламбуры.

|| зак. скаламбу́рыць, -ру, -рыш, -рыць.


каламе́са, -ы, ж. (разм.).

Негустая сумесь чаго-н.; месіва.


каламу́та, -ы, ДМ -му́це, ж.

Тое, што і каламуць.


каламу́тны, -ая, -ае.

Пра вадкасць: непразрысты, мутны. К. ручаёк. Каламутная вада.

|| наз. каламу́тнасць, -і, ж.


каламу́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -му́ціцца; незак.

Рабіцца каламутным. Вада каламуціцца.

|| зак. закаламу́ціцца, -му́ціцца, скаламу́ціцца, -му́ціцца, ускаламу́ціцца, -му́ціцца і пакаламу́ціцца, -му́ціцца.


каламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; незак., што.

1. Муціць, рабіць каламутным. К. ваду.

2. перан. Выклікаць неспакой, баламуціць, уносіць беспарадак.

|| зак. закаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны (да 1 знач.), скаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны, ускаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны і пакаламу́ціць, -му́чу, -му́ціш, -му́ціць; -му́чаны.


каламу́ць, -і, ж.

1. Дробныя часцінкі ў вадкасці, якія не раствараюцца і робяць яе непразрыстай і мутнай.

2. перан. Адсутнасць яснасці ў думках, разуменні. К. у галаве. К. на душы.

3. перан., чаго або якая. Імгла, непраглядная заслона. Белая к. завірухі.


каламя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Густая моцная льняная тканіна.

|| прым. каламя́нкавы, -ая, -ае.


кала́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Марская драпежная ластаногая млекакормячая жывёліна сямейства куніцавых; марская выдра.

|| прым. кала́навы, -ая, -ае.


калана́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -на́д, ж.

Рад або некалькі радоў калон (у 1 знач.), якія складаюць архітэктурнае цэлае.


каланізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

1. Захапіўшы чужую краіну, ператварыць (ператвараць) у калонію (у 1 знач.).

2. Засяліць (засяляць) свабодныя землі перасяленцамі, каланістамі.

|| наз. каланіза́цыя, -і, ж.

|| прым. каланізацы́йны, -ая, -ае.


каланіза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто праводзіць палітыку каланіялізму.

2. Той, хто засяляе пустуючыя землі; пасяленец, каланіст (уст.).

|| прым. каланіза́тарскі, -ая, -ае.


калані́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Жыхар калоніі (у 2 і 4 знач.).

|| ж. калані́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. калані́сцкі, -ая, -ае.


калані́ца, -ы, ж. (разм.).

Калёсная мазь (часцей адпрацаваная).


каланіялі́зм, -у, м.

Палітыка каланіяльнага прыгнёту.

|| прым. каланіялі́сцкі, -ая, -ае.


каланія́льны гл. калонія.


калано́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

Драпежны пушны звярок сямейства куніцавых, а таксама яго футра.

|| прым. каланко́вы, -ая, -ае.


каланча́, -ы́, мн. -ы́, -э́й, ж.

Дазорная вышка над будынкам пажарнай часці. Пажарная к.


кала́пс, -у, м.

1. Раптоўнае зніжэнне сардэчнай дзейнасці, якое суправаджаецца слабасцю, часам стратай прытомнасці і пагражае смерцю (спец.).

2. перан. Крах, разбурэнне якой-н. структуры ў выніку поўнага крызісу сістэмы. Эканамічны к.


калара́дскі,

У выразе: каларадскі жук — буравата-жоўты з чырвонымі палоскамі бульбяны шкоднік сямейства лістаедаў, які аб’ядае лісце бульбы і іншых паслёнавых культур.


каларату́ра, -ы, ж. (спец.).

Віртуозныя, тэхнічна цяжкія пасажы і меладычныя ўпрыгожанні ў вакальнай партыі.

|| прым. каларату́рны, -ая, -ае.


калары́йнасць, -і, ж.

Колькасць калорый у чым-н. К. мяса.


калары́йны, -ая, -ае.

Багаты калорыямі. Каларыйная ежа.


калары́метр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння колькасці цеплыні (у калорыях), якая вылучаецца або паглынаецца целам.


калары́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Мастак, які ажыццяўляе сваю творчую задуму сродкамі каларыту (у 1 знач.).

2. Спецыяліст па расфарбоўцы тканін (спец.).

|| прым. каларысты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


калары́т, -у, М -ры́це, м.

1. Суадносіны фарбаў у карціне па тоне, насычанасці колеру. Цёплы к. Яркі к.

2. перан. Сукупнасць характэрных рыс, своеасаблівасць чаго-н. К. эпохі ў гістарычным рамане. Мясцовы к.

|| прым. каларысты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.) і калары́тны, -ая, -ае. Каларыстычныя спалучэнні. Каларытны пейзаж. Каларытныя вобразы рамана. Каларытная мова.

|| наз. калары́тнасць, -і, ж.


калары́фер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Абагравальны прыбор у выглядзе сістэмы труб, па якіх ідзе гарачая вада, пара або нагрэтае паветра. Паравы к.

|| прым. калары́ферны, -ая, -ае.


каласава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -су́ецца; незак.

Тое, што і каласаваць.


каласава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выпускаць колас у працэсе росту (пра збожжавыя расліны). Жыта каласуе.

2. Абмалочваць каласы (ячмень).

|| зак. вы́каласаваць, -суе (да 1 знач.).

|| наз. каласава́нне, -я, н.


каласаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Баравік, які вырастае ў час каласавання жыта.


каласавы́ гл. колас.


каласавы́я, -ы́х.

Злакавыя збожжавыя расліны. Уборка каласавых.


каласа́льны, -ая, -ае.

Незвычайна вялікі, велізарны. Каласальныя сродкі.

|| наз. каласа́льнасць, -і, ж.


каласі́сты, -ая, -ае.

3 мноствам каласоў або з буйным калоссем. Каласістая пшаніца.

|| наз. каласі́стасць, -і, ж.


каласі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -сі́цца; незак.

Выпускаць колас, каласаваць. Жыта пачынае к.


каласні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Чыгунная рашотка ў печах для праходу паветра пад паліва і выпадзення попелу з топкі.

2. мн. Рашотка з брусоў у верхняй частцы тэатральнай сцэны для мацавання дэкарацый.

|| прым. каласніко́вы, -ая, -ае.


каласо́к гл. колас.


калатня́, -і́, ж. (разм.).

1. Сварка з крыкам, шумам (звычайна з пабоямі). Кожны вечар у іх к.

2. Бойка, патасоўка.


калато́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Хатняя прылада ў выглядзе лапатачкі, палачкі з крыжавінай, кружком і пад. на ніжнім канцы, якой збіваюць масла або размешваюць што-н.

|| прым. калато́вачны, -ая, -ае.


калату́ша, -ы, ж. (разм.).

1. Размешаная гразь, вада са снегам, усякая негустая маса. На агародзе к. ад частых дажджоў.

2. Негустая вараная страва з раскалочанай у вадзе ці малацэ мукі.


калаўро́т, -а, М -ро́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыстасаванне для ручнога прадзення кудзелі, якое прыводзіцца ў рух понажам.

2. Ручны сталярны інструмент для свідравання адтулін.

3. Прыстасаванне для падымання грузаў: вал з ручкай, на які намотваецца трос, ланцуг.

|| прым. калаўро́тны, -ая, -ае.


калаці́цца, калачу́ся, кало́цішся, кало́ціцца; незак.

1. Дрыжаць, хістацца, трэсціся. Сцены калоцяцца ад выбухаў. К. ад страху. Лісце калоціцца. Сэрца моцна калоціцца.

2. Сварыцца, біцца (разм.).

3. перан. Непакоіцца, хвалявацца за каго-, што-н., клапаціцца аб кім-н.; ашчадна расходаваць. К. за сваё дабро.


калаці́ць, калачу́, кало́ціш, кало́ціць; незак.

1. каго-што. Выклікаць дрыжанне чаго-н.; хістаць, трэсці. Выбухі гармат калацілі горад. К. яблыкі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.), каго (што). Выклікаць дрыжыкі (пра страх, ліхаманку, холад і пад.). Мяне калоціць (безас.).

3. каго-што і без дап. Рабіць вобыск (разм.).

4. што. Гатаваць якую-н. страву, размешваючы калатоўкай (разм.). К. зацірку.

5. перан., каго (што). Выклікаць непрыемнае пачуццё. Гэта несправядлівасць калоціць мяне.

6. каго-што і без дап. Часта і моцна стукаць; наносіць удары, біць (разм.). К. кулакамі.


калаццё, -я́, н. (разм.).

Рэзкі колючы боль у баку; колікі.


кала́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Круглае печыва з пшанічнай мукі ў форме абаранка.

Цёрты калач (разм.) — пра вельмі вопытнага чалавека.

|| прым. кала́чны, -ая, -ае.


калашма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны; незак., каго-што (разм.).

1. Кудлаціць, тармасіць, моцна тузаць. К. ніткі. Свінні калашмацілі снапы.

2. Біць. Хлапчукі калашмацілі адзін аднаго.

|| зак. адкалашма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць (да 2 знач.).


калашы́на, -ы́, мн. калашы́ны і (з ліч. 2, 3, 4) калашыны́, калашы́н, ж. (разм.).

Тое, што і калоша.


калга́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У СССР — адна з форм арганізацыі сельскагаспадарчай працы, аб’яднанне сялян для сумеснага вядзення сельскай гаспадаркі на аснове абагуленых сродкаў вытворчасці (са скарачэння слоў: калектыўная гаспадарка). Старшыня калгаса. Арганізаваць к.

2. зб. Калектыў асоб, якія ўваходзяць у гэта аб’яднанне; калгаснікі. Усім калгасам выехалі на жніво.

|| прым. калга́сны, -ая, -ае.


калга́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Член калгаса.

|| ж. калга́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


калго́ткі, -так.

Трыкатажны выраб у выглядзе панчох, вывязаных разам са штанамі. Дзіцячыя, жаночыя к.

|| прым. калго́тачны, -ая, -ае.


калдо́біна, -ы, мн. -ы, -бін, ж.

Выбоіна, яма на дарозе; паглыбленне або ўпадзіна на дне вадаёма.


калдуны́¹, -о́ў, адз. калду́н, -а́, м. (разм.).

Клёцкі, начыненыя мясным або іншым фаршам.


калдуны́², -о́ў.

Пра зблытаныя, скудлачаныя валасы.


кале́га, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ле́зе, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ле́г.

Таварыш па прафесіі, па працы, па вучобе.


кале́гія, -і, ж.

1. Група службовых асоб, якія складаюць адміністрацыйны, дарадчы або распарадчы орган. К. Міністэрства адукацыі. Рэдакцыйная к.

2. Аб’яднанне асоб адной прафесіі. К. адвакатаў.

3. Назва цэнтральных урадавых устаноў у Расіі ў 18 ст. (гіст.) Ваенная к.

4. Назва некаторых навучальных устаноў (уст.).

|| прым. кале́жскі, -ая, -ае (да 3 знач.).


калегія́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Які ажыццяўляецца сумесна, групай асоб. Калегіяльнае кіраўніцтва. Калегіяльнае рашэнне.

|| наз. калегія́льнасць, -і, ж.


кале́дж, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшая або сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова адукацыі. Вышэйшы дзяржаўны к. сувязі. К. бізнесу і права. Харэаграфічны к.


кале́ж, -а, мн. -ы, -аў, м.

Сярэдняя навучальная ўстанова ў Францыі, Бельгіі, Швейцарыі і некаторых іншых краінах.


кале́жскі, -ая, -ае.

1. гл. калегія.

2. Як састаўная частка назваў некаторых грамадзянскіх чыноў у царскай Расіі. К. рэгістратар. К. асэсар.


калейдаскапі́чны, -ая, -ае.

1. гл. калейдаскоп.

2. перан. Які мяняецца хутка, як у калейдаскопе. Калейдаскапічная змена падзей.

|| наз. калейдаскапі́чнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


калейдаско́п, -а, м.

1. мн. -ы, -аў. Трубка з люстранымі пласцінкамі і каляровымі шкельцамі, якія пры паварочванні складваюцца ў розныя ўзоры.

2. перан. Хуткая змена разнастайных з’яў (кніжн.). К. падзей.

|| прым. калейдаскапі́чны, -ая, -ае. Калейдаскапічная змена ўражанняў.


кале́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ле́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ле́к.

Знявечаны, пакалечаны чалавек.


кале́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Установа, якая займаецца зборам і размеркаваннем чаго-н. па падведамасных яму арганізацыях. Бібліятэчны к.

2. Шырокая труба ці канал для адводу вадкасцей або газаў (спец.).

3. Частка генератара пастаяннага току, якая служыць для ператварэння пераменнага току ў пастаянны (спец.).

4. Падземная галерэя для ўкладкі кабеляў (спец.). Кабельны к.

|| прым. кале́ктарны, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


калектывізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Правесці (праводзіць) калектывізацыю. К. сельскую гаспадарку.


калектывіза́цыя, -і, ж.

Працэс аб’яднання аднаасобных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі (калгасы) у СССР. К. сельскай гаспадаркі.


калектыві́зм, -у, м.

Супольнасць, калектыўны пачатак як прынцып грамадскага жыцця і дзейнасці людзей, супрацьлеглы індывідуалізму. Дух калектывізму.

|| прым. калектыві́сцкі, -ая, -ае.


калектыві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік калектывізму.

|| ж. калектыві́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. калектыві́сцкі, -ая, -ае.


калекты́ў, -ты́ву, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

Група людзей, аб’яднаных агульнай работай, вучобай, агульнымі інтарэсамі. Рабочы к. К. інстытута.

|| прым. калекты́ўны, -ая, -ае. К. сход.


калекты́ўны, -ая, -ае.

1. гл. калектыў.

2. Агульны, сумесны, які выконваецца калектывам. Калектыўная гаспадарка. Калектыўная праца.

3. Прызначаны для калектыву. Калектыўнае забеспячэнне.

|| наз. калекты́ўнасць, -і, ж.


кале́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Сістэматызаваны набор аднародных прадметаў. К. мінералаў.

|| прым. калекцы́йны, -ая, -ае.


калекцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які займаецца калекцыяніраваннем.

|| ж. калекцыяне́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. калекцыяне́рскі, -ая, -ае.


калекцыяні́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй і калекцыянава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; незак., што.

Збіраць калекцыю. К. манеты.

|| наз. калекцыяне́рства, -а, н., калекцыяні́раванне, -я, н. і калекцыянава́нне, -я, н.


кале́на, -а, н.

1. (мн. кале́ні, -яў і -ле́нь). Сустаў, які злучае бядровую і галёначную косці; месца згібу нагі. Сагнуць нагу ў калене.

2. (толькі мн., кале́ні, -яў і -ле́нь). Нага ад каленнага сустава да таза. Узяць дзіця на калені.

3. (мн. кале́ны, -ле́н). Асобнае звяно, адрэзак у складзе чаго-н., які з’яўляецца злучэннем такіх жа адрэзкаў. К. бамбука. К. жалезнай трубы.

4. (мн. кале́ны, -ле́н). Частка чаго-н. непрамога, сагнутага ад аднаго павароту да другога. К. дарогі. К. ракі.

5. (мн. кале́ны, -ле́н). У музычным творы: асобная частка, закончаны матыў. Салавей заспяваў на сем кален.

6. (мн. кале́ны, -ле́н), перан. У танцы: асобны прыём, фігура з эфектам. Кадрыля на шаснаццаць кален.

7. (мн. кале́ны, -ле́н). Пакаленне ў радаслоўнай.

Мора па калена каму — нічога не страшна, нічога не цяжка.

|| памянш. кале́нца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 3 і 5 знач.).

|| прым. кале́нны, -ая, -ае (да 1 знач.). К. сустаў.


кале́ндула, -ы, ж.

1. Тое, што і наготкі.

2. Лекавы прэпарат з гэтай расліны. Раствор календулы. Мазь календулы.


каленко́р, -у, м.

Баваўняная, моцна праклееная тканіна аднаколернай афарбоўкі.

Іншы каленкор (разм.) — зусім іншая справа, іншая размова.

|| прым. каленко́равы, -ая, -ае.


кале́нчаты, -ая, -ае.

Які складаецца з кален (у 3 знач.). К. вал. Каленчатае сцябло.


калесава́ць, калясу́ю, калясу́еш, калясу́е; калясу́й; калесава́ны; зак. і незак., каго (гіст.).

Пакараць (караць) смерцю на спецыяльным коле.

|| наз. калесава́нне, -я, н.


кале́цтва, -а, н.

1. Пашкоджанне арганізма, якое робіць цяжкім або немагчымым яго нармальнае функцыянаванне. Атрымаць цяжкае к.

2. Знявечанне, калечанне.


кале́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Мерзнуць, зябнуць. К. на марозе.


кале́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; незак., каго-што.

1. Рабіць калекам (калекай). Вайна калечыць людзей.

2. перан. Псаваць, знявечваць маральна, рабіць непаўнацэнным. К. душу. Нельга к. характар дзяцей.

|| зак. скале́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны і пакале́чыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны.

|| звар. кале́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца (да 1 знач.); зак. скале́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца і пакале́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца.


калёквіум, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Гутарка выкладчыка са студэнтамі з мэтай выяўлення іх ведаў; род экзамену. Правесці к.

2. Навуковы сход, семінар з абмеркаваннем дакладаў на пэўную тэму. К. вірусолагаў.


калёсы, -лёс.

Конная чатырохколая гаспадарчая павозка. Запрэгчы каня ў к.

|| прым. калёсны, -ая, -ае.


калі́, прысл. і злуч.

1. прысл. пыт. У які час? К. ж вы прыйдзеце? К. гэта будзе?

2. прысл. неазнач. Калі-небудзь. Ці чуў ты к. такое? 3. прысл. неазнач. У няпэўны будучы час. Заходзь к. да нас.

4. прысл. азнач. Ужыв. як абстрактнае абазначэнне часу (звычайна ў спалучэнні з часц. «вось»). Вось к. мне трэба было вярнуцца.

5. злуч. часавы. Ужыв. ў пачатку даданага сказа і выражае:

а) частковае або поўнае супадзенне ў часе дзеяння галоўнага і даданага сказаў; у той час як. К. ўзышло сонца, мы ўжо былі дома;

б) паслядоўнасць дзеяння; пасля таго як. Я надта перапужалася, к. пачула такое;

в) паўтаральнасць дзеяння (часта са словамі «заўсёды», «кожны раз» і інш.). Мы заўсёды рады, к. вы прыязджаеце да нас.

6. злуч. умоўны. Выражае рэальную ўмову здзяйснення, існавання чаго-н. К. працаваць, дык працаваць. К. глянеш з пагорка, то ўсё ўбачыш як на далоні.


калі́бр, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -у. Дакладны размер якога-н. вырабу, прадмета.

2. -у. Дыяметр канала ствала агнястрэльнай зброі. Снарад вялікага калібру.

3. -у, перан. Пра форму, велічыню, якасць чаго-н. Людзі рознага калібру.

4. -а. Вымяральны інструмент для праверкі размераў, формы і ўзаемнага размяшчэння частак вырабу (спец.).

|| прым. калі́бравы, -ая, -ае (да 1, 2 і 4 знач.).


калібрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., што (спец.).

1. Правяраць або ўдакладняць калібр (у 1 знач.). К. дрот.

2. Правяраць шкалу дзяленняў якога-н. вымяральнага прыбора. К. тэрмометр.

|| наз. калібрава́нне, -я, н. і калібро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


калі́бры, нескл., м. і ж.

Надзвычайна маленькая птушка з яркім апярэннем, водзіцца ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы.


ка́ліва, -а, мн. -ы, -ліў і -ліваў, н.

1. Асобна ўзятая расліна, сцябліна, саломіна і пад. К. пшаніцы.

2. перан. Пра самую малую колькасць чаго-н. (разм.). К. надзеі.

3. у знач. прысл. Крыху (разм.).

Да апошняга каліва (разм.) — усё, цалкам.

Ні каліва (разм.) — ніколькі, ані.

|| памянш.-ласк. ка́ліўца, -а, мн. -ы, -аў, н.


калігра́ф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які піша прыгожа і разборліва.


калігра́фія, -і, ж.

Майстэрства пісаць прыгожа і разборліва.

|| прым. каліграфі́чны, -ая, -ае. К. почырк.


калідо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Праход, які злучае асобныя часткі кватэры, будынка.

2. перан. Вузкая, доўгая прастора, якая злучае сабой што-н., праход. Горны к. Паветраны к.

|| прым. калідо́рны, -ая, -ае. Калідорная сістэма.


калідо́рны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. (разм.) Работнік гасцініцы, які абслугоўвае некалькі нумароў.

|| ж. калідо́рная, -ай, мн. -ыя, -ых.


калі́зія, -і, мн. -і, -зій, ж. (кніжн.).

Сутыкненне процілеглых поглядаў, інтарэсаў, імкненняў.

|| прым. калізі́йны, -ая, -ае.


ка́лій, -ю, м.

Хімічны элемент, мяккі метал серабрыста-белага колеру.

|| прым. ка́ліевы, -ая, -ае і калі́йны, -ая, -ае. Каліевыя солі. Калійныя ўгнаенні.


калі́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ліцы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -лік.

У рускім народным эпасе: вандроўны старац, пераважна сляпы, які спявае духоўныя вершы і збірае міласціну.


калі́на, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Кустовая расліна сямейства бружмелевых з белымі кветкамі і чырвонымі горкімі ягадамі, а таксама ягады гэтай расліны.

|| прым. калі́навы, -ая, -ае.


калі́-не́будзь, прысл.

У які-небудзь няпэўны час. Зайдзі к.


калі́-нікалі́, прысл.

Зрэдку, час ад часу. К. наведвае.


калі́ннік, -у, м., зб.

Зараснік каліны.


калі́сьці, прысл.

Некалі ў мінулым, даўней. К. яны часта сустракаліся.


калі́т, -у, М -ліце, м.

Запаленне тоўстай кішкі.

|| прым. калі́тны, -ая, -ае.


калі́ўе, -я, н., зб.

Калівы (у 1 знач.); сцёблы збожжавых злакаў, траў. Палеглае к. жыта.


ка́ліўца гл. каліва.


калі́ф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і халіф.

Каліф на гадзіну (кніжн., часцей іран.) — пра чалавека, які займеў уладу на кароткі час.


калі́шні, -яя, -яе.

Тое, што і колішні.


калма́ты, -ая, -ае.

1. Пакрыты густымі скудлачанымі валасамі, поўсцю; кудлаты, касматы. Калматыя бровы.

2. перан. 3 няроўнымі, як бы пашматанымі на кавалкі краямі (пра хмары, клубы пары, туману і пад.). Калматыя хмары.

|| наз. калма́тасць, -і, ж. (да 1 знач.).


калма́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; незак.

Станавіцца калматым, кудлаціцца, касмаціцца.

|| зак. пакалма́ціцца, -ціцца, раскалма́ціцца, -ма́чуся, -ма́цішся, -ма́ціцца і (разм.) скалма́ціцца, -ціцца.


калма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны; незак., каго-што.

Рабіць калматым, кудлаціць, касмаціць. К. воўну. К. валасы.

|| зак. пакалма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны, раскалма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны і (разм.) скалма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны.


калмы́кі, -аў, адз. калмы́к, -а, м.

Народ, што складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Калмыкія, якая ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. калмы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. калмы́цкі, -ая, -ае.


кало́да¹, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ло́д, ж.

1. Кароткае тоўстае бервяно.

2. Вулей, зроблены з камля дуплістага дрэва. Чатыры калоды пчол.

3. перан. Пра непаваротлівага, нязграбнага чалавека (разм., пагард.).

Цераз пень калоду (разм., неадабр.) — дрэнна, абы-як (рабіць што-н.).


кало́да², -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ло́д, ж.

Камплект ігральных карт. У калодзе 52 карты.


кало́ддзе, -я, н., зб.

Калоды, бярвёны.


кало́дзеж, -а, мн. -ы, -аў і кало́дзезь, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Збудаванне ў выглядзе вузкай глыбокай ямы, умацаванай ад абвалаў зрубам, трубамі для здабывання вады з ваданосных слаёў зямлі. Пачысціць к.

2. Яма для розных тэхнічных патрэб (спец.). Шахтавы к. Каналізацыйны к.

Артэзіянскі калодзеж — буравы калодзеж з труб, які падае глыбінную напорную ваду.

|| прым. кало́дзежны, -ая, -ае.


кало́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Невялікая калода; тое, што і калода (у 1 знач.). Парэзаць бярозу на калодкі.

2. Кусок дрэва, які служыць асновай у некаторых інструментах, прыборах. К. рубанка.

3. Кусок дрэва, выструганы ў форме ступні, які выкарыстоўваецца пры пашыве абутку; капыл. Выплятаць лапці на калодцы.

4. Сярэдняя частка кола, у якой умацоўваюцца спіцы. Колы па калодкі ў гразі.

5. Планка для мацавання на грудзях ордэнаў, медалёў ці ордэнскіх стужак. Ордэнская к.

|| памянш. кало́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. кало́дачны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.).


кало́дкі, -дак (уст.).

Масіўныя драўляныя кайданы, якія надзявалі раней на ногі, рукі і шыю арыштанта для папярэджання ўцёкаў.


кало́днік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Арыштант, закаваны ў калодкі.


кало́дый, -ю, м. (спец.).

Густы клейкі раствор нітрацэлюлозы ў сумесі спірту і эфіру (выкарыстоўваецца ў медыцыне, фатаграфіі).


кало́ід, -у, М -дзе, м. (спец.).

Некрышталізаванае клеепадобнае рэчыва (бялок, крухмал і інш.), прамежкавае паміж растворам і эмульсіяй.

|| прым. кало́ідны, -ая, -ае і калаіда́льны, -ая, -ае. К. раствор.

Калоідная сістэма — гетэрагенная сістэма, якая складаецца з мноства дробных часцінак якога-н. рэчыва, што знаходзіцца ў суспензаваным стане ў аднародным асяроддзі.

Калоідная хімія — раздзел фізічнай хіміі, у якім разглядаюцца працэсы ўтварэння і разбурэння дысперсных сістэм.


кало́к, калка́, мн. калкі́, калко́ў, м.

1. гл. кол.

2. Драўляны або металічны шпянёк для нацягвання струн у музычных інструментах. Скрыпічныя калкі.

|| памянш. кало́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.


кало́на, -ы, мн. -ы, -ло́н, ж.

1. Частка архітэктурнага збудавання ў выглядзе высокага слупа, якая служыць апорай франтонаў, унутраных частак будынка або ў якасці манумента. Станцыя метро з калонамі. Трыумфальная к.

2. Пра людзей, прадметы, якія размешчаны або рухаюцца адно за адным на пэўнай дыстанцыі. Паходная к. Трактарная к.

Пятая калона (кніжн., неадабр.) — пра арганізаванае здрадніцтва ўнутры краіны (першапачаткова — аб контррэвалюцыйнай групе, якая дзейнічала ў тыле Іспанскай рэспублікі ў 1936—1939 гг.).

|| памянш. кало́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. кало́нны, -ая, -ае (да 1 і спец. да 2 знач.). Калонная зала.


кало́нія, -і, мн. -і, -ній, ж.

1. Краіна або тэрыторыя, якая знаходзіцца пад уладай замежнай дзяржавы (метраполіі), пазбаўленая палітычнай, эканамічнай і дзяржаўнай самастойнасці.

2. Паселішча выхадцаў, перасяленцаў з другой краіны, вобласці. Нямецкія калоніі ў Расіі.

3. Згуртаванне землякоў, якія жывуць у чужой краіне, у чужым горадзе.

4. Месца жыхарства асоб, паселеных разам з той або іншай мэтай. Дзіцячая працоўная к.

5. Сукупнасць арганізмаў, якія жывуць у злучэнні адзін з адным (спец.). К. мікраарганізмаў. К. каралаў.

|| прым. каланія́льны, -ая, -ае (да 1 і 5 знач.). Каланіяльная палітыка. Каланіяльныя водарасці.


кало́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. калона.

2. Назва розных тэхнічных прыстасаванняў у форме падоўжанага цыліндра, звязанага з цэнтральным рэзервуарам, з якіх адпускаецца бензін, газ, вада і інш. Бензінавая к. Газавая к.

3. Рад лічбаў, слоў, размешчаных па вертыкалі; слупок тэксту ў газеце, кнізе. К. лічбаў. К. газетнага тэксту.

|| прым. кало́нкавы, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.). Калонкавае свідраванне.


кало́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Адзінка вымярэння колькасці цеплыні.


кало́с, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

1. Статуя, збудаванне велізарных памераў. К. Радоскі.

2. перан. Пра каго-, што-н. грандыёзнае па сваёй велічыні, значнасці. К. навукі.

Калос на гліняных нагах — пра што-н. з выгляду велічнае, але слабае, гатовае разваліцца.


кало́ссе, -я, н., зб.

Каласы. Ядраным зернем налілося к.


кало́цца¹, калю́ся, ко́лешся, ко́лецца; каліся; незак.

1. Мець здольнасць калоць (у 1 знач.). Шыпшына колецца.

2. Наносіць адзін аднаму раны вострай зброяй. К. пікамі.

3. Мець звычку бадацца (разм.). Каровы колюцца.

І хочацца і колецца (разм., жарт.) — пра адначасовае адчуванне жадання і нерашучасці зрабіць што-н.


кало́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., ко́лецца; незак.

1. Паддавацца колцы; расшчапляцца, драбніцца. Сухое палена добра колецца.

2. Трэскацца, даваць трэшчыны. Дошкі ад сонца колюцца.


кало́ць¹, калю́, ко́леш, ко́ле; калі́; незак.

1. каго-што. Датыкаючыся чым-н. вострым, выклікаць боль. К. іголкай. Цэлы дзень калола (безас.) пад сэрцам (перан.).

2. каго (што). Рабіць укол, уколы (разм.). Хвораму калолі антыбіётыкі.

3. каго (што). Забіваць чым-н. вострым. К. свінню.

4. каго-што. Біць рагамі, бадаць (разм.). Бедная тая дамова, дзе вала коле карова (прыказка).

5. перан., каго (што) і без дап. Рабіць каму-н. колкія заўвагі, папракаць. К. дакорамі.

Калоць (у) вочы (разм.) — папікаць, дакараць, сарамаціць.

Праўда вочы коле (прыказка) — пра нежаданне слухаць непрыемную праўду.

|| зак. закало́ць, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы (да 3 знач.).

|| аднакр. кальну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1, 2 і 5 знач.).


кало́ць², калю́, ко́леш, ко́ле; калі́; ко́латы; незак., што.

Рассякаць, здрабняць на часткі. К. лёд. К. дровы.

|| зак. раскало́ць, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы і пакало́ць, -калю́, -ко́леш, -ко́ле; -калі́; -ко́латы.

|| наз. ко́лка, -і, ДМ -лцы.


кало́ша, -ы, мн. -ы, -ло́ш, ж.

Частка штаноў, якая надзяваецца на адну нагу; калашына.


калумба́рый, -я, мн. -і, -яў, м. (спец.).

Месца, дзе пасля крэмацыі захоўваюцца урны з прахам.


калу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Цяжкая сякера для колкі дроў.

|| прым. калу́нны, -ая, -ае.


калупа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

1. Капацца, корпацца ў чым-н., дастаючы што-н. К. ў грудзе ламачча.

2. перан. Рабіць што-н. марудна і няўмела.


калупа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што (разм.).

Падчэпліваючы чым-н., аддзяляць, аддзіраць што-н., рабіць у чым-н. паглыбленне. К. зямлю.

|| аднакр. калупну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


калчада́н, -у, м.

Руда, якая складаецца пераважна з сярністых мінералаў. Серны к. Медны к.

|| прым. калчада́нны, -ая, -ае.


калча́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (гіст.).

Скураная або драўляная сумка, чахол для стрэл.

|| прым. калча́нны, -ая, -ае.


калы́м, -у, м.

1. У некаторых народаў Усходу: выкуп за нявесту.

2. перан. Пабочны заробак (разм.).

|| прым. калы́мны, -ая, -ае.


калыма́га, -і, ДМ -ма́зе, мн. -і, -ма́г, ж. (разм., іран.).

Пра нязграбныя калёсы, павозку, машыну.

|| прым. калыма́жны, -ая, -ае.


калы́міць, -млю, -міш, -міць; незак. (разм., неадабр.).

Падзарабляць пабочным заробкам.


калы́мшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм., неадабр.).

Той, хто калыміць, працуе дзеля атрымання калыму (у 2 знач.).


калы́ска, -і, ДМ -лы́сцы, мн. -і, -сак, ж.

1. Невялікая плеценая з лазы або драўляная люлька, у якой закалыхваюць дзіця (уст).

2. перан. Месца, дзе што-н. узнікла і атрымала развіццё (высок.). Італія — к. опернага мастацтва.

3. Вісячы памост для падымання на вышыню рабочых, будматэрыялаў і інш. (спец.). Фарбу паднялі на калысцы.

|| прым. калы́скавы, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.).


калыха́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Песня, якую спяваюць, калышучы дзіця. Матуліна к.


калыха́цца, -лышу́ся, -лы́шашся, -лы́шацца; -лышы́ся; незак.

Мерна рухацца зверху ўніз ці з боку ў бок; гайдацца, хістацца. К. на ветры. К. на вадзе. К. на арэлях.

|| аднакр. калыхну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.


калыха́ць, -лышу́, -лы́шаш, -лы́ша; -лышы́; незак.

1. каго-што. Злёгку мерна рухаць зверху ўніз ці з боку ў бок; гайдаць, хістаць. Вецер калыхаў галінку. Вагон калыхала (безас.) на паваротах.

2. каго (што). Гайдаючы калыску, спяваючы калыханку, усыпляць (дзіця). К. дзіця.

3. чым. Рабіць чым-н. павольныя, мерныя рухі. К. нагой.

|| аднакр. калыхну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. калыха́нне, -я, н.


кальві́ль, -ю, м.

Сорт паўднёвай яблыні з вялікімі ружова-жоўтымі яблыкамі, а таксама плады гэтай яблыні.

|| прым. кальві́льны, -ая, -ае.


калье́, нескл., н.

Каралі, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі з падвескамі. К. з брыльянтамі.


ка́лька, -і, ДМ ка́льцы, мн. -і, ка́лек, ж.

1. Празрыстая папера або тканіна, пры дапамозе якой знімаюцца дакладныя копіі з чарцяжоў і малюнкаў.

2. Копія чарцяжа, малюнка на такім матэрыяле.

3. У мовазнаўстве: слова або выраз, утвораны па ўзоры слова або выразу з іншай мовы. Слова «самавызначэнне» — к. рускага «самоопределеные».


калькава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што.

1. Зняць (знімаць) копію з чаго-н. пры дапамозе калькі (у 1 знач.). К. чарцёж.

2. Стварыць (ствараць) слова або выраз па ўзоры іншамоўнага слова або выразу. К. лацінскі выраз.

|| зак. скалькава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны.


калькулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; незак., што (спец.).

Вылічаць вартасць тавару, велічыню выдаткаў і інш. К. кошт прадукцыі.

|| зак. скалькулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны.

|| наз. калькуля́цыя, -і, ж.


калькуля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Электронны прыбор для аўтаматычнага вылічэння.

|| прым. калькуля́тарны, -ая, -ае.


кальма́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Марскі малюск, мяса якога з’яўляецца каштоўным харчовым прадуктам.

|| прым. кальма́равы, -ая, -ае.


кальну́ць гл. калоць.


кальра́бі, нескл., ж.

Разнавіднасць капусты з патаўшчэннямі на сцябле. Капуста к.


кальсо́ны, -аў.

Нацельныя мужчынскія штаны, споднікі, нагавіцы.


кальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; незак.

1. каго-што. Меціць (жывёліну), надзяваючы кольцы на лапкі птушак або хвасты рыб для даследавання напрамку і хуткасці іх перамяшчэння, працягласці жыцця і інш. К. пералётных птушак.

2. што. Рабіць кругавы зрэз кары або надзяваць на ствол дрэва драцяныя кольцы з мэтай уздзеяння на яго рост.

3. што. Абмазваць ствол дрэва для аховы яго ад шкодных насякомых.

|| зак. закальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны і акальцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны.

|| наз. кальцава́нне, -я, н.


кальцавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. кольца.

2. Які мае выгляд кольца; кругавы. К. маршрут.


ка́льцый, -ю, м.

Хімічны элемент, мяккі серабрыста-белы метал.

|| прым. ка́льцыевы, -ая, -ае. Кальцыевыя солі.


кальча́к, -а́, м. (спец.).

Група галін, лістоў, кветак, якія растуць на сцябле на адной вышыні.

|| прым. кальча́чны, -ая, -ае.


кальчу́га, -і, ДМ -чу́зе, мн. -і, -чу́г, ж. (гіст.) Даўнейшы воінскі даспех у выглядзе кашулі з металічных кольцаў.

|| прым. кальчу́жны, -ая, -ае.


калю́га, -і, ДМ -лю́зе, мн. -і, -лю́г, ж.

Выбітая коламі яма на дарозе, звычайна з вадой, граззю.


калю́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Усякае колкае вастрыё, шып, тое, што колецца. К. ружы.

2. перан. З’едлівая заўвага, вострая насмешка.


калю́чы, -ая, -ае.

1. Які мае калючкі, з калючкамі. К. дрот. Калючая ружа.

2. Які колецца, робіць уколы. Калючая барада. К. ржэўнік.

3. перан. Са злой насмешкай, нядобры. Калючае слова. К. позірк.

4. перан. Які непрыхільна, недаверліва ставіцца да ўсяго; нелюдзімы, злосны (пра чалавека).

|| наз. калю́часць, -і, ж.


каля́, прыназ. з Р.

1. Ужыв. для абазначэння асобы, прадмета, месца, паблізу або вакол якіх адбываецца што-н., размяшчаецца хто-, што-н. Дрэва расце к. акна. Турысты паселі к. вогнішча.

2. Ужыв. пры абазначэнні аб’екта, у дачыненні да якога адбываецца дзеянне, на які накіравана дзеянне. К. кветак вельмі многа працы.

3. Ужыв. пры абазначэнні прыблізнай велічыні, меры чаго-н., пры ўказанні на пэўную пару́, да якой падышоў ці падыходзіць час. Хаце к. сарака гадоў. У мяшку к. двух пудоў мукі. Было к. поўначы.


каляву́шны, -ая, -ае.

Які знаходзіцца каля вуха. Калявушная залоза.


каляда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж.

Старадаўні (у 2 знач.) абрад хаджэння па хатах у калядныя вечары з віншаваннем, велічальнымі песнямі, а таксама песня, што спяваецца ў час гэтага абраду, і пачастункі, атрыманыя ад гаспадара за віншаванне і песні.

|| прым. каля́дны, -ая, -ае. Калядная песня.


калядава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; незак.

Хадзіць па дварах у калядныя вечары, віншаваць гаспадароў, спяваючы калядныя песні.

|| наз. калядава́нне, -я, н.


каля́днік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто калядуе, ходзіць па калядзе. У акно пастукалі каляднікі.


каля́дніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж. (разм.).

Калядная пара, калядная ноч.


калядо́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і каляднік.


Каля́ды, -ля́д і Ко́ляды, -ляд (з вялікай літары).

Народнае зімовае свята дахрысціянскага паходжання, звязанае з перыядам зімовага сонцастаяння (адзначаецца 25 снежня па старым стылі і ў наступныя дні да Вадохрышча). Посная куцця на Каляды.

|| прым. каля́дны, -ая, -ае. Калядныя вечары.


калязямны́, -а́я, -о́е (спец.).

Які знаходзіцца каля Зямлі, акружае Зямлю. Калязямная атмасфера.


каляі́на, -ы, мн. -ы, -ляін, ж.

1. Паглыблены след на дарозе ад колаў або санных палазоў.

2. перан. Пра звычайны ход якіх-н. спраў, жыцця. Выбіцца з каляіны.


калякве́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Частка кветкі (чашачка і вяночак), якая акружае тычынкі і песцік.


калялітарату́рны, -ая, -ае.

Які мае толькі знешнія адносіны да літаратуры, да літаратурнага асяроддзя. Калялітаратурныя колы.


калянавуко́вы, -ая, -ае.

Які мае толькі знешнія адносіны да навукі, да навуковага асяроддзя. Калянавуковыя функцыянеры.


калянда́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Сістэма лічэння дзён у годзе. Юліянскі к. (старога стылю). Грыгарыянскі к. (новага стылю).

2. Табліца або кніжка з пералікам усіх дзён года (з рознымі даведачнымі звесткамі). Настольны к. Адрыўны к.

3. Размеркаванне па днях, месяцах асобных відаў дзейнасці. К. заняткаў. К. футбольных гульняў.

|| прым. калянда́рны, -ая, -ае. К. год.


каля́ны, -ая, -ае.

1. Цвёрды, грубы навобмацак; нягнуткі. Каляная тканіна.

2. перан. Жорсткі, калючы. Каляныя крупінкі снегу.

|| наз. каля́насць, -і, ж.


каляро́вы, -ая, -ае.

1. Які афарбаваны або мае які-н. колер ці колеры (акрамя чорнага і белага). Каляровае шкло. Каляровыя металы (усе металы, акрамя жалеза і яго сплаваў). К. фільм.

2. Пра людзей, якія належаць не да белай расы. Каляровае насельніцтва.

|| наз. каляро́васць, -і, ж. (да 1 знач.).


калясардэ́чны, -ая, -ае (спец.).

Які знаходзіцца вакол сэрца, абкружае яго. Калясардэчная сумка.


калясі́ць, каляшу́, калясі́ш, калясі́ць; калясі́м, калесіце́, каляся́ць; незак. (разм.).

Многа ездзіць, раз’язджаць у розных напрамках. К. па ўсёй краіне.


каля́ска, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.

1. Чатырохколавы экіпаж на рысорах з адкідным верхам.

2. Маленькая ручная павозка, звычайна крытая, для катання дзяцей; вазок. Дзіцячая к.

3. Невялікая павозка спецыяльнага прызначэння. Матацыкл з каляскай.

|| прым. каля́сачны, -ая, -ае.


каляя́, -і́; мн. кале́і і (з ліч. 2, 3, 4) каляі́, кале́й і кале́яў, ж.

1. Чыгуначны пуць з дзвюх паралельных рэек. Шырокая к.

2. Тое, што і каляіна (у 1 знач.).


кама́нда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ма́нд і -аў, ж.

1. Кароткі вусны загад па ўстаноўленай форме. Раздалася к.: «Адбой!»

2. Камандаванне якой-н. вайсковай часцю. Атрад пад чыёй-н. камандай.

3. Атрад, вайсковае падраздзяленне, а таксама часова выдзеленая вайсковая часць спецыяльнага прызначэння. Сапёрная к. Пажарная к.

4. Асабовы састаў, экіпаж судна. К. з 20 чалавек.

5. Спартыўны калектыў. Футбольная к.

6. Калектыў аднадумцаў. Працаваць у камандзе.

Далажыць па камандзе — у ваенных: далажыць непасрэднаму начальніку.

Як па камандзе — разам, дружна.

|| прым. кама́ндны, -ая, -ае (да 1, 3—5 знач.).


кама́ндаванне, -я, н.

1. гл. камандаваць.

2. зб. Асобы, якія стаяць на чале войска, вайсковых падраздзяленняў. Вярхоўнае к. К. дывізіі.


кама́ндаваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; незак.

1. Вымаўляць словы каманды, аддаваць каму-н. каманду.

2. кім-чым. Быць камандзірам. К. палком. К. парадам.

3. перан., кім-чым, над кім-чым і без дап. Загадваць, аддаваць распараджэнні (разм.). Ніхто не любіць, каб ім камандавалі.

|| зак. скама́ндаваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй (да 1 і 3 знач.) і закама́ндаваць, -дую, -дуеш, -дуе; -дуй; -даваны (да 1 знач.).

|| наз. кама́ндаванне, -я, н. (да 2 знач.).


камандзі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Начальнік вайсковай часці, падраздзялення, ваеннага судна. К. палка. К. крэйсера.

2. Пра таго, хто любіць камандаваць, аддаваць загады (разм.). Развялося тут камандзіраў!

|| прым. камандзі́рскі, -ая, -ае.


камандзірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; зак. і незак., каго (што).

Адправіць (адпраўляць) куды-н. са службовым даручэннем. К. на з’езд пісьменнікаў.

|| наз. камандзіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. і камандзірава́нне, -я, н.


камандзіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

1. гл. камандзіраваць.

2. Службовае заданне, звязанае з паездкай куды-н. Атрымаць камандзіроўку.

3. Паездка для выканання такога задання. Паехаць у камандзіроўку.

4. Пасведчанне аб такім заданні (разм.). Выпісаць камандзіроўку.

|| прым. камандзіро́вачны, -ая, -ае (да 2—4 знач.). Атрымаць камандзіровачныя (наз.).


камандзі́рскі, -ая, -ае.

1. гл. камандзір.

2. перан. Уласцівы камандзіру, начальніцкі. К. голас. К. тон.


кама́ндны, -ая, -ае.

1. гл. каманда.

2. Камандзірскі, які мае адносіны да камандавання. К. састаў.

Камандная вышыня — мясцовасць, якая ўзвышаецца над наваколлем і дае войскам рад пераваг перад праціўнікам.


камандо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вышэйшае званне ў рыцарскім ордэне, а таксама асоба, якая мела такое званне.

|| прым. камандо́рскі, -ая, -ае.


кама́ндуючы, -ага, мн. -ыя, -ых, м.

Начальнік буйнога вайсковага злучэння. К. арміяй.


кама́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Маленькае двухкрылае насякомае-крывасмок з тонкім цельцам і доўгім хабатком.

Камар носа не падточыць — зроблена вельмі добра, што не прыдзярэшся.

|| прым. камары́ны, -ая, -ае.


камато́зны гл. кома¹.


кама́шы, -аў, адз. -ма́ш, -а, м.

Тое, што і гамашы.


камбаджы́йцы, -аў, адз. -джы́ец, -джы́йца, м.

Насельніцтва Камбоджы.

|| ж. камбаджы́йка, -і, ДМ -джы́йцы, мн. -і, -джы́ек.

|| прым. камбаджы́йскі, -ая, -ае.


камба́йн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Перасовачная або самаходная машына, якая адначасова выконвае работу некалькіх машын або механізмаў. Збожжаўборачны к. Горны к.

|| прым. камба́йнавы, -ая, -ае. К. агрэгат.


камба́йнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Механізатар, які працуе на сельскагаспадарчым камбайне.

|| прым. камба́йнерскі, -ая, -ае.


ка́мбала, -ы, ж.

Прамысловая марская рыба са сплюснутым целам з вачамі на адным баку.

|| прым. ка́мбалавы, -ая, -ае. Сямейства камбалавых (наз.).


камбіко́рм, -у, м.

Скарачэнне: камбінаваны корм; прыгатаваная ў пэўных прапорцыях сумесь сухіх кармоў для жывёлы.

|| прым. камбіко́рмавы, -ая, -ае. Камбікормавая прамысловасць.


камбінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак.

1. што. Злучаць, спалучаць розныя (але аднародныя) элементы ў пэўным парадку ў адно цэлае (у 1 знач.). К. розныя адценні фарбаў.

2. Рабіць камбінацыю (у 2 знач.; разм.).

|| зак. скамбінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е, -ну́й; -нава́ны.

|| наз. камбінава́нне, -я, н.


камбіна́т, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

Аб’яднанне прамысловых прадпрыемстваў розных вытворчых галін, а таксама аб’яднанне дробных прадпрыемстваў. К. бытавых паслуг. Швейны к.

|| прым. камбіна́цкі, -ая, -ае і камбіна́таўскі, -ая, -ае.


камбіна́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто схільны да камбінацый (у 2 знач.), які ўмее дасягаць чаго-н. рознымі спосабамі.

|| ж. камбіна́тарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. камбіна́тарскі, -ая, -ае.


камбінато́рны, -ая, -ае (спец).

Заснаваны на камбінаванні. К. аналіз (у матэматыцы). Камбінаторнае змяненне гукаў.


камбінато́рыка, -і, ДМ -рыцы, ж.

Раздзел дыскрэтнай матэматыкі, які вывучае, колькі магчымых злучэнняў элементаў існуе ў зададзеным канечным мностве.


камбіна́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Спалучэнне, злучэнне, узаемна абумоўленае размяшчэнне чаго-н. К. лічбаў. К. фарбаў.

2. Складаная задума, сістэма прыёмаў для дасягнення якой-н. мэты. Хітрая к. Шахматная к.

|| прым. камбінацы́йны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


камбінезо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Суцэльны касцюм з курткі і штаноў.

|| прым. камбінезо́нны, -ая, -ае.


ка́мбуз, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Кухня на судне.

|| прым. ка́мбузны, -ая, -ае.


камво́льны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да гатункаў гладкіх тонкіх шарсцяных тканін і вырабаў з іх. Камвольныя тканіны. К. камбінат.


каме́дзь, -і, ж. (спец.).

Густы клейкі сок некаторых раслін, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.

|| прым. каме́дны, -ая, -ае.


каме́дыя, -і, мн. -і, -дый, ж.

1. Драматычны твор з вясёлым, забаўным або сатырычным сюжэтам, а таксама спектакль або фільм па сцэнарыі такога твора. Музычная к.

2. перан. Крывадушныя паводзіны, разыгрыванне якой-н. ролі, сцэны з пэўнай мэтай. Што за к.! Гавары як ёсць!

Ламаць (разыгрываць, строіць) камедыю (разм., неадабр.) — крывадушнічаць, прытварацца.

|| прым. камеды́йны, -ая, -ае (да 1 знач.) і камі́чны, -ая, -ае (да 1 знач.). Камедыйны акцёр. Камічная опера.


камедыя́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Тое, што і комік (у 1 знач.).

2. перан. Прытворшчык, крывадушнік.

|| ж. камедыя́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. камедыя́нцкі, -ая, -ае.


камедыя́нцтва, -а, н.

Прытворства, крыўлянне.


каме́лія, -і, мн. -і, -лій, ж.

Дэкаратыўная расліна сямейства чайных з вечназялёным лісцем і буйнымі прыгожымі белымі або чырвонымі кветкамі.


каме́ль, камля́, мн. камлі́, камлёў, м.

1. Ніжняя патоўшчаная частка дрэва, расліны, якая прылягае да кораня.

2. Перавязаны канец снапа, веніка і пад. К. снапа.

|| прым. камлёвы, -ая, -ае. Камлёвая частка дрэва.


каменда́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Начальнік войск крэпасці або ўмацаванага раёна.

2. Вайсковы начальнік, які наглядае за дысцыплінай, парадкам і правільным нясеннем службы ў гарнізоне. К. горада. К. лагера.

3. Асоба, адказная за які-н. грамадскі будынак. К. інтэрната.

|| прым. каменда́нцкі, -ая, -ае.

Каменданцкая гадзіна — забарона без спецыяльнага дазволу з’яўляцца на вуліцы населенага пункта ў пэўны час пры аб’яўленні ваеннага або асаднага становішча.


камендату́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

Установа, якую ўзначальвае камендант (у 1 і 2 знач.), а таксама памяшканне, у якім знаходзіцца такая ўстанова.


камендо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Матрос-артылерыст.

|| прым. камендо́рскі, -ая, -ае.


камене... (а таксама каменя...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да каменя (у 1 і 3 знач.), напр.: каменеапрацоўка, каменеапрацоўчы, каменедрабілка, каменеадліваны (які мае адносіны да адліўкі з каменя), каменеўборачны, каменешліфавальны, каменевыдзяляльны, каменеўтварэнне;

2) які змяшчае ў сабе камень (у 1 знач.), напр., каменебетон;

3) падобны на камень (у 1 знач.), напр., каменепадобны.


каменедрабі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Машына для драблення камення і іншых горных парод.


ка́менка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Печ у лазні без коміна, складзеная з камення.


каменнаву́гальны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да каменнага вугалю. К. басейн.


каме́нне, -я, н., зб.

Камяні. Збіраць к. ў кучы.


каме́нны, -ая, -ае.

1. гл. камень.

2. перан. Нерухомы, застылы. К. выраз твару.

3. перан. Нячулы, раўнадушны. Каменнае сэрца.

4. Ужыв. як састаўная частка ў назвах некаторых раслін, матэрыялаў і пад. (спец.). К. вугаль. Каменная соль.


каментава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны і каменці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што.

Даць (даваць) каментарыі да чаго-н. К. артыкул.

|| зак. пракаментава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны і пракаменці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


камента́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

1. звычайна мн. Тлумачэнні да якога-н. тэксту. Збор твораў Якуба Коласа з каментарыямі.

2. мн. Разважанні, тлумачальныя і крытычныя заўвагі аб чым-н. Каментарыі карэспандэнта. Каментарыі не патрэбны.


камента́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая каментуе што-н. К. спартыўных перадач. К. тэксту.

|| прым. камента́тарскі, -ая, -ае.


ка́мень, -ю і -я, Т -ем, мн. камяні́, камянёў, м.

1. -ю, зб. Цвёрдая горная парода (за выключэннем металу) у выглядзе суцэльнай масы або асобных кавалкаў. Вуліца выбрукавана каменем. Будаўнічы к.

2. -я. Асобны кавалак такой пароды. Збіраць камяні ля дарогі. Каштоўны к.

3. мн. Цвёрдыя саляныя і іншыя ўтварэнні ў некаторых унутраных органах. Камяні ў печані.

Камень на сэрцы — душэўны цяжар, гора.

Каменя на камені не пакінуць — разбурыць усё.

Кідаць каменем у каго — асуджаць, ганьбаваць каго-н.

Найшла (наскочыла) каса на камень — сутыкнуліся розныя непрымірымыя погляды, інтарэсы, характары.

Насіць камень за пазухай — мець злосць на каго-н., быць гатовым адпомсціць каму-н.

Як камень у ваду — бясследна прапасці, знікнуць.

|| памянш.-ласк. каме́ньчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 2 знач.).

Кідаць каменьчыкі ў агарод чый — намякаць на што-н., неадабральна адзывацца пра каго-н.

|| прым. каме́нны, -ая, -ае (да 1 знач.). К. падмурак.

Каменны мяшок — турма.


каменя... (гл. камене...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «камене...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: каменябітны, каменявар, каменяліты, каменяломня, каменярэз, каменячосны.


каменяло́мня, -і, мн. -і, -мень, ж.

Месца, дзе здабываецца і апрацоўваецца камень.

|| прым. каменяло́мны, -ая, -ае. Каменяломныя работы.


каменячо́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы, які абчэсвае камяні.


ка́мера, -ы, мн. -ы, -мер, ж.

1. Ізаляванае памяшканне спецыяльнага прызначэння ў некаторых установах. Дэзынфекцыйная к. Турэмная к.

2. Закрытая прастора ў сярэдзіне якога-н. прыбора, машыны, збудавання, а таксама закрытая поласць унутры якога-н. органа. Фатаграфічная к. К. шлюза. К. згарання ў рухавіку. К. сэрца.

3. Фатаграфічны, кінематаграфічны ці тэлевізійны здымачны апарат (разм.). Здымаць скрытай камерай.

4. Унутраная гумавая абалонка шыны, мяча, якая напаўняецца паветрам.

|| прым. ка́мерны, -ая, -ае (да 2 і 4 знач.; спец.).


камера́льны, -ая, -ае (спец.).

Які адносіцца да лабараторнай апрацоўкі матэрыялаў, сабраных у час экспедыцый. Камеральныя работы геолагаў.


камерге́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

У некаторых манархічных дзяржавах: прыдворны чын старэйшага рангу, а таксама асоба, якая мае такі чын.

|| прым. камерге́рскі, -ая, -ае.


камерды́нер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слуга пры гаспадары ў багатым дваранскім доме, лакей.

|| прым. камерды́нерскі, -ая, -ае.


ка́мерны, -ая, -ае.

1. гл. камера.

2. Пра музычны твор: які прызначаны для аднаго або некалькіх выканаўцаў абмежаванай колькасці інструментаў і выконваецца ў невялікай канцэртнай зале. Камерная музыка.

3. Які выконвае такія творы. К. аркестр. К. спявак.

4. Прызначаны для вузкага кола слухачоў, гледачоў. Камернае мастацтва. К. голас.


камерса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца гандлем, камерцыяй.

|| прым. камерса́нцкі, -ая, -ае.


камерто́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Інструмент у выглядзе сталёвай вілкі, які пры ўдары ўтварае гук пэўнай пастаяннай вышыні і выкарыстоўваецца пры настройцы музычных інструментаў, у харавых спевах.

|| прым. камерто́нны, -ая, -ае.


камерцы́йны, -ая, -ае.

1. гл. камерцыя.

2. Разлічаны на прыбытак, даход. К. разлік.

3. Звязаны з гандлем па павышаных цэнах. Камерцыйныя цэны.


каме́рцыя, -і, ж.

Гандаль, гандлёвыя аперацыі.

|| прым. камерцы́йны, -ая, -ае. Камерцыйныя аперацыі.


камерцыялізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Ажыццявіць (ажыццяўляць) камерцыялізацыю. К. мастацтва.


камерцыяліза́цыя, -і, ж.

Увядзенне рыначных адносін; пераход на камерцыйную аснову.


камеры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Пакаёўка, служанка пры пані ў багатым дваранскім доме.


ка́мер-ю́нкер, -а, мн. -ы, -аў, м.

У некаторых манархічных дзяржавах: малодшы прыдворны чын, а таксама асоба, якая мае гэты чын.

|| прым. ка́мер-ю́нкерскі, -ая, -ае.


каме́та, -ы, ДМ -ме́це, мн. -ы, -ме́т, ж.

1. Нябеснае цела, якое мае выгляд абкружанай туманнай абалонкай яркай светлай плямы з вузкай паласой святла ў форме хваста.

2. Рачное быстраходнае пасажырскае судна на падводных крылах (разм.).

|| прым. каме́тны, -ая, -ае.


каме́я, -і, мн. -і, -ме́й, ж.

Упрыгожанне з рэльефнай разьбой са слаістага разнаколернага каменя або ракавіны (у брошках, пярсцёнках). Пярсцёнак з камеяй.


камзо́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Даўнейшая мужчынская верхняя вопратка, звычайна без рукавоў.

|| прым. камзо́льны, -ая, -ае.


камі́зм, -у, м.

Камічнае, смешнае ў чым-н., гумар. К. сітуацыі.


камізэ́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Кароткая мужчынская і жаночая адзежына без рукавоў і каўняра, якую надзяваюць на сарочку або блузку.

|| прым. камізэ́лечны, -ая, -ае.


каміла́ўка, -і, ДМ -ла́ўцы, мн. -і, -ла́вак, ж.

Высокі цыліндрычны галаўны ўбор — ганаровая ўзнагарода праваслаўным святарам.


камі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пакаёвая печ з шырокай адкрытай топкай.

2. Электрычны прыбор для абагрэву пакоя.

|| прым. камі́нны, -ая, -ае.


камі́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м.

Выемка ў печы, дзе раскладалі агонь для асвятлення хаты. На камінку гарэў смольны корч.


каміна́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чысцільшчык комінаў.

|| прым. каміна́рскі, -ая, -ае.


камісава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., каго (што) (разм.).

Вызваліць (вызваляць) на медыцынскай камісіі ад ваеннай службы, работы і пад. па стане здароўя. К. раненага.

|| наз. камісава́нне, -я, н.


каміса́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Кіруючая асоба з грамадска-палітычнымі або адміністрацыйнымі функцыямі (у перыяд 1918—1942 гг. — палітычны кіраўнік воінскай часці.). Брыгадны к.

2. Асоба, якая ўзначальвае ваенны камісарыят. Ваенны к.

3. У студэнцкіх будаўнічых атрадах: асоба, якая адказвае за арганізацыйна-выхаваўчую работу.

|| прым. каміса́рскі, -ая, -ае.


камісарыя́т, -а, М -рыя́це, мн. -ы, -аў, м.

Назва некаторых дзяржаўных і адміністрацыйных устаноў, на чале якіх стаіць камісар. Народны к. Ваенны к.

|| прым. камісарыя́цкі, -ая, -ае.


камісіёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Камісійны магазін.


камі́сія, -і, мн. -і, -сій, ж.

1. Група асоб або орган з групы асоб са спецыяльнымі паўнамоцтвамі, што ўтвараецца напастаянна або часова для выканання пэўных задач. Прыёмная к. Рэвізійная к.

2. Даручэнне, якое выконваецца за пэўнае ўзнагароджанне (звычайна звязанае з купляй або продажам). Браць тавар на камісію.

|| прым. камісі́йны, -ая, -ае (да 2 знач.). К. магазін. Атрымаць камісійныя (наз.).


камісіяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пасрэднік у гандлёвых здзелках.

|| прым. камісіяне́рскі, -ая, -ае.


камітэ́т, -а, М -тэ́це, мн. -ы, -аў, м.

Калегіяльны выбарны орган, які кіруе якой-н. работай, а таксама ўстанова спецыяльнага прызначэння. Выканаўчы к. К. па экалогіі.

|| прым. камітэ́цкі, -ая, -ае.


камі́чны, -ая, -ае.

1. гл. камедыя.

2. Які выклікае смех, забаўны. К. сюжэт. К. выгляд.

|| наз. камі́чнасць, -і, ж.


камлі́сты, -ая, -ае.

3 тоўстым камлём. К. дуб.

|| наз. камлі́стасць, -і, ж.


камло́т, -у, М -ло́це, м. (спец.).

Грубая шарсцяная ці баваўняная тканіна.

|| прым. камло́тавы, -ая, -ае.


камлы́га, -і, ДМ -лы́зе, мн. -і, -лы́г, ж.

Вялікі абломак якой-н. цвёрдай масы. К. зямлі.

|| прым. камлы́гавы, -ая, -ае.


камлю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Ніжняя частка ствала дрэва; камель.


камлюкава́ты, -ая, -ае.

1. 3 тоўстым, моцным ствалом; камлісты. К. дуб.

2. перан. Плячысты, прысадзісты (пра чалавека; разм.).

|| наз. камлюкава́тасць, -і, ж.


камо́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -мо́д, ж.

Прадмет мэблі ў выглядзе невысокай шафы з шуфлядамі для бялізны, розных хатніх рэчаў.

|| прым. камо́дны, -ая, -ае.


камо́ра, -ы, мн. -ы, -мо́р, ж.

1. Халоднае памяшканне пры хаце для захоўвання запасаў ежы, адзення і іншых хатніх рэчаў. Злажыць сала і мяса ў камору.

2. Бакоўка ў вясковай хаце, дзе спяць. Дзеці спалі ў каморы.

3. Кантрольны пункт лясніцтва (уст.).

|| памянш. камо́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (да 1 і 2 знач.); прым. камо́рачны, -ая, -ае і камо́рны, -ая, -ае.


камо́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Спецыяліст па межаванні і землеўпарадкаванні.

|| прым. камо́рніцкі, -ая, -ае. К. абмер зямлі.


камо́рніцтва, -а, н.

Занятак каморніка; каморніцкая справа.


кампазі́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аўтар музычных твораў.

|| прым. кампазі́тарскі, -ая, -ае.


кампазі́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Будова, суадносіны і ўзаемнае размеркаванне асобных частак, элементаў. К. рамана. К. карціны. К. сімфоніі.

2. Мастацкі (музычны, жывапісны, скульптурны і інш.) твор, які з’яўляецца арыгінальным спалучэннем асобных частак, элементаў. Скульптурная к. Сюжэтная к.

3. Тэорыя стварэння музычных твораў. Клас кампазіцыі.

4. Твор, які складаецца з літаратурнай і музычнай частак, аб’яднаных адной тэмай, сюжэтам. Літаратурна-музычная к.

|| прым. кампазіцы́йны, -ая, -ае.


кампа́ктны, -ая, -ае.

1. Сціснуты шчыльна, без прамежкаў. Кампактная маса.

2. Які займае мала месца пры вялікай змяшчальнасці. Кампактная сумка.

|| наз. кампа́ктнасць, -і, ж.


кампанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак., што (кніжн.).

Складаць цэлае з частак. К. карціну. К. матэрыял даследавання.

|| зак. скампанава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й, -нава́ны.

|| наз. кампанава́нне, -я, н. і кампано́ўка, -і, ДМ -но́ўцы, ж.

|| прым. кампано́вачны, -ая, -ае.


кампане́йскі¹, -ая, -ае (разм.).

Які любіць падтрымліваць кампанію (у 1 знач.). К. чалавек.


кампане́йскі², -ая, -ае (разм.).

Пра непланамерную арганізацыю работы: бессістэмны, выпадковы, які праводзіцца нерэгулярна, рыўкамі. К. метад работы.


кампане́йшчына, -ы, ж. (разм., неадабр.).

Пра бессістэмную, нерэгулярную арганізацыю грамадскай або вытворчай работы.


кампане́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Састаўная частка чаго-н.

|| прым. кампане́нтны, -ая, -ае. К. аналіз.


кампа́нія¹, -і, мн. -і, -ній, ж.

1. Група асоб, якія разам праводзяць вольны час. Сабраць кампанію. У вясёлай кампаніі з кім-н.

2. Прамысловае, гандлёвае, транспартнае і пад. прадпрыемства, створанае звычайна групай прадпрымальнікаў. Акцыянерная к. Нафтавая к.

За кампанію — разам (заадно) з іншымі; у знак салідарнасці.


кампа́нія², -і, мн. -і, -ній, ж.

1. Сукупнасць ваенных аперацый, аб’яднаных агульнай стратэгічнай мэтай. Руска-японская к.

2. Перыяд знаходжання карабля ў плаванні або ваенных аперацый флоту.

3. Мерапрыемствы для ажыццяўлення чарговай важнай грамадска-палітычнай або гаспадарчай задачы. Выбарчая к. Пасяўная к.


кампаньён, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто складае кампанію каму-н., разам з кім-н. удзельнічае ў чым-н.

2. Член прамысловай або гандлёвай кампаніі; саўладальнік.

|| ж. кампаньёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. кампаньёнскі, -ая, -ае (разм.).


кампаньёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. кампаньён.

2. Жанчына, якую наймалі ў панскі дом для забаўляння і суправаджэння куды-н. (уст.).


кампараты́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м. (спец.).

Граматычная катэгорыя прыметніка і прыслоўя, якая абазначае большую ступень праяўлення прыметы ў параўнанні з той жа прыметай, названай у звычайнай ступені (напр., лепшы, лепш, цяплейшы, цяплей).


кампастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Ператварыць (ператвараць) у кампост.

|| зак. закампастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. кампастава́нне, -я, н.


кампасці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., што.

Прабіваць пры дапамозе кампосцера. К. білет.

|| зак. пракампасці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны і закампасці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.

|| наз. кампасці́раванне, -я, н.


кампе́ндыум, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Сціслы выклад асноўных палажэнняў якой-н. навукі, даследавання і пад.


кампенсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., каго-што.

1. Аплаціць (аплачваць), пакрыць (пакрываць) выдаткі, страты, чужую працу і інш. К. страты. К. згублены час.

2. Ураўнаважыць (ураўнаважваць), замяніць (замяняць) чым-н.


кампенса́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Аплата, узнагарода за якую-н. работу; пакрыццё выдаткаў. Грашовая к.

2. Ураўнаважанне, выраўноўванне ў арганізме парушаных функцый (спец.). К. пароку сэрца.

|| прым. кампенсацы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.) і кампенсато́рны, -ая, -ае (да 2 знач.). Кампенсацыйныя выплаты. Кампенсаторныя здольнасці арганізма.


кампетэ́нтны, -ая, -ае.

1. Дасведчаны, аўтарытэтны ў якой-н. галіне. К. спецыяліст. Кампетэнтная думка.

2. Які мае пэўныя паўнамоцтвы. Перадаць дакументы ў кампетэнтную арганізацыю.

|| наз. кампетэ́нтнасць, -і, ж.


кампетэ́нцыя, -і, ж.

1. Дасведчанасць у якой-н. справе, у якіх-н. пытаннях.

2. Сукупнасць правоў і абавязкаў той ці іншай установы або адказнай асобы (спец.). К. праваахоўных органаў. Гэта ўжо не мая к.


кампілява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Рабіць кампіляцыю. К. чужыя думкі.

|| зак. скампілява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны.

|| прым. кампіляцы́йны, -ая, -ае.


кампіля́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Той, хто займаецца кампіляцыяй.

|| прым. кампіля́тарскі, -ая, -ае.


кампіляты́ўны, -ая, -ае (кніжн.).

Заснаваны на кампіляцыі. Кампілятыўная работа.

|| наз. кампіляты́ўнасць, -і, ж.


кампіля́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (кніжн.).

Праца, заснаваная на выкарыстанні ўжо вядомых прац і чужых вынікаў без самастойнага даследавання першакрыніц і вывадаў, а таксама сама работа, зробленая такім спосабам. К. чужых думак. Літаратурная к.


кампле́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Поўны набор, састаў каго-, чаго-н. К. мэблі. К. сурвэтак.

|| прым. кампле́ктны, -ая, -ае.


камплектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

Дапаўняць да камплекта, складаць камплект чаго-н. К. бібліятэку.

|| зак. скамплектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны і укамплектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. камплектава́нне, -я, н. і камплекто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

|| прым. камплекто́вачны, -ая, -ае.


кампле́кцыя, -і, ж.

Целасклад чалавека. Чалавек магутнай камплекцыі.


кампліме́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Пахвальны водзыў, прыемныя словы. Сказаць каму-н. к.

|| прым. камплімента́рны, -ая, -ае (кніжн.).


кампо́ст, -у, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Угнаенне, якое атрымліваецца ад змешвання розных адходаў расліннага, жывёльнага або мінеральнага паходжання з зямлёй.

|| прым. кампо́ставы, -ая, -ае.


кампо́сцер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для прабівання ўмоўных знакаў кантролю на пасажырскіх білетах і іншых дакументах.

|| прым. кампо́сцерны, -ая, -ае.


кампо́т, -у, М -по́це, мн. -ы, -аў, м.

Салодкае пітво са звараных у вадзе ягад, садавіны.

|| прым. кампо́тны, -ая, -ае.


кампраметава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

Ставіць у няёмкае становішча, няславіць каго-н. чым-н.

|| зак. скампраметава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. кампрамета́цыя, -і, ж. і кампраметава́нне, -я, н.


кампрамі́с, -у, мн. -ы, -аў, м.

Пагадненне з кім-н. на аснове ўзаемных уступак. Пайсці на к.

|| прым. кампрамі́сны, -ая, -ае. Кампраміснае рашэнне.


кампрэ́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Змочаная вадой або лекавым растворам павязка на хворае месца. Пакласці к. на руку.

|| прым. кампрэ́сны, -ая, -ае.


кампрэ́сар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Машына для сціскання паветра, пары, газаў. Кіслародны к.

|| прым. кампрэ́сарны, -ая, -ае.


камп’ю́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Электроннае прыстасаванне для апрацоўкі і захоўвання вялікага аб’ёму інфармацыі (у 1 знач.) з дапамогай спецыяльных камп’ютарных праграм. Персанальны к. Сучасны к.

|| прым. камп’ю́тарны, -ая, -ае. Камп’ютарная праграма. Камп’ютарная сістэма.


камп’ютарызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак.

Ажыццявіць (ажыццяўляць) камп’ютарызацыю. К. навучальныя ўстановы.


камп’ютарыза́цыя, -і, ж.

Шырокае выкарыстанне камп’ютараў ва ўсіх сферах жыцця грамадства, перавод працаёмкіх аперацый і працэсаў на камп’ютарную аснову. Праграма камп’ютарызацыі навукі.


камса́, -ы́, ж.

Тое, што хамса.


камсамо́л, -а, м.

Скарачэнне: Камуністычны саюз моладзі — грамадская арганізацыя моладзі ў СССР (1918—1991 гг.).

|| прым. камсамо́льскі, -ая, -ае. К. білет. Камсамольская арганізацыя.


камсамо́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м.

Член камсамола.

|| ж. камсамо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. камсамо́льскі, -ая, -ае.


камсо́рг, -а, мн. -і, -аў, м.

Камсамольскі арганізатар — выбарны кіраўнік пярвічнай камсамольскай арганізацыі.

|| прым. камсо́ргаўскі, -ая, -ае (разм.).


каму́на, -ы, мн. -ы, -му́н, ж.

1. Калектыў людзей, якія аб’ядналіся для супольнага жыцця пры абагуленні маёмасці і працы. Жыць камунай. Працоўная к.

2. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў некаторых краінах.

Парыжская камуна — рэвалюцыйны ўрад паўстанцкіх працоўных мас у Парыжы ў 1871 г.; першая спроба ўстанаўлення дыктатуры пралетарыяту.

|| прым. камуна́льны, -ая, -ае (да 2 знач.). Камунальныя выбары.


камуна́льны, -ая, -ае.

1. гл. камуна.

2. Які мае адносіны да гарадской гаспадаркі. Камунальныя паслугі.

Камунальная кватэра — кватэра, у якой жывуць некалькі сямей.


камуна́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Член камуны (у 1 знач.).

2. Удзельнік Парыжскай камуны.

|| прым. камуна́рскі, -ая, -ае.


камуні́зм, -у, м.

Грамадска-эканамічная фармацыя, заснаваная на пабудове бяскласавага грамадства з агульнай уласнасцю на сродкі вытворчасці і з поўнай сацыяльнай роўнасцю ўсіх членаў грамадства, а таксама навуковая тэорыя стварэння такой фармацыі. Навуковы к.

Ваенны камунізм — часовая эканамічная палітыка савецкай улады ў перыяд Грамадзянскай вайны (1918—1920 гг.) і ваеннай інтэрвенцыі.

|| прым. камуністы́чны, -ая, -ае. К. светапогляд. Камуністычная партыя.


камуніка́бельны, -ая, -ае.

Такі, з якім лёгка ўстанаўліваць кантакты і дамаўляцца аб чым-н. К. чалавек.

|| наз. камуніка́бельнасць, -і, ж.


камуніка́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. часцей мн. Шляхі зносін, лініі сувязі, а таксама энерга-, цепла-, газа- і водазабеспячэнне. Водныя камунікацыі. Падземныя камунікацыі.

2. Паведамленне, абмен думкамі, перадача інфармацыі пры дапамозе мовы (кніжн.). Вусная мова як адзін са сродкаў камунікацыі.

|| прым. камунікацы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.) і камунікаты́ўны, -ая, -ае (да 2 знач.). Камунікацыйныя лініі. Камунікатыўныя функцыі.


камуні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Член камуністычнай партыі.

|| ж. камуні́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


камута́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыбор для змянення напрамку або пераключэння электрычнага току.

2. Род мясцовай тэлефоннай станцыі з ручным або аўтаматычным злучэннем тэлефонных ліній. Званіць трэба праз к.

|| прым. камута́тарны, -ая, -ае.


камуфле́т, -у, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Падземны выбух міны для разбурэння падземных збудаванняў праціўніка або разрыў артылерыйскага снарада без утварэння варонкі (спец.).

2. перан. Нечаканая непрыемнасць, няўдача (уст., жарт.).

|| прым. камуфле́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


камуфлі́раваць, -рую, -руеш, -руе, -руй; -раваны; незак., што.

Маскіраваць сродкамі камуфляжу.

|| зак. закамуфлі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны.


камуфля́ж, -у, м.

1. Маскіроўка вайсковай тэхнікі, будынкаў і пад. шляхам фарбавання палосамі, плямамі рознай формы і рознага колеру (спец.).

2. перан. Падманныя дзеянні, маскіроўка якой-н. дзейнасці, ашуканства.

|| прым. камуфля́жны, -ая, -ае.


ка́мфара і камфо́ра, -ы, ж.

Крышталічнае, з моцным пахам рэчыва, ужыв. ў тэхніцы і медыцыне.

|| прым. камфо́рны, -ая, -ае і камфо́равы, -ая, -ае.


камфарта́бельны, -ая, -ае.

Які адпавядае ўсім патрабаванням камфорту. Камфартабельная гасцініца.

|| наз. камфарта́бельнасць, -і, ж.


камфо́рт, -у, М -рце, м.

Сукупнасць бытавых выгод, зручнасцей; утульнасць. Жыць з камфортам.

|| прым. камфо́ртны, -ая, -ае.


камчада́лы, -аў, адз. -да́л, -а, м.

У 18 ст. назва карэннага насельніцтва Камчаткі; ітэльмены.

|| ж. камчада́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. камчада́льскі, -ая, -ае.


камюніке́, нескл., н. (афіц.).

Афіцыйнае паведамленне (пераважна па пытаннях міжнароднага значэння). К. для друку.


камя́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Сціснуты, змяты або злеплены ў адно кавалак якой-н. мяккай, рыхлай масы (разм.). К. снегу. К. шэрсці.


камякава́ты, -ая, -ае (разм.).

3 камякамі, няроўны. Камякаватае цеста.

|| наз. камякава́тасць, -і, ж.


камяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Рабіцца цвёрдым, як камень. Соль у вільготным месцы камянее.

2. перан. Станавіцца каменным (у 2 і 3 знач.). К. ад жаху. Сэрца камянее.

|| зак. акамяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і скамяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


камяні́сты, -ая, -ае.

3 вялікай колькасцю камення. Камяністае поле.

|| наз. камяні́стасць, -і, ж.


камяні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

1. Каменны або цагляны будынак. За год выраслі двухпавярховыя камяніцы з балконамі.

2. Камяністая глеба (разм.). Не зямля, а к.


камячы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ме́чыцца; незак.

1. Мець уласцівасць рабіцца мятым, ператварацца ў камякі. Папера лёгка камечыцца.

2. Збірацца ў складкі, мяцца.

|| зак. пакамячы́цца, -ме́чыцца (да 2 знач.) і скамячы́цца, -ме́чыцца.


камячы́ць, -мячу́, -ме́чыш, -ме́чыць; -ме́чаны; незак., што.

1. Рабіць камякі, ляпіць што-н. з чаго-н. мяккага, рыхлага. К. шарыкі з гліны.

2. Сціскаць у камяк, мяць (пра кулак). К. кулакі.

|| зак. пакамячы́ць, -мячу́, -ме́чыш, -ме́чыць; -ме́чаны і скамячы́ць, -мячу́, -ме́чыш, -ме́чыць; -ме́чаны.


кана́ва, -ы, мн. -ы, -на́ў, ж.

Неглыбокі і нешырокі роў, звычайна для сцёку вады. Асушальная к.

|| памянш. кана́ўка, -і, ДМ -на́ўцы, мн. -і, -на́вак, ж.


канавакапа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Машына для капання канаў, траншэй і пад.


канава́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

1. Знахар, які лечыць коней (уст).

2. перан. Пра дрэннага ўрача, невука ў медыцыне (пагард.). Такому канавалу не даверыш сваё здароўе.


канаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які наглядае за коньмі, калі коннікі спешваюцца.


канавя́зь і ко́навязь, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Прыстасаванне для прывязвання коней на адкрытым месцы.


кана́дцы, -аў, адз. -дзец, -дца, м.

Насельніцтва Канады.

|| ж. кана́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак.

|| прым. кана́дскі, -ая, -ае.


канаі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца грэбляй на каноэ.


канакра́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Злодзей, які крадзе коней.


канакра́дства, -а, н.

Крадзеж коней; занятак канакрада.


кана́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Штучнае рэчышча, напоўненае вадой. Асушальны к.

2. Вузкая поласць у выглядзе трубы, трубкі ўнутры чаго-н. (спец.). К. ствала гарматы.

3. Лінія сувязі, камунікацыі. Перадача вядзецца па трох каналах.

4. Тое, што і тэлеканал. Пераключыць тэлевізар на больш цікавы к.

5. звычайна мн., перан. Шляхі, сродкі для дасягнення чаго-н. Дыпламатычныя каналы.

|| прым. кана́льны, -ая, -ае (да 1, 2 і 3 знач.).


каналіза́цыя, -і, ж.

Сістэма труб, падземных каналаў для выдалення нечыстот. Гарадская к.

|| прым. каналізацы́йны, -ая, -ае.


канана́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -на́д, ж.

Працяглая моцная стральба з вялікай колькасці гармат. Грукат кананады.


канане́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Тое, што і кананерская лодка.


канане́рскі, -ая, -ае.

У выразе: кананерская лодка — невялікае ваеннае судна з некалькімі гарматамі для дзеяння паблізу берагоў.


кананізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак.

1. каго (што). У рэлігіі: залічыць (залічваць) у святыя, прызнаць (прызнаваць) царкоўна ўзаконеным.

2. што. Прызнаць (прызнаваць) канонам (у 2 знач.), узаконіць (узаконьваць) у якасці ўзору (кніжн.). К. палажэнні якога-н. вучэння.

|| наз. кананіза́цыя, -і, ж.


канані́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Радавы артылерыі ў дарэвалюцыйнай Расіі.

|| прым. канані́рскі, -ая, -ае.


канані́чны, -ая, -ае.

1. Які адпавядае канону.

2. Прызнаны царквой у якасці Свяшчэннага Пісання. Кананічныя кнігі.

3. Прыняты за ўзор, цвёрда ўстаноўлены. Кананічныя тэксты.

|| наз. канані́чнасць, -і, ж.


кана́па, -ы, мн. -ы, -на́п, ж.

Прадмет мяккай мэблі са спінкай і падлакотнікамі для сядзення і ляжання.

|| прым. кана́пны, -ая, -ае.


канапа́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто пасе коней.


канапа́ціць, -па́чу, -па́ціш, -па́ціць; -па́чаны; незак., што.

Затыкаць дзіркі, шчыліны чым-н. (пакуллем, мохам і інш.). К. сцены. К. лодку.

|| зак. заканапа́ціць, -па́чу, -па́ціш, -па́ціць; -па́чаны.

|| наз. канапа́чанне, -я, н.


канапе́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Народная назва некаторых відаў лугавых траў (дрыжніку, кураслепу і інш.).


канапля́нік, -а і -у, м.

1. -у, зб. Сцёблы канопляў без насення, канапляная салома.

2. -а, мн. -і, -аў. Участак зямлі, засеяны каноплямі. Крайнюю паласу агарода займаў к.


канапля́нішча, -а, н.

Поле, дзе раслі каноплі.


канапля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Невялікая пеўчая птушка атрада вераб’іных з доўгім хвастом і канічнай дзюбай, якая жывіцца пераважна насеннем травяністых раслін.

2. Цёплая хустка з канапляных нітак (разм.).


канапля́ны гл. каноплі.


канарэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, мн. -і, -рэ́ек, ж.

Пеўчая птушка паўднёвых краін з ярка-жоўтым апярэннем, больш вядомая як пакаёвая.

|| прым. канарэ́ечны, -ая, -ае. К. спеў.


кана́т, -а, М -на́це, мн. -ы, -аў, м.

Тоўстая моцная вяроўка з пяньковага валакна або дроту. Сталёвы к.

|| прым. кана́тны, -ая, -ае. Канатная дарога.


канатахо́дзец, -дца, мн. -дцы, -дцаў, м.

Цыркавы артыст, які выконвае пракгыкаванні на нацягнутым у паветры канаце.


кана́ус, -у, м.

Гатунак шчыльнай шаўковай тканіны.

|| прым. кана́усавы, -ая, -ае.


кана́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.)

1. Паміраць у муках, канчацца. К. у нечалавечых пакутах.

2. перан. Набліжацца да канца, канчацца.

|| наз. кана́нне, -я, н.


канва́, -ы́, ж.

1. Рэдкая сятчатая баваўняная або льняная тканіна, якая служыць асновай для вышыўкі крыжам па клетках. Вышываць па канве.

2. перан. Аснова чаго-н. Сюжэтная к. рамана. Храналагічная к.

|| прым. канво́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


канваі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто канваіруе каго-, што-н. Калона палонных з канваірамі.

|| прым. канваі́рскі, -ая, -ае.


канваі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., каго-што.

Суправаджаць канвоем. К. палонных.


канве́ер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыстасаванне для бесперапыннага перамяшчэння вырабаў пры іх апрацоўцы ад аднаго рабочага да другога або для транспарціроўкі грузаў.

Па канвееры — ад аднаго да другога перадаваць і пад. Паставіць на канвеер што — наладзіць бесперабойную вытворчасць чаго-н.

|| прым. канве́ерны, -ая, -ае. Канвеерная лента.


канве́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Назва выбарных органаў з асобымі заканадаўчымі паўнамоцтвамі ў некаторых краінах (у Францыі ў 1792—1795 гг.). Нацыянальны к.


канве́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (афіц.).

Міжнародная дамова, пагадненне па якім-н. спецыяльным пытанні.

|| прым. канвенцы́йны, -ая, -ае.


канверсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., што.

Зрабіць (рабіць) пераразлік, а таксама ўвогуле змяніць (мяняць), ператвараючы ў новы від, у новую якасць. К. пазыку.

|| наз. канверсава́нне, -я, н. і канве́рсія, -і, ж.

|| прым. канверсі́йны, -ая, -ае.


канве́рсія, -і, ж. (спец.).

1. гл. канверсаваць.

2. Перавод прадпрыемстваў абароннай прамысловасці на вытворчасць грамадзянскай прадукцыі і тавараў народнага спажывання.

3. Тое, што і канвертацыя.


канве́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

1. Пакет з паперы для перасылкі пісьма па пошце. Купіць канвертаў.

2. Коўдра для грудных дзяцей, пашытая ў форме пакета.

|| прым. канве́ртны, -ая, -ае.


канверта́цыя, -і, ж. (спец.).

Абмен грашовых сродкаў (у адпаведнасці з дзеючым валютным курсам) і каштоўных папер. К. нацыянальнай валюты.


канво́й, -ю, мн. -і, -яў, м.

Узброены атрад, які суправаджае каго-, што-н. для аховы або прадухілення ўцёкаў. Узяць пад к. Марскі к.

|| прым. канво́йны, -ая, -ае. К. салдат. Канвойная служба. У суправаджэнні канвойных (наз.).


канву́льсія, -і, мн. -і, -сій, ж.

Тое, што і сутарга.

|| прым. канвульсі́ўны, -ая, -ае.


кангенія́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Адпаведны па духу, складзе думак, таленавітасці. Пераклад, к. тэксту.

|| наз. кангенія́льнасць, -і, ж.


кангламера́т, -у, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Механічнае спалучэнне чаго-н. разнароднага (кніжн.). К. думак.

2. Асадкавая горная парода, якая складаецца з разнародных сцэментаваных часцінак (спец.).

|| прым. кангламера́тны, -ая, -ае.


кангрэ́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. З’езд, нарада. К. беларусістаў.

2. Назва парламента ў ЗША і некаторых іншых краінах.


кангрэсме́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Член палаты прадстаўнікоў кангрэса ЗША.


кандацье́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Начальнік наёмнай дружыны ў сярэдневяковай Італіі.

2. перан. Пра чалавека, які дзеля выгады гатоў абараняць любую справу (кніжн.).


кандуі́т, -а, М -дуіце, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

У дарэвалюцыйнай Расіі (пераважна ў духоўных навучальных установах і кадэцкіх карпусах): журнал, у які заносіліся звесткі пра паводзіны вучняў або ваеннаслужачых. Запісаць у к.

|| прым. кандуі́тны, -ая, -ае.


канду́ктар¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік чыгуначнага транспарту, які суправаджае цягнікі, а таксама работнік гарадскога транспарту, які прадае білеты пасажырам.

|| ж. канду́ктарка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. канду́ктарскі, -ая, -ае.


канду́ктар², -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыстасаванне ў станках, якое забяспечвае ўзаемна правільнае размяшчэнне інструмента і вырабу, які апрацоўваецца.

|| прым. канду́ктарны, -ая, -ае.


кандыда́т, -а, М -да́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Асоба, якая намячаецца да выбрання, назначэння або для прыёму куды-н. К. у дэпутаты.

2. чаго. Малодшая вучоная ступень, якая прысуджаецца пасля абароны дысертацыі, а таксама асоба, якая мае гэту ступень. К. філалагічных навук.

|| ж. кандыда́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 1 знач.; разм.).

|| прым. кандыда́цкі, -ая, -ае.


кандыдату́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

1. Права ці магчымасць стаць кандыдатам (у 1 знач.). Абмеркаваць кандыдатуру для ўнясення ў спіс для тайнага галасавання.

2. Тое, што і кандыдат (у 1 знач.). К. не зусім падыходзіць.


канды́ль, -ю, м.

Сорт яблыні, а таксама яе плод, які мае прадаўгаватую форму.


канды́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па прыгатаванні кандытарскіх вырабаў.


канды́тарскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да вытворчасці салодкіх мучных вырабаў або да гандлю імі. Кандытарскія вырабы. К. магазін. Пайсці ў кандытарскую (наз.).


канды́цыя, -і, ж. (спец.).

Норма, якасць, якім павінна адпавядаць прадукцыя. Давесці да адпаведнай кандыцыі.

|| прым. кандыцы́йны, -ая, -ае. Кандыцыйнае насенне.


кандыцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для кандыцыяніравання паветра.

|| прым. кандыцыяне́рны, -ая, -ае.


кандыцыяні́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Прывесці (прыводзіць) у адпаведнасць з пэўнымі нормамі, патрабаваннямі. К. паветра.

|| наз. кандыцыяні́раванне, -я, н.


кандэля́бр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Падсвечнік для некалькіх свечак, а таксама падстаўка-свяцільня для электрычных лямп, звычайна ў выглядзе свечак.

|| прым. кандэля́бравы, -ая, -ае.


кандэнсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Падвергнуць (падвяргаць) кандэнсацыі. К. пару. К. энергію.

|| зак. таксама скандэнсава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны.

|| наз. кандэнсава́нне, -я, н.


кандэнса́т, -у, М -са́це, м. (спец.).

Прадукт, які атрымліваецца ў выніку кандэнсацыі (у 1 знач.). Газавы к.

|| прым. кандэнса́тны, -ая, -ае.


кандэнса́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбор для кандэнсацыі чаго-н. К. па́ры.

|| прым. кандэнса́тарны, -ая, -ае.


кандэнса́цыя, -і, ж. (спец.).

1. Пераход рэчыва з газападобнага стану ў вадкі або крышталічны. К. пары.

2. Накапленне ў вялікай колькасці. К. энергіі.

|| прым. кандэнсацы́йны, -ая, -ае.


кане́ц, -нца́, мн. -нцы́, -нцо́ў, м.

1. Мяжа, край, апошняя кропка працягласці ў прасторы чаго-н., а таксама прылягаючая да іх частка. К. дарогі. К. горада. К. часопіса.

2. Апошні момант чаго-н., што мае працягласць у часе, а таксама час, звязаны з гэтым момантам. К. вясны.

3. Адрэзак шляху пэўнай працягласці; адлегласць паміж двума пунктамі (разм.). Такі к. прайшлі пехатой!

4. Вяроўка, канат для прычалу суднаў (спец.). Швартовы к.

5. перан. Смерць, гібель (разм.).

6. толькі мн. Астаткі нітак асновы, якія не могуць быць датканы і адразаюцца ад палатна (спец.).

Адзін канец (разм.) — усё роўна, няхай будзе так.

Без канца (разм.) — вельмі доўга, вельмі многа, бесперапынна.

Да канца — канчаткова, поўнасцю.

Звесці канцы з канцамі (разм.) — з цяжкасцю задаволіць жыццёвыя патрэбы, ледзь укласціся ў суму даходу, заработку.

З усіх канцоў — адусюль, з розных бакоў.

Канца (канца-краю) не відаць (няма) (разм.) — пра тое, чаго вельмі многа, што цягнецца доўга.

Канцы з канцамі не сходзяцца (разм.) —

1) няма ўзгодненасці, адпаведнасці паміж рознымі часткамі, бакамі чаго-н.;

2) у каго не хапае чаго-н. на ўвесь вызначаны перыяд.

Канцы ў ваду (разм.) — ніякіх слядоў (злачынства, правіннасці) не засталося.

На благі канец — пры найгоршых абставінах, у горшым выпадку.

Пад канец — пры заканчэнні.

У два канцы — туды і назад (ехаць, ісці і пад.).

|| памянш. ко́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 6 знач.). К. ніткі.


кане́чнасці, -ей, адз. кане́чнасць, -і, ж.

Рукі і ногі ў чалавека, а таксама органы руху ў жывёл. Верхнія канечнасці. Пярэднія і заднія канечнасці (у жывёл).


кане́чне.

1. пабочн. сл. Само сабой зразумела, без сумнення. Я, к., нічога не ведала.

2. прысл. Абавязкова, што б ні здарылася. К. я не паеду ў вёску.

3. часц. Так, вядома. — Ці маеце ахвоту падарожнічаць? — К!


кане́чны, -ая, -ае.

1. Які мае канец, мяжу (у прасторы і часе); проціл. бесканечны. Канечная велічыня (у матэматыцы — велічыня, што змяняецца ў пэўных межах, не роўная ні нулю, ні бесканечнасці).

2. Тое, што і канцавы. К. прыпынак.

3. Тое, што і канчатковы (у 2 знач.). К. вынік. К. прадукт.

|| наз. кане́чнасць, -і, ж. (да 1 знач.).


канёк¹, канька́, мн. канькі́, канько́ў, м.

1. гл. конь.

2. Месца сыходжання нахіленых плоскасцей двухсхільнага даху, вільчык страхі.

3. Разное ўпрыгожанне ў выглядзе конскай галавы на канцы падоўжнага бруса, што ўтварае верхні край страхі. Разны к. упрыгожвае дах.

4. перан. Любімая тэма размовы, любімы занятак каго-н. Чытанне вершаў было яго каньком. Акардэон — мой к.


канёк² гл. канькі.


каніба́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Людаед (кніжн.).

2. перан. Жорсткі, люты чалавек.

|| прым. каніба́льскі, -ая, -ае. Канібальскія норавы.


кані́кулы, -аў.

Перапынак у занятках, які даецца навучэнцам для адпачынку. Летнія к.

|| прым. канікуля́рны, -ая, -ае. К. час.


кані́на, -ы, ж.

Мяса каня.


кані́стра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Бак з герметычнай накрыўкай для бензіну, змазачных масел і пад.

|| прым. кані́стравы, -ая, -ае.


каніфа́с, -у, м.

Лёгкая баваўняная тканіна з рэльефным тканым малюнкам.

|| прым. каніфа́савы, -ая, -ае.


каніфо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак., што.

Націраць каніфоллю. К. смык.

|| зак. наканіфо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены.


каніфо́ль, -і, ж.

Жаўтавата-чырвонае смалістае рэчыва, якое выкарыстоўваецца ў якасці клеявога і ізаляцыйнага матэрыялу ў прамысловасці, а таксама для націрання смычкоў струнных інструментаў.

|| прым. каніфо́льны, -ая, -ае.


каніце́ль, -і, ж.

1. Вельмі тонкая металічная нітка для вышывання.

2. перан. Нуднае, зацяжное вырашэнне якой-н. справы, валакіта.

|| прым. каніце́льны, -ая, -ае. Каніцельная справа.


каніце́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Рабочы каніцельнай вытворчасці.

2. перан. Нерастаропны, марудны чалавек, якому ўласціва запаволенае бесталковае вядзенне справы. Ён у нас вядомы к.

|| ж. каніце́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. каніце́льшчыцкі, -ая, -ае.


кані́чны, -ая, -ае.

Які мае форму конуса. Канічная паверхня.


канка́н, -а, м.

Эксцэнтрычны эстрадны танец, які выконваецца ў хуткім тэмпе з характэрным высокім ускідваннем ног.


канкарда́нс, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Тып слоўніка, які поўна падае словы канкрэтнага тэксту з лексікаграфічнымі характарыстыкамі (камбінаторнымі, частотнымі і інш.) і з усімі наяўнымі ў тэксце ілюстрацыямі да кожнага слова.


канкла́ў, -ла́ва, м.

Савет кардыналаў які выбірае Папу Рымскага.


канкрэ́тны, -ая, -ае.

Які рэальна існуе, дакладны, прадметна акрэслены ў адрозненне ад абстрактнага, адцягненага. К. прадмет. Разважаць канкрэтна (прысл.).

|| наз. канкрэ́тнасць, -і, ж.


канкрэтызава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Даць (даваць) канкрэтнае выражэнне чаму-н.; удакладніць (удакладняць) што-н. К. прапанову.

|| наз. канкрэтыза́цыя, -і, ж.


канкрэ́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж. (разм.).

Канкрэтныя факты, справы, учынкі.


канку́р, -а, м.

У конным спорце: пераадоленне некалькіх перашкод на пэўным маршруце. Спаборнічаць у канкуры.

|| прым. канку́рны, -ая, -ае.


канкурса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік конкурсу (звычайна музычнага).

|| ж. канкурса́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


канкуры́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., з кім-чым у чым.

Уступаць у канкурэнцыю з кім-н.


канкурэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто канкурыруе з кім-н.

|| ж. канкурэ́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. канкурэ́нцкі, -ая, -ае.


канкурэнтаздо́льны, -ая, -ае.

Здольны вытрымаць канкурэнцыю, супрацьстаяць канкурэнтам.

|| наз. канкурэнтаздо́льнасць, -і, ж.


канкурэ́нцыя, -і, ж.

Саперніцтва, барацьба за перавагу, за дасягненне большых выгод. Гандлёвая к.

|| прым. канкурэ́нтны, -ая, -ае.


кано́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Царкоўнае ўстанаўленне, правіла, узаконенае вышэйшай царкоўнай іерархіяй. Царкоўны к.

2. Правіла або сукупнасць правіл якога-н. кірунку, вучэння (кніжн.). Эстэтычныя каноны класіцызму.

3. Спіс рэлігійных кніг, прызнаных царквою ў якасці Свяшчэннага Пісання (спец.). Біблейскі к.

4. Царкоўнае песнапенне ў пахвалу святога або свята (спец.). Велікодны к.


кано́плі, канапе́ль.

Высокая травяністая расліна сямейства каноплевых, са сцёблаў якой вырабляюць пяньку, а з семя — алей, а таксама семя гэтай расліны.

Як Піліп з канапель (разм.) — знянацку выскачыць, з’явіцца адкуль-н.

|| прым. канапля́ны, -ая, -ае. К. алей.


кано́э, нескл., н.

Адкрытая спартыўная лодка без уключын, у якой грабуць адналопасцевым вяслом, стоячы на адным калене (бываюць адзіночкі і двойкі).


кансалідава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак. і незак., што.

1. З’яднаць (яднаць), згуртаваць (згуртоўваць) (кніжн.). К. сілы змагароў за незалежнасць.

2. Ператварыць (ператвараць) кароткатэрміновыя даўгавыя абавязацельствы ў доўгатэрміновыя або бестэрміновыя (спец.). К. пазыку.

|| наз. кансаліда́цыя, -і, ж.


кансана́нс, -у, м.

Мілагучнае спалучэнне гукаў; проціл. дысананс.

|| прым. кансана́нсны, -ая, -ае.


кансервава́ць, -рву́ю, -рву́еш, -рву́е; -рву́й; -рвава́ны; незак., што.

1. Нарыхтоўваючы, падвяргаць спецыяльнай апрацоўцы для засцярогі ад псавання. К. мяса.

2. Прымаць спецыяльныя тэхнічныя меры для засцярогі ад псавання, карозіі (спец.). К. лесаматэрыялы. К. машыны, станкі.

3. Часова прыпыняць развіццё, дзейнасць чаго-н. К. будаўніцтва.

|| зак. закансервава́ць, -рву́ю, -рву́еш, -рву́е; -рву́й; -рвава́ны.

|| наз. кансерва́цыя, -і, ж. (да 2 і 3 знач.) і кансервава́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


кансерва́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек кансерватыўных поглядаў.

2. Член кансерватыўнай партыі.

|| прым. кансерва́тарскі, -ая, -ае.


кансервато́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Вышэйшая музычная навучальная ўстанова.

|| прым. кансервато́рскі, -ая, -ае.


кансерваты́зм, -у, м.

Кансерватыўныя погляды, перакананні. К. у кіраўніцтве.


кансерваты́ўны, -ая, -ае.

Варожы ўсяму новаму, прагрэсіўнаму, які абараняе старое, аджылае. Кансерватыўная палітыка. Кансерватыўныя погляды.

|| наз. кансерваты́ўнасць, -і, ж.


кансе́рвы, -аў.

Кансерваваныя прадукты харчавання. Мясныя к.

|| прым. кансе́рвавы, -ая, -ае.


кансі́ліум, -у, мн. -ы, -аў, м.

Нарада ўрачоў для абмеркавання стану хворага, удакладнення дыягназу і спосабаў лячэння.


кансісто́рыя, -і, ж.

1. Царкоўна-адміністрацыйны і царкоўна-судовы орган пры епархіяльным архірэі ў дарэвалюцыйнай Расіі.

2. У каталіцкай царкве: нарада, савет кардыналаў які ўзначальвае Папа Рымскі.

|| прым. кансісто́рскі, -ая, -ае.


кансістэ́нцыя, -і, ж. (кніжн.).

Ступень шчыльнасці, цвёрдасці, густаты чаго-н. Цвёрдая к. Вадкая к. сумесі.


кансо́ль, -і, мн. -і, -ей, ж. (спец.).

Выступ у сцяне для падтрымкі некаторых частак будынка (карніза, балкона і інш.) або для ўстаноўкі на ім скульптур.

|| прым. кансо́льны, -ая, -ае.


канспе́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Кароткі запіс зместу чаго-н. К. лекцыі.

|| прым. канспе́ктны, -ая, -ае.


канспектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

Складаць канспект чаго-н. К. лекцыю.

|| зак. заканспектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны і праканспектава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. канспектава́нне, -я, н.


канспекты́ўны, -ая, -ае.

Які мае характар канспекта; кароткі. К. пераказ лекцыі. Канспектыўнае паведамленне.

|| наз. канспекты́ўнасць, -і, ж.


канспірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., каго-што і без дап.

Прымяняць метады канспірацыі, захоўваць канспірацыю. К. падпольную работу.

|| зак. заканспірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны.


канспіра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто карыстаецца канспірацыяй.

|| прым. канспіра́тарскі, -ая, -ае.


канспіраты́ўны, -ая, -ае.

Звязаны з канспірацыяй; тайны, падпольны. К. сход. Канспіратыўная кватэра.

|| наз. канспіраты́ўнасць, -і, ж.


канспіра́цыя, -і, ж.

Сістэма і метады, якія прымяняюцца для захоўвання ў тайне дзейнасці каго-, чаго-н.; захоўванне тайны. Строгая к.

|| прым. канспірацы́йны, -ая, -ае.


канста́нта, -ы, ДМ -нце, мн. -ы, -аў, ж. (спец.).

Пастаянная велічыня.

|| прым. канста́нтны, -ая, -ае.


канстатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што і без дап.

Устанавіць (устанаўліваць) наяўнасць, несумненнасць чаго-н. К. факт.

|| наз. канстата́цыя, -і, ж. і канстатава́нне, -я, н.


канстру́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст, які канструюе (у 1 знач.), стварае канструкцыю чаго-н. К. авіямадэлей.

2. Дзіцячая гульня — набор дэталей для канструявання.

|| прым. канстру́ктарскі, -ая, -ае (да 1 знач.). Канструктарскае бюро.


канструктыві́зм, -у, м.

Кірунак у розных галінах мастацтва і літаратуры 20 ст., у аснове якога ляжаць прынцыпы прастаты і эканамічнасці форм, імкненне выразіць у творах мастацтва канструктыўныя, тэхнічныя ўласцівасці матэрыялу.

|| прым. канструктыві́сцкі, -ая, -ае.


канструктыві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік канструктывізму.

|| ж. канструктыві́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. канструктыві́сцкі, -ая, -ае.


канструкты́ўны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да канструкцыі (у 1 знач.), патрэбны для канструявання (спец.). Канструктыўныя асаблівасці збудавання.

2. Які складае аснову чаго-н.; важны (кніжн.). Канструктыўная прапанова.

|| наз. канструкты́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


канстру́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Будова, узаемнае размяшчэнне частак, дэталей якога-н. збудавання, механізма і пад., а таксама само збудаванне, механізм. К. моста. Новая к.

2. Размяшчэнне слоў у мове з пункту гледжання іх граматычнай сувязі; граматычная будова словазлучэнняў. К. складанага сказа. Сінтаксічная к.

|| прым. канструкцы́йны, -ая, -ае. Канструкцыйныя матэрыялы.


канструява́ць, -рую́ю, -рую́еш, -рую́е; -рую́й; -руява́ны; незак., што.

1. Ствараць канструкцыю чаго-н.; будаваць. К. радыёпрыёмнік.

2. Ствараць у пэўным саставе (кніжн.). К. прэзідыум міжнароднага кангрэса.

|| зак. сканструява́ць, -рую́ю, -рую́еш, -рую́е; -рую́й; -руява́ны.


канстыту́цыя¹, -і, мн. -і, -цый, ж.

Асноўны закон дзяржавы, які вызначае асновы грамадскага і дзяржаўнага ладу, сістэму дзяржаўных органаў, правы і абавязкі грамадзян. К. Рэспублікі Беларусь.

|| прым. канстытуцы́йны, -ая, -ае. К. лад.


канстыту́цыя², -і, ж. (спец.).

Будова арганізма, склад цела. К. чалавека.

|| прым. канстытуцы́йны, -ая, -ае.


кансультава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся; незак., з кім.

Раіцца са спецыялістам па якім-н. пытанні.

|| зак. пракансультава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся.


кансультава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго і без дап.

Даваць кансультацыю (у 2 і 4 знач.).

|| зак. пракансультава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.


кансульта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто дае кансультацыі (у 2 знач.).

|| ж. кансульта́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (разм.).

|| прым. кансульта́нцкі, -ая, -ае.


кансульта́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Парада спецыяліста па якім-н. пытанні. Атрымаць кансультацыю.

2. Установа, якая аказвае дапамогу насельніцтву парадамі спецыялістаў па якіх-н. пытаннях. Юрыдычная к.

3. Дадатковыя заняткі выкладчыка з навучэнцамі для лепшага засваення прадмета. Расклад кансультацый перад сесіяй.

4. Абмеркаванне якога-н. пытання спецыялістамі. Склікаць кансультацыю юрыстаў.

|| прым. кансультацы́йны, -ая, -ае.


кансье́рж, -а, мн. -ы, -аў, м.

Швейцар пры доме.

|| ж. кансье́ржка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак.


кансэ́нсус, -у, м. (кніжн.).

Адзінства меркаванняў, узаемная згода па спрэчным пытанні, дасягнутая ў выніку абмеркавання і збліжэння пазіцый.


кант¹, -а, М ка́нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Востры край, рабро чаго-н. К. стала.

2. Каляровы шнурок, аблямоўка па краях або швах адзення, часцей форменнага.

3. Палоска, якой абклеены (абведзены) па краях у выглядзе рамкі малюнак, табліца і пад.

|| памянш. ка́нцік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. ка́нтавы, -ая, -ае.


кант², -а, М ка́нце, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Пахвальнае песнапенне ўрачыстага царкоўнага або свецкага зместу.


кантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

1. Абчэсваючы (бервяно, дошку, камень і пад.), рабіць кант¹ (у 1 знач.). К. бервяно.

2. Пераварочваць, паварочваць на бок (груз ці выраб пры перамяшчэнні, апрацоўцы і пад.). Асцярожна, не к.!

|| зак. акантава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны (да 1 знач.).

|| наз. кантава́нне, -я, н., канто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж., аканто́ўванне, -я, н. і аканто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

|| прым. канто́вачны, -ая, -ае і аканто́вачны, -ая, -ае.


канта́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

1. Сутыкненне, непасрэдная блізкасць па месцы знаходжання. Уступіць у к. з хворым.

2. перан. Цесная ўзаемасувязь, узгодненасць у дзеяннях, узаемаразуменне. Устанавіць к. Дзелавыя кантакты.

3. Прыстасаванне, якое забяспечвае судакрананне правадоў электрычнага ланцуга (спец.).

|| прым. канта́ктны, -ая, -ае (да 1 знач.).


кантаміна́цыя, -і, ж.

1. Змешванне дзвюх або некалькіх падзей пры іх апісанні (кніжн.).

2. У мовазнаўстве: узнікненне новага слова або выразу ў выніку змешвання частак двух розных слоў або выразаў, блізкіх па значэнні ці гучанні, а таксама слова або выраз, якія ўзніклі такім чынам; напр., няправільны выраз «іграць значэнне» з’яўляецца кантамінацыяй двух выразаў: «іграць ролю» і «мець значэнне».

|| прым. кантамінацы́йны, -ая, -ае.


ка́нтар¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вуздэчка без цугляў для прывязвання каня.


ка́нтар², -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Род бязмена.


ка́нтар³, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пеўчы хору ў каталіцкай царкве.

2. Галоўны пеўчы ў сінагозе.

3. Настаўнік і дырыжор хору, а таксама арганіст у пратэстанцкай царкве.


канта́та, -ы, ДМ -та́це, мн. -ы, -та́т, ж.

1. Буйны музычны твор урачыстага або лірыка-эпічнага зместу для салістаў хору і аркестра.

2. Жанр урачыстай лірыкі — вершаваны твор на міфалагічную тэму або да якой-н. урачыстасці (спец.).

|| прым. канта́тны, -ая, -ае (да 1 знач.).


канто́вы, -ая, -ае.

Які мае канты, з кантамі (у 1 знач.). К. слуп.


канто́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Бельгіі, Францыі і інш.

|| прым. кантана́льны, -ая, -ае.


канто́ра, -ы, мн. -ы, -то́р, ж.

Агульная назва адміністрацыйна-канцылярскіх аддзелаў прадпрыемстваў, а таксама самастойных устаноў пераважна гаспадарчага, фінансавага характару. К. завода.

|| прым. канто́рскі, -ая, -ае. Канторскія кнігі.


канто́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Высокі пісьмовы стол з нахіленай дошкай, за якім працуюць, стоячы або седзячы на высокай табурэтцы.

2. Невялікае памяшканне для майстра, кіраўніка цэха і пад.


канто́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Работнік канторы.

|| ж. канто́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. канто́ршчыцкі, -ая, -ае.


кантраба́нда, -ы, ДМ -дзе, ж.

Незаконны тайны правоз або перанос праз дзяржаўную граніцу абкладзеных пошлінай або забароненых тавараў каштоўнасцей і інш., а таксама тавары, перапраўленыя такім спосабам. К. наркотыкаў.

|| прым. кантраба́ндны, -ая, -ае.


кантрабанды́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца кантрабандай.

|| ж. кантрабанды́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кантрабанды́сцкі, -ая, -ае.


кантраба́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Струнны смычковы музычны інструмент самага нізкага гучання.

|| прым. кантраба́сны, -ая, -ае і кантрабасо́вы, -ая, -ае. Кантрабасны смычок. Кантрабасовая партыя.


кантра́кт, -а, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Пісьмовая дамова, пагадненне з узаемнымі абавязкамі двух бакоў. Падпісаць к. К. паміж работнікам і работадаўцам. Заключыць к.

Шлюбны кантракт — пісьмовы дагавор, пагадненне, якое рэгламентуе паводзіны і матэрыяльныя адносіны паміж мужам і жонкай.

|| прым. кантра́ктны, -ая, -ае і кантра́ктавы, -ая, -ае (спец.).


кантрактава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго-што.

Заключаць кантракт на атрыманне, выкарыстоўванне каго-, чаго-н. К. ураджай.

|| зак. закантрактава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. кантракта́цыя, -і, ж.


кантралёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая правярае каго-, што-н. Грамадскі к.

|| ж. кантралёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. кантралёрскі, -ая, -ае.


кантра́льта, нескл.

1. н. Самы нізкі жаночы голас (у спевах).

2. ж. Спявачка з такім голасам.

|| прым. кантра́льтавы, -ая, -ае.


кантралява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны; незак., каго-што.

Браць пад кантроль, правяраць. К. працоўную дысцыпліну.

|| зак. пракантралява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; -лява́ны.

|| наз. кантралява́нне, -я, н.


кантрама́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Талон або другі ўмоўны знак, які дае права на бясплатнае наведванне тэатра, кіно і пад.

|| прым. кантрама́рачны, -ая, -ае.


кантрапу́нкт, -а, М -кце, м. (спец.).

У музыцы: мастацтва спалучэння некалькіх самастойных мелодый, галасоў, якія гучаць адначасова, у адно гарманічнае цэлае (шматгалоссе), а таксама раздзел тэорыі музыкі, прысвечаны вывучэнню такіх спалучэнняў.

|| прым. кантрапу́нктны, -ая, -ае і кантрапу́нктавы, -ая, -ае.


кантра́сны, -ая, -ае.

1. гл. кантраст.

2. 3 рэзкай розніцай паміж светлымі і цёмнымі часткамі. Кантрасныя колеры.

|| наз. кантра́снасць, -і, ж.


кантра́ст, -у, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Рэзка выражаная процілегласць.

|| прым. кантра́сны, -ая, -ае. Кантрасныя з’явы.


кантрастава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

Быць кантрасным каму-, чаму-н.; складаць кантраст з кім-, чым-н.


кантрацэпты́вы, -аў (спец.).

Процізачаткавыя сродкі.

|| прым. кантрацэпты́ўны, -ая, -ае. Кантрацэптыўныя сродкі.


кантрацэ́пцыя, -і, ж.

Папярэджанне цяжарнасці з дапамогай спецыяльных сродкаў.


кантро́ль, -ю, м.

1. Праверка, а таксама назіранне з мэтай праверкі. К. за якасцю прадукцыі. Грамадскі к. Дзяржаўны к.

2. зб. Кантралёры. На маршруце працуе к.

|| прым. кантро́льны, -ая, -ае. К. пост. Кантрольная работа.


кантрыбу́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

Плацяжы, якія накладаюцца дзяржавай-пераможцай на пераможаную дзяржаву.

|| прым. кантрыбуцы́йны, -ая, -ае.


канту́зіць, -ту́жу, -ту́зіш, -ту́зіць; -ту́жаны; зак., каго-што.

Нанесці кантузію каму-, чаму-н. К. галаву. Байца кантузіла (безас.).


канту́зія, -і, мн. -і, -зій, ж.

Удар або траўма арганізма без пашкоджання знешняга покрыва цела. Цяжкая к. пры выбуху бомбы.


кантынге́нт, -у, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Сукупнасць людзей, якія складаюць аднародную ў якіх-н. адносінах групу, катэгорыю (кніжн.). К. навучэнцаў.

2. Устаноўленая для пэўных мэт найбольшая колькасць, норма чаго-н. Экспартны к. тавараў.


кантыне́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і мацярык.

|| прым. кантынента́льны, -ая, -ае. К. клімат.


канты́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Зборнік каталіцкіх малітоўных песень і кантаў².


кантэ́йнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Від тары для захоўвання і перавозкі грузаў, прадуктаў і пад.

|| прым. кантэ́йнерны, -ая, -ае.


кантэ́кст, -у, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Закончаны ўрывак тэксту, які дазваляе вызначыць сэнс кожнага слова або выразу, што ў яго ўваходзіць. Слова выяўляе значэнне ў кантэксце.

|| прым. кантэкстуа́льны, -ая, -ае (спец.) і кантэ́кставы, -ая, -ае. Кантэкстуальнае значэнне слова.


ка́нуць, -ну, -неш, -не; кань; зак.

Бясследна знікнуць, прапасці. К. у нябыт.

Кануць у Лету (кніжн.) — быць забытым, знікнуць назаўсёды, бясследна (у грэчаскай міфалогіі: Лета — рака забыцця).


канфармі́зм, -у, м. (кніжн.).

Прыстасавальніцтва, пасіўнае прыняцце існуючага парадку, пануючых думак, модных тэндэнцый.

|| прым. канфармі́сцкі, -ая, -ае.


канфармі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Прыхільнік канфармізму.

|| ж. канфармі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. канфармі́сцкі, -ая, -ае.


канфедэра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік, член канфедэрацыі (у 1 і 2 знач.).


канфедэра́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Польскі нацыянальны мужчынскі галаўны ўбор у выглядзе чатырохкантовай шапкі без казырка.


канфедэра́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Саюз, аб’яднанне якіх-н. арганізацый. Сусветная к. працы.

2. Пастаянны саюз дзяржаў, якія захоўваюць незалежнае (суверэннае) існаванне і аб’ядналіся з мэтай каардынацыі асобных пытанняў (знешнепалітычных і ваенных) у сваёй дзейнасці; адпаведная форма дзяржаўнага ўпарадкавання.

|| прым. канфедэраты́ўны, -ая, -ае.


канфера́нс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Эстрадны жанр — выступленне на сцэне, звязанае з аб’яўленнем нумароў праграмы, канцэрта, а таксама тэкст такога выступлення.


канферансье́, нескл., м.

Артыст, які аб’яўляе нумары праграмы на эстрадным прадстаўленні, канцэрце і займае гледачоў у перапынках паміж нумарамі.


канферэ́нц-за́ла, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Зала для ўрачыстых пасяджэнняў, канферэнцый.


канферэ́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Сход, нарада прадстаўнікоў якіх-н. дзяржаў, арганізацый, устаноў для абмеркавання і вырашэння пэўных пытанняў. Міжнародная к. Навуковая к.


канфе́сія, -і, мн. -і, -сій, ж. (кніжн.).

Тое, што і веравызнанне.

|| прым. канфесіяна́льны, -ая, -ае і канфесі́йны, -ая, -ае.


канфеці́, нескл., н.

Рознакаляровыя папяровыя кружочкі, якімі абсыпаюць адзін аднаго на карнавалах, маскарадах і пад.


канфігура́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (спец.).

Знешнія абрысы, формы чаго-н., а таксама ўзаемнае размяшчэнне прадметаў або іх частак у выглядзе якой-н. фігуры. К. марскіх берагоў. К. зорак.

|| прым. канфігурацы́йны, -ая, -ае.


канфідэнцыя́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Сакрэтны, даверны. Канфідэнцыяльная размова. Паведаміць канфідэнцыяльна (прысл.).

|| наз. канфідэнцыя́льнасць, -і, ж.


канфірма́цыя, -і, ж.

У каталікоў і пратэстантаў (у розных формах) таінства мірапамазання і абрад прыёму ў царкоўную супольнасць.

|| прым. канфірмацы́йны, -ая, -ае.


канфіскава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што.

Забраць (забіраць) на карысць дзяржавы пастановай дзяржаўнай улады. К. маёмасць.

|| наз. канфіска́цыя, -і, ж.


канфлі́кт, -у, М -кце, мн. -ы, -аў, м.

Сутыкненне, сур’ёзнае разыходжанне, спрэчка. Сямейны к. Узброены к.

|| прым. канфлі́ктны, -ая, -ае. К. характар.


канфліктава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак., з кім (разм.).

Уступаць у канфлікт, канфлікты. К. з адміністрацыяй.


канфо́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

1. Чыгунны або металічны кружок над адтулінай у кухоннай пліце (на дровах, газавай і пад.), на які ставіцца каструля, патэльня і інш., а таксама сама такая адтуліна. Пліта на чатыры канфоркі.

2. Падстаўка для чайніка на самаварнай трубе.

|| прым. канфо́рачны, -ая, -ае.


канфранта́цыя, -і, ж. (кніжн.).

Проціпастаўленне, супрацьборства. Палітычная к.

|| прым. канфрантацы́йны, -ая, -ае.


канфу́з, -у, м. (разм.).

Стан няёмкасці, збянтэжанасці; няёмкае, часам смешнае становішча. Вось такі к. здарыўся.

|| прым. канфу́зны, -ая, -ае. К. выпадак.


канфу́зіцца, -фу́жуся, -фу́зішся, -фу́зіцца; незак. (разм.).

Адчуваць няёмкасць; саромецца, бянтэжыцца. К. на людзях.

|| зак. сканфу́зіцца, -фу́жуся, -фу́зішся, -фу́зіцца.


канфу́зіць, -фу́жу, -фу́зіш, -фу́зіць; незак., каго (што) (разм.).

Прыводзіць у канфуз.

|| зак. сканфу́зіць, -фу́жу, -фу́зіш, -фу́зіць; -фу́жаны.


канфу́злівы, -ая, -ае (разм.).

Які лёгка канфузіцца, бянтэжыцца; сарамлівы.

|| наз. канфу́злівасць, -і, ж.


канцавы́, -а́я, -о́е.

Які знаходзіцца на канцы чаго-н., з’яўляецца канцом. Канцавая станцыя. К. прыпынак тралейбуса.


канцла́гер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скарачэнне: канцэнтрацыйны лагер.

|| прым. канцла́герны, -ая, -ае.


ка́нцлер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Адна з вышэйшых урадавых пасад у некаторых краінах Заходняй Еўропы, Вялікабрытаніі і інш., а таксама асоба, якая займае гэту пасаду.

2. Начальнік канцылярыі вялікага князя ў Вялікім Княстве Літоўскім, хавальнік дзяржаўнай пячаткі (гіст.).

3. Вышэйшы грамадзянскі чын у Расіі да 1917 г. (гіст.).

|| прым. ка́нцлерскі, -ая, -ае.


канцо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, мн. -і, -цо́вак, ж. (спец.).

1. Графічнае ўпрыгожанне ў канцы кнігі, раздзела.

2. Заключная частка літаратурнага ці музычнага твора.


канцыля́рскі, -ая, -ае.

1. гл. канцылярыя.

2. Сухі, невыразны, насычаны словамі, характэрнымі для мовы дзелавых папер. К. стыль.


канцыля́ршчына, -ы, ж. (разм., неадабр.).

Неапраўданы, празмерны фармалізм у вядзенні спраў.


канцыляры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Служачы канцылярыі.

|| ж. канцыляры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


канцыля́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Аддзел установы, заняты справаводствам, а таксама памяшканне гэтага аддзела.

Нябесная канцылярыя (разм., жарт.) — пра сілы, якія быццам бы кіруюць надвор’ем.

|| прым. канцыля́рскі, -ая, -ае. К. работнік. Канцылярскія справы.


канцэнтрава́ны, -ая, -ае.

1. Які вызначаецца высокай канцэнтрацыяй (у 2 знач.). Канцэнтраваныя кармы́. К. раствор.

2. Абагачаны (пра руды, горныя пароды).

|| наз. канцэнтрава́насць, -і, ж.


канцэнтрава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ру́ецца; незак.

Збірацца, групавацца ў якім-н. адным месцы.

|| зак. сканцэнтрава́цца, -ру́ецца.

|| наз. канцэнтра́цыя, -і, ж.


канцэнтрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак.

1. каго-што. Збіраць, групаваць у адным месцы. К. вытворчасць. К. войскі.

2. перан. Звяртаць, накіроўваць на што-н. К. думкі. К. увагу.

3. што. Згушчаць, насычаць (спец.). К. раствор.

4. што. Тое, што і абагачаць (у 2 знач.; спец.). К. руду.

|| зак. сканцэнтрава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны (да 1 знач.).

|| наз. канцэнтра́цыя, -і, ж.


канцэнтра́т, -у, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Гатовы сухі прадукт, спецыяльна апрацаваны для хуткага прыгатавання. К. кашы. К. квасу.

2. Корм высокай пажыўнасці для жывёлы (мука, вотруб’е, макуха, зерне).

3. Канцэнтраваная руда (спец.).

|| прым. канцэнтра́тны, -ая, -ае.


канцэнтрацы́йны, -ая, -ае.

У выразе: канцэнтрацыйны лагер — месца масавага зняволення і фізічнага знішчэння ваеннапалонных, палітычных праціўнікаў, прадстаўнікоў нацыянальнасцей, якія праследуюцца, і пад. (у перыяд Другой сусветнай вайны ў фашысцкай Германіі і акупаваных ёю краінах, а таксама ў краінах з таталітарным рэжымам у час рэпрэсій) [першапачаткова лагер для ваеннапалонных].


канцэнтра́цыя, -і, ж.

1. гл. канцэнтраваць, канцэнтравацца.

2. Колькасць растворанага рэчыва, якая змяшчаецца ў пэўнай колькасці раствору. Раствор моцнай канцэнтрацыі.


канцэнтры́чны, -ая, -ае (спец.).

Які мае агульны цэнтр; проціл. эксцэнтрычны². Канцэнтрычныя акружнасці.

|| наз. канцэнтры́чнасць, -і, ж.


канцэптуа́льны, -ая, -ае (кніжн.).

1. гл. канцэпцыя.

2. Які мае сур’ёзную самастойную канцэпцыю. Гэта навуковая праца глыбока канцэптуальная.

|| наз. канцэптуа́льнасць, -і, ж.


канцэ́пцыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (кніжн.).

1. Сістэма поглядаў, тое ці іншае разуменне з’яў, працэсаў.

2. Агульная задума, галоўная ідэя якога-н. твора, навуковай працы і пад.

|| прым. канцэптуа́льны, -ая, -ае.


канцэраге́н, -у, м. (спец.).

Хімічнае рэчыва, якое садзейнічае ўзнікненню злаякаснай пухліны.

|| прым. канцэраге́нны, -ая, -ае. Канцэрагенныя рэчывы.


канцэ́рн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адна з форм аб’яднання розных прадпрыемстваў з высокім узроўнем канцэнтрацыі і цэнтралізацыі капіталаў і вытворчасці.


канцэ́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

1. Публічнае выкананне музычных і іншых твораў. Эстрадны к. Даць к.

2. Буйны музычны твор для аднаго інструмента ў суправаджэнні аркестра. К. для фартэпіяна з аркестрам.

|| прым. канцэ́ртны, -ая, -ае. Канцэртная зала.


канцэртава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

Выступаць у канцэртах, даваць канцэрты.


канцэрта́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Артыст, які дае канцэрт (у 1 знач.).

|| ж. канцэрта́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


канцэртма́йстар, -тра, мн. -тры, -траў, м.

1. Піяніст-акампаніятар.

2. Музыкант, які ўзначальвае адну са струнных груп аркестра.

3. Саліст сімфанічнага або опернага аркестра.

|| прым. канцэртма́йстарскі, -ая, -ае.


канцэрці́на, нескл., н.

1. Музычны інструмент, які мае выгляд шасціграннага гармоніка. Іграць на к.

2. Музычны твор тыпу канцэрта (у 2 знач.), які адрозніваецца ад апошняга меншай складанасцю і меншымі памерамі (спец.).


канцэ́сія, -і, мн. -і, -сій, ж.

1. Дамова на здачу дзяржавай у эксплуатацыю прыватным прадпрымальнікам або іншаземным фірмам прамысловых прадпрыемстваў, прыродных багаццяў або іншых гаспадарчых аб’ектаў. Міжнародныя канцэсіі. К. на будаўніцтва чыгункі.

2. Само прадпрыемства, арганізаванае на аснове такой дамовы.

|| прым. канцэсі́йны, -ая, -ае.


канцэсіяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Уладальнік канцэсіі.

|| прым. канцэсіяне́рскі, -ая, -ае.


канча́так, -тка, мн. -ткі, -ткаў, м.

Зменная частка слова, якая паказвае на сінтаксічную сувязь з іншымі словамі; флексія. Склонавы к.


канчатко́вы, -ая, -ае.

1. Які не будзе больш пераглядацца, змяняцца; беспаваротны. Канчатковае заключэнне камісіі. Канчатковае рашэнне.

2. Які з’яўляецца вынікам, завяршэннем або ажыццяўленнем чаго-н. К. прадукт. К. вынік. Канчатковая мэта.

3. Поўны, даведзены да канца. Канчатковая перамога.


канча́цца гл. кончыцца.


канча́ць гл. кончыць.


канчу́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Раменны бізун.


каньён, -а, мн. -ы, -аў, м.

Глыбокая вузкая даліна, размытая ракой.

|| прым. каньённы, -ая, -ае.


канькабе́жац, -жца, мн. -жцы, -жцаў, м.

Той, хто займаецца канькабежным спортам.

|| ж. канькабе́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак.


канькабе́жны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да катання на каньках. К. спорт.


ка́нькала, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў (разм.).

Той, хто канькае, дакучае просьбамі, скаргамі.


ка́нькаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Назойліва прасіць аб чым-н., скардзіцца на што-н.

|| наз. ка́ньканне, -я, н.


канькі́, -о́ў, адз. канёк, -нька́, м.

1. Спартыўны інвентар, які складаецца са спецыялізаванага абутку і прымацаваных да яго рухомых ці нерухомых вузкіх сталёвых палазкоў; прызначаны для катання на лёдзе. Фігурныя к.

2. Канькабежны спорт (разм.). Мой любімы спорт — к.

|| прым. канько́вы, -ая, -ае.


канья́к, -у́, мн. -і́, -о́ў, м.

Моцны алкагольны напітак з вінаграднага спірту.

|| прым. канья́чны, -ая, -ае.


каню́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тое, што і каня (у 1 знач.).


кан’юнкту́ра, -ы, ж. (кніжн.).

Становішча, абставіны, што склаліся ў якой-н. галіне грамадскага жыцця. Міжнародная к. Палітычная к.

|| прым. кан’юнкту́рны, -ая, -ае.


кан’юнкту́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Беспрынцыповы чалавек, які змяняе свае паводзіны ў залежнасці ад той ці іншай кан’юнктуры; прыстасаванец.

|| ж. кан’юнкту́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


кан’юнкты́ва, -ы, ж. (спец.).

Слізістая абалонка вока, якая пакрывае ўнутраную паверхню павек і пярэднюю частку вочнага яблыка.

|| прым. кан’юнктыва́льны, -ая, -ае. К. мяшок вока.


кан’юнктыві́т, -у, М -ві́це, м.

Запаленне кан’юктывы. Хранічны к.


каню́шня, -і, мн. -і, -шань і -шняў, ж.

Памяшканне для коней.

|| прым. каню́шневы, -ая, -ае.


канюшы́на, -ы, ж.

Кармавая травяністая расліна сямейства бабовых з трайчастым лісцем і шарападобнымі кветкамі.

|| прым. канюшы́нны, -ая, -ае і канюшы́навы, -ая, -ае.


ка́ня, -і, мн. -і, -яў, ж.

1. Драпежная птушка сямейства ястрабіных, якая жыве на балотах, сырых лугах, крык якой нагадвае слова «піць»; сарыч, канюк. Плачуць кані над балотам, просяць піць.

2. Назва кнігаўкі ў некаторых мясцовасцях Беларусі (разм.). Енчыць, як к. на дождж.


каняво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па конегадоўлі.


каня́ка, -і, ДМ -ня́цы, Т -ай (-аю), ж. (разм.).

Пра слабага заезджанага каня.


кап...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. капітальны, напр.: капбудаўніцтва, капрамонт.


ка́па, -ы, мн. -ы, кап, ж.

Узорыстае пікейнае пакрывала на ложак.

|| прым. ка́павы, -ая, -ае.


капа́¹, -ы́, мн. ко́пы і (з ліч. 2, 3, 4) капы́, коп, ж.

1. Сена, снапы, складзеныя конусам. Атава ў копах.

2. перан. Пра густыя пышныя валасы. К. валасоў.

|| памянш. ко́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.


капа́², -ы́, мн. ко́пы і (з ліч. 2, 3, 4) капы́, коп, ж.

Даўнейшая адзінка лічэння: шэсцьдзясят штук чаго-н. К. снапоў.


капакла́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Сельскагаспадарчая машына для збору і складання ў копы сена або саломы.


капа́л, -у, м. (спец.).

Цвёрдая выкапнёвая смала расліннага паходжання, якая выкарыстоўвалася для прыгатавання лакаў.

|| прым. капа́лавы, -ая, -ае.


капа́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто займаецца капаннем, копкай чаго-н.

|| ж. капа́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ка́пар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзіцячы, а таксама жаночы галаўны ўбор з завязкамі пад падбародкам.

|| прым. ка́парны, -ая, -ае.


капата́ж, -у, м. (спец.).

Від аварыі, пры якой самалёт перакульваецца цераз насавую частку пры пасадцы або ўзлёце.

|| прым. капата́жны, -ая, -ае.


капатлі́вы, -ая, -ае (разм.).

Марудлівы, непаваротлівы.

|| наз. капатлі́васць, -і, ж.


капаце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́ць; незак. (разм.).

Ка́паць часта, буйнымі кроплямі.


капа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. у чым. Рыцца, капаючы. К. ў градках. К. ў пяску.

2. перан., у чым. Залішне старанна, дэталёва аналізаваць, абдумваць што-н., унікаць у што-н. К. ў душы.

3. з чым і без дап. Марудзіць, павольна рабіць якую-н. справу. К. з перакладваннем кніг.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Паддавацца капанню. Пасля дажджу зямля лягчэй капаецца.

|| зак. закапа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 3 знач.).

|| наз. капа́нне, -я, н.


ка́паць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Падаць кроплямі. Днём капала (безас.) са стрэх.

2. што. Наліваць, разліваць кроплі чаго-н. на што-н. К. лякарства ў шклянку.

3. перан., на каго. Нагаворваць, тайна паведамляць (разм.).

|| зак. нака́паць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 2 і 3 знач.).

|| аднакр. ка́пнуць, -ну, -неш, -не; -ні.


капа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак., што.

1. Размякчаць, рыхліць верхні слой глебы, аддзяляючы і падымаючы (лапатай, матыкай і пад.). К. агарод.

2. Выкідваючы, выбіраючы зямлю, рабіць паглыбленне. К. яму.

3. Выкопваць, даставаць што-н. з зямлі. К. бульбу.

Капаць яму — рыхтаваць пагібель, тварыць зло каму-н.

|| зак. вы́капаць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 2 і 3 знач.).

|| аднакр. капну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 знач.) і капяну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -пеняце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 знач.; разм.).

|| наз. капа́нне, -я, н. і ко́пка, -і, ДМ -пцы, ж.

|| прым. капа́льны, -ая, -ае (спец.).


капа́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

1. Той, хто займаецца капаннем зямлі; землякоп.

2. Прылада для капання зямлі, выкопвання караняплодаў і пад.

|| прым. капа́цкі, -ая, -ае.


капе́ечны, -ая, -ае.

1. гл. капейка.

2. Які каштуе танна, нядорага. Капеечная цацка.

3. перан. Залішне дробязны, скупы. Капеечная натура.

|| наз. капе́ечнасць, -і, ж.


капе́ж, капяжу́ і капяжа́, м.

1. -у́. Падзенне кропель талага снегу са стрэх, дрэў, а таксама самі гэтыя кроплі. Сярод дня пачаўся к.

2. -а́, мн. капяжы́, -о́ў. Ніжні край страхі, даху, які выдаецца над сцяной.

|| прым. капе́жны, -ая, -ае.


капе́йка, -і, ДМ -пе́йцы, мн. -і, -пе́ек, ж.

1. Дробная манета, адна сотая рубля. Рассыпаць капейкі.

2. зб. Грошы, грашовыя сродкі.

Без капейкі — без якіх-н. сродкаў існавання.

Да (апошняй) капейкі — без астатку патраціць, заплаціць, атрымаць і пад.

Жывая капейка — пра ўсё, што дае даход.

Капейка ў капейку — пры падліку грошай: абсалютна дакладна, колькі патрабуецца.

Ні капейкі (за душой) — зусім няма грошай.

|| памянш. капе́ечка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Абысціся ў капеечку — дорага каштаваць.

|| прым. капе́ечны, -ая, -ае. Капеечная манета.


капельды́нер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэатральны служачы, які правярае білеты і паказвае гледачам месцы ў зале.

|| ж. капельды́нерка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. капельды́нерскі, -ая, -ае.


ка́пелька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

1. Маленькая кропля. Капелькі расы. Выпіць да капелькі.

2. адз., перан., чаго. Самая малая колькасць чаго-н. (разм.). У слоіку засталася к. малака.


капельма́йстар, -тра, мн. -тры, -траў, м.

Кіраўнік хору або аркестра; дырыжор.

|| прым. капельма́йстарскі, -ая, -ае.


ка́пельніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Тое, што і кропельніца.


ка́пельны, -ая, -ае (спец.).

Тое, што і кропельны. Капельнае ўвядзенне лякарства.


ка́пер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыватнаўласніцкае судна, якое займалася (да сярэдзіны 19 ст.) з ведама свайго ўрада захопам гандлёвых суднаў праціўніка і нейтральных краін, што перавозілі кантрабандныя грузы для ваюючай краіны.

2. Уладальнік такога судна.


ка́перс, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Паўднёвая паўхмызняковая расліна, якая сцелецца па зямлі.

2. мн. Пупышкі гэтай расліны, якія ў марынаваным выглядзе ўжываюцца як прыправа.

|| прым. ка́персавы, -ая, -ае. Сямейства каперсавых (наз.).


капе́ц, -пца́, мн. -пцы́, -пцо́ў, м.

1. Месца для захавання на зіму агародніны. К. бульбы.

2. Насып са слупам як межавы знак. На мяжы лесу з полем стаялі капцы.

3. Насып, курган.

4. звычайна мн. Смерць, пагібель, канец (разм.). Тут яму і капцы.

|| прым. капцо́вы, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


кап’ё, -я́, мн. ко́п’і і (з ліч. 2, 3, 4) кап’і́, ко́п’яў, н.

1. Даўнейшая колючая або кідальная зброя ў форме доўгага дрэўка з вострым металічным наканечнікам.

2. Лёгкаатлетычны снарад (у 3 знач.), а таксама спартыўная дысцыпліна, звязаная з кіданнем гэтага снарада. Кіданне кап’я.

Ламаць коп’і — спрачацца з-за чаго-н., адстойваць сваю думку.


капёр, -пра́, мн. -пры́, -про́ў, м. (спец.).

Збудаванне над шахтным ствалом для ўстанаўлення пад’ёмніка.

|| прым. капро́вы, -ая, -ае.


капіі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек, які знімае копіі з дакументаў, рукапісаў (уст.). Працаваць капіістам.

2. Мастак, які робіць копіі карцін.


капіля́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Трубачка з вельмі вузкім унутраным каналам.

2. Самы тонкі крывяносны сасуд.

|| прым. капіля́рны, -ая, -ае. К. ціск. К. сасуд.


капіля́рнасць, -і, ж. (спец.).

Уласцівасць вадкасцей паднімацца або апускацца па капілярах.


капі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -піраваны, капірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -пірава́ны і капіява́ць, -пію́ю, -пію́еш, -пію́е; -піява́ны; незак.

1. што. Знімаць, рабіць копію з чаго-н. К. дакумент.

2. каго-што. Падрабляць чые-н. рухі, міміку, слепа пераймаць што-н. К. артыста.

|| зак. скапі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -піраваны, скапірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -пірава́ны і скапіява́ць, -пію́ю, -пію́еш, -пію́е; -пію́й; -піява́ны.

|| наз. капі́раванне, -я, н., капірава́нне, -я, н., капіява́нне, -я, н. і капіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж. (да 1 знач.).

|| прым. капірава́льны, -ая, -ае (да 1 знач.) і капіро́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.). Капіравальны апарат. Капіровачныя работы.


капіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па капіраванні.

|| ж. капіро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


капіта́л, -у, м.

1. Вартасць, якая ў выніку выкарыстання наёмнай рабочай сілы прыносіць прыбавачную вартасць. Прамысловы к. Фінансавы к. Пераменны к. Пастаянны к.

2. звычайна мн. Грошы, вялікая сума грошай (разм.). Купіў бы, ды капіталаў не хапае.

Мёртвы капітал — каштоўнасці, маёмасць, якія не прыносяць даходу́.


капіталаўклада́нне, -я, мн. -і, -яў, н. (спец.).

Затраты на стварэнне новых, рэканструкцыю і пашырэнне дзеючых асноўных фондаў.


капіталізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (спец.).

Ператварыць (ператвараць) прыбавачную вартасць у капітал (у 1 знач.).

|| наз. капіталіза́цыя, -і, ж.


капіталі́зм, -у, м.

Грамадска-эканамічны лад, які змяніў сабой феадалізм і ў аснове якога ляжаць розныя формы прыватнай уласнасці на сродкі вытворчасці, а грамадства складаюць дзве асноўныя групы — уладальнікі сродкаў вытворчасці і наёмныя рабочыя. Эпоха капіталізму.

|| прым. капіталісты́чны, -ая, -ае.


капіталі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Уласнік капіталу, сродкаў вытворчасці, які выкарыстоўвае наёмную працу.

2. Багаты, разбагацелы чалавек (разм., жарт.).

|| ж. капіталі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так (да 2 знач.).

|| прым. капіталісты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


капіта́льны, -ая, -ае.

Грунтоўны, асноўны, карэнны, вельмі важны. Капітальнае даследаванне.

Капітальная сцяна — асноўная сцяна, якая служыць апорай для даху.

Капітальныя ўкладанні (спец.) — тое, што і капіталаўкладанне.

|| наз. капіта́льнасць, -і, ж.


капіта́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Афіцэрскае званне або чын, а таксама асоба, якая мае гэта званне. К. медыцынскай службы. К.-лейтэнант. К. 3-га рангу.

2. Камандзір судна. К. карабля.

3. Кіраўнік спартыўнай каманды. К. валейбольнай каманды.

|| прым. капіта́нскі, -ая, -ае. К. мосцік.


капітулява́ць, -лю́ю, -лю́еш, -лю́е; -лю́й; зак. і незак.

1. Здацца (здавацца), згадзіўшыся на капітуляцыю, адмовіўшыся ад барацьбы. Безагаворачна к.

2. перан. Адступіць (адступаць) перад цяжкасцямі, перашкодамі; прызнаць (прызнаваць) сваё бяссілле, слабасць. К. перад цяжкасцямі.


капітуля́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто капітулюе, адмаўляецца ад ранейшай пазіцыі.

|| прым. капітуля́нцкі, -ая, -ае.


капітуля́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Спыненне ваенных дзеянняў і здача пераможцу на прадыктаваных ім умовах. Безагаворачная к.

2. перан. Адступленне ад прынцыповай абароны сваіх поглядаў, прызнанне свайго бяссілля ў чым-н.


капітэ́ль, -і, мн. -і, -ей, ж. (спец.).

Верхняя частка калоны, слупа або пілястры.

|| прым. капітэ́льны, -ая, -ае.


капіява́ць гл. капіраваць.


ка́пішча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Язычніцкі храм, культавае збудаванне.


каплі́ца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж.

Невялікі царкоўны або касцельны будынак з абраза́мі без алтара; малельня.

|| памянш. каплі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. каплі́чны, -ая, -ае.


каплу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Пакладаны певень, якога адкормліваюць на мяса.


ка́пля, -і, мн. -і, -пель, ж.

Тое, што і кропля.


ка́пнуць гл. ка́паць.


капну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; зак.

1. гл. капа́ць.

2. перан. Унікнуць у што-н. Толькі капні — знойдзеш недаробкі і хібы рамонту.


капо́т¹, -а, М -по́це, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Адкідная накрыўка розных механізмаў. К. аўтамабіля.

|| прым. капо́тны, -ая, -ае.


капо́т², -а, М -по́це, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Жаночае плацце свабоднага пакрою; род халата.


капра́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Воінскае званне малодшага камандзіра ў арміях некаторых краін, а таксама асоба, якая мае гэта званне.

|| прым. капра́льскі, -ая, -ае.


капро́вы гл. капёр.


капро́н, -у, м.

Штучнае валакно высокай трываласці, а таксама тканіна з гэтага валакна.

|| прым. капро́навы, -ая, -ае. Капронавыя панчохі.


капры́з, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Беспадстаўнае, але настойлівае жаданне, патрабаванне чаго-н., недарэчная задума, дзівацтва. Дзіцячы к.

2. перан., чаго. Што-н. нечаканае, выпадковае ў той ці іншай сферы жыцця. К. моды. К. прыроды.

|| прым. капры́зны, -ая, -ае. Капрызнае надвор’е.


капры́за, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -ры́з і -аў (разм.).

Капрызны чалавек, капрызнае дзіця.


капры́зіць, -ры́жу, -ры́зіш, -ры́зіць; незак.

Паводзіць сябе капрызна, быць капрызным.

|| зак. пакапры́зіць, -ры́жу, -ры́зіш, -ры́зіць.


капры́знік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Капрызны чалавек, капрыза.

|| ж. капры́зніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


капры́знічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Тое, што і капрызіць.


капры́чыа, нескл., н. (спец.).

Віртуозны музычны твор, які вызначаецца жывасцю, нечаканымі і арыгінальнымі пераходамі.


ка́псула, -ы, мн. -ы, -сул, ж.

1. Абалонка з жэлаціну, крухмалу або іншага рэчыва для вадкіх ці парашкападобных лекаў. Валідол у капсулах.

2. Назва злучальнай абалонкі ў розных органаў або іх частак (спец.).

3. Частка касмічнага лятальнага апарата.

|| прым. ка́псульны, -ая, -ае.


ка́псуль, -я, мн. -і, -яў, м.

У патронах, снарадах: каўпачок з выбуховым рэчывам, якое загараецца ад удару.

|| прым. ка́псульны, -ая, -ае.


капта́н і кафта́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Даўнейшая двухбортная мужчынская і жаночая верхняя адзежына з доўгімі поламі і падоўжанымі рукавамі.

|| прым. капта́нны, -ая, -ае і кафта́нны, -ая, -ае.


капту́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Дзіцячы або жаночы вязаны галаўны ўбор, які завязваецца пад падбародкам; капар.

2. Невялікі дах, заслона, навес над чым-н.

|| прым. капту́рны, -ая, -ае.


капту́р гл. коптур.


капу́снік, -у і -а, м.

1. -у, зб. Капуснае лісце.

2. -а, мн. -і, -аў, перан. Вечарынка ў акцёраў, студэнтаў і іншых з аматарскімі нумарамі жартаўліва-парадыйнага характару. Студэнцкі к.


капу́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Белы матылёк, вусень якога есць капусту.


капу́снішча, -а, мн. -ы, -нішч і -аў, н.

Поле, з якога сабрана капуста.


капу́ста, -ы, ДМ -сце, ж.

1. Агародная расліна, лісце якой звіваецца ў качаны, а таксама самі качаны. Шаткаваць капусту.

2. Вараная страва з крышанага качана гэтай расліны. Міска гарачай капусты.

Марская капуста — марскія водарасці, якія ўжыв. як ежа і як лячэбны сродак.

|| прым. капу́сны, -ая, -ае.


капу́т, нескл., м., у знач. вык., каму-чаму (разм.).

Канец, гібель. К. усяму ліхому.


капу́ха, -і, ДМ -пу́се, мн. -і, -пу́х, ж. (разм.).

Жанчына, якая ўсё робіць марудна, вяла.


капуцы́н¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Манах рымска-каталіцкага францысканскага ордэна, які носіць плашч з капюшонам.

|| ж. капуцы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. капуцы́нскі, -ая, -ае.


капуцы́н², -а, мн. -ы, -аў, м.

Род амерыканскіх малпаў з шырокімі насамі і доўгімі валасамі на галаве ў выглядзе капюшона.


капцёр, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Службовая асоба ў арміі, у абавязкі якой уваходзіць захаванне і выдача маёмасці, абмундзіравання і інш.

|| прым. капцёрскі, -ая, -ае.


капцёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (разм.).

Склад маёмасці ў вайсковай часці, а таксама на будоўлі, у цэху, гаражы.


капцо́вы гл. капец.


капцю́р гл. кіпцюр.


капцю́рны гл. кіпцюр.


капшу́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Мяшочак для тытуню, які сцягваецца шнурком; кісет. Насыпаў махоркі ў к.


капы́л, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Кавалак дрэва ў форме ступні, на якім шавец робіць абутак.

2. Адзін з драўляных брускоў, якія ўстаўляюцца ў палазы і служаць апорай для кузава саней.

Гнуць на свой капыл (разм.) — рабіць па-свойму, не слухаючы думкі іншых.

Усё (усе) на адзін капыл (разм.) — аднолькава, аднолькавымі, падобна, падобнымі (парабіць, зрабіць, атрымацца).


капы́лле, -я, н., зб.

Капылы.


капы́т, -а́, М -пыце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Рагавое ўтварэнне на канцы ног у некаторых млекакормячых.

|| памянш. капыто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

|| прым. капы́тны, -ая, -ае. Атрад капытных (наз.).


капы́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; незак.

Спатыкацца (пра каня).

|| зак. скапы́ціцца, -ціцца.


капэ́ла, -ы, мн. -ы, -пэ́л, ж.

Вялікая музычная група выканаўцаў — хор у спалучэнні з аркестрам. Дзяржаўная харавая к.


капюшо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адкідны галаўны ўбор, прымацаваны ззаду да каўняра верхняга адзення. Паліто з капюшонам.

|| прым. капюшо́нны, -ая, -ае.


капялю́ш, капелюша́, мн. капелюшы́, капелюшо́ў, м.

Галаўны мужчынскі ўбор з палямі, жаночы — розных фасонаў. Саламяны к.

|| памянш. капялю́шык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. капялю́шны, -ая, -ае.


капялю́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Майстар па вырабе капелюшоў.

|| ж. капялю́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


капяну́ць гл. капа́ць.


ка́ра, -ы, ж.

Суровае пакаранне за правіннасць. К. за злачынства.


кара́, -ы́, ж.

1. Паверхневая частка ствала, галін і кораня дрэвавых раслін. К. бярозы.

2. чаго або якая. Верхні цвёрды слой на чым-н. Ледзяная к.

Зямная кара — верхняя цвёрдая абалонка Зямлі.

Кара вялікіх паўшар’яў галаўнога мозга; кара галаўнога мозга — паверхневы слой галаўнога мозга ў вышэйшых пазваночных і чалавека.

|| прым. каравы́, -а́я, -о́е.


караба́ты, -ая, -ае.

Няроўны, пагнуты, скрыўлены. Карабатая дошка.

|| наз. караба́тасць, -і, ж.


караба́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца; незак.

Рабіцца карабатым, выгінацца, скрыўляцца. Фанера на сонцы карабаціцца.

|| зак. пакараба́ціцца, -ціцца і скараба́ціцца, -ціцца.


караба́ціць, -ба́чу, -ба́ціш, -ба́ціць; незак.

1. што. Рабіць карабатым.

2. перан., каго (што). Выклікаць непрыемнае пачуццё.

|| зак. пакараба́ціць, -ба́чу, -ба́ціш, -ба́ціць; -ба́чаны (да 1 знач.) і скараба́ціць, -ба́чу, -ба́ціш, -ба́ціць; -ба́чаны (да 1 знач.).


карабе́йнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Дробны гандляр, які разносіў па вёсках тавары (мануфактуру, галантарэю, дробныя рэчы і інш.).


карабе́л, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Тое, што і караблебудаўнік.


карабе́ль, -бля́, мн. -блі, -блёў, м.

1. Вялікае марское судна. Ваенны к. Акіянскі к.

2. Лятальны апарат. Касмічны к.

Спаліць свае караблі (кніжн.) — рашуча парваць з мінулым.

|| памянш. кара́блік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.). Пускаць папяровыя караблікі.

|| прым. карабе́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).

Карабельны лес — лес з высокіх мачтавых дрэў, прыгодных для караблебудавання.


карабе́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Уладальнік карабля; марак (уст.).

2. Тое, што і караблебудаўнік (разм.).


карабі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вінтоўка з пакарочаным ствалом.

|| прым. карабі́навы, -ая, -ае.


карабі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Механічная зашчапка, зажым. К. павадка.


карабіне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У Заходняй Еўропе і Расіі да сярэдзіны 19 ст.: узброены карабінам салдат-стралок.

2. Жандар у Італіі.

|| прым. карабіне́рны, -ая, -ае. К. полк.


кара́бкацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

Падымацца, чапляючыся нагамі і рукамі за што-н.; караскацца. К. на ўзгорак. К. на дрэва.

|| зак. ускара́бкацца, -аюся, -аешся, -аецца.


караблебудава́нне, -я, н.

Будаванне суднаў, а таксама навука аб іх будаванні.

|| прым. караблебудаўні́чы, -ая, -ае.


караблебудаўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Спецыяліст па караблебудаванні.


караблеваджэ́нне, -я, н.

Майстэрства кіравання ходам карабля, а таксама шэраг навуковых дысцыплін і практычных прыёмаў, на якіх яно заснавана. Майстэрства караблеваджэння.


караблекрушэ́нне, -я, н.

Гібель карабля ў моры. Пацярпець к.


карабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м. (разм.).

Невялікая стандартная каробка для запалак. К. запалак.

|| прым. карабко́вы, -ая, -ае.


карава́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Вясельны абрадавы пірог круглай формы або вялікая булка, спечаная для якой-н. урачыстасці, свята. Частаваць караваем.

|| прым. карава́йны, -ая, -ае.


карава́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Група ўючных жывёл, якія перавозяць грузы і людзей (у пустыні, у стэпе). К. вярблюдаў.

2. Група суднаў, якія ідуць адно за адным.

|| прым. карава́нны, -ая, -ае.


кара́вець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; незак.

Тое, што і каравіцца.


кара́віцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; незак.

Станавіцца каравым ад бруду (у 1 знач.); каравець.


караво́кі, -ая, -ае.

3 карымі вачамі.


караву́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Вайсковая ўзброеная варта. Выклікаць к.

2. Абавязкі па ахове чаго-н. Несці к. Узяць каго-н. пад к.

3. у знач. выкл. Заклік на дапамогу пры небяспецы (разм.). К! Ратуйце!

Узяць на каравул — аддаць пашану асобым ружэйным прыёмам.

|| прым. караву́льны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). К. начальнік. Змяніць каравульных (наз.).


кара́вы, -ая, -ае.

1. Каляны ад засохлай гразі. Каравая ануча.

2. Нягладкі, скрыўлены, шарахаваты, загрубелы. Каравыя рукі.

3. перан. Няскладны, няўмелы, груба выкананы. Каравыя выразы.

|| наз. кара́васць, -і, ж.


каравя́к, -у́, м. (разм.).

Каровін гной (у 2 знач.). Каравяком з глінаю абмазваюць яблыні.


карага́ч, -а́ і (пра драўніну і зб.) -у́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Паўднёвае дрэва ці куст сямейства вязавых; бераст.

|| прым. карага́чавы, -ая, -ае.


караго́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Калектыўны танец у славянскіх народаў, удзельнікі якога з песнямі ходзяць па крузе (звычайна ўзяўшыся за рукі), а таксама ўдзельнікі такога танца. Вадзіць к. Кружыцца ў карагодзе.

2. Круг, утвораны людзьмі, якія ўзяліся за рукі падчас гульні, танца і пад. Дзеці сталі ў к. вакол ёлкі.

|| прым. караго́дны, -ая, -ае.


карае́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Дробны жук-шкоднік, які грызе драўніну і кару дрэў.


каразі́йны гл. карозія.


караі́мы, -аў, адз. -і́м, -а, м.

Народнасць цюркскай моўнай групы, якая жыве ў Крыме, Заходняй Украіне, Польшчы, а таксама ў Літве.

|| ж. караі́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак.

|| прым. караі́мскі, -ая, -ае.


ка́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м. (разм.) Задняя частка шыі ў жывёлы і чалавека.

Браць (узяць) за карак — прыцягнуць да адказнасці.

Гнаць у карак — прымушаць хутка рабіць што-н., падганяць.

Сядзець на карку — быць на ўтрыманні ў каго-н., жыць на чые-н. сродкі.


каракалпа́кі, -аў, адз. -па́к, -а, м.

Народнасць цюркскай моўнай групы, якая складае асноўнае карэннае насельніцтва Рэспублікі Каракалпакстан, што ўваходзіць у склад Узбекістана.

|| ж. каракалпа́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. каракалпа́кскі, -ая, -ае.


карака́ціца, -ы, мн. -ы, -ціц, ж.

1. Марскі малюск з групы галаваногіх, які пры небяспецы выпускае фарбавальнае рэчыва.

2. перан. Пра няўклюднага чалавека з кароткімі нагамі (разм.).


кара́кі, -аў, адз. кара́к, -а, м.

Народнасць, якая складае асноўнае карэннае насельніцтва Камчацкага краю.

|| ж. кара́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. кара́кскі, -ая, -ае.


кара́кулі, -ляў, адз. кара́куля, -і, ж.

Неразборлівыя, няўмела ці няўдала напісаныя літары. У сшытку адны к.


кара́куль, -ю, м.

Каштоўныя шкуркі ягнят каракульскіх авечак.

|| прым. кара́кулевы, -ая, -ае. Каракулевае футра.


кара́кульскі, -ая, -ае.

У выразе: каракульская авечка — каштоўная парода авечак, шкуркі ягнят якой ідуць на выраб каракулю і каракульчы.


каракульча́, -ы́, ж.

Мех са шкурак неданошаных ягнят каракульскіх авечак. Паліто з каракульчы.

|| прым. каракульчо́вы, -ая, -ае.


каракуляво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па каракуляводстве.


каракуляво́дства, -а, н.

Развядзенне каракульскіх авечак як галіна жывёлагадоўлі.

|| прым. каракуляво́дчы, -ая, -ае.


караку́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Ядавіты павук, распаўсюджаны ў пустынях Сярэдняй Азіі і ў стэпах Крыма.


кара́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Марская жывёліна, якая жыве нерухомымі калоніямі на скалах; род паліпаў.

2. Вапнавае адкладанне некаторых відаў гэтых жывёлін — чырвоны, ружовы або белы камень, які пасля апрацоўкі выкарыстоўваецца як упрыгожанне. Пацеркі з каралаў.

|| прым. кара́лавы, -ая, -ае. Каралавыя рыфы.


кара́лавы, -ая, -ае.

1. гл. карал.

2. Ярка-чырвоны, колеру карала. Шалік каралавага колеру.


карале́ва, -ы, мн. -ы, -ле́ў, ж.

1. гл. кароль.

2. Жонка караля (у 1 знач.).

3. У шахматах: тое, што і ферзь (разм.).

4. перан., чаго. Пра жанчыну, якая вылучаецца як лепшая сярод іншых. К. прыгажосці. К. балю.


карале́віч, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.; нар.-паэт.).

Сын караля (звычайна ў казках).


карале́ўна, -ы, мн. -ы, -ле́вен і -ле́ўнаў, ж.

Дачка караля (звычайна ў казках).


карале́ўскі гл. кароль.


карале́ўства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Дзяржава, на чале якой стаіць кароль (у 1 знач.).


кара́лі, -яў, адз. кара́ля, -і, ж.

Пацеркі з каралавых або іншых каштоўных камянёў.


кара́льны, -ая, -ае (афіц.).

Які падлягае пакаранню, цягне за сабой пакаранне. К. учынак.

|| наз. кара́льнасць, -і, ж.


карамбо́ль, -ю, м.

У більярдзе: рыкашэтны ўдар шара, які адскочыў ад другога шара, па трэцім. Зрабіць к.

|| прым. карамбо́льны, -ая, -ае.


караме́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. зб. Гатунак цвёрдых цукерак, ледзянцовых ці з начынкай. Ледзянцовая к.

2. Палены цукар для падфарбоўвання кандытарскіх вырабаў.

3. Падпражаны солад для падфарбоўвання піва.

|| прым. караме́льны, -ая, -ае.


караме́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж. (разм.).

Адна цукерка карамелі.


Кара́н, -а, м. (з вялікай літары).

Свяшчэнная кніга, у якой змяшчаюцца догматы і палажэнні мусульманскай рэлігіі.


каранава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; зак. і незак., каго (што).

Правесці (праводзіць) цырымонію каранацыі. К. на царства.

|| звар. каранава́цца, -ну́юся, -ну́ешся, -ну́ецца; -ну́йся.

|| наз. каранава́нне, -я, н.


карана́рны, -ая, -ае (спец.).

Які мае адносіны да сасудаў, што сілкуюць сардэчную мышцу. К. кровазварот.


карана́сты, -ая, -ае.

1. Які мае тоўстыя, моцныя карані. К. дуб.

2. Невысокі, моцнага целаскладу, шыракаплечы; каржакаваты. Каранастая фігура.

|| наз. карана́стасць, -і, ж.


карана́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Урачыстая цырымонія ўскладання кароны на манарха, які ўступае на прастол.

|| прым. каранацы́йны, -ая, -ае.


каранда́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Тое, што і аловак. Каляровыя карандашы.

Браць на карандаш — звяртаць на што-н. увагу, запісваць для памяці.

|| прым. каранда́шны, -ая, -ае.


каранёвы гл. корань.


карані́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ні́цца; незак.

1. Пускаць карані.

2. у чым. Мець сваёй асновай, крыніцай. Прычына караніцца ў іншым.

3. у кім-чым. Быць уласцівым каму-, чаму-н., знаходзіцца ў кім-, чым-н. Любоў да малой радзімы караніцца ў кожным з нас.


КАРАННÍК, -а, мн. -і́, -о́ў, м.

Сярэдні конь у тройцы, які запрагаецца ў аглоблі ў адрозненне ад прысцяжных. У гэтай тройцы к. быў самым надзейным канём.


каранты́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Пра чалавека малога росту.


каранці́н, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Часовая ізаляцыя заразных хворых і асоб, якія былі ў кантакце з такімі хворымі.

2. Санітарны пункт для агляду людзей і грузаў, якія прыбылі з заражанай мясцовасці.

|| прым. каранці́нны, -ая, -ае.


караняпло́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Расліна з тоўстым мясістым коранем, якая ідзе ў ежу або на корм скаціне.

|| прым. караняпло́дны, -ая, -ае.


карапу́з, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм., жарт.).

Пра малое дзіця.

|| памянш.-ласк. карапу́зік, -а, мн. -і, -аў, м.


кара́скацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Падымацца, чапляючыся нагамі і рукамі за што-н. К. на дрэва.

|| зак. ускара́скацца, -аюся, -аешся, -аецца.


кара́сь, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Прэснаводная рыба сямейства карпавых з чырванаватымі плаўнікамі.

|| прым. карасёвы, -ая, -ае і карасі́ны, -ая, -ае. Карасёвая юшка.


кара́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Мера масы каштоўных камянёў, роўная 0,2 грама.

|| прым. кара́тны, -ая, -ае.


карата́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., што (разм.).

Бавіць час так, каб ён праходзіў незаўважна. К. вечары.

|| зак. скарата́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


каратка... (гл. каротка...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «каротка...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: каратканогі, караткахвосты.


караткава́ты, -ая, -ае.

Крыху карацейшы, чым трэба. Караткаватыя рукавы.


караткахва́левы, -ая, -ае.

Які працуе на кароткіх радыёхвалях. Караткахвалевая радыёстанцыя.


караткахво́сты, -ая, -ае.

3 кароткім хвастом. К. заяц.


караткашэ́рсны, -ая, -ае.

3 кароткай шэрсцю. Караткашэрсная парода авечак.


караты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца каратэ.


каратэ́, нескл., н.

Спартыўная барацьба, якая выкарыстоўвае эфектыўныя прыёмы японскай сістэмы самаабароны без зброі, заснаванай на ўдарах рукамі і нагамі па найбольш уразлівых месцах цела чалавека.


караце́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Сорт морквы з кароткім акруглым коранем; мышатка.


караце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак.

Станавіцца карацейшым, менш працяглым у прасторы або ў часе. Пад восень дні карацеюць.


караці́н, -у, м. (спец.).

Аранжаважоўты пігмент, які спрыяе ўтварэнню ў арганізме вітаміну А. У моркве многа караціну.


караці́ць, -рачу́, -ро́ціш, -ро́ціць; незак., што.

Рабіць карацейшым. К. штаны.


кара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што і без дап.

Падвяргаць пакаранню каго-н. К. за злачынства.

|| зак. пакара́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны.


карача́еўцы, -аў, адз. -ча́евец, -ча́еўца, м.

Адзін з народаў, які насяляе Карачаева-Чаркескую Рэспубліку, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. карача́еўка, -і, ДМ -ча́еўцы, мн. -і, -ча́евак.

|| прым. карача́еўскі, -ая, -ае.


кара́чкі,

У выразах: на карачкі; на карачках (разм.) — поза, у якой чалавек стаіць, апіраючыся адначасова на абедзве рукі і нагі. Станавіцца на карачкі. Паўзці на карачках.


карбана́д, -у, М -на́дзе, м.

Свіное філе спецыяльнага прыгатавання.

|| прым. карбана́дны, -ая, -ае.


карбі́д, -у, М -дзе, м. (спец.).

Злучэнне вугляроду з некаторымі металамі і металоідамі. К. кальцыю.

|| прым. карбі́давы, -ая, -ае.


карбо́лавы, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе карболавую кіслату. К. раствор.

Карболавая кіслата — ядавітая вадкасць з характэрным пахам, якая скарыстоўваецца як антысептычны і дэзынфекцыйны сродак; раствор фенолу.


карбо́лка, -і, ДМ -лцы, ж. (разм.).

Карболавая кіслата.

|| прым. карбо́лачны, -ая, -ае.


карбу́нкул, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Гнойнае запаленне скуры і падскурнай клятчаткі.

2. -у. Каштоўны камень чырвонага колеру; чырвоны гранат (уст.).

|| прым. карбункулёзны, -ая, -ае (да 1 знач.).


карбюра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Прыбор, у якім адбываецца карбюрацыя.

|| прым. карбюра́тарны, -ая, -ае.


карбюра́цыя, -і, ж. (спец.).

Утварэнне гаручай сумесі з вадкага паліва і паветра ў рухавіках унутранага згарання.

|| прым. карбюрацы́йны, -ая, -ае.


карга́, -і, ДМ карзе́, мн. -і, корг і ко́ргаў, ж. (разм., лаянк.).

Пра злую, шкодную старую. Старая к.


кардамо́н, -у, м.

1. Трапічная расліна сямейства імбірных.

2. Насенне гэтай расліны, якое ўжыв. як вострая прыправа.

|| прым. кардамо́навы, -ая, -ае.


карда́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Механізм, што служыць для перадачы вярчэння паміж валамі, размешчанымі пад вуглом адзін да аднаго.

2. Вал у такім механізме.

|| прым. карда́нны, -ая, -ае. К. механізм. К. вал.


кардана́ж, -у, м., зб.

Вырабы з кардону (каробкі, футляры, дзіцячыя цацкі і пад.).

|| прым. кардана́жны, -ая, -ае.


кардо́н¹, -у, м.

Тоўстая цвёрдая папера. Ліст кардону.

|| прым. кардо́нны, -ая, -ае і кардо́навы, -ая, -ае.


кардо́н², -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пагранічны або загараджальны атрад; пост аховы.

2. Месца, дзе знаходзіцца такі атрад ці пост, варта.

3. Дзяржаўная мяжа, граніца (разм.). Жыць за кардонам.

|| прым. кардо́нны, -ая, -ае.


кардо́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

1. Каробка з кардону.

2. Невялікі кавалак кардону. Выразаць самалёцік з кардонкі.


кардыёлаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач — спецыяліст па кардыялогіі.


кардына́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Вышэйшы пасля Папы Рымскага духоўны сан у каталіцкай царкве, а таксама асоба, якая мае гэты сан.

2. Невялікая пеўчая птушка сямейства аўсянкавых з ярка-чырвоным (колеру кардынальскай мантыі) пер’ем, якая водзіцца ў Амерыцы.

|| прым. кардына́льскі, -ая, -ае (да 1 знач.). К. сан.


кардына́льны, -ая, -ае.

Галоўны, асноўны, самы істотны. Кардынальныя перамены ў грамадстве.


кардыя...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да сэрца, напр.: кардыяграфія, кардыясклероз, кардыяспазм, кардыястымулятар;

2) які мае адносіны да кардыялогіі, напр.: кардыянеўралагічны, кардыяцэнтр, кардыяхірургія.


кардыягра́ма, -ы, мн. -ы, -гра́м, ж.

Графічны паказ работы сэрца. Зрабіць кардыяграму.

|| прым. кардыягра́мны, -ая, -ае.


кардыяло́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца хваробамі сардэчна-сасудзістай сістэмы і іх лячэннем.

|| прым. кардыялагі́чны, -ая, -ае. К. цэнтр.


кардэбале́т, -у, М -ле́це, м., зб.

Артысты балета, якія выконваюць масавыя і групавыя танцы (у адрозненне ад салістаў балета).

|| прым. кардэбале́тны, -ая, -ае.


кар’е́р¹, -у, м.

Самы хуткі бег каня. Пусціць каня ў к. (кар’ерам).

З месца ў кар’ер — адразу, без падрыхтоўкі.

|| прым. кар’е́рны, -ая, -ае.


кар’е́р², -а, мн. -ы, -аў, м.

Месца адкрытай здабычы карысных выкапняў, а таксама месца, дзе капаюць гліну, пясок і пад.

|| прым. кар’е́рны, -ая, -ае.


кар’е́ра, -ы, мн. -ы, -е́р, ж.

1. Высокі сацыяльны і службовы статус, дасягнуты дзейнасцю ў якой-н. галіне; вядомасць, слава. Зрабіць кар’еру. К. не атрымалася.

2. Род дзейнасці; прафесія, занятак. Артыстычная к.

|| прым. кар’е́рны, -ая, -ае.


кар’еры́зм, -у, м.

Пагоня за кар’ерай (у 1 знач.), імкненне любымі спосабамі дасягнуць асабістага поспеху ў якой-н. сферы дзейнасці, не зважаючы на інтарэсы іншых. Службовы к.

|| прым. кар’еры́сцкі, -ая, -ае.


кар’еры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які імкнецца зрабіць кар’еру (у 1 знач.) і клапоціцца толькі пра асабісты поспех, не зважаючы на інтарэсы іншых.

|| ж. кар’еры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кар’еры́сцкі, -ая, -ае. Кар’ерысцкія планы.


каржа́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Сукаваты ствол дрэва; корч.


каржакава́ты, -ая, -ае.

1. Пра дрэва: нізкі, з тоўстым сукаватым ствалом. К. дуб.

2. Невысокі, шыракаплечы, моцнага целаскладу (пра чалавека, яго постаць).

|| наз. каржакава́тасць, -і, ж.


карзі́на, -ы, мн. -ы, -зі́н, ж.

1. Тое, што і кашолка.

2. Гандола аэрастата.

3. У баскетболе: сетка на абручы, у якую закідваюць мяч.

|| прым. карзі́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


каркаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Частка тушы, якая прылягае да карка.

|| прым. каркаві́нны, -ая, -ае.


карка́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Унутраная апорная частка збудавання, канструкцыі, на якой трымаюцца астатнія часткі. К. карабля.

|| прым. карка́сны, -ая, -ае.


ка́ркаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Пра варону: ствараць гукі, падобныя на «кар-кар».

2. перан. Прадказваць няўдачу, няшчасце, бяду (разм.). Хопіць табе к.

|| зак. нака́ркаць, -аю, -аеш, -ае (да 2 знач.). Накаркаў бяду на сваю галаву.

|| аднакр. ка́ркнуць, -ну, -неш, -не; -ні (да 1 знач.).

|| наз. ка́рканне, -я, н.


ка́рлік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чалавек вельмі малога росту.

2. Пра рэч, прадмет і інш. вельмі малога памеру. Сасна-к. Дзяржава-к.

|| прым. ка́рлікавы, -ая, -ае. Карлікавыя дрэвы. Карлікавае прадпрыемства.


ка́рлікавасць, -і, ж.

1. гл. карлікавы.

2. Хвароба, якая выклікаецца паражэннем залоз унутранай сакрэцыі і выражаецца ў ненармальна малым росце (спец.).


ка́рлікавы, -ая, -ае.

1. гл. карлік.

2. У назвах парод жывёл, відаў раслін, якія вызначаюцца малымі памерамі. Карлікавая антылопа. Карлікавая бяроза.

|| наз. ка́рлікавасць, -і, ж.


карма́, -ы́, мн. -ы́, -о́ў, ж.

Задняя частка судна, процілеглая носу. К. карабля.

|| прым. кармавы́, -а́я, -о́е. Кармавое вясло.


карма... (гл. корма...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «корма...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: кармакухня, кармарэзка, кармасклад, кармацэх.


кармавы́¹ гл. корм.


кармавы́², -а́я, -о́е.

1. гл. карма.

2. у знач. наз. кармавы́, -о́га, мн. -ы́я, -ы́х. Матрос, які працуе на карме; рулявы.


кармаку́хня, -і, мн. -і, -хань, ж.

Спецыяльнае памяшканне на ферме для прыгатавання корму жывёле і птушцы.


карманьёла, -ы, ж.

Французская народная рэвалюцыйная песня-танец.


кармі́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м. (разм.).

Тое, што і карміцель.


кармі́ліца, -ы, мн. -ы, -ліц, ж. (разм.).

Тое, што і карміцелька.


кармі́н, -у, м.

Ярка-чырвоная фарба, якая здабываецца з насякомага кашанілі.

|| прым. кармі́навы, -ая, -ае і кармі́нны, -ая, -ае.


кармі́навы і кармі́нны, -ая, -ае.

1. гл. кармін.

2. Ярка-чырвоны, пунсовы, колеру карміну.


кармі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто корміць, забяспечвае пражыткам.

|| ж. кармі́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.


кармі́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

1. гл. карміцель.

2. Жанчына, якая корміць грудзьмі чужое дзіця.


кармі́цца, кармлю́ся, ко́рмішся, ко́рміцца; незак.

1. Есці, атрымліваць корм; насычацца. Коні кормяцца на лугах.

2. чым і без дап. Мець за сродак для пражыцця; харчавацца. Чапля корміцца рыбай. К. сваёй працай.

3. чым, з чаго, на што. Здабываць сродкі для існавання, пражыцця. К. паляваннем.

|| зак. пакармі́цца, -кармлю́ся, -ко́рмішся, -ко́рміцца (да 1 знач.) і пракармі́цца, -кармлю́ся, -ко́рмішся, -ко́рміцца (да 3 знач.); наз. прако́рм, -у, м. (да 3 знач.) і пракармле́нне, -я, н. (да 3 знач.).


кармі́ць, кармлю́, ко́рміш, ко́рміць; ко́рмлены; незак., каго (што).

1. чым і без дап. Даваць ежу, корм. К. дзіця. Пара к. карову.

2. Выкормліваць дзіця сваім малаком. К. немаўля.

3. перан. Забяспечваць неабходным для пражыцця, утрымліваць. К. сірот.

Карміць абяцанкамі — абяцаць зрабіць што-н., але не выканаць.

|| зак. накармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены (да 1 і 2 знач.), пакармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены (да 1 і 2 знач.), пракармі́ць, -кармлю́, -ко́рміш, -ко́рміць; -ко́рмлены (да 3 знач.); наз. прако́рм, -у, м. (да 3 знач.) і пракармле́нне, -я, н. (да 3 знач.).

|| наз. кармле́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


карму́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Карыта, скрынка і пад., у якія кладуць корм для жывёлы, птушак.

2. перан. Пра месца, дзе можна пажывіцца, набыць што-н. для сябе незаконным спосабам (разм., неадабр.).

|| прым. карму́шачны, -ая, -ае.


карнава́л, -у, мн. -ы, -аў, м.

Гулянне-маскарад з песнямі, танцамі [першапачаткова вясенняе — у Італіі]. Навагодні к.

|| прым. карнава́льны, -ая, -ае. Карнавальнае шэсце.


карнаву́хі, -ая, -ае.

3 абрэзаным або пакалечаным вухам. К. кот.

|| наз. карнаву́хасць, -і, ж.


карне́т¹, -а, М -не́це, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

У царскай арміі: афіцэрскі чын у кавалерыі, роўны падпаручніку пяхоты, а таксама афіцэр, які меў гэты чын.


карне́т², -а, М -не́це, мн. -ы, -аў, м.

Духавы медны музычны інструмент у выглядзе ражка.


карні́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Гарызантальны выступ у верхняй частцы будынка, над вокнамі, дзвярамі.

2. Прыстасаванне над акном звычайна ў выглядзе папярочнага бруса, на якое вешаюць шторы, парцьеры.

|| прым. карні́зны, -ая, -ае.


ка́рнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто карае; удзельнік карнага атрада.

|| прым. ка́рніцкі, -ая, -ае.


карнішо́н, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Маленькі, зняты хутка пасля цвіцення агурок, прызначаны для марынавання.

2. -у. Гатунак такіх агуркоў.

|| прым. карнішо́нны, -ая, -ае.


ка́рны, -ая, -ае.

Які мае сваёй мэтай караць каго-н. Карныя меры. К. атрад.


каро́бка, -і, ДМ -бцы, мн. -і, -бак, ж.

1. Невялікая скрынка (з кардону, дрэва, пластмасы і пад.), а таксама такая ж скрынка з якім-н. таварам, наборам якіх-н. прадметаў. К. пячэння.

2. Каркас будынка. К. дзевяціпавярховага дома.

Каробка хуткасцей — у розных машын: механізм для змены хуткасці і напрамку руху.

Чарапная каробка — тое, што і чэрап (у 1 знач.).

|| памянш. каро́бачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. каро́бачны, -ая, -ае.


каро́бчаты, -ая, -ае (спец.).

Які мае выгляд каробкі, карабка. Каробчатае скляпенне.


каро́ва, -ы, мн. -ы, -ро́ў, ж.

Буйная свойская жывёліна, якая дае малако; самка быка, а таксама некаторых парод буйной рагатай жывёліны (лася, аленя, зубра).

Марская карова — вымерлае воднае млекакормячае атрада сірэн.

Дойная карова — пра крыніцу матэрыяльных даброт, якой звычайна карыстаюцца несумленныя людзі ў асабістых мэтах.

Як карова языком злізала каго-што (разм., жарт.) — хутка і бясследна знік, як і не было.

|| памянш. каро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж.

|| прым. каро́він, -а. К. рык.


каро́зія, -і, ж. (спец.).

Разбурэнне металаў пад уздзеяннем асяроддзя — вільгаці, хімічных рэчываў і пад. К. жалеза.

|| прым. каразі́йны, -ая, -ае.


каро́ль, караля́, мн. каралі́, каралёў, м.

1. Адзін з тытулаў манарха, а таксама асоба, якая носіць гэты тытул. Іспанскі к.

2. перан., чаго або які. Манапаліст у якой-н. галіне прамысловасці і гандлю.

3. перан., чаго або які. Пра таго, хто вылучаецца сярод іншых у якой-н. галіне дзейнасці, хто дасягнуў дасканаласці. К. пейзажу.

4. Галоўная фігура ў шахматнай гульні.

5. Ігральная карта, на якой намалявана мужчынская фігура ў кароне.

|| ж. карале́ва, -ы, мн. -ы, -ле́ў (да 1 знач.).

|| прым. карале́ўскі, -ая, -ае.


каро́мысел, -сла, мн. -слы, -слаў, м.

1. Драўляная дуга з выемкамі або кручкамі на канцах для пераносу на плячах вёдзер з вадой і іншых грузаў.

2. Рычаг у некаторых механізмах, напр., у вагах.

Дым каромыслам (разм.) — вялікае ажыўленне; шум, беспарадак.


каро́на, -ы, мн. -ы, -ро́н, ж.

1. Галаўны ўбор манарха з каштоўнымі ўпрыгожаннямі, які з’яўляецца сімвалам улады манарха. Царская к.

2. перан. Улада, першынство ў чым-н. Барацьба за карону. Барацьба за шахматную карону.

3. Тое, што і крона¹.

4. Светлы арэол вакол Сонца, бачны ў час сонечнага зацьмення (спец.). Сонечная к.

5. у знач. прысл. каро́най. Вакол галавы (пра жаночую прычоску). Улажыць касу каронай.

Карона з галавы не зваліцца (не спадзе) (разм.) — гонар не будзе закрануты, аўтарытэт не пацерпіць.

|| прым. каро́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


каро́ністы, -ая, -ае.

Які мае вялікую карону (у 3 знач.), галінасты. Кароністае дрэва.

|| наз. каро́ністасць, -і, ж.


каро́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Знешняя частка зуба.

2. Артапедычная канструкцыя, мікрапратэз, які пакрывае частку сапсаванага зуба з мэтай яго захавання. Паставіць каронку.

|| прым. каро́нкавы, -ая, -ае.


каро́нны, -ая, -ае.

1. У манархічных краінах: дзяржаўны, урадавы (уст.). К. суд. Каронныя землі.

2. Найбольш удалы, лепшы. К. нумар канцэрта.


каро́слівы, -ая, -ае.

1. Які выклікаецца каростай. К. сверб.

2. у знач. наз. каро́слівы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Хворы на каросту.


каро́ста, -ы, ДМ -сце, ж.

Заразная хвароба скуры ў чалавека і жывёл, якая суправаджаецца моцным свербам.

|| прым. каро́ставы, -ая, -ае.

Кароставы клешч — паразіт жывёльнага паходжання, які з’яўляецца ўзбуджальнікам каросты.


каротка... (а таксама каратка...) Першая састаўная частка складаных слоў са знач. кароткі, напр.: кароткаметражны, кароткачасовы.


кароткаметра́жны, -ая, -ае.

3 невялікай колькасцю метраў плёнкі ў адрозненне ад поўнаметражнага. Хранікальны к. фільм.


кароткатэрміно́вы, -ая, -ае.

Які працягваецца кароткі тэрмін, дазваляецца на кароткі час. К. водпуск. Кароткатэрміновая пазыка.

|| наз. кароткатэрміно́васць, -і, ж.


кароткахваляві́к, -левіка́, мн. -левікі́, -левіко́ў, м.

Радыёаматар, які працуе на кароткіх хвалях (радыёхвалі ад 10 да 200 метраў).


кароткачасо́вы, -ая, -ае.

Які працягваецца нядоўгі час. К. дождж. К. перапынак.

|| наз. кароткачасо́васць, -і, ж.


каро́ткі, -ая, -ае; -так, -тка.

1. Невялікі па даўжыні; проціл. доўгі. Кароткая сукенка. Падстрыгчыся коратка (прысл.).

2. Непрацяглы ў часе; проціл. доўгі. Кароткая нарада. К. дзень. Выступіць коратка (прысл.).

3. Сціслы, нешматслоўны. Кароткае пісьмо. Адказаць коратка (прысл.).

4. Рашучы, хуткі, суровы. К. удар. Прысуд ворагам к.

5. Які вымаўляецца хутка, адрывіста (пра гукі, склады).

6. Які характарызуецца няпоўнай формай. Якасныя прыметнікі ў кароткай форме.

Кароткая памяць у каго (неадабр.) — дрэнная, слабая памяць (звычайна ў таго, хто не хоча помніць, прыпомніць што-н.).

Кароткі завароткі у каго (разм.) — пра таго, хто дзейнічае рашуча, не задумваючыся.

Кароткі розум — пра слабы, невялікі розум.

На кароткай назе хто з кім — у добрых, сяброўскіх адносінах з кім-н.

Рукі кароткія ў каго (разм.) — няма магчымасці, сілы зрабіць што-н.

|| памянш. каро́ценькі, -ая, -ае (да 1—3 знач.; разм.).

|| наз. каро́ткасць, -і, ж.


каро́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Памяшканне, хлеў для кароў і быкоў.


карп, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прэснаводная рыба сямейства карпавых, якая разводзіцца ў штучных вадаёмах; культурная разнавіднасць сазана. Люстраны к.

|| прым. ка́рпавы, -ая, -ае.


карпані́на, -ы, ж. (разм.).

Марудлівая, малапрадукцыйная работа. Не работа, а толькі к.


карпа́нне гл. корпацца, корпаць.


карпараты́ў, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Від адпачынку, мерапрыемства забаўляльнага характару, у якім прымаюць удзел члены ці супрацоўнікі аднаго прадпрыемства, арганізацыі, фірмы і пад.; вечарынка. Навагодні к.

|| прым. карпараты́ўны, -ая, -ае. Карпаратыўная вечарынка.


карпараты́ўны, -ая, -ае.

1. гл. карпаратыў.

2. Вузкагрупавы, замкнуты ў межах карпарацыі. Карпаратыўныя інтарэсы.

|| наз. карпараты́ўнасць, -і, ж.


карпара́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Група асоб, аб’яднаных прафесійнымі або саслоўнымі інтарэсамі. Радыёвяшчальная к.

2. Адна з форм манапалістычнага аб’яднання.

|| прым. карпарацы́йны, -ая, -ае. Карпарацыйныя інтарэсы.


карпатлі́вы, -ая, -ае.

1. Старанны, руплівы, дбайны. К. супрацоўнік.

2. Які патрабуе шмат увагі, стараннасці, цярплівасці. Карпатлівая праца.

|| наз. карпатлі́васць, -і, ж.


карпа́цца гл. корпацца.


карпа́ць гл. корпаць.


карпа́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм., зневаж.) Той, хто марудна робіць якую-н. работу.


карпе́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

1. над чым і без дап. Старанна, цярпліва і доўга займацца чым-н. К. над рукапісам.

2. перан. Жыць у пакутах, цяжкіх умовах. Вось так карпею ўсё жыццё.


карпусны́ гл. корпус.


карса́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Марскі разбойнік, пірат.

|| прым. карса́рскі, -ая, -ае.


карст, -у, М -сце, м. (спец.).

Сукупнасць з’яў, звязаных з растварэннем прыроднымі водамі горных парод і ўтварэннем у іх пячор, правалаў, паглыбленняў і інш.

|| прым. ка́рставы, -ая, -ае. Карставыя ўтварэнні. Карставыя пячоры.


карт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Гоначны мікралітражны аўтамабіль з матацыклетным рухавіком і без кузава.


ка́рта, -ы, ДМ ка́рце, мн. -ы, карт, ж.

1. Зменшаны чарцёж зямной паверхні, зорнага неба або паверхні якой-н. планеты. Геаграфічная к. К. Месяца. Астранамічная к.

2. Адзін з цвёрдых папяровых лісткоў, якія складаюць калоду для гульні і адрозніваюцца паміж сабой па намаляваных на іх умоўных фігурах або ачках чатырох масцей. Калода карт.

3. мн. Гульня пры дапамозе калоды такіх лісткоў. Гульня ў карты.

4. Бланк для запаўнення якімі-н. звесткамі. Санаторная к.

Зблытаць карты — разладзіць, парушыць чые-н. планы, намеры.

І карты ў рукі — пра таго, хто мае ўсе магчымасці, умовы для чаго-н.

Карта біта — пра чый-н. правал, пройгрыш.

Раскрыць карты — перастаць трымаць у тайне свае планы і намеры.

Ставіць на карту што — рызыкаваць чым-н., спадзеючыся на выгаду, выйгрыш.

|| прым. карцёжны, -ая, -ае (да 3 знач.) і ка́ртачны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.).


картава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што (разм.).

Перамешваць карты ў калодзе.

|| наз. картава́нне, -я, н.


карта́вінка, -і, ДМ -нцы, ж.

Злёгку картавае вымаўленне. Гаварыць з картавінкай.


карта́віць, -та́ўлю, -та́віш, -та́віць; незак.

Вымаўляць нячыста, няправільна гукі «р» або «л».


карта́вы, -ая, -ае.

3 нячыстым, няправільным вымаўленнем гукаў («р» або «л»). Картавае дзіця. Картавае вымаўленне.

|| наз. карта́васць, -і, ж.


картаграфава́ць, -фу́ю, -фу́еш, -фу́е; -фу́й; -фава́ны; незак., што.

Наносіць на геаграфічную карту.

|| наз. картаграфава́нне, -я, н.


картагра́фія, -і, ж.

Навука аб складанні геаграфічных карт, а таксама само складанне іх.

|| прым. картаграфі́чны, -ая, -ае.


картатэ́ка, -і, ДМ -тэ́цы, мн. -і, -тэ́к, ж.

Сістэматызаваны збор картак з якой-н. даведачнай ці ўліковай інфармацыяй. К. замежнай літаратуры.

|| прым. картатэ́чны, -ая, -ае.


карт-бла́нш, нескл., м. (кніжн.).

Неабмежаваныя паўнамоцтвы, дадзеныя якой-н. асобе, поўная свабода ў дзеяннях.


ка́ртка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Прамавугольны лісток паперы або кардону для запісу якіх-н. звестак. Каталожная к. Лічбы на картках.

2. Фатаграфічны здымак (разм.). К. для пасведчання.

3. Пасведчанне, уліковы дакумент і пад. ў выглядзе невялікага ліста цвёрдай паперы. Уліковая к. Візітная к.

Банкаўская плацежная картка — плацежны інструмент, які забяспечвае доступ да банкаўскага рахунку і правядзенне безнаяўных плацяжоў за тавары і паслугі, атрыманне наяўных грашовых сродкаў і ажыццяўленне іншых аперацый.

|| памянш. ка́ртачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ка́ртачны, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.). Картачная сістэма.


карто́вы гл. корт¹.


карто́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па картаграфіі.


карту́з, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Мужчынскі галаўны ўбор з аколышкам і цвёрдым казырком.

|| прым. карту́зны, -ая, -ае.


ка́ртынг, -а, м.

Гонкі на аўтамабілях тыпу карт як від спорту.


картынгі́ст, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца картынгам.


картэ́ж, -у, мн. -ы, -аў, м.

Урачыстае шэсце, працэсія. Вясельны к.

|| прым. картэ́жны, -ая, -ае.


картэ́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Аб’яднанне буйных прадпрыемстваў якой-н. галіны прамысловасці, якія захоўваюць камерцыйную і вытворчую самастойнасць, арганізаванае з мэтай рэгулявання вытворчасці, забеспячэння панавання на рынку, кантролю над цэнамі і атрымання манапольных прыбыткаў. Нафтавы к.

2. Пісьмовы выклік на дуэль (уст.).

|| прым. картэ́льны (да 1 знач.), -ая, -ае. Картэльнае аб’яднанне.


карумпава́ны, -ая, -ае.

Прасякнуты карупцыяй. Карумпаваныя элементы.

|| наз. карумпава́насць, -і, ж.


кару́начніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Жанчына, якая вырабляе карункі.


кару́нд, -а, М -дзе, м.

Вельмі цвёрды мінерал, разнавіднасцямі якога з’яўляюцца рубін, тапаз, сапфір.

|| прым. кару́ндавы, -ая, -ае.


кару́нкі, -аў.

Ажурныя вырабы з ільняных, шаўковых і іншых нітак для аздобы бялізны, адзення і пад.

|| прым. кару́нкавы, -ая, -ае.


кару́пцыя, -і, ж.

Подкуп хабарам, прадажнасць службовых асоб, дзяржаўных чыноўнікаў і палітычных дзеячаў. Барацьба з карупцыяй.

|| прым. карупцы́йны, -ая, -ае.


карупцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзяржаўны чыноўнік, палітычны або грамадскі дзеяч, замешаны ў карупцыі.


карусе́ль, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Спецыяльная пляцоўка з сядзеннямі ў форме конікаў, экіпажаў, лодак і інш., якая круціцца вакол сваёй восі і служыць для катання.

|| прым. карусе́льны, -ая, -ае.


ка́рцар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Памяшканне для часовага адзіночнага зняволення (у турмах, канцлагерах і інш.).

|| прым. ка́рцарны, -ая, -ае. К. рэжым.


карце́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціць; незак. (разм.).

1. безас., з інф., са злуч. «каб» і без дап. Пра неадольнае жаданне зрабіць што-н.; хацецца; не цярпецца. Мне карціць сказаць. Сыну карцела, каб хто быў побач.

2. Не даваць спакою, непакоіць, хваляваць. Не вучоба карціць, а паездка ў горад.


карце́ч, -ы, ж.

1. Артылерыйскі снарад, начынены круглымі кулямі для масавага паражэння жывой сілы праціўніка на блізкай адлегласці (уст.).

2. Буйны шрот для паляўнічага ружжа.

|| прым. карце́чны, -ая, -ае.


карцёжнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Заўзяты гулец у карты.

|| ж. карцёжніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. карцёжніцкі, -ая, -ае.


карці́на, -ы, мн. -ы, -цін, ж.

1. Твор жывапісу, выкананы фарбамі. Карціны мастака М. Савіцкага.

2. Тое, што можна бачыць, уяўляць у канкрэтных вобразах. Карціны прыроды.

3. Адлюстраванне чаго-н. у літаратурным творы. К. бітвы. К. жыцця сялян.

4. Агульны стан, выгляд чаго-н. Клінічная к. захворвання.

5. Частка акта ў драматычным творы, якая патрабуе самастойнай дэкарацыі. Другая к. першага акта.

6. Кінакарціна, кінафільм (разм.). У кінатэатры ідзе новая к.

|| памянш. карці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (да 1—3 знач.).

|| прым. карці́нны, -ая, -ае (да 1 знач.). Карцінная галерэя.


карці́нны, -ая, -ае.

1. гл. карціна.

2. перан. Вобразны, выразны, які стварае ўражанне сваёй знешняй прыгажосцю. Карцінная поза.

|| наз. карці́ннасць, -і, ж. (да 2 знач.).


карчава́ць, -чу́ю, -чу́еш, -чу́е; -чу́й; -чава́ны; незак., што.

Выкопваць з карэннем. К. пні.

|| наз. карчава́нне, -я, н.

|| прым. карчава́льны, -ая, -ае (спец.). Карчавальная машына.


карча́га¹, -і, ДМ -ча́зе, мн. -і, -ча́г, ж. (разм.).

Пень, вывернуты з карэннем; корч.

|| памянш. карча́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.


карча́га², -і, ДМ -ча́зе, мн. -і, -ча́г, ж.

1. Тое, што і амфара (уст).

2. Гляк для мазі (разм.).

|| прым. карча́жны, -ая, -ае.


карча́жына, -ы, мн. -ы, -жын, ж. (разм.).

Тое, што і карчага¹.


карча́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Вывернуты з зямлі корч. Выцяў нагу аб к.


карчакава́ты, -ая, -ае.

1. 3 вялікай колькасцю карчоў; карчысты (разм.). Карчакаватая дарога.

2. Пра чалавека, яго постаць: каржакаваты (разм.). Тоўсты, к. дзядзька сядзеў на ганку.

|| наз. карчакава́тасць, -і, ж.


карчане́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Моцна азябшы, траціць адчувальнасць. Ногі карчанеюць на холадзе.

|| зак. закарчане́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і скарчане́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


карчма́, -ы́, мн. ко́рчмы і (з ліч. 2, 3, 4) карчмы́, ко́рчмаў, ж. (уст.).

Заезны дом з начлегам у дарэвалюцыйнай Беларусі, ва Украіне і ў Польшчы.

|| прым. карчо́мны, -ая, -ае.


карчма́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (уст.).

Гаспадар карчмы.

|| ж. карчма́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. карчма́рскі, -ая, -ае.


карчы́сты, -ая, -ае.

3 вялікай колькасцю карчоў, пнёў.

|| наз. карчы́стасць, -і, ж.


карчэ́ўе, -я, н., зб.

Карчы, пні.


карша́к гл. коршак.


каршако́вы гл. коршак.


каршу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Вялікая драпежная птушка сямейства ястрабіных з доўгімі крыламі і загнутай дзюбай.

Каршуном наляцець — злосна і хутка накінуцца, напасці на каго-н.

|| прым. каршуно́вы, -ая, -ае. Каршуновая дзюба.


ка́ры¹, -ая, -ае.

Карычневы (пра колер вачэй). Карыя вочы.


ка́ры², -аў.

1. Сані для перавозкі бярвення.

2. Вялікія калёсы для перавозкі грузаў.


кары́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Масавае відовішча ў Іспаніі і ў некаторых іншых краінах: бой тарэадора з быком.


ка́рыес і карыёз, -у, м.

Паступовае разбурэнне цвёрдай тканкі косці зуба.

|| прым. ка́рыесны, -ая, -ае і карыёзны, -ая, -ае.


карыкату́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

1. Малюнак, на якім намаляваны хто-н. або што-н. у скажоным, падкрэслена смешным выглядзе. К. на гультаёў.

2. перан. Смешнае, недасканалае падабенства да каго-, чаго-н. Гэты касцюм — к. на ўменне шыць.

|| прым. карыкату́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


карыкату́рны, -ая, -ае.

1. гл. карыкатура.

2. перан. Смешны, недарэчны, прыдатны для карыкатуры. К. выгляд.

|| наз. карыкату́рнасць, -і, ж.


карыкатуры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Мастак, які малюе карыкатуры.

|| ж. карыкатуры́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. карыкатуры́сцкі, -ая, -ае.


кары́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Чорны дробны сушаны вінаград без костачак.

|| прым. кары́нкавы, -ая, -ае.


кары́слівец, -ліўца, мн. -ліўцы, -ліўцаў, м. (разм.).

Тое, што і карысталюбец.


кары́слівы, -ая, -ае.

1. Заснаваны на карысці, які мае на ўвазе выгаду, карысць. Карыслівыя намеры. Карыслівая разважлівасць.

2. Які імкнецца да асабістай выгады, нажывы. К. чалавек.

|| наз. кары́слівасць, -і, ж.


кары́сны, -ая, -ае.

1. Які прыносіць карысць. Карысная кніга. Карысная заўвага.

2. Які складае частку цэлага, выкарыстоўваецца непасрэдна па прызначэнні (спец.). Карысная плошча.

|| наз. кары́снасць, -і, ж. (да 1 знач.).


карыста́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба або ўстанова, якая карыстаецца чым-н. К. персанальнага камп’ютара. К. паслуг.


карысталю́бец, -бца, мн. -бцы, -бцаў, м.

Карыслівы чалавек.


карысталюбі́вы, -ая, -ае.

Тое, што і карыслівы.


карысталю́бны, -ая, -ае.

Тое, што і карысталюбівы.


карысталю́бства, -а, н.

Імкненне да асабістай выгады, прага да нажывы.


карыста́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак., чым.

1. Выкарыстоўваць для сваёй патрэбы. К. газам. К. гарадской бібліятэкай.

2. Выкарыстоўваць што-н. у сваіх інтарэсах, атрымліваць выгаду, карысць з чаго-н. К. выпадкам. К. чужой дабратой.

3. Мець што-н. (аўтарытэт, павагу, права і інш.). К. поспехам. К. ўсімі правамі.

|| зак. пакарыста́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца (да 1 і 2 знач.).

|| наз. карыста́нне, -я, н. (да 1 знач.).


кары́сць, -і, ж.

1. Добрыя, спрыяльныя вынікі для каго-, чаго-н. Прынесці к. радзіме.

2. Матэрыяльная выгада для каго-, чаго-н.; прыбытак. Мець к. са сваёй працы.

Гаварыць на карысць каго-чаго — служыць доказам, пацвярджэннем дадатных якасцей каго-, чаго-н.

На карысць каго-чаго

1) са станоўчымі вынікамі для каго-, чаго-н. Справа вырашылася на карысць работніка;

2) дзеля чыёй-н. выгады, карысці. Змена месца службы пайшла яму на карысць.


кары́та, -а, М -ры́це, мн. -ы, -ры́т і -аў, н.

Прадаўгаватая пасудзіна, збітая з дошак або выдзеўбаная з дрэва, якая звычайна выкарыстоўваецца для кармлення жывёлы. Збіць к.

Застацца ля разбітага карыта — ні з чым, страціўшы ўсё набытае.

|| памянш. кары́тца, -а, мн. -ы, -аў, н.

|| прым. кары́тны, -ая, -ае.


карыфе́й, -я, мн. -і, -яў, м. (высок.).

Выдатны дзеяч у якой-н. галіне. К. сусветнай літаратуры.


кары́ца, -ы, ж.

Высушаная пахучая кара з галінак карычных дрэў, ужыв. як прыправа.

|| прым. кары́чны, -ая, -ае.


кары́цца, кару́ся, ко́рышся, ко́рыцца; незак. (разм.).

Падпарадкоўвацца чыёй-н. волі, уладзе; пакарацца.


кары́ць¹, кару́, ко́рыш, ко́рыць; ко́раны; незак., што.

Абчышчаць дрэва ад кары; акорваць. К. жэрдкі.


кары́ць², кару́, ко́рыш, ко́рыць; ко́раны; незак., каго (што) (разм.).

Папракаць, дакараць. Хопіць яго к.


карычнева-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: карычневы, з карычневым адценнем; карычневы ў спалучэнні з іншым, асобным колерам, напр.: карычнева-залацісты, карычнева-чырвоны, карычнева-шэры і інш.


кары́чневы, -ая, -ае.

1. Цёмны, буравата-жоўты (колеру жолуда або карыцы). Карычневае паліто.

2. у знач. наз. кары́чневыя, -ых. Аб людзях, групах людзей, арганізацыях, блізкіх да фашызму, фашысцкай ідэалогіі.


карыяты́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ты́д і -аў, ж.

Калона, апора ў будынку ў выглядзе жаночай фігуры.


карэ́, нескл., н.

1. Баявое пастраенне пяхоты ў форме чатырохвугольніка, якое прымянялася ў еўрапейскіх арміях да канца 19 ст. галоўным чынам для адбіцця атак кавалерыі.

2. нязм. У форме чатырохвугольніка. Каўнер к.


карэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, ж.

Свіная або цялячая грудзінка спецыяльнага прыгатавання.


карэ́йцы, -аў, адз. -рэ́ец, -рэ́йца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Карэйскага паўвострава.

|| ж. карэя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. карэ́йскі, -ая, -ае.


карэ́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік выдавецтва, газеты або друкарні, які чытае і правіць карэктуру.

|| прым. карэ́ктарскі, -ая, -ае. Нарада карэктарскай (наз.).


карэ́ктны, -ая, -ае.

Ветлівы, тактычны, далікатны. Карэктная заўвага. Карэктна (прысл.) паводзіць сябе.

|| наз. карэ́ктнасць, -і, ж.


карэкту́ра, -ы, ж.

Выпраўленне памылак на адбітку друкарскага набору, а таксама сам гэты адбітак. Чытаць карэктуру.

|| прым. карэкту́рны, -ая, -ае.


карэкты́ў, -ты́ву, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м. (кніжн.).

Частковая папраўка, змяненне чаго-н. Унесці карэктывы ў рукапіс.


карэкці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; незак., што.

1. Уносіць карэктывы, папраўкі ў што-н. К. праект пастановы. К. агонь артылерыі.

2. Выпраўляць памылкі ў карэктуры. К. артыкул.

|| зак. скарэкці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны (да 1 знач.) і адкарэкці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны (да 1 знач.).

|| наз. карэкці́раванне, -я, н. і карэкціро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (да 1 знач.); прым. карэкціро́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


карэкціро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто ажыццяўляе карэкціроўку. Лётчык-к.

2. Лятальны апарат або іншае спецыяльнае прыстасаванне, з якіх вядзецца карэкціроўка артылерыйскага агню.


карэ́кцыя, -і, ж. (спец.).

1. Выпраўленне, частковае змяненне чаго-н. К. зроку.

2. Унясенне паправак у дзеянне вымяральных прыбораў, рэгулятараў у залежнасці ад змен умоў іх эксплуатацыі. К. траекторыі палёту самалёта.


карэ́лы¹, -аў, адз. -рэ́л, -а, м.

Народ, які складае карэннае насельніцтва Рэспублікі Карэлія, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| ж. карэ́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. карэ́льскі, -ая, -ае. К. народ.

Карэльская бяроза — від бярозы з прыгожай узорыстай драўнінай на зрэзе.


карэ́лы², -ая, -ае.

Пакрыты слоем засохлай гразі; брудны. Карэлая сукенка. Карэлыя рукі.

|| наз. карэ́ласць, -і, ж.


карэляты́ўны, -ая, -ае (кніжн.).

Які знаходзіцца ў карэляцыі з чым-н.; суадносны. Карэлятыўныя паняцці.


карэля́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж. (кніжн.).

Узаемная сувязь, суадноснасць прадметаў, паняццяў або з’яў.

|| прым. карэляцы́йны, -ая, -ае.


карэ́нішча, -а, н.

1. Падземнае сцябло шматгадовых травяністых раслін, якое адрозніваецца ад кораня наяўнасцю недаразвітага лісця.

2. Асноўны, галоўны корань дрэва, які з’яўляецца працягам ствала.

|| прым. карэ́нішчавы, -ая, -ае.


карэ́нне, -я, н., зб.

1. Карані (гл. корань у 1—3 знач.).

2. Падземныя часткі некаторых раслін (пятрушкі, сельдэрэю і інш.), якія ўжыв. як прыправа.


карэ́нны, -ая, -ае.

1. Спрадвечны, пастаянны (пра жыхароў пэўнай мясцовасці). К. мінчанін.

2. Рашаючы, самы істотны, які датычыцца асноў чаго-н. К. пералом у грамадскім жыцці. Карэнныя змены.

3. Які мае адносіны да кораня слова; каранёвы. Карэнная частка слова.

Карэнныя зубы — пяць задніх зубоў з кожнага боку верхняй і ніжняй сківіц.

Карэнным чынам — поўнасцю, зусім.


карэ́ньчык гл. корань.


карэспандава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; незак. (кніжн.).

1. Накіроўваць куды-н. карэспандэнцыю (у 3 знач.; уст).

2. з чым. Адпавядаць чаму-н., суадносіцца з чым-н.


карэспандэ́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто знаходзіцца ў перапісцы з кім-н.

2. Аўтар карэспандэнцый у газеце, часопісе, на радыё, тэлебачанні. Уласны к. Спецыяльны к. Пазаштатны к. Ваенны к.

|| ж. карэспандэ́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. карэспандэ́нцкі, -ая, -ае.


карэспандэ́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Паштовая перапіска паміж асобамі або ўстановамі. Весці карэспандэнцыю.

2. зб. Пісьмы, паштова-тэлеграфныя адпраўленні. Дастаўка карэспандэнцыі. Заказная к.

3. Паведамленне пра падзеі, дасланае адкуль-н. у газету, часопіс. Паслаць карэспандэнцыю ў «Вячэрні Мінск».


карэ́та, -ы, ДМ -рэ́це, мн. -ы, -рэ́т, ж.

Закрыты з усіх бакоў чатырохколы конны экіпаж на рысорах.

Карэта хуткай дапамогі — спецыяльная аўтамашына, якая высылаецца для неадкладнай медыцынскай дапамогі.

(Прыйшоўся) як вол да карэты (разм.) — пра таго, хто аказаўся ў недарэчных абставінах.

|| памянш. карэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

|| прым. карэ́тны, -ая, -ае.


карэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. гл. карэта.

2. Рухомая частка некаторых машын, механізмаў, апаратаў (спец.). К. вязальнай машыны.

|| прым. карэ́тачны, -ая, -ае.


карэ́ц, -рца́, мн. -рцы́, -рцо́ў, м.

Драўляны або металічны коўш (у 1 знач.) з ручкай для зачэрпвання вады, квасу і пад.; конаўка.

|| прым. карцо́вы, -ая, -ае.


карэ́ць, -рэ́ю, -рэ́еш, -рэ́е; незак.

Рабіцца карэлым, каравым (ад гразі).


карэя́нка гл. карэйцы.


ка́са, -ы, мн. -ы, кас, ж.

1. Аддзяленне ў банку і іншых установах, дзе праводзяцца грашовыя аперацыі; памяшканне, дзе знаходзіцца гэта аддзяленне. Разлічыцца ў касе. Білетная к. Магазінная к.

2. Наяўныя грошы ўстановы, прадпрыемства. Здаць касу.

3. Апарат, на якім адціскаюцца квіткі з указаннем атрыманай сумы, а таксама кабінка, месца, дзе знаходзіцца гэты апарат і работнік, які яго абслугоўвае. Выбіць у касе булку хлеба.

4. У друкарскай справе: скрынка з наборам друкарскага шрыфту (уст.). Наборная к.

|| прым. ка́савы, -ая, -ае.


каса́¹, -ы́, мн. ко́сы і (з ліч. 2, 3, 4) касы́, кос, ж.

Доўгія заплеценыя разам валасы. Улажыць касу вакол галавы. Расплесці касу.


каса́², -ы́, мн. ко́сы і (з ліч. 2, 3, 4) касы́, кос, ж.

Ручная сельскагаспадарчая прылада, якая складаецца з доўгага загнутага ляза, насаджанага на касільна, і служыць для скошвання травы, збожжа і пад. Кляпаць касу.

Найшла каса на камень — сутыкнуліся розныя непрымірымыя погляды, інтарэсы, характары.

Хоць касою касі — вельмі многа.

|| памянш. ко́ска, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.


каса́³, -ы́, мн. ко́сы і (з ліч. 2, 3, 4) касы́, кос, ж.

Доўгая вузкая паласа, што цягнецца ад берага; мыс. Намыўная к.


каса́⁴, -ы́, мн. ко́сы і (з ліч. 2, 3, 4) касы́, кос, ж. (разм.).

Селязёнка.


каса... (а таксама коса...).

Першая састаўная частка складаных слоў, ужыв. замест «коса», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: касаплечы, касароты, касавокі.


касабо́кі, -ая, -ае.

3 касым, крывым бокам. Касабокая хатка.

|| наз. касабо́касць, -і, ж.


касабо́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак. (разм.).

Станавіцца касабокім, крывым. Паркан касабочыцца.

|| зак. скасабо́чыцца, -чуся, -чышся, -чыцца.


касаваро́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Мужчынская кашуля са стаячым каўняром, які зашпільваецца збоку.


касава́ць, касу́ю, касу́еш, касу́е; касу́й; касава́ны; незак., што.

1. Закрэсліваць, выкрэсліваць. К. напісанае.

2. Спыняць, адмяняць дзеянне чаго-н. К. пастанову. К. шлюб. К. дамову.

3. Апратэстоўваць рашэнне суда ў касацыйным парадку (спец.).

|| зак. скасава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; -сава́ны (да 2 і 3 знач.).

|| наз. касава́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


касаві́льна, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

Тое, што і кассё.


касаві́ца, -ы, ж.

Час касьбы. Разгарнулася самая к.


касаво́касць, -і, ж.

Стан вачэй, пры якім зрэнкі накіраваны ў розныя бакі.


касаво́кі, -ая, -ае.

3 касымі вачамі, які мае касавокасць.


касаву́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца; незак. (разм.).

1. на каго-што. Глядзець скоса. К. на дзверы кабінета.

2. перан., на каго-што. Адносіцца з падазрэннем, недружалюбна.

|| зак. скасаву́рыцца, -руся, -рышся, -рыцца (да 1 знач.).


касаву́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак., што (разм.).

Глядзець коса, убок (пра вочы). Вока касавурыць.

|| зак. скасаву́рыць, -ру, -рыш, -рыць; -раны.


касаго́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Схіл гары, пагорка. Узбірацца давялося па камяністым касагоры.


касала́пы, -ая, -ае.

Які пры хадзе ставіць ступні наскамі ўсярэдзіну або ў бакі. К. мядзведзь.

|| наз. касала́пасць, -і, ж.


каса́тка¹, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Народная назва вясковай ластаўкі.


каса́тка², -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Буйная драпежная млекакормячая жывёліна сямейства дэльфінавых, падобная на кіта.


касаўё, -я́, мн. -і́, -ёў, н. (разм.).

Тое, што і кассё.


каса́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Абскарджанне і перагляд судовага рашэння, якое яшчэ не ўступіла ў законную сілу, вышэйстаячай судовай інстанцыяй па скарзе бакоў або пратэсце пракурора (спец.). К. прысуду. Падаць на касацыю.

2. Заява з просьбай аб пераглядзе або адмене судовага рашэння (разм.). Падаць касацыю.

3. Адмена выбараў або прызнанне іх несапраўднымі ў выніку парушэння выбарчага закона.

|| прым. касацы́йны, -ая, -ае.


каса́ч¹, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Травяністая расліна з доўгімі мечападобнымі лістамі і вялікімі кветкамі жоўтага, сіняга або фіялетавага колеру.

|| прым. касачо́вы, -ая, -ае. Сямейства касачовых (наз.).


каса́ч², -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Цецярук-самец, які ў адрозненне ад самкі мае ў хвасце доўгае выгнутае пер’е.

|| прым. касачо́вы, -ая, -ае.


касе́канс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адна з трыганаметрычных функцый — секанс дадатковага вугла.


касе́та, -ы, ДМ -се́це, мн. -ы, касе́т, ж.

1. Святлонепранікальны футляр для засцярогі святлоадчувальных матэрыялаў (фота-, кінаплёнкі і пад.).

2. Стандартная па форме прылада, кантэйнер, у які змяшчаюцца якія-н. дэталі, матэрыялы. Бомбавая к.

3. Плоская закрытая каробка для магнітафоннай стужкі.

|| прым. касе́тны, -ая, -ае. К. магнітафон.


касе́ц, касца́, мн. касцы́, касцо́ў, м.

Той, хто косіць траву, збажыну.


касі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Сельскагаспадарчая машына для касьбы.


касі́льна, -а, мн. -ы, -аў, н.

Тое, што і кассё.


касі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Службовая асоба, якая распараджаецца касай, выдае і прымае грошы, каштоўныя паперы, прадае білеты; работнік ка́сы (у 1 і 3 знач.).

|| ж. касі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).

|| прым. касі́рскі, -ая, -ае.


касі́цца, кашу́ся, ко́сішся, ко́сіцца; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Станавіцца касым (у 1 знач.), крывіцца. Вокны косяцца.

2. на каго-што. Глядзець коса, убок. Конь косіцца на машыну.

3. перан., на каго-што. Адносіцца да каго-н. неадабральна, недаверліва, з падазрэннем (разм.).

|| зак. пакасі́цца, -кашу́ся, -ко́сішся, -ко́сіцца (да 1 і 2 знач.) і скасі́цца, скашу́ся, ско́сішся, ско́сіцца (да 1 і 2 знач.).


касі́ць¹, кашу́, ко́сіш, ко́сіць; ко́шаны; незак.

1. што. Зразаць траву касой² або касілкай. К. атаву.

2. перан., каго (што). Нішчыць, забіваць у вялікай колькасці. Хвароба косіць людзей. Вайна нас гнула і касіла.

|| зак. скасі́ць, скашу́, ско́сіш, ско́сіць; ско́шаны.

|| наз. кашэ́нне, -я, н. (да 1 знач.) і касьба́, -ы́, ж. (да 1 знач.).


касі́ць², кашу́, ко́сіш, ко́сіць; незак.

1. што. Рабіць касым, крывым; перакошваць. К. рот.

2. што і чым. Глядзець коса, убок. Конь касіў вокам на кучу канюшыны.

3. Быць касавокім, касым. Левае вока косіць.

|| зак. скасі́ць, скашу́, ско́сіш, ско́сіць; ско́шаны (да 1 знач.) і пакасі́ць, -кашу́, -ко́сіш, -ко́сіць; -ко́шаны (да 1 знач.). Скасіць вугал хаты. Вокны пакасіла (безас.).


ка́ска, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.

Засцерагальны галаўны ўбор (звычайна металічны) у выглядзе шлема. Салдацкая к. Пажарная к.

|| прым. ка́сачны, -ая, -ае.


каска́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Натуральны або штучны вадаспад з уступамі.

2. перан., чаго. Імклівая, нястрымная плынь чаго-н. К. слоў.

3. Акрабатычны прыём, які імітуе падзенне з чаго-н. (з каня, веласіпеда, турніка і інш.; спец.).

4. У аперэце: хуткі танец, які суправаджаецца спевамі.

5. У тэхніцы: група паслядоўна звязаных і аб’яднаных у адну сістэму аднатыпных прыстасаванняў, збудаванняў і пад. (спец.). К. гідраэлектрастанцый.

|| прым. каска́дны, -ая, -ае. Каскадныя электрастанцыі.


каскадзёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Артыст, які ў кінафільмах выконвае складаныя і небяспечныя для жыцця трукі.

|| прым. каскадзёрскі, -ая, -ае.


каске́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Лёгкі мужчынскі галаўны ўбор з казырком і аколышкам.


ка́слаўка, -і, ДМ -лаўцы, мн. -і, -лавак, ж. (разм.).

Пасма валасоў, травы, лёну і пад.


касма...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да космасу, да касмалогіі, напр.: касмафізіка, касмахімія, касмахраналогія;

2) які мае адносіны да касманаўтыкі як да навукі, напр.: касмабіялогія, касмамедыцына, касмапсіхалогія;

3) які мае адносіны да касмічных палётаў, да знаходжання чалавека ў космасе, напр.: касмаадкрывальнік, касмаплавальнік, касмаплаванне, касмапраходзец, касмацэнтр.


касмаго́нія, -і, ж. (спец.).

Вучэнне аб паходжанні касмічных цел і іх сістэм. К. Сонечнай сістэмы.

|| прым. касмагані́чны, -ая, -ае.


касмадро́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пляцоўка з комплексам спецыяльных збудаванняў і тэхнічных сродкаў для запуску касмічных караблёў і штучных спадарожнікаў Зямлі.

|| прым. касмадро́мны, -ая, -ае.


касмало́гія, -і, ж.

Вучэнне пра Сусвет як пра адзінае цэлае.

|| прым. касмалагі́чны, -ая, -ае.


касмана́ўт, -а, М -на́ўце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст, удзельнік палёту ў космас.

|| ж. касмана́ўтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. касмана́ўцкі, -ая, -ае.


касмана́ўтыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Тэорыя і практыка палётаў у космас. Дасягненні касманаўтыкі.


касмапалі́т, -а, М -ліце, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік касмапалітызму.

|| ж. касмапалі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. касмапаліты́чны, -ая, -ае.


касмапаліты́зм, -у, м.

1. Ідэя сусветнага грамадзянства, якая ставіць агульначалавечыя інтарэсы і каштоўнасці вышэй за інтарэсы асобнай нацыі або ўвогуле адмаўляе паняцце нацыянальных традыцый і нацыянальнай культуры.

2. Ідэалогія, светапогляд, згодна з якім усе народы належаць да адной супольнасці, заснаванай на агульнай маралі.

|| прым. касмапаліты́чны, -ая, -ае.


касма́ты, -ая, -ае.

1. 3 доўгай густой поўсцю; лахматы. К. сабака. Касматая шапка.

2. 3 доўгімі валасамі; валасаты. Касматая галава.

|| наз. касма́тасць, -і, ж.


касма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; незак., каго-што (разм.).

Рабіць касматым, лахматым. К. валасы.

|| зак. раскасма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны.


касмачы́, -о́ў (разм.).

Доўгія ўзлахмачаныя пасмы валасоў.


касметало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца лячэбнай касметыкай.

|| прым. касметалагі́чны, -ая, -ае.


касмето́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па касметалогіі.


касме́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Вучэнне аб сродках і метадах паляпшэння знешняга выгляду чалавека.

2. Сродкі і спосабы догляду скуры твару, цела і інш., якія выкарыстоўваюцца для падтрымання іх здаровага стану і прыгожага выгляду. Дэкаратыўная к. Натуральная к. Магазін касметыкі.

|| прым. касметы́чны, -ая, -ае.


касметы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (разм.).

1. Невялікая сумачка для прадметаў касметыкі.

2. Спецыялістка па касметычным доглядзе твару, цела.


касмі́чны, -ая, -ае.

1. гл. космас.

2. перан. Грандыёзны, велізарны. Касмічныя маштабы.


касмы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і касмыль.


касмыкава́ты, -ая, -ае (разм.).

Які выступае касмыкамі, складаецца з касмыкоў. Касмыкаватая кудзеля.

|| наз. касмыкава́тасць, -і, ж.


касмы́ліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж.

Пасма, касмыль (воўны, валасоў).


касмы́ль, -я́, мн. -і, -ёў, м. (разм.).

Скудлачаная пасма валасоў, воўны і пад. Касмылі валасоў. К. кудзелі.

|| памянш. касмылёк, -лька́, мн. -лькі́, -лько́ў, м.


касні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Вузкая палоска тканіны; істужка, якую ўплятаюць у касу¹. Завязаць каснікі бантам.

2. перан. Тое, што нагадвае сабой істужку, мае форму вузкай палоскі.

|| памянш. каснічо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. касні́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


кассё, -я́, мн. ко́ссі іліч. 2, 3, 4) кассі́; ко́ссяў, н.

Ручка ў касе²; касільна.


ка́ста, -ы, ДМ ка́сце, мн. -ы, каст і -аў, ж.

1. У краінах Усходу: грамадская група, адасобленая паходжаннем, родам заняткаў і прававым становішчам сваіх членаў. К. брахманаў.

2. перан. Замкнутая грамадская групоўка, якая ахоўвае сваю адасобленасць і свае саслоўныя і групавыя прывілеі (неадабр.).

|| прым. ка́ставы, -ая, -ае.


ка́ставасць, -і, ж.

Каставая замкнутасць, адасобленасць. Саслоўная к.


кастае́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Хвароба, звязаная з паступовым разбурэннем касцявой тканкі.


кастанье́ты, -нье́т, адз. -а, -ы, ж.

Ударны музычны інструмент — дзве злучаныя між сабой драўляныя ці пластмасавыя пласцінкі, якімі рытмічна пастукваюць, надзеўшы на пальцы.

|| прым. кастанье́тны, -ая, -ае.


кастапра́ў, -ра́ва, мн. -ра́вы, -ра́ваў, м. (уст.).

Лекар, які ставіць на месца вывіхнутыя косці або правільна складае пераламаныя.


кастарэ́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Майстар разьбы па косці.

|| прым. кастарэ́зны, -ая, -ае. Кастарэзнае мастацтва.


касто́р, -у, м.

Суконная шарсцяная тканіна з густым ворсам.

|| прым. касто́равы, -ая, -ае.


кастра́, -ы́, ж.

Тое, што і кастрыца.

|| прым. кастро́вы, -ая, -ае.


кастра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Той, каго кастрыравалі; скапец.


каструбава́ты, -ая, -ае.

Шурпаты, нягладкі. Каструбаватая дошка.

|| наз. каструбава́тасць, -і, ж.


кастру́ля, -і, мн. -і, -ру́ль, ж.

Пасудзіна, звычайна цыліндрычнай формы, з ручкамі і крышкай для прыгатавання ежы метадам варкі.

|| памянш.-ласк. кастру́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

|| прым. кастру́льны, -ая, -ае.


кастры́вы, -ая, -ае.

3 кастрой, кастрыцай. Кастрывая кудзеля.

|| наз. кастры́васць, -і, ж.


кастры́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго (што).

Вы́разаць (выраза́ць) палавыя залозы; палягчаць (лягчаць).

|| наз. кастра́цыя, -і, ж. і кастры́раванне, -я, н.


кастры́ца, -ы, ж.

Адходы лёну і канапель, якія атрымліваюцца пасля перацірання і трапання.

|| прым. кастры́чны, -ая, -ае і кастры́цавы, -ая, -ае.


кастры́чнік, -а, м.

1. Дзясяты месяц каляндарнага года.

2. (з вялікай літары). Рэвалюцыя 1917 года, а таксама яе гадавіна 7 лістапада (25 кастрычніка па старым стылі). Свята Кастрычніка.

|| прым. кастры́чніцкі, -ая, -ае. Кастрычніцкія святы.


кастры́шча, -а, мн. -ы, -аў, н.

Тое, што і вогнішча.


касты́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м. (спец.).

1. Апора для чалавека без ног або з хворымі нагамі; мыліца.

2. Металічны шпень, які забіваецца ў шпалу для прымацавання да яе рэйкі.

|| прым. касты́льны, -ая, -ае.


кастэля́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Жанчына, якая ведае бялізнай у бальніцы, інтэрнаце, доме адпачынку і пад.


кастэ́т, -а, М -тэ́це, мн. -ы, -аў, м.

Халодная зброя ў выглядзе металічнай пласцінкі, якая надзяваецца на пальцы і заціскаецца ў кулаку. Выцяць кастэтам.

|| прым. кастэ́тны, -ая, -ае.


касцёл, -а, мн. -ы, -аў, м.

Назва каталіцкага храма.

|| прым. касцёльны, -ая, -ае. Касцельныя званы.


касцёр¹, -стра́, мн. -стры́, -стро́ў, м.

Складзеныя пэўным парадкам папілаваныя і паколатыя дровы. Скласці дровы ў к.


касцёр², -стра́, мн. -стры́, -стро́ў, м.

Тое, што і вогнішча (у 1 знач.). Распаліць к.

|| прым. кастро́вы, -ая, -ае.


касці́сты, -ая, -ае.

1. 3 шырокімі буйнымі касцямі. Касцістая фігура.

2. 3 вялікай колькасцю дробных касцей. Акунь — рыба касцістая.

|| наз. касці́стасць, -і, ж.


касцю́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Мужчынскае (пінжак і штаны) ці жаночае (жакет і спадніца) верхняе адзенне. Пашыць к.

2. (часцей з азначэннем). Адзенне спецыяльнага прызначэння. Спартыўны к. Маскарадны к.

|| памянш. касцю́мчык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. касцю́мны, -ая, -ае.


касцюме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па тэатральных касцюмах; работнік касцюмернай.

|| ж. касцюме́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


касцюме́рны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да тэатральных і маскарадных касцюмаў, звязаны з іх вырабам, падрыхтоўкай і захоўваннем. Касцюмерная майстэрня.

2. у знач. наз. касцюме́рная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж. Аддзел у тэатры, дзе захоўваюцца касцюмы, ці майстэрня, дзе яны рыхтуюцца. Атрымаць касцюм у касцюмернай.


касцюмі́раваны, -ая, -ае.

1. Адзеты ў тэатральны або маскарадны касцюм. Касцюміраваныя вучні.

2. Які праходзіць, адбываецца з удзелам людзей у маскарадных касцюмах. Касцюміраванае выступленне.


касцюмі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго (што).

Адзець (адзяваць) у тэатральны або маскарадны касцюм.

|| звар. касцюмі́равацца, -руюся, -руешся, -руецца.

|| наз. касцюмі́раванне, -я, н.


касцявы́ гл. косць.


касця́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Тое, што і шкілет.

2. перан. Асноўная, важная частка чаго-н. К. арганізацыі.


касцяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ператварацца ў косць, станавіцца косцю. Рогі ў цяляці касцянеюць.

2. перан. Станавіцца нерухомым, дзеравянець ад холаду. Ногі пачынаюць к. ад холаду.

|| зак. закасцяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і акасцяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


касцяні́цы, -ні́ц, адз. -ні́ца, -ы, ж.

Лясная травяністая ягадная расліна сямейства ружакветных, а таксама ярка-чырвоныя кіслыя ягады гэтай расліны.

|| прым. касцяні́чны, -ая, -ае.


касця́нкі, -нак, адз. -нка, -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Тое, што і касцяніцы.

|| прым. касця́начны, -ая, -ае і касця́нкавы, -ая, -ае.


касцяны́, -а́я, -о́е.

1. гл. косць.

2. Здабыты, прыгатаваны з касцей жывёлы. К. клей. Касцяная мука.


касы́, -а́я, -о́е і ко́сы, -ая, -ае.

1. Размешчаны, накіраваны пад вуглом да гарызантальнай паверхні, не адвесны. К. прамень. К. почырк.

2. Скрыўлены, несіметрычны. Касая рама. Касыя дзверы.

3. Касавокі. Касая дзяўчына.

4. Размешчаны не пасярэдзіне, а збоку. К. каўнер. Касая засцежка.

5. перан. Недружалюбны, падазроны (пра позірк, погляд). Касыя позіркі. Коса (прысл.) глядзець на каго-н.

Касы вугал — вугал, які большы або меншы за прамы.

Касы парус (спец.) — трохвугольны парус.

Касы сажань у плячах (разм.) — шыракаплечы, магутнага складу (пра чалавека).


касы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Хусцінка трохвугольнай формы, якую носяць на галаве або шыі.

|| памянш. касы́начка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. касы́начны, -ая, -ае.


кася́к¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тое, што і вушак.

|| прым. кася́чны, -ая, -ае.


кася́к², -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Чарада птушак, рыб. К. журавоў.

|| прым. кася́чны, -ая, -ае і касяко́вы, -ая, -ае.


кат, ка́та, М ка́це, мн. ка́ты, -аў, м.

1. Асоба, якая прыводзіць у выкананне смяротны прыгавор, учыняе кару, катуе.

2. перан. Жорсткі мучыцель, прыгнятальнік.

|| прым. ка́таўскі, -ая, -ае (да 2 знач.).


катава́льня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Месца катаванняў.

|| прым. катава́льны, -ая, -ае.


катава́сія, -і, ж.

1. Песнапенне, што выконваецца абодвума клірасамі, якія выходзяць на сярэдзіну царквы.

2. перан. Беспарадак, неразбярыха (жарт.).


катава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., каго (што).

Моцна і балюча біць, жорстка мучыць. К. на допыце. Не катуй сябе.

|| зак. скатава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. катава́нне, -я, н. У фашысцкім лагеры смерці было нечалавечае катаванне людзей.


катаклі́зм, -у, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Нечакана рэзкі пералом, разбуральны пераварот (у прыродзе, грамадстве).


катако́мбы, -аў, адз. -а, -ы, ж.

Падзямеллі, пячоры з вузкімі і доўгімі хадамі [першапачаткова служылі сховішчам для першых хрысціян у Старажытным Рыме].

|| прым. катако́мбны, -ая, -ае.


каталагізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Скласці (складаць) каталог чаго-н.

|| наз. каталагіза́цыя, -і, ж.


катала́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (разм.).

Турма, месца зняволення. Трапіць у каталажку.


ката́ліз, -у, м. (спец.).

Узбуджэнне хімічнай рэакцыі або змяненне яе хуткасці пад уздзеяннем каталізатара.

|| прым. ката́лізны, -ая, -ае.


каталіза́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Рэчыва, якое паскарае ход хімічнай рэакцыі.

|| прым. каталіза́тарны, -ая, -ае.


каталі́к гл. католік.


каталіко́с, -а, м.

Тытул патрыярха ў армяна-грыгарыянскай, а таксама ў грузінскай праваслаўнай царкве.


каталіцы́зм, -у, м. і каталі́цтва, -а, н.

Адзін з асноўных кірункаў хрысціянства з царкоўнай арганізацыяй, якую ўзначальвае Папа Рымскі.

|| прым. каталі́цкі, -ая, -ае.


каталі́чка гл. католік.


катало́г, -а, М -ло́зе, мн. -і, -аў, м.

Спіс, сістэматызаваны пералік якіх-н. аднародных прадметаў (кніг, экспанатаў, тавараў і пад.). К. часопісаў. К. крытычнай літаратуры. Зорны к.

|| прым. катало́жны, -ая, -ае.


ката́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м. (уст.).

Рабочы, які займаецца падвозам грузаў на тачцы.


катамара́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Паруснае або маторнае судна з двух паралельных карпусоў злучаных між сабой агульнай палубай. Пасажырскі к.

2. Невялікае прагулачнае судна з парным сядзеннем, якое працуе па прынцыпе веласіпеда; водны веласіпед.

|| прым. катамара́нны, -ая, -ае.


ката́нгенс, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Трыганаметрычная функцыя, роўная адносінам косінуса да сінуса.


катапу́льта, -ы, ДМ -льце, мн. -ы, -льт і -льтаў, ж.

1. У старажытнасці: прыстасаванне для кідання на вялікую адлегласць камення, бочак з запаленай смалой і пад., якое прымянялася пры асадзе крэпасцей.

2. Механізм для паскарэння старту самалёта з палубы карабля (спец.).

3. Аўтаматычнае прыстасаванне для выкідвання з самалёта лётчыкаў, касманаўтаў з далейшым спускам на парашуце (спец.).

|| прым. катапу́льтны, -ая, -ае.


катапультава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што (спец.).

Выкінуць (выкіда́ць) з самалёта пры дапамозе катапульты (у 3 знач.).

|| звар. катапультава́цца, -ту́юся, -ту́ешся, -ту́ецца; -ту́йся. Лётчык катапультаваўся.


ка́тар¹, -у, мн. -ы, -аў, м.

Запаленне слізістай абалонкі якога-н. органа. К. страўніка.

|| прым. катара́льны, -ая, -ае.


ка́тар², -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікае вяслярнае або самаходнае судна для транспартных, спартыўных і прамысловых мэт. К. на падводных крылах.

2. Малы ваенны карабель спецыяльнага або дапаможнага прызначэння. Тарпедны к.

|| прым. ка́тарны, -ая, -ае.


катара́кта, -ы, ДМ -кце, ж.

Памутненне крышталіка вока, якое выклікае аслабленне і страту зроку. Вылечыць катаракту.

|| прым. катара́ктны, -ая, -ае.


ка́тарга, -і, ДМ -рзе, ж.

1. Цяжкія прымусовыя работы для зняволеных у турмах ці ў іншых месцах зняволення ўзмоцненага рэжыму. Саслаць на катаргу.

2. перан. Пра цяжкую працу, невыноснае жыццё. Не работа, а к.

|| прым. ка́таржны, -ая, -ае. Катаржная праца.


катаржа́нін, -а, мн. -жа́не і (з ліч. 2, 3, 4) -жа́ніны, -жа́н, м.

Чалавек, які адбывае катаргу або які быў на катарзе.

|| ж. катаржа́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. катаржа́нскі, -ая, -ае.


ка́таржнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тое, што і катаржанін.

|| ж. ка́таржніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. ка́таржніцкі, -ая, -ае.


катастрафі́чны, -ая, -ае.

Які з’яўляецца катастрофай, вядзе да катастрофы. Катастрафічнае становішча.

|| наз. катастрафі́чнасць, -і, ж.


катастро́фа, -ы, мн. -ы, -ро́ф, ж.

1. Падзея з трагічнымі вынікамі, раптоўнае вялікае бедства. Дарожная к. Авіяцыйная к.

2. Значная змена, якая цягне за сабой рэзкі пералом у грамадскім або асабістым жыцці. Нацыянальная к. Сямейная к.

3. Нечаканая і грандыёзная падзея ў гісторыі планеты, якая робіць уплыў на яе далейшае існаванне (спец.). Тэорыя катастроф.

|| прым. катастро́фны, -ая, -ае.


катафа́лк, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Транспартны сродак для дастаўкі труны з целам нябожчыка.

2. Высокая падстаўка для труны.

|| прым. катафа́лкавы, -ая, -ае.


ката́х, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Суквецце з патоўшчанай воссю, на якой шчыльна сядзяць кветкі; насенне. К. кукурузы. Катахі вярбы.

|| памянш. каташо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.

|| прым. ката́шны, -ая, -ае.


ката́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Ездзіць на чым-н., у чым-н. дзеля прагулкі. К. на кані. К. на лыжах.

2. Шмат разоў ездзіць куды-н., раз’язджаць (разм.). К. за дзяржаўны кошт.

|| наз. ката́нне, -я, н.


ката́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак.

1. каго (што). Вазіць на чым-н. дзеля прагулкі, забавы. К. на лодцы. К. на машыне.

2. што. Апрацоўваць шляхам пракаткі (спец.). К. ліставое жалеза.

|| наз. ката́нне, -я, н.


катлава́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паглыбленне ў зямлі для закладкі фундамента якога-н. збудавання.

|| прым. катлава́нны, -ая, -ае.


катлаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Паглыбленне, упадзіна на паверхні зямлі або на дне мора, акіяна.

|| прым. катлаві́нны, -ая, -ае.


катле́та, -ы, ДМ -ле́це, мн. -ы, -ле́т, ж.

Засмажаны кусок мяса з рабрынкай (адбіўная катлета) або кулінарны выраб авальнай ці круглай формы з рыбнага, мяснога фаршу, кашы і г.д. Катлеты з цяляціны. Рыбныя катлеты.

|| памянш. катле́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

|| прым. катле́тны, -ая, -ае.


като́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Адмоўны электрод; проціл. анод.

|| прым. като́дны, -ая, -ае.


като́к¹, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

Пакрытая лёдам гарызантальная пляцоўка для катання на каньках.


като́к², -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. У будаўніцтве: машына са стальнымі валкамі для ўшчыльнення і выраўноўвання грунту, дарожных пакрыццяў і інш.

2. Круглая драўляная калодка, па якой перакочваюць цяжкія прадметы. Перакочваць бярвенне на катках.


като́к³, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. гл. кот.

2. Ласкавы зварот да хлопчыка. Андрэйка, мой каток, дапамажы мне.


като́к⁴, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

Суквецце дробных кветак у выглядзе маленькіх пушыстых шарыкаў (на вярбе, лазе і інш.).


като́лік, -а, мн. -і, -аў, і каталі́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Той, хто прыняў каталіцтва і прытрымліваецца ўсіх абрадаў каталіцкай царквы.

|| ж. каталі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


като́ры, -ая, -ае, займ.

1. пыт. і адносны. Які іменна, які з некалькіх, які па парадку. К. сыну год? К. раз едзеш у Полацк? Вазьмі касу, каторай учора касіў.

2. неазнач. Не першы, не адзін, а некалькі. К. раз іду я гэтым лесам. К. год чакаем сына на пабыўку. К. час няма добрага надвор’я.

3. неазнач., часцей мн. Іншыя, некаторыя (разм.). Каторыя ўжо прыехалі, а каторыя яшчэ ў дарозе.


като́ры-не́будзь, -ая-не́будзь, -ае-не́будзь, займ. неазнач.

Які-небудзь, хто-небудзь з некалькіх, з многіх.


като́ўня, -і, мн. -і, -яў, ж. (разм.).

Тое, што і катавальня.


катры́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Пераносны механічны арган у выглядзе металічнай скрынкі, на якім ігралі вандроўныя музыканты.

Завесці катрынку (разм., неадабр.) — пачаць дакучлівую размову, гаварыць адно і тое ж.

|| прым. катры́начны, -ая, -ае.


катры́ншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Вандроўны музыкант з катрынкай.


кату́рхаць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што (разм.).

Штурхаць каго-н., прымушаць ачнуцца, прыйсці да памяці. К. сына раніцай.


кату́х, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Невялікі хлеў або адгароджанае месца ў хляве. К. для свіней.

2. перан. Пра цёмны, малы пакой або хату (разм.). Сем гадоў жыву ў гэтым катуху.

|| памянш. катушо́к, -шка́, мн. -шкі́, -шко́ў, м.


кату́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (спец.).

Цыліндр для намотвання дроту, нітак, лёскі і пад.

|| прым. кату́шачны, -ая, -ае.


катэгары́чны, -ая, -ае.

Безумоўны, рашучы, які не дапускае пярэчанняў. К. загад. Катэгарычнае патрабаванне. Катэгарычная думка. К. адказ.

|| наз. катэгары́чнасць, -і, ж.


катэго́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

1. У філасофіі: асноўнае паняцце, якое адлюстроўвае найбольш істотныя сувязі і адносіны рэальнай рэчаіснасці і пазнання. К. часу. К. формы і зместу.

2. У навуковай тэрміналогіі: родавое паняцце, якое абазначае разрад з’яў, прадметаў ці найбольш агульную іх прымету. Граматычныя катэгорыі. К. роду. Гістарычныя катэгорыі.

3. Група асоб, аднародных прадметаў, з’яў, аб’яднаных агульнасцю якіх-н. прымет. Розныя катэгорыі людзей.

|| прым. катэгарыя́льны, -ая, -ае (да 1 знач.; кніжн.).


катэ́дж, -а, мн. -ы, -аў, м.

Індывідуальны гарадскі ці сельскі жылы дом (звычайна двухпавярховы) з зямельным участкам. К. з мансардай.


ка́тэт, -а, М -тэце, мн. -ы, -аў, м.

У матэматыцы: старана прамавугольнага трохвугольніка, якая прымыкае да яго прамога вугла.


катэхі́зіс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кароткі выклад хрысціянскага веравучэння ў пытаннях і адказах.


каўбаса́ і кілбаса́, -ы́, мн. -ба́сы і (з ліч. 2, 3, 4) каўбасы́, кілбасы́, -ба́с, ж.

Прадукт харчавання з асоба прыгатаванага фаршу ў кішачнай або штучнай абалонцы. Вараная, вэнджаная к.

|| прым. каўба́сны, -ая, -ае і кілба́сны, -ая, -ае. Каўбасныя вырабы.


каўба́снік і кілба́снік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто вырабляе або прадае каўбасу.

|| ж. каўба́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц і кілба́сніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


каўбо́й, -я, мн. -і, -яў, м.

На паўночнаамерыканскім захадзе: конны пастух, які аб’язджае статкі вярхом.

|| прым. каўбо́йскі, -ая, -ае. К. капялюш.


каўбо́йка, -і, ДМ -бо́йцы, мн. -і, -бо́ек, ж.

Верхняя мужчынская клятчастая сарочка асобага крою з адкладным каўняром.


каўза́льнасць, -і, ж. (кніжн.).

1. гл. каўзальны.

2. У філасофіі: тое, што і прычыннасць.


каўза́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Які адносіцца да прычынна-выніковых адносін, да выражэння гэтых адносін; прычынны. Каўзальная сувязь з’яў.

|| наз. каўза́льнасць, -і, ж.


каўка́зец, -зца, мн. -зцы, -зцаў, м.

Ураджэнец, жыхар Каўказа.

|| ж. каўка́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак.

|| прым. каўка́зскі, -ая, -ае.


каўне́р, -няра́, мн. -няры́, -няро́ў, м.

Верхняя, часцей прышыўная частка адзення, што прылягае да шыі. Прышыць к.

|| памянш. каўне́рык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. каўняро́вы, -ая, -ае.


каўпа́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Галаўны ўбор конусападобнай, авальнай або іншай формы. К. повара.

2. Накрыўка такой формы над чым-н. Шкляны к.

|| памянш. каўпачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

|| прым. каўпа́чны, -ая, -ае (да 1 знач.) і каўпако́вы, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.). Каўпаковая печ (тэхнічная печ з награвальным і засцерагальным каўпаком).


ка́ўстык, -у, м.

Тэхнічная назва едкіх шчолачаў.

|| прым. каўсты́чны, -ая, -ае. Каўстычная сода.


каўту́н, -у́, м.

1. Хвароба скуры на галаве, пры якой валасы зблытваюцца і зліпаюцца ў камяк. К. марудна вылечваецца. К. і ў коней бывае.

2. мн. -ы́, -о́ў. Валасы (разм., пагард.). Прычашы свае каўтуны.

|| прым. каўту́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


каўчу́к, -у́, м.

Эластычнае рэчыва, якое здабываецца з млечнага соку некаторых трапічных раслін або штучным спосабам і выкарыстоўваецца для вырабу гумы. Натуральны к. Сінтэтычны к.

|| прым. каўчу́кавы, -ая, -ае.


каўчукано́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Расліна, з млечнага соку якой здабываецца каўчук.

|| прым. каўчукано́сны, -ая, -ае.


каўчэ́г, -а, мн. -і, -аў, м.

1. У біблейскай міфалогіі: судна, у якім Ной выратаваў людзей і жывёл ад Сусветнага патопу.

2. У праваслаўнай царкве: скрынка для захоўвання некаторых асабліва каштоўных рэчаў; скарбонка.

|| прым. каўчэ́жны, -ая, -ае (да 2 знач.).


каўшо́вы гл. коўш.


ка́федра, -ы, мн. -ы, -федр і -аў, ж.

1. Узвышэнне для лектара, прамоўцы. Лектар падняўся на кафедру.

2. У вышэйшай школе: аб’яднанне спецыялістаў вучэбных дысцыплін, якія адносяцца да адной галіны навукі. К. хіміі. К. беларускай мовы і літаратуры.

3. Пасада епіскапа, які кіруе епархіяй.

|| прым. кафедра́льны, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.; спец.).

Кафедральны сабор — галоўны сабор у горадзе, у якім богаслужэнне вядзе епіскап.


кафеі́н, -у, м.

Рэчыва, якое здабываецца з кававых зярнят, чайнага лісця і скарыстоўваецца ў медыцыне як стымулятар дзейнасці цэнтральнай нервовай сістэмы.

|| прым. кафеі́навы, -ая, -ае.


кафе́йнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Пасудзіна для варкі або падачы кавы.


кафе́йніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

1. Банка для захоўвання кавы.

2. Ручны млынок для размолвання кававых зерняў.


кафе́йны, -ая, -ае.

1. гл. кофе.

2. Колеру кофе, цёмна-карычневы.


кафе́йня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Невялікая кавярня, якая спецыялізуецца на продажы розных гатункаў кавы.


кафетэ́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Кафэ з сістэмай самаабслугоўвання.


ка́фліна, -ы, мн. -ы, -лін, ж. (разм.).

Адна плітка кафлі.


ка́фля, -і, мн. -і, -яў, ж.

Керамічны выраб у выглядзе пліткі для абліцоўкі сцен, камінаў і пад.

|| прым. кафля́ны, -ая, -ае. Кафляная сцяна. К. цэх.


кафта́н гл. каптан.


кафэ́, нескл., н.

Невялікі рэстаран, дзе падаюць каву, чай, закускі і пад.


кафэшанта́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кафэ або рэстаран з адкрытай сцэнай для выступленняў артыстаў, якія выконваюць нумары забаўляльнага характару.


кафява́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Тое, што і кававарка.

|| прым. кафява́рны, -ая, -ае.


кафямо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Тое, што і кавамолка. Электрычная к.


каха́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў, м. (разм.).

1. Любы, каханы (у 2 знач.).

2. Тое, што і палюбоўнік.


каха́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Любая, каханая (у 2 знач.).

2. Тое, што і палюбоўніца.


каха́нне, -я, н.

Вялікае сардэчнае пачуццё да пэўнай асобы іншага полу. Першае к. Прызнацца ў каханні.


каха́ны, -ая, -ае.

1. Які выклікае каханне, да якога накіравана каханне. К. хлопец.

2. у знач. наз. каха́ны, -ага, мн. -ыя, -ых, м. Той, каго кахаюць.

|| ж. каха́ная, -ай, мн. -ыя, -ых.


каха́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

Кахаць адзін аднаго.


каха́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго (што) і без дап.

Мець вялікае сардэчнае пачуццё да асобы іншага полу.


кахеці́нцы, -аў, адз. -нец, -нца, м.

Назва грузінаў, якія жывуць у Кахеціі — гістарычнай вобласці Усходняй Грузіі.

|| ж. кахеці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. кахеці́нскі, -ая, -ае.


кацаве́йка, -і, ДМ -ве́йцы, мн. -і, -ве́ек, ж. (разм.).

Кароткая кофта на ваце, футры або на падкладцы.


каце́льны, -ая, -ае.

1. гл. кацёл.

2. у знач. наз. каце́льная, -ай, мн. -ыя, -ых, ж. Памяшканне, дзе знаходзяцца паравыя катлы, кацельныя ўстаноўкі.


каце́льня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Тое, што і кацельная (гл. кацельны).


каце́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Спецыяліст па абслугоўванні і эксплуатацыі катлоў.


кацёл, катла́, мн. катлы́, катло́ў, м.

1. Вялікая металічная пасудзіна круглай формы (для награвання вады, прыгатавання ежы і пад.). Наліць вады ў к.

2. Пра харчаванне з агульнай кухні. Ротны к. Агульны к.

3. Закрытая пасудзіна для ператварэння вады ў пару. Паравы к.

4. перан. Поўнае акружэнне воінскай групоўкі. Мінскі «кацёл».

|| прым. катло́вы, -ая, -ае (да 1—3 знач.) і каце́льны, -ая, -ае (да 3 знач.). Кацельная ўстаноўка.


кацёлка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Драўляны кружок, круг.

2. перан. Пра поўную, невялікага росту жанчыну, дзяўчыну (разм., жарт.).

|| прым. кацёлкавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


каці́ны гл. кот.


каці́равацца, -руюся, -руешся, -руецца; -руйся; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Цаніцца, ацэньвацца (пра тавары, каштоўныя паперы, валюту; спец.).

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Быць у абароце на біржы (спец.).

3. Атрымліваць, мець тую або іншую ацэнку ў вачах грамадства: цаніцца, прызнавацца значным. Чалавек з ведамі каціруецца ўсюды.


каці́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак., што (спец.).

Вызначыць (вызначаць) цану (курс) якіх-н. каштоўных папер, тавараў, замежнай валюты.

|| наз. каціро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.

|| прым. каціро́вачны, -ая, -ае.


каці́цца¹, качу́ся, ко́цішся, ко́ціцца; незак.

1. Рухацца, верцячыся ў адным напрамку, а таксама ехаць, пасоўвацца (пра сродкі перамяшчэння на колах). З гары коціцца камень. Калёсы каціліся па дарожцы.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Струменіцца, цячы (пра ваду, пот і пад.). Коцяцца хвалі. Пот градам каціўся па твары.

3. заг. каціся (каціцеся). Ідзі (ідзіце) адсюль (разм.). Каціцеся, пакуль цярпенне не лопнула!


каці́цца², 1 і 2 ас. не ўжыв., ко́ціцца; незак.

Нараджаць дзіцянят (пра некаторых жывёл — авечку, казу, кошку і інш.).

|| зак. акаці́цца, ако́ціцца.


каці́ць, качу́, ко́ціш, ко́ціць; незак.

1. каго-што. Рухаць, перамяшчаць што-н., прымушаючы каціцца па якой-н. паверхні, а таксама рухаць, везці што-н. на колах. К. бервяно. К. тачку.

2. Хутка ехаць (разм.). К. на веласіпедзе.


кацю́ша, -ы, мн. -ы, -цю́ш, ж.

У Вялікую Айчынную вайну: народная назва рэактыўнага мінамёта, устаноўленага на аўтамабілі.


кацяло́к, -лка́, мн. -лкі́, -лко́ў, м.

1. Невялікі кацёл, пасудзіна для варкі ежы і для яды з яго. Салдацкі к.

2. Цвёрды мужчынскі капялюш з акруглым верхам і вузкімі палямі.

3. Галава (разм., пагард.). Штосьці к. не варыць.

|| прым. кацялко́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


кацяня́ і кацянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня кошкі.


качава́ць, качу́ю, качу́еш, качу́е; качу́й; незак.

Весці неаседлы лад жыцця, пераязджаць з месца на месца; вандраваць.

|| наз. качава́нне, -я, н.


качавы́, -ая, -ое.

Які не мае аселасці, звязаны з частай пераменай месца жыхарства; вандроўны; проціл. аселы. Качавыя плямёны.


качага́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы, які абслугоўвае топкі паравых катлоў.

|| прым. качага́рскі, -ая, -ае.


качага́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Памяшканне, дзе знаходзяцца топкі паравых катлоў.

|| прым. качага́рны, -ая, -ае.


кача́лка¹, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Крэсла з выгнутымі палазамі, на якіх яно качаецца.


кача́лка², -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Драўляны валік для раскачвання цеста.

2. Прыстасаванне для разгладжвання бялізны качаннем (устар.).


кача́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Плод капусты: шчыльна звітыя ў галоўку капусныя лісты.

|| прым. кача́нны, -ая, -ае і качано́вы, -ая, -ае.


качаня́ і качанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня качкі.


ка́чар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Самец качкі.

|| прым. ка́чаравы, -ая, -ае.


качарга́, -і́, ДМ -рзе́, мн. качэ́ргі іліч. 2, 3, 4) качаргі́, -чэ́ргаў, ж.

Тоўсты жалезны прут, сагнуты на канцы, для перамешвання паліва ў печы, выграбання попелу.

|| памянш. качарэ́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

|| прым. качарго́вы, -ая, -ае.


кача́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Тое, што і каціцца¹ (у 1 знач.), але абазначае рух, які адбываецца ў розны час і ў розных напрамках. Мячык качаецца па падлозе.

2. Пераварочвацца, перакульвацца з боку на бок (пра чалавека, жывёлу). К. ў траве. Конь качаецца па зямлі. Дзеці качаюцца ў снезе.

3. Ляжаць без справы, без сну (разм.). К. да раніцы ў ложку.

4. Быць хворым (разм.). Цэлы месяц качалася з пабітай нагой (разм.).

|| наз. кача́нне, -я, н.


кача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. каго-што. Тое, што і каціць (у 1 знач.), але абазначае рух, які адбываецца ў розны час і ў розных напрамках. К. бочкі. К. бярвенне.

2. што. Размякчаючы ў руках і рухаючы па якой-н. паверхні, надаваць чаму-н. акруглую форму. К. клёцкі. К. шарыкі з пластыліну.

3. што. Паварочваць з боку на бок у чым-н. сыпкім, вязкім. К. рыбу ў муцэ.

4. што. Разгладжваць пры дапамозе качалкі, качалак. К. абрусы.

5. што. Рабіць пракатку (спец.). К. ліставое жалеза.

6. Падкідваць каго-н. на руках, выражаючы радасць, захапленне і пад. (разм.).

|| зак. пакача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 2—4 і 6 знач.), вы́качаць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 3 і 4 знач.) і скача́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны (да 2 знач.).

|| наз. кача́нне, -я, н.


ка́чачніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Работніца, якая даглядае качак на птушкаферме.


ка́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Вадаплаўная птушка сямейства качыных з шырокай пляскатай дзюбай і кароткімі шырока расстаўленымі лапкамі. Прыляцелі дзікія качкі.

|| памянш. ка́чачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. качы́ны, -ая, -ае.


качкано́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Яйцаносная млекакормячая жывёліна, у якой пярэдняя частка галавы выцягнута і заканчваецца шырокай дзюбай, падобнай на качыную (водзіцца ў Аўстраліі і Тасманіі).


качу́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Драўлянае кола, якое качаюць дзеля забавы.

2. Драўляны прадмет цыліндрычнай формы, з дапамогай якога ставяць у печ і вымаюць з печы вялікія чыгуны.

|| прым. качу́лачны, -ая, -ае.


качэ́лі, -яў.

Тое, што і арэлі.

|| прым. качэ́льны, -ая, -ае.


качэ́ўе, -я, мн. -і, -яў, н.

Стаянка качэўнікаў, а таксама мясцовасць, па якой качуюць. К. аленяводаў.


качэ́ўнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які вядзе качавы лад жыцця; вандроўнік.

|| ж. качэ́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. качэ́ўніцкі, -ая, -ае.


ка́ша, -ы, мн. -ы, каш, ж.

1. Густая страва са звараных круп. Манная к. Аўсяная к.

2. перан. Разрэджаная маса чаго-н., падобная з выгляду на гэту страву. Снег ператварыўся ў кашу.

3. перан. Беспарадак, неразбярыха. У яго ў галаве к.

Бярозавая каша — розгі або дубец, рэмень і пад. Заварыць кашу — распачаць якую-н. непрыемную, клапатлівую справу.

Кашы не зварыш з кім — не дагаворышся з кім-н., не зробіш справу.

Мала кашы еў — малады, нявопытны, недастаткова дужы.

|| памянш. ка́шка, -і, ДМ -шцы, ж. (да 1 знач.).


кашава́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Повар у вайсковай часці.

|| ж. кашава́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


кашава́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак. (разм.).

Быць кашаварам.


кашалёк, -лька́, мн. -лькі́, -лько́ў, м.

Невялікая, звычайна скураная сумачка для грошай. Новы к.

|| прым. кашалько́вы, -ая, -ае.


кашало́т, -а, М -ло́це, мн. -ы, -аў, м.

Род зубатых кітоў з вялікай галавой.

|| прым. кашало́тавы, -ая, -ае.


ка́шаль, -шлю, м.

Сутаргавы выдых з хрыпам і шумам (пры захворванні дыхальных шляхоў). Моцны к.


кашамі́р і кашмі́р, -у, м.

Тонкая шарсцяная або напаўшарсцяная тканіна.

|| прым. кашамі́равы, -ая, -ае і кашміро́вы, -ая, -ае.


кашані́ль, -і, ж.

Агульная назва некаторых відаў насякомых, з цела самак якіх здабываюць чырвоную фарбу, кармін.

|| прым. кашані́левы, -ая, -ае і кашані́льны, -ая, -ае.


каша́ра, -ы, мн. -ы, -ша́р, ж.

Вялікі загон, агароджанае месца на полі, дзе летам трымаюць жывёлу.


каша́чы гл. кошка.


кашла́ты, -ая, -ае.

1. Пакрыты густой доўгай поўсцю ці валасамі; калматы. К. сабака. Кашлатыя валасы.

2. 3 густым веццем, шырокімі лапкамі; разгалісты. Кашлатая елка.

|| наз. кашла́тасць, -і, ж.


кашла́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны; незак., каго-што (разм.).

Касмаціць, кудлаціць.


ка́шляць, -яю, -яеш, -яе; незак.

Пераносіць прыступ кашлю; хварэць на кашаль.

|| аднакр. кашляну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.


кашма́, -ы́, мн. ко́шмы і (з ліч. 2, 3, 4) кашмы́, ко́шмаў, ж.

Вялікі кусок лямцу, а таксама посцілка з такога лямцу.

|| прым. кашмо́вы, -ая, -ае.


кашма́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Цяжкі, жудасны сон.

2. Што-н. жахлівае, агіднае, непрыемнае. Кашмары мінулага жыцця.

|| прым. кашма́рны, -ая, -ае. К. сон. Кашмарная ноч. Кашмарнае надвор’е.


кашмі́р гл. кашамір.


кашміро́вы гл. кашамір.


кашміро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (разм.).

Кашміровая хустка. Прыгожая к.


кашнэ́, нескл., н.

Вузкі шалік на шыю. Мужчынскае к.


кашо́вы гл. кош.


кашпо́, нескл., н.

Дэкаратыўная ваза для кветкавага гаршка.


каштава́ць¹, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; незак.

1. Мець тую ці іншую цану, грашовую вартасць. Кніга каштуе дзесяць рублёў.

2. Абыходзіцца ў якую-н. суму, затрачвацца на што-н. Адпачынак каштуе мне дорага.

3. перан. Патрабаваць якіх-н. намаганняў. Даследаванне каштавала мне шмат здароўя.


каштава́ць², -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што (разм.).

Спрабаваць на смак ежу, пітво. К. варэнне.

|| зак. пакаштава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. каштава́нне, -я, н.


кашта́н¹, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Дрэва сямейства букавых з пладамі ў выглядзе буйнога арэха, а таксама плод гэтага дрэва. Разгалісты к. Назбіраць каштанаў.

2. -у, адз. Драўніна гэтага дрэва.

|| прым. кашта́навы, -ая, -ае. Каштанавая алея.


кашта́н², -а, м.

Пра масць коней: светла-каштанавы, рыжаваты.


кашта́навы, -ая, -ае.

1. гл. каштан.

2. Колеру каштана, чырванавата-карычневы. Каштанавыя валасы.


каштары́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Фінансавы дакумент для вызначэння і планавання выдаткаў і прыбыткаў. Скласці к.

|| прым. каштары́сны, -ая, -ае.


кашто́ўнасць, -і, ж.

1. гл. каштоўны.

2. мн. -і, -ей. Каштоўная рэч, з’ява. Захаванне каштоўнасцей. Духоўныя каштоўнасці.


кашто́ўны, -ая, -ае.

1. Які дорага каштуе, мае вялікую цану. К. камень.

2. Які мае важнае, істотнае значэнне. Каштоўныя парады. К. дакумент.

|| наз. кашто́ўнасць, -і, ж. К. навуковай працы.


кашу́ля, -і, мн. -і, -шу́ль, ж.

Сарочка, рубашка.

|| прым. кашу́льны, -ая, -ае.


кашча́вы, -ая, -ае.

Схуднелы, высахлы, з выступаючымі касцямі. Кашчавыя рукі.

|| наз. кашча́васць, -і, ж.


кашчу́нства, -а, н.

Блюзнерства, зневажальныя адносіны да таго, чым даражаць, што паважаюць як святыню (першапачаткова рэлігійную).

|| прым. кашчу́нскі, -ая, -ае.


кашчу́нстваваць, -вую, -вуеш, -вуе; -вуй; незак.

Блюзнерыць, праяўляць кашчунства да каго-, чаго-н.


кашчэ́й, -я, м.

1. (з вялікай літары). У рускіх народных казках: злы і худы стары, уладальнік багацця. К. Бессмяротны.

2. перан. Пра вельмі худога і скупога чалавека (разм.).


кашэ́ль, -шаля́, мн. -шалі́, -шалёў, м.

Вялікая кашолка, звычайна з лучыны. Злажыць сухія грыбы ў к.

Плесці кашалі з лапцямі (разм., неадабр.) — гаварыць без толку, малоць бязглуздзіцу.


кашэ́нне гл. касіць¹.


кашэ́чы гл. кошка¹.


каэфіцые́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Лікавы (або літарны) множнік у алгебраічным выразе.

2. Адносная велічыня, якая колькасна вызначае якую-н. уласцівасць фізічнага цела. К. цеплаправоднасці.

Каэфіцыент карыснага дзеяння (ккд) — адносіны колькасці карыснай работы, выкананай якім-н. механізмам, да колькасці скарыстанай ім энергіі.

|| прым. каэфіцые́нтны, -ая, -ае.


каю́к, нескл., м. (разм.).

Канец, смерць. Думала, ужо к. будзе.


каю́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паганяты сабак або аленяў, запрэжаных у нарты.


каю́та, -ы, ДМ каю́це, мн. -ы, каю́т, ж.

Асобнае жылое памяшканне на судне. Капітанская к.

|| прым. каю́тны, -ая, -ае.


каю́т-кампа́нія, -і, мн. -і, -ній, ж.

Агульнае памяшканне на судне для сталавання, адпачынку і пад.


ка́яцца, ка́юся, ка́ешся, ка́ецца; ка́йся; незак.

1. Прызнавацца ў грахах, спавядацца ў царкве.

2. Прызнаваць сваю віну, памылку перад кім-н. К. ў сваіх учынках. Сын каяўся, што не так зрабіў.

|| зак. пака́яцца, -ка́юся, -ка́ешся, -ка́ецца; -ка́йся.


ква́дра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Кожная з чатырох фаз Месяца.

|| прым. ква́дравы, -ая, -ае.


квадра́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Роўнастаронні прамавугольнік, а таксама прадмет або ўчастак такой формы. К. стала.

2. У матэматыцы: здабытак ад памнажэння якога-н. ліку на самога сябе. Дзевяць — гэта к. трох.

3. У матэматыцы: паказальнік ступені, роўны двум. Узвесці шэсць у к.

|| прым. квадра́тны, -ая, -ае. К. двор. К. корань.


квадрату́ра, -ы, ж.

У матэматыцы: вылічэнне плошчы або паверхні фігуры.

Квадратура круга

1) невырашальная задача ператварэння круга ў роўнавялікі квадрат;

2) наогул невырашальная задача.


квадры́га, -і, ДМ -ры́зе, мн. -і, -ры́г, ж.

Двухколавая антычная калясніца, запрэжаная чацвёркай коней у адзін рад.


квадрыльён, -а, мн. -ы, -аў, м.

Назва ліку ў выглядзе адзінкі з пятнаццаццю нулямі, а ў некаторых краінах — з дваццаццю чатырма нулямі.

|| прым. квадрыльённы, -ая, -ае.


квазі... (кніжн.).

Першая састаўная частка складаных слоў; тое, што і ілжэ... (у 1, 2 і 4 знач.), напр.: квазіактыўны, квазівучоны, квазікласічны, квазімагнітны, квазінавуковы, квазіполюс, квазісапраўдны, квазіспецыяліст, квазізорка, квазіімпульс, квазічасціца.


ква́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Утвараць гукі, падобныя на «ква-ква».

|| аднакр. ква́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. ква́канне, -я, н.


ква́кер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Паслядоўнік адной з пратэстанцкіх рэлігійных сектаў, якая адвяргае царкоўныя абрады (у ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах).

|| прым. ква́керскі, -ая, -ае.


квакта́нне гл. квахтаць.


квакта́ць гл. квахтаць.


квакту́ха гл. квахтуха.


ква́кша, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Дрэвавая жабка.


квалітаты́ўны, -ая, -ае (кніжн.).

Якасны. К. метад.

|| наз. квалітаты́ўнасць, -і, ж.


кваліфікава́ны, -ая, -ае.

1. Які мае кваліфікацыю (у 2 знач.); вопытны. К. спецыяліст.

2. Які патрабуе спецыяльных ведаў. Кваліфікаваная праца.

|| наз. кваліфікава́насць, -і, ж.


кваліфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак.

1. каго (што). Устанавіць (устанаўліваць) ступень чыёй-н. падрыхтоўкі, годнасці да якой-н. працы, дзейнасці. К. спецыяліста.

2. каго-што. Ацаніць (ацэньваць), вызначыць (вызначаць) якім-н. чынам. Як к. такія паводзіны?

|| наз. кваліфіка́цыя, -і, ж. Высокая к. рабочых.


кваліфіка́цыя, -і, ж.

1. гл. кваліфікаваць.

2. Прафесія, спецыяльнасць. Набыць кваліфікацыю слесара.

|| прым. кваліфікацы́йны, -ая, -ае. Кваліфікацыйная камісія.


квант, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

У фізіцы: найменшая колькасць якой-н. энергіі. К. энергіі. К. святла.

|| прым. ква́нтавы, -ая, -ае. Квантавая тэорыя. Квантавая электроніка.


квантытаты́ўны, -ая, -ае (кніжн.).

Колькасны.

|| наз. квантытаты́ўнасць, -і, ж.


ква́піцца, -плюся, -пішся, -піцца; незак., на каго-што.

Пасягаць на што-н., мець жаданне завалодаць чым-н. К. на чужое дабро.

|| зак. паква́піцца, -плюся, -пішся, -піцца.


ква́рта, -ы, ДМ -рце, мн. -ы, кварт і -аў, ж.

1. Даўнейшая мера аб’ёму вадкіх і сыпучых рэчываў (розная ў розных краінах).

2. Металічная пасудзіна з ручкай, роўная прыблізна гэтай меры.

3. У музыцы: чацвёртая ступень гамы, а таксама інтэрвал, які ахоплівае чатыры ступені.

|| памянш. ква́ртачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 2 знач.).

|| прым. ква́ртачны, -ая, -ае (да 2 знач.) і ква́ртавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


кварта́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Частка горада, абмежаваная некалькімі перакрыжаванымі вуліцамі. Новы к.

2. Чацвёртая частка года (3 месяцы).

|| прым. кварта́льны, -ая, -ае. Квартальная справаздача.


квартэ́т, -а, М -тэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Ансамбль з чатырох выканаўцаў. Вакальны к. Струнны к.

2. Музычны твор для чатырох галасоў або для чатырох інструментаў.

|| прым. квартэ́тны, -ая, -ае.


кварц, -у, м.

1. Мінерал, адна з крышталічных разнавіднасцей крэменязёму.

2. Апраменьванне кварцавай лямпай з лячэбнымі мэтамі (разм.). Прызначаць хвораму к.

|| прым. ква́рцавы, -ая, -ае.

Кварцавая лямпа — электрычная лямпа ў выглядзе невялікага балона з кварцавага шкла, якая дае ўльтрафіялетавыя прамяні.


кварцава́ць, -цу́ю, -цу́еш, -цу́е; -цу́й; -цава́ны; незак., што.

Апрамяняць кварцавай лямпай. К. медыцынскія інструменты.

|| наз. кварцава́нне, -я, н.


квас, -у, мн. -ы́, -о́ў, м.

Кіславаты напітак, прыгатаваны на вадзе з хлеба з соладам, а таксама з фруктаў, ягад. К. з каліны.

Перабівацца з хлеба на квас — жыць бедна, галадаючы.

|| памянш. квасо́к, -ску́, м.

|| прым. ква́сны, -ая, -ае.

Квасны патрыятызм (уст., неадабр.) — няправільнае, агульнае ўсхваленне ўсяго свайго, нават адсталых форм жыцця і побыту, і ганьбаванне ўсяго чужога.


квасава́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Прадпрыемства, дзе вараць і гатуюць квас.


ква́сіць, ква́шу, ква́сіш, ква́сіць; ква́шаны; незак., што.

Даводзіць да стану браджэння, акісляць. К. капусту.

|| зак. заква́сіць, -ква́шу, -ква́сіш, -ква́сіць; -ква́шаны.

|| наз. ква́шанне, -я, н.


кватарава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак. (разм.).

1. Часова жыць у каго-н., наймаючы кватэру.

2. Размяшчацца на пастой (пра войска).


кватара́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і кватэранаймальнік.

|| ж. кватара́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кватара́нцкі, -ая, -ае.


кватар’е́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ваеннаслужачы, які пры пераводзе вайсковай часці пасылаўся ўперад для падрыхтоўкі кватэр для вайскоўцаў.

|| прым. кватар’е́рскі, -ая, -ае.


кватэ́ра, -ы, мн. -ы, -тэ́р, ж.

1. Асобнае жылое памяшканне ў доме, якое складаецца з аднаго або некалькіх пакояў, кухні і інш. і мае асобны ўваход. Трохпакаёвая к. Пераехаць у новую кватэру.

2. Памяшканне, якое часова наймаецца ў каго-н. для жылля. Жыць на прыватнай кватэры.

3. мн. Месца размяшчэння войск у населеным пункце. Размясціцца на зімнія кватэры. Галоўная к. (штаб галоўнакамандуючага; уст.).

|| памянш. кватэ́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. кватэ́рны, -ая, -ае. Кватэрнае размяшчэнне войск.


кватэранайма́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто наймае кватэру.

|| ж. кватэранайма́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


кватэ́рка¹ гл. кватэра.


кватэ́рка², -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Даўнейшая мера вадкіх або сыпкіх рэчываў, роўная чацвёртай частцы кварты (у 1 знач.).

|| прым. кватэ́ркавы, -ая, -ае.


квахта́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., кво́хча; квахчы́ і квакта́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., кво́кча; квакчы́; незак.

Пра курэй і самак некаторых птушак: ствараць кароткія, адрывістыя гукі.

|| наз. квахта́нне, -я, н. і квакта́нне, -я, н.


квахту́ха і квакту́ха, -і, ДМ -ту́се, мн. -і, -ту́х, ж.

Курыца, якая выседжвае або выводзіць куранят.


квач¹, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Вялікі памазок з пакулля, рагожы і пад. для размазвання чаго-н. на якой-н. паверхні.


квач², -а́, м.

Дзіцячая гульня, па правілах якой адзін з удзельнікаў, дагнаўшы другога, павінен дакрануцца да яго.


квашані́на, -ы, ж. (разм.) Халадзец, студзень.


ква́шаны, -ая, -ае.

Атрыманы ў выніку квашання; кіслы. Квашаная капуста.


квета...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да кветкі (у 1 знач.), кветак, напр.: кветаед (жук), кветалісцік.


кветало́жа, -а, мн. -ы, -ж, н. (спец.).

Расшыраны верх кветаножкі, на якім размешчаны пялёсткі, песцікі і тычынкі кветкі.


кветано́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (спец.).

Частка сцябла, на якой размешчана кветка.


кветано́сны, -ая, -ае (спец.).

Які мае кветкі. Кветаносныя расліны.


кве́тачніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Прадаўшчыца кветак.


кве́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Орган размнажэння ў раслін з венчыкам з пялёсткаў вакол песціка і тычынак. Апылкаванне кветак.

2. Травяністая расліна, якая прыгожа і пахуча цвіце. Палявыя кветкі. Садовыя кветкі.

|| памянш.-ласк. кве́тачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. кве́тачны, -ая, -ае.


кве́тка...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да кветак (у 2 знач.), напр.: кветкаводства, кветкаводчы.


кветкаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па кветкаводстве.


кветкаво́дства, -а, н.

Вырошчванне кветак як галіна садаводства. Трэба развіваць к.

|| прым. кветкаво́дчы, -ая, -ае.


кве́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Градка, клумба, агародзік, дзе растуць кветкі. К. перад вокнамі.

|| прым. кве́тнікавы, -ая, -ае.


кве́цень, -і, ж., зб.

Кветкі (на дрэвах, раслінах, лузе і пад.); цвіценне. К. садоў.


квіеты́зм, -у, м. (кніжн.).

Пасіўна-сузіральныя, абыякавыя адносіны да жыцця.

|| прым. квіеты́чны, -ая, -ае.


кві́нта, -ы, ДМ -нце, мн. -ы, -аў, ж.

1. Пятая ступень гамы, а таксама інтэрвал, які ахоплівае пяць ступеней.

2. Самая высокая па тоне струна некаторых струнных інструментаў.

Павесіць нос на квінту (разм., жарт.) — зажурыцца, засумаваць.


квінтэсе́нцыя, -і, ж. (кніжн.).

Аснова, самая сутнасць чаго-н. К. апавядання. К. падзеі.


квінтэ́т, -а, М -тэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Ансамбль з пяці выканаўцаў. К. цымбалістаў.

2. Музычны твор для пяці галасоў або для пяці інструментаў. К. Мікалая Аладава.

|| прым. квінтэ́тны, -ая, -ае.


квіт, -а́, М квіце́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Квітанцыя. Паштовы к.

|| прым. квіто́вы, -ая, -ае.


кві́та, у знач. вык. (разм.).

Усё, даволі; ніякай размовы. Заплаціла і к. І к., дзядзька Мікіта!


квіта́нцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Афіцыйная распіска ў атрыманні ад каго-н. грошай або іншых каштоўнасцей.

|| прым. квітанцы́йны, -ая, -ае.


квіта́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

Разлічвацца, расквітвацца.


квітне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Знаходзіцца ў спрыяльных для развіцця ўмовах, паспяхова развівацца. Жыццё наша будзе к.

2. Мець прыгожы выгляд, быць здаровым. Дзяўчына квітнее.


квіто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. Білет, талон. Набыць к. у тэатр.

2. Чэк. Атрымаць у касе к.

3. Квітанцыя, распіска (разм.).

|| прым. квіто́чны, -ая, -ае.


кві́ты, у знач. вык. (разм.).

У разліку, разлічыліся. Цяпер мы з табой к.


кво́ліцца, -люся, -лішся, -ліцца; незак. (разм.).

Адчуваць сябе нездаровым, слабым; стагнаць. К. на ногі.


кво́лы, -ая, -ае.

1. Фізічна слабы, хваравіты. Кволае дзіця. Кволае здароўе.

2. Далікатны, маладзенькі, які слаба развіваецца (пра расліны, грыбы і пад.). Кволыя парасткі. Кволыя сыраежкі.

3. Невялікі па сіле, інтэнсіўнасці, напружанасці. К. голас. К. плач.

4. Недастаткова моцны; нетрывалы. Кволае крэсла.

5. перан. Нязначны, малы. Кволыя спадзяванні.

|| наз. кво́ласць, -і, ж.


кво́рум, -у, мн. -ы, -аў, м. (афіц.).

Найменшая колькасць членаў сходу, дастатковая для прызнання яго правамоцным.


кво́та, -ы, ДМ кво́це, мн. -ы, квот, ж. (спец.).

Доля, норма чаго-н. дапушчальнага ў сістэме падаткаў, вытворчасці, збыту, уезду ў краіну і пад. Іміграцыйная к. Падатковая к.

|| прым. кво́тны, -ая, -ае.


квэ́цаць, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што і без дап. (разм.).

1. і чым. Мазаць, размазваць; пэцкаць. К. сцяну фарбай. К. халат.

2. перан. Дрэнна, безгустоўна маляваць.

|| наз. квэ́цанне, -я, н.


квяці́сты, -ая, -ае.

1. Пакрыты кветкамі. Квяцістая сенажаць. К. верас.

2. 3 узорам у кветкі; яркі, каляровы. Квяцістая тканіна.

3. перан. Залішне напышлівы (пра мову, стыль і пад.). К. стыль.

|| наз. квяці́стасць, -і, ж.


ке́глі, -яў, адз. -я, -і, ж.

1. толькі мн. Гульня, у якой драўляныя або пластмасавыя слупкі, якія ставяцца ў рад, збіваюцца шарам з пэўнай адлегласці.

2. Драўляныя або пластмасавыя слупкі для гэтай гульні.

|| прым. ке́гельны, -ая, -ае.


кедр, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Хвойнае вечназялёнае дрэва. Гімалайскі к.

2. -у. Драўніна гэтага дрэва.

|| прым. ке́дравы, -ая, -ае. Кедравыя арэхі.


ке́драўка, -і, ДМ -раўцы, мн. -і, -равак, ж.

Лясная птушка атрада вераб’іных, якая харчуецца кедравымі арэшкамі.


кедра́ч, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і кедроўнік.


кедро́ўнік, -у, мн. -і, -аў, м.

Лес з кедравых дрэў.


ке́ды, -аў, адз. кед, -а, М -дзе, м.

Спартыўны абутак з матэрыі на мяккіх рабрыстых гумавых падэшвах.

|| прым. ке́давы, -ая, -ае.


кейф гл. кайф.


кейфава́ць гл. кайфаваць.


кекс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кандытарскі выраб са здобнага цеста, пераважна з разынкамі.

|| прым. ке́ксавы, -ая, -ае.


келе́йны, -ая, -ае.

1. гл. келля.

2. перан. Тайны, сакрэтны, скрыты ад іншых. Келейныя справы. Вырашаць пытанне келейна (прысл.).

|| наз. келе́йнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ке́ліх, -а, мн. -і, -аў, м.

Пасудзіна для віна ў выглядзе вялікай, звычайна высокай чаркі.


ке́лля, -і, мн. -і, -яў, ж.

Асобны пакой манаха ў манастыры.

|| прым. келе́йны, -ая, -ае. Келейнае жыццё.


ке́льма, -ы, мн. -ы, ке́льм і -аў, ж.

Тое, што і кельня.


ке́льнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

У некаторых краінах: афіцыянт, слуга ў атэлі.

|| ж. ке́льнерка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. ке́льнерскі, -ая, -ае.


ке́льня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Прылада муляра, тынкоўшчыка ў выглядзе трохвугольнай лапаткі для набірання і нанясення раствору на цэглу.


ке́льты, -аў, адз. кельт, -а, М -льце, м.

Група старажытных плямёнаў індаеўрапейскай моўнай сям’і, якія насялялі тэрыторыю Заходняй Еўропы.

|| прым. ке́льцкі, -ая, -ае.


ке́міць, ке́млю, ке́міш, ке́міць; незак., што і без дап. (разм.).

Разумець, разбірацца, цяміць.

|| зак. ске́міць, -млю, -міш, -міць.


ке́млівы, -ая, -ае.

Які ўсё хутка і лёгка разумее; здагадлівы. К. вучань.

|| наз. ке́млівасць, -і, ж.


ке́мны, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і кемлівы.

|| наз. ке́мнасць, -і, ж.


ке́мпінг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяльна абсталяваны лагер для аўтатурыстаў.

|| прым. ке́мпінгавы, -ая, -ае.


кена́ф, -у, м.

Аднагадовая травяністая расліна сямейства мальвавых, з лубянога валакна якой атрымліваецца тэкстыльная сыравіна.


кенгуру́, нескл., м.

Аўстралійскае сумчатае млекакормячае з доўгімі заднімі і кароткімі пярэднімі нагамі, якое перамяшчаецца скачкамі.

|| прым. кенгуро́вы, -ая, -ае і кенгуры́ны, -ая, -ае. Кенгурыныя скачкі.


кента́ўр, -а, мн. -ы, -аў, м.

У старажытнагрэчаскай міфалогіі: істота з тулавам каня, галавой і грудзьмі чалавека.


ке́пікі, -аў (разм.).

Насміханне, кпіны.

Кепікі строіць (разм.) — насміхацца з каго-н.


ке́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

Мужчынскі галаўны ўбор з казырком без аколышка.

|| прым. ке́пачны, -ая, -ае.


ке́пскі, -ая, -ае.

1. Не такі, як трэба, якога хацелася б; дрэнны. К. малаток. Кепска (прысл.) зроблена акно.

2. у знач. вык. ке́пска каму. Пра цяжкі душэўны або фізічны стан. Дзіцяці стала к.


керага́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Награвальны газавы прыбор, род бясшумнага прымуса.

|| прым. керага́завы, -ая, -ае.


кера́міка, -і, ДМ -міцы, ж.

1. зб. Вырабы з абпаленай гліны, гліняных сумесей. Мастацкая к.

2. Ганчарная вытворчасць, ганчарнае майстэрства. Займацца керамікай.

|| прым. керамі́чны, -ая, -ае.


ке́рнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Слясарны інструмент у выглядзе стальнога стрыжня з загартаваным канічным вастрыём, які ўжыв. для разметкі дэталей.

|| прым. ке́рнерны, -ая, -ае.


ке́рхаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Хваравіта пакашліваць; перхаць.


ке́сар, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Манарх, уладар [славянская перадача старажытнарымскага імя Цэзар].

Кесару — кесарава! — няхай той, каму належыць права кіраваць, карыстаецца гэтым правам.


ке́сараў, -ава.

У выразе: кесарава сячэнне (спец.) — аперацыя рассячэння брушной сценкі і маткі ў цяжарнай жанчыны для нараджэння дзіцяці (робіцца пры немагчымасці нармальных родаў).


кесо́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Воданепранікальная камера, якую выкарыстоўваюць пры падводных будаўнічых работах.

|| прым. кесо́нны, -ая, -ае. Кесонныя работы.

Кесонная хвароба — захворванне, якое ўзнікае пры хуткім выхадзе з асяроддзя з павышаным атмасферным ціскам у асяроддзе з больш нізкім ціскам.


ке́та, -ы, ДМ ке́це, ж.

Марская прамысловая рыба сямейства ласасёвых.

|| прым. ке́тавы, -ая, -ае. Кетавая ікра.


кетгу́т, -у, М -гу́це, м. (спец.).

Ніці, якія атрымліваюць з кішак дробнай рагатай жывёлы (скарыстоўваюцца пры хірургічных аперацыях для ўнутраных швоў).

|| прым. кетгу́тны, -ая, -ае.


кетме́нь, -я, мн. -і, -яў, м.

У Сярэдняй Азіі: сельскагаспадарчая прылада тыпу матыкі для акучвання пасеваў, капання і чысткі арыкаў.

|| прым. кетме́нны, -ая, -ае.


кефа́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

Марская прамысловая рыба з падоўжаным і сплюснутым з бакоў целам.

|| прым. кефа́левы, -ая, -ае і кефа́льны, -ая, -ае.


кефі́р, -у, м.

Густы кісламалочны напітак, які вырабляюць з каровінага малака, заквашанага на спецыяльных грыбках.

|| прым. кефі́рны, -ая, -ае. Кефірныя грыбкі.


ке́шкацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

Доўга і марудна рабіць што-н.; корпацца. Прыйшлося доўга к. з машынай.

|| наз. ке́шканне, -я, н.


кіберне́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па кібернетыцы.


кіберне́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука аб агульных заканамернасцях працэсаў кіравання і перадачы інфармацыі ў машынах, жывых арганізмах і грамадстве.

|| прым. кібернеты́чны, -ая, -ае.


кібі́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Крытая дарожная павозка ў качэўнікаў.

2. Пераноснае жыллё ў качэўнікаў; юрта.

|| прым. кібі́тачны, -ая, -ае.


ківа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Рытмічна хістацца з боку ў бок або зверху ўніз. Галінкі ківаюцца на ветры.

2. Ісці з цяжкасцю, хістаючыся (ад стомы, хваробы і пад.). Ледзь ківаецца стары дзядок.

|| аднакр. кіўну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 знач.).

|| наз. ківа́нне, -я, н.


ківа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. што. Рухаць з боку ў бок або зверху ўніз; хістаць. К. слупок.

2. чым. Утвараць хістальныя рухі чым-н. Сосны ківаюць верхавінамі. К. нагой.

3. Лёгкім нахілам галавы выказваць знак прывітання, адабрэння і пад.

4. Рухам галавы, пальца падзываць каго-н. да сябе, падаваць якія-н. знакі.

Нечага (няма чаго) на бога ківаць (разм.) — не варта апраўдвацца, звальваць віну на іншых.

|| аднакр. кіўну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. ківа́нне, -я, н.


кі́вер, -а, мн. -ы, -аў, м.

У некаторых еўрапейскіх арміях у 18—19 стст.: цвёрды высокі галаўны ўбор з брылём (у 1 знач.) цыліндрычнай або конусападобнай формы.

|| прым. кі́верны, -ая, -ае.


ківо́к, кіўка́, мн. кіўкі́, кіўко́ў, м.

Нахіл галавы ў знак прывітання, згоды і пад.


ківо́т, -а, М -во́це, мн. -ы, -аў, м.

Зашклёная створкавая рама або шафка для абразоў.


кігі́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Абзывацца гукамі, падобнымі на «кі-гі».

|| аднакр. кігі́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. кігі́канне, -я, н.


кіда́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спартсмен, які кідае дыск, кап’ё, молат і інш.

|| ж. кіда́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. кіда́льніцкі, -ая, -ае.


кіда́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для кідання. Кідальныя спартыўныя прылады.


кі́дацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. гл. кінуцца.

2. чым. Кідаць у каго-, што-н. або адзін у аднаго. К. снежкамі.

3. перан., кім-чым. Нядбайна адносіцца да каго-, чаго-н., не шанаваць каго-, што-н. (разм.). К. добрымі працаўнікамі. Нельга к. грашамі.

4. Жыць у пастаянных клопатах, у горы, бедна; гадавацца без належнага догляду (разм.). Цэлае лета кідаецца селянін: то ў полі, то на гаспадарцы. Так і кідаецца бедная сірата без бацькоў.

Асою ў вочы кідацца (разм., неадабр.) — быць вельмі назойлівым.


кі́даць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. гл. кінуць.

2. што. Складаць у стог (сена, салому). К. стог.

Кідаць грошы на вецер — неашчадна расходаваць, дарэмна траціць.

|| наз. кіда́нне, -я, н.


кі́дкі, -ая, -ае.

1. Які рэзка кідаецца ў вочы; яркі. Кідкая сукенка.

2. Ахвочы, схільны да чаго-н.; падатлівы. Не вельмі к. на размовы.

|| наз. кі́дкасць, -і, ж.


кіёк, кійка́, мн. кійкі́, кійко́ў, м.

Невялікі кій; тое, што і кій. Абаперціся на к.

|| памянш. кіёчак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. кіёчны, -ая, -ае.


кіёск, -а, мн. -і, -аў, м.

Невялікая будыніна для дробнага гандлю; шапік. Газетны к.


кізі́л, -у, м.

Паўднёвае дрэва або куст з сакавітымі кіславата-салодкімі чырвонымі пладамі, а таксама самі плады гэтай расліны.

|| прым. кізі́лавы, -ая, -ае і кізі́льны, -ая, -ае.


кізя́к, -у́, мн. -і́, -о́ў, м.

Гной з дамешкай саломы, які ў паўднёвых краінах высушваецца ў выглядзе цаглін і скарыстоўваецца як паліва.

|| прым. кізяко́вы, -ая, -ае. К. дым.


кій, кі́я, мн. кіі́, кіёў, м.

1. Прамая тонкая палка. Бярозавы к.

2. Доўгая прамая палка з патанчэннем на канцы для гульні ў більярд.

Не кіем дык палкай; ці кіем ці палкай (разм.) — усё роўна, тое самае.


кіла́, -ы́, мн. кі́лы, кіл і -аў, ж.

1. Тое, што і грыжа (разм.).

2. Хвароба крыжакветных раслін, пры якой на карэнні ўтвараюцца нарасці.


кіла...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. словам «тысяча», «у тысячу разоў», напр.: кілаволып, кілакалорыя, кілатона.


кілава́т, -а, М -ва́це, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току, роўная 1000 ват.


кілава́т-гадзі́на, -ы, ж.

Адзінка вымярэння энергіі электрычнага току, роўная рабоце, што выконваецца за 1 гадзіну пры магутнасці току ў 1 кілават.


кілагра́м, -а, мн. -ы, -гра́м і -аў, м.

Асноўная адзінка масы ў Міжнароднай сістэме адзінак, роўная 1000 грамаў.

|| прым. кілаграмо́вы, -ая, -ае.


кіламе́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка даўжыні, роўная 1000 метраў.

|| прым. кіламетро́вы, -ая, -ае.


кіламетра́ж, -у, м.

Працягласць чаго-н. у кіламетрах.

|| прым. кіламетра́жны, -ая, -ае.


кікс, -у, м.

Няўдалы ўдар кіем па шары ў більярднай гульні.


кіксава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

Няўдала ўдараць кіем па більярдным шары.


кілбаса́ гл. каўбаса.


кілба́снік гл. каўбаснік.


кілба́сны гл. каўбаса.


кі́лечны гл. кілька.


кілза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго (што).

Класці цуглі ў рот каню. К. стаенніка.

|| зак. закілза́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны.


кілі́м, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шарсцяны бязворсавы дыван ручной работы. Там ткуць кілімы дарагія.

|| прым. кілі́мавы, -ая, -ае.


кілі́шак, -шка, мн. -шкі, -шкаў, м.

Шкляная чарка на ножцы. Поўны к.

|| прым. кілі́шачны, -ая, -ае.


кіло́, нескл., н. (разм.).

Тое, што і кілаграм. Купіць к. яблыкаў.


кіль, -я, мн. кілі́, -ёў, м.

Падоўжны брус, які праходзіць па ўсёй даўжыні судна ў сярэдзіне яго днішча.

|| прым. кілявы́, -а́я, -о́е.


кільва́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Хвалевы струмень ззаду судна, якое рухаецца.

Ісці ў кільватары — адзін за адным, тым жа курсам (пра судны).

|| прым. кільва́тарны, -ая, -ае. Кільватарная калона.


кі́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек, ж.

Невялікая прамысловая рыба сямейства селядцовых.

|| прым. кі́лечны, -ая, -ае. К. промысел.


кімано́, нескл., н.

Японскае нацыянальнае адзенне свабоднага крою з вельмі шырокімі рукавамі.


кімберлі́т, -у, М -ліце, м.

Магматычная горная парода, якая ўтрымлівае алмазы.

|| прым. кімберлі́тавы, -ая, -ае.


кімва́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Старадаўні музычны інструмент, які складаецца з дзвюх медных талерак.

|| прым. кімва́льны, -ая, -ае. К. звон.


кіна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да кінематаграфіі, да кіно, напр.: кінааператар, кінаглядач, кіназала, кіназдымка, кіназорка, кінакадр, кінакамедыя, кінакамера, кінамастацтва, кінапанарама, кінаплёнка, кінапрамысловасць, кінарэжысёр, кінасетка, кінасцэнарый, кінасюжэт, кінафестываль, кінахроніка, кіначасопіс, кінаэкран.


кінаакцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Артыст кіно.

|| ж. кінаактры́са, -ы, мн. -ы, -ры́с.

|| прым. кінаакцёрскі, -ая, -ае.


кінаама́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Аматар кіно.

2. Чалавек, які здымае кіно як аматар, непрафесіянал.

|| прым. кінаама́тарскі, -ая, -ае.


кінаапара́т, -а, М -ра́це, мн. -ы, -аў, м.

Апарат для здымак і паказу кінафільмаў.


кінава́р, -ы, ж. (спец.).

Мінерал чырвонага колеру розных адценняў (сярністая ртуць), сыравіна для атрымання ртуці, а таксама фарба з гэтага мінералу.

|| прым. кінава́рны, -ая, -ае.


кіназды́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Здымка на кінематаграфічную стужку.


кіназна́ўства, -а, н.

Навука, якая даследуе кіно як мастацтва, сродак асветы і інфармацыі.

|| прым. кіназна́ўчы, -ая, -ае. К. факультэт.


кінакарці́на, -ы, мн. -ы, -ці́н, ж. (разм.).

Мастацкі фільм.


кінало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае сабак, іх развядзенне і догляд за імі.

|| прым. кіналагі́чны, -ая, -ае.


кінамеха́нік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па дэманстрацыі кінафільмаў.


кінаперасо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, мн. -і, -со́вак, ж. (уст.).

Перасовачная ўстаноўка для дэманстрацыі кінафільмаў.


кінаплёнка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Плёнка для кіназдымкаў.


кінапрака́т, -у, М -ка́це, м.

Дэманстраванне кінафільмаў на экранах кінатэатраў, клубаў.

|| прым. кінапрака́тны, -ая, -ае.


кінары́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

Купля і продаж фільмаў рознымі краінамі.


кінасту́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

Кінематаграфічная стужка.


кінатэа́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тэатр для дэманстрацыі кінафільмаў.


кінафікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., што.

Арганізаваць (арганізоўваць) кінатэатры дзе-н., а таксама абсталяваць (абсталёўваць) для паказу кінафільмаў. К. сяло. К. школу.

|| наз. кінафіка́цыя, -і, ж.


кінафі́льм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Твор кінамастацтва, прызначаны для дэманстрацыі на экране; кінакарціна. К. для дарослых.


кінгсто́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Клапан, што закрывае адтуліну ў падводнай частцы судна.

|| прым. кінгсто́нны, -ая, -ае.


кіндзю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Страўнік.

|| прым. кіндзю́чны, -ая, -ае.


кінематаграфі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па кінематаграфіі, работнік кіно.

|| ж. кінематаграфі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кінематаграфі́сцкі, -ая, -ае.


кінематагра́фія, -і, ж.

1. Род мастацтва, творы якога ствараюцца з дапамогай кіназдымкі. К. Беларусі.

2. Галіна культуры і прамысловасці, якая займаецца выпускам і кінапракатам фільмаў.

|| прым. кінематаграфі́чны, -ая, -ае.


кінемато́граф, -а, м.

Тое, што і кіно.

|| прым. кінематаграфі́чны, -ая, -ае.


кінема́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Раздзел механікі, які вывучае рух цел без уліку іх масы і ўздзеяння на іх сіл.

|| прым. кінематы́чны, -ая, -ае.


кінеско́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыёмная электронна-прамянёвая трубка тэлевізара, якая дае відарыс.

|| прым. кінеско́пны, -ая, -ае.


кіне́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Раздзел механікі, які ўключае дынаміку і статыку.

|| прым. кінеты́чны, -ая, -ае.


кінжа́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Колючая зброя ў выглядзе клінка, вострага з двух бакоў і звужанага на канцы.

|| прым. кінжа́льны, -ая, -ае. К. ўдар.


кінжа́льны, -ая, -ае.

1. гл. кінжал.

2. Які дзейнічае, робіцца на вельмі блізкай адлегласці (спец.). К. агонь.


кіно́, нескл., н.

1. Тое, што і кінафільм. Паглядзець цікавае к.

2. Тое, што і кінематаграфія.

3. Кінатэатр (разм.).

|| прым. кіно́шны, -ая, -ае (разм.).


кіно́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па кіналогіі.


кіно́шнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Работнік кінематаграфіі.

2. Аматар хадзіць у кіно.

|| ж. кіно́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


кі́нуцца, -нуся, -нешся, -нецца; -нься; зак.

1. Хутка рынуцца куды-н. К. на дапамогу. К. на ворага. К. за кім-н.

2. Паспешліва, імкліва пачаць якое-н. дзеянне. К. ў спрэчку. К. дапамагаць.

3. Праявіць моцнае імкненне да каго-н. у выражэнні якіх-н. пачуццяў. К. на шыю.

4. Напасці, накінуцца на каго-, што-н. Сабака кінуўся на незнаёмага.

5. Скокнуць з вышыні. К. з берага ў рэчку.

Кінуцца ў вочы — стаць асабліва прыметным.

|| незак. кі́дацца, -аюся, -аешся, -аецца.


кі́нуць, -ну, -неш, -не; кінь; -нуты; зак.

1. каго-што і чым. Штуршком рукі (рук) прымусіць што-н. ляцець (упасці). К. камень. К. снежкай у каго-н.

2. што. Тое, што і выкінуць (у 1 знач.).

3. перан., каго-што. Хутка перамясціць, накіраваць, паслаць куды-н. К. атрад на выкананне задання.

4. Зірнуць, хутка паглядзець (у спалучэнні са словамі «погляд», «позірк»). К. позірк на каго-, што-н.

5. Сказаць, выказаць што-н. рэзка, нечакана; звярнуцца да каго-н. К. кпіну. К. заўвагу.

6. каго-што і інф. Пайсці ад каго-, чаго-н.; пакінуць. Кажуць, ён кінуў жонку.

7. Перастаць рабіць што-н., займацца чым-н. К. курыць. К. вучобу.

8. што. Працягнуць ніткі праз бёрда (спец.). К. у бёрда.

9. безас., каго-што ў што. Ахапіць, працяць чым-н. К. у гарачку. К. у сон.

10. заг. кінь(це), таксама з інф. Ужыв. ў знач. спыні(це), не трэба, хопіць (разм.). Кіньце спрачацца!

|| незак. кі́даць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. кіда́нне, -я, н.


кі́па, -ы, мн. -ы, кіп, ж.

1. Вязка або пачак якіх-н. прадметаў, складзеных адзін на адзін; стос. К. сшыткаў.

2. Вялікая ўпаковачная мера (спец.). К. бавоўны.


кіпары́с, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Паўднёвае вечназялёнае хвойнае дрэва сямейства кіпарысавых.

2. -у. Драўніна гэтай расліны. Зроблены з кіпарысу.

|| прым. кіпары́савы, -ая, -ае і кіпары́сны, -ая, -ае.


кі́пень, -ю, м.

Вада ў час кіпення; вар.


кі́пець, -пця, мн. -пці, -пцяў, м. (разм.).

Тое, што і кіпцюр.

|| прым. кі́пцевы, -ая, -ае.


кіпе́ць, -плю́, -пі́ш, -піць; -пім, -піце́, -пя́ць; -пі́; незак.

1. Даходзіць да стану кіпення; закіпаць. Вада кіпіць пры 100° па Цэльсію.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Булькаць, клекатаць ад пары, якая ўтвараецца пры награванні (пра вадкасці). Малако кіпіць. Чайнік кіпіць.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., ад чаго і без дап. Віраваць, клекатаць (пра вадкасці ў халодным стане). Возера кіпела ад рыбы.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Развівацца, праяўляцца з сілай, бурна. Работа кіпіць. Нянавісць кіпела ў сэрцы.

5. перан., чым і без дап. Быць узрушаным, ахопленым якім-н. пачуццём. Так і кіпіць чалавек злосцю. Кіпела (безас.) у той час у душы.

|| зак. закіпе́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -пі́ (да 1, 2 і 4 знач.) і ускіпе́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -пі́, (да 4 знач.).

|| наз. кіпе́нне, -я, н.


кіпрыёты, -аў, адз. -ёт, -а, М -ёце, м.

Жыхары Рэспублікі Кіпр.

|| ж. кіпрыётка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кіпрыёцкі, -ая, -ае.


кіпу́чы, -ая, -ае.

1. Бурлівы, пеністы. К. вадаспад.

2. перан. Напружаны, дзейны. Кіпучая дзейнасць.

|| наз. кіпу́часць, -і, ж. (да 2 знач.).


кіпцю́р і капцю́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Востры загнуты рагавы прыдатак на пальцах птушак, многіх паўзуноў і млекакормячых.

2. Пазногаць (разм.).

Паказаць кіпцюры — пра пагрозу.

Трапіць у кіпцюры каму — аказацца, быць пад уладай каго-н.

|| памянш. кі́пцік, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. кі́пцікавы, -ая, -ае.

|| прым. кіпцю́рны, -ая, -ае і капцю́рны, -ая, -ае.


кіпцюра́сты, -ая, -ае.

3 вялікімі і вострымі кіпцюрамі.

|| наз. кіпцюра́стасць, -і, ж.


кіпяці́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Электранагравальная прылада ў выглядзе спіралі для кіпячэння вады.


кіпяці́цца, -пячу́ся, -пяці́шся, -пяці́цца; -пяці́мся, -пеціце́ся, -пяця́цца; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Награвацца да кіпення.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Варыцца ў кіпячай вадзе.

3. перан. Гарачыцца, злавацца (разм.). Ты дарэмна не кіпяціся.

|| зак. закіпяці́цца, -пячу́ся, -пяці́шся, -пяці́цца; -пяці́мся, -пеціце́ся, -пяця́цца (да 1 і 2 знач.).


кіпяці́ць, -пячу́, -пяці́ш, -пяці́ць; -пяці́м, -пеціце́, -пяця́ць; -пячо́ны; незак., што.

1. Награваючы, даводзіць да кіпення; гатаваць. К. малако.

2. Трымаць, варыць у кіпені; стэрылізаваць.

|| зак. закіпяці́ць, -пячу́, -пяці́ш, -пяці́ць; -пяці́м, -пеціце́, -пяця́ць; -пячо́ны (да 1 знач.).

|| наз. кіпячэ́нне, -я, н.


кіпячо́ны, -ая, -ае.

Такі, які кіпеў. Кіпячонае малако.


кірава́льнасць, -і, ж.

Здольнасць паддавацца кіраванню (пра механізм, машыну). Лёгкая к. машыны.


кірава́нне, -я, н.

1. гл. кіраваць.

2. Дзейнасць органаў дзяржаўнай улады. Органы дзяржаўнага кіравання.

3. Сукупнасць прыбораў, пры дапамозе якіх кіруюць механізмам. Аўтаматычнае к.

4. У граматыцы: сінтаксічная сувязь, якая выражаецца ў тым, што адно слова патрабуе пасля сябе дапаўнення (у 3 знач.) у пэўным склоне. Дзеяслоўнае к.


кірава́цца, -ру́юся, -ру́ешся, -ру́ецца; -ру́йся; незак.

1. чым. Накіроўваць сваю дзейнасць, працаваць у адпаведнасці з чым-н., у залежнасці ад чаго-н. К. правілам. К. перадавымі ідэямі.

2. Браць, трымаць кірунак, рухацца куды-н. К. на Мінск. К. на бліжэйшую вёску.


кірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.

1. кім-чым. Карыстаючыся прыборамі, рулём і пад., рэгуляваць ход, рух каго-, чаго-н. К. канём. К. маторнай лодкай.

2. кім-чым. Быць на чале чаго-н. К. краінай. К. заводам.

3. кім-чым. Накіроўваць чыю-н. дзейнасць, быць кіраўніком каго-, чаго-н. К. курсавой работай студэнта. К. аркестрам.

4. Тое, што і кіравацца (у 2 знач.; разм.). Каровы кіруюць да стагоў.

5. перан. Быць пабуджальнай прычынай, пачаткам чаго-н. Мной кіравала пачуццё жалю.

6. У граматыцы: патрабаваць пасля сябе пэўнага ўскоснага склону.

|| наз. кірава́нне, -я, н. (да 1—3 знач.) і кіраўні́цтва, -а, н. (да 2 і 3 знач.).


кіра́са, -ы, мн. -ы, -ра́с, ж.

Латы, металічны панцыр на спіну і грудзі.


кірасі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Коннік цяжкай кавалерыі, які даўней насіў кірасу.

|| прым. кірасі́рскі, -ая, -ае.


кіраўні́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Асоба, якая кіруе кім-, чым-н. К. вытворчага аб’яднання.

|| ж. кіраўні́ца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. кіраўні́цкі, -ая, -ае.


кіраўні́цтва, -а, н.

1. гл. кіраваць.

2. Падраздзяленне якой-н. установы, буйная адміністрацыйная адзінка. К. справамі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

3. зб. Кіраўнікі. Змяніць кіраўніцтва.

|| прым. кіраўні́цкі, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.) і кіраўні́чы, -ая, -ае (да 2 знач.).


кіргі́зы, -аў, адз. -гіз, -а, м.

Народ цюркскай моўнай групы, які складае карэннае насельніцтва Рэспублікі Кыргызстан.

|| ж. кіргі́зка, -і, ДМ -зцы, мн. -і, -зак.

|| прым. кіргі́зскі, -ая, -ае.


кі́рза, -ы, ж.

Заменнік скуры: насычаная спецыяльным хімічным рэчывам тканіна з кручаных нітак.

|| прым. кі́рзавы, -ая, -ае. Кірзавыя боты.


кі́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Ручная прылада — прадаўгаваты, завостраны з двух канцоў малаток для драблення цвёрдай пароды або лёду.

|| прым. кі́ркавы, -ая, -ае.


кірма́ш, -у́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Вялікі продаж тавараў, які праводзіцца ў пэўную пару года ў вызначаным месцы і часта звязаны з выстаўкай. Вясенні Лейпцыгскі к.

2. перан. Шумнае, ажыўленае зборышча людзей (разм.).

|| прым. кірмашо́вы, -ая, -ае.


кірмашо́вец, -шо́ўца, мн. -шо́ўцы, -шо́ўцаў, м.

Удзельнік кірмашу.


кіро́ўца, -ы, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто кіруе аўтамабілем або іншым транспартным сродкам. К. тралейбуса.


кі́рпа, -ы, мн. -ы, кірп і -аў, ж. (разм.).

Пра кароткі і задраны ўгору нос.


кірпано́сы, -ая, -ае.

3 кароткім і задраным носам. Кірпаносая дзяўчынка.

|| наз. кірпано́сасць, -і, ж.


кірпа́ты, -ая, -ае.

1. Кароткі і задраны ўгору (пра нос).

2. Тое, што і кірпаносы.

|| наз. кірпа́тасць, -і, ж.


кіру́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

1. Узяты напрамак куды-н. Эшалон узяў к. на ўсход.

2. перан., чаго або які. Шлях развіцця, накіраванасць якога-н. дзеяння, з’явы і пад. К. ваеннай палітыкі. Гаворка ішла ў розных кірунках.

3. Грамадская, навуковая, літаратурная і пад. плынь; групоўка, школа. Літаратурныя кірункі.


кіру́ючы, -ая, -ае.

1. Такі, якому належыць кіраўніцтва (у 1 знач.), які кіруе, дае прынцыповыя ўказанні. К. цэнтр.

2. Такі, якім трэба кіравацца. Кіруючыя ўказанні.


кі́рха, -і, ДМ -рсе, мн. -і, кірх і -аў, ж.

Лютэранская царква.


кіры́ліца, -ы, ж.

Адна з дзвюх стараславянскіх азбук, якая лягла ў аснову рускага, беларускага, украінскага і іншых алфавітаў. К. і глаголіца.

|| прым. кіры́ліцкі, -ая, -ае і кіры́лічны, -ая, -ае. Кірыліцкае пісьмо. Кірылічныя пісьмовыя помнікі.


кі́са, -ы, ж. (разм.).

Ласкальная назва кошкі.

|| памянш. кі́ска, -і, ДМ кісцы, мн. -і, -сак, ж.


кісе́ль, -сялю́, мн. -сялі́, -сялёў, м.

Студзяністая страва з аўсянай мукі або ягаднага соку, заваранага на крухмале. К. з журавін. Аўсяны к.

Дзясятая вада на кісялі — пра вельмі далёкага родзіча.

|| прым. кісе́льны, -ая, -ае.


кісе́т, -а, М -се́це, мн. -ы, -аў, м.

Маленькі мяшочак для табакі, які зацягваецца шнурком.

|| прым. кісе́тны, -ая, -ае.


кісламало́чны, -ая, -ае.

Пра прадукты: прыгатаваны з малака (са смятанкі, сыроваткі) шляхам сквашвання. К. сыр.


кісларо́д, -у, М -дзе, м.

Хімічны элемент, празрысты бясколерны газ, які ўваходзіць у склад паветра і неабходны для дыхання і гарэння.

|| прым. кісларо́дны, -ая, -ае. Кіслароднае галаданне (востры недахоп кіслароду ў арганізме; спец.).


кі́сла-сало́дкі, -ая, -ае.

Які мае адначасова і кіславаты і саладкаваты смак. Кісла-салодкія яблыкі.


кіслата́, -ы́, ДМ -лаце́, ж.

1. гл. кіслы.

2. мн. кісло́ты, -ло́т. Хімічнае злучэнне, якое змяшчае вадарод, здольны замяшчацца металам пры ўтварэнні солей. Азотная к. Саляная к.

|| прым. кісло́тны, -ая, -ае.


кіслі́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Кіславаты прысмак у чым-н. Слівы з кіслінкай.


кіслі́ца, -ы, ж.

Травяністая расліна з белымі кветкамі, у лісцях якой знаходзіцца шчаўевая кіслата.

|| прым. кіслі́чны, -ая, -ае.


кіслі́ць, -лю́, -лі́ш, -лі́ць; -лі́м, -ліце́, -ля́ць; кі́слены; незак., што.

Рабіць кіслым. К. боршч.


кісло́тнасць, -і, ж.

Ступень змяшчэння кіслаты ў чым-н. К. глебы. Павышаная к. страўнікавага соку.


кісло́тны гл. кіслата.


кі́слы, -ая, -ае.

1. Які мае своеасаблівы смак, падобны на смак лімона, журавін. К. яблык. К. сок.

2. Які закіс у выніку браджэння, прыгатаваны квашаннем. Кіслае малако. Кіслая капуста.

3. перан. Які выражае незадаволенасць; паніклы (разм.). К. настрой. К. выраз твару.

4. Які змяшчае кіслату (у 2 знач.; спец.). Кіслая глеба.

|| наз. кіслата́, -ы́, ДМ -лаце́, ж.


кісля́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм., пагард.).

Тое, што і кісляціна (у 2 знач.).


кісля́ціна, -ы, ж. (разм.).

1. Што-н. вельмі кіслае. Не сліва, а к.

2. перан. Вялы, нудны чалавек.


кі́снуць, -ну, -неш, -не; кіс, кі́сла; -ні; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Рабіцца кіслым ад браджэння. Смятана кісне ў цёплым месцы.

2. перан. Быць паніклым, вялым (разм.). Не к. трэба, а сур’ёзна займацца чым-н. цікавым.

|| зак. пракі́снуць, -не; -кіс, -сла (да 1 знач.).


кіста́, -ы́, ДМ -сце́, мн. кісты́, кіст і кістаў, ж. (спец.).

Пухліна, звычайна напоўненая вадкай масай.

|| прым. кісто́зны, -ая, -ае (спец.).


кісце́нь, -цяня́, мн. -цяні́, -цянёў, м.

Даўнейшая зброя ў выглядзе кароткай палкі, на адным канцы якой падвешваўся металічны шар ці іншы цяжар для нанясення ўдараў, а на другім была пятля для надзявання на руку. Разбойнік з кісцянём.


кісць, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Частка рукі, якая складаецца з запясця, пясці і пальцаў.

|| прым. кі́сцевы, -ая, -ае (спец.). Кісцевое раненне.


кісяя́, -і; ж.

Празрыстая тонкая тканіна.

|| прым. кісе́йны, -ая, -ае. Кісейная сукенка.


кіт¹, -а́, М кіце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Вялікая марская млекакормячая жывёліна, знешне падобная на рыбу. Зубатыя кіты.

2. часцей мн., перан. Пра чалавека, які мае выключна важнае значэнне ў якой-н. сферы дзейнасці. Кіты навукі. Кіты сучаснай касманаўтыкі.

|| прым. кіто́вы, -ая, -ае (да 1 знач.). К. вус.


кіт², -у, М кіце, м.

Замазка для акон.


кіта́бы, -аў, адз. кіта́б, -а, м.

Кнігі, напісаныя ў 16 ст. на беларускай мове арабскім пісьмом.

|| прым. кіта́бны, -ая, -ае.


кітабо́ец, -бо́йца, мн. -бо́йцы, -бо́йцаў, м.

Судна для кітабойнага промыслу.


кітабо́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Марак, які займаецца промыслам кітоў.


кітабо́йны, -ая, -ае.

Звязаны з промыслам кітоў. Кітабойная флатылія. К. промысел.


кітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; незак., што.

Замазваць кітам.

|| зак. закітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны і пакітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны.

|| наз. кітава́нне, -я, н. і кіто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.


кітаі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па кітаістыцы.

|| ж. кітаі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


кітаі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Сукупнасць навук аб кітайскай культуры, гісторыі, літаратуры, мове.


кіта́йцы, -аў, адз. -та́ец, -та́йца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Кітая.

|| ж. кітая́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. кіта́йскі, -ая, -ае.


кітало́ўны, -ая, -ае.

Тое, што і кітабойны.


кітая́нка гл. кітайцы.


кіто́вы гл. кіт¹.


кіто́ўка гл. кітаваць.


кіў, ківа́, мн. ківы́, ківо́ў, м. (разм.).

Тое, што і ківок. Не баішся ківа, пабаішся кія (прымаўка).


кіўну́цца гл. ківацца.


кіўну́ць гл. ківаць.


кі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Форменная аднабортная куртка са стаячым каўняром.

|| прым. кі́цельны, -ая, -ае.


кішачнады́хальныя, -ых.

Клас марскіх жывёл з чэрвепадобным целам; распаўсюджаны ў цёплых морах, жывуць на дне, харчуюцца расліннымі і жывёльнымі астанкамі.


кішачнапо́ласцевыя, -ых.

Назва аднаго з найбольш прымітыўных тыпаў мнагаклетачных беспазваночных жывёлін, у якіх поласць выконвае функцыі кішэчніка (медузы, паліпы і інш.).


кі́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Эластычная трубка — частка органаў стрававання ў чалавека, жывёлін. Тонкая к.

2. Гумавая або брызентавая трубка для падачы вады (разм.). Пажарная к.

Кішка тонка (тонкая) у каго (разм.) — не хапае сіл, сродкаў і пад., каб зрабіць што-н.

Кішкі марш іграюць (разм., жарт.) — пра моцнае адчуванне голаду.

|| прым. кі́шачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


кішла́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Паселішча вясковага тыпу ў Сярэдняй Азіі.

|| прым. кішла́чны, -ая, -ае.


кішма́, прысл.

У выразе: кішма кішэць (разм.) — пра суцэльную масу: кішэць.


кішмі́ш, -у, м.

Гатунак салодкага вінаграду без костачак, а таксама разынкі з гэтага вінаграду.

|| прым. кішмі́шны, -ая, -ае.


кішэ́ннік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Кішэнны злодзей. Нечакана злавілі кішэнніка.


кішэ́нь і кішэ́ня, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Частка адзення (штаноў, паліто, пінжака) у форме прышытага або ўшытага мяшочка для дробных рэчаў. Сукенка з кішэнямі. Ушыць кішэні.

2. Асобнае аддзяленне ў партфелі, чамадане і пад. К. у гаспадарчай сумцы.

3. Паглыбленне, выемка (спец.). К. тоўстай кішкі.

Біць па кішэні — уводзіць у выдаткі.

За словам у кішэнь не лазіць — быць знаходлівым, дасціпным у размовах.

Класці сабе ў кішэнь — прысвойваць чужыя грошы.

Набіць кішэнь — нажыцца.

Не па кішэні каму — надта дорага.

Пустыя кішэні ў каго — няма грошай.

|| памянш. кішэ́нька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек (да 1 і 2 знач.).

|| прым. кішэ́нны, -ая, -ае. Кішэнныя грошы. Кішэнныя расходы. К. злодзей.


кішэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -шы́ць, незак.

1. Мітусліва рухацца ў розных напрамках (пра вялікую колькасць каго-н.). Мільёны пчол кішаць на канюшыне.

2. кім. Быць перапоўненым мноствам жывых рухавых істот. Базарная плошча кішэла народам.


кішэ́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Частка стрававальнай сістэмы чалавека і жывёл, якая пачынаецца за страўнікам і заканчваецца прамой кішкай; сукупнасць кішак.


кіяскёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прадавец у кіёску.

|| ж. кіяскёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак (разм.).


клаа́ка, -і, ДМ клаа́цы, мн. -і, клаа́к, ж.

1. Падземны канал для сцёку нечыстот.

2. перан. Пра амаральнае, разбэшчанае асяроддзе (кніжн.).

3. Вывадная адтуліна, агульная для кішэчніка і мочапалавых органаў (у земнаводных, паўзуноў, птушак, некаторых рыб і аднапраходных млекакормячых; спец.).

|| прым. клаака́льны, -ая, -ае (да 3 знач.) і клаа́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


клабу́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Высокі галаўны ўбор з пакрывалам, які носяць праваслаўныя манахі.


клавесі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Даўнейшы клавішна-струнны шчыпковы музычны інструмент, папярэднік фартэпіяна.

|| прым. клавесі́нны, -ая, -ае.


клавіко́рды, -аў.

Даўнейшы клавішна-струнны ўдарны музычны інструмент.

|| прым. клавіко́рдны, -ая, -ае.


кла́віш, -а, мн. -ы, -аў, м. і кла́віша, -ы, мн. -ы, -віш, ж.

1. Пласцінка ў музычным інструменце (фартэпіяна, баяне і інш.), якую націскаюць пальцам для атрымання гуку. Клавішы раяля.

2. Наканечнік рычажка ў розных механізмах, які прыводзіцца ў рух пальцамі. Клавішы камп’ютарнай клавіятуры.

|| прым. кла́вішны, -ая, -ае. Клавішныя інструменты.


клавіяту́ра, -ы, ж.

1. Сістэма клавішаў. К. раяля.

2. Прыстасаванне, якое дазваляе ўводзіць інфармацыю ў камп’ютар. Камп’ютарная к.

|| прым. клавіяту́рны, -ая, -ае.


кладаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Работнік склада.

|| ж. кладаўшчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц.

|| прым. кладаўшчы́цкі, -ая, -ае.


кла́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. гл. класці.

2. Частка якой-н. пабудовы — тое, што зложана з цэглы, каменю (спец.). Старажытная к.

3. Дошка, жэрдкі або некалькі пален, прыстасаваныя для пераходу цераз рэчку, канаву, гразкае месца і пад.

5. Невялікі драўляны памост на беразе рэчкі для паласкання бялізны, чэрпання вады.

6. Адкладванне яец насякомымі, птушкамі.


кладо́ўка, -і, ДМ -до́ўцы, мн. -і, -до́вак, ж.

Памяшканне для захавання прадуктаў харчавання, садавіны, гародніны і пад.


клак, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тое, што і пыж.

|| прым. клако́вы, -ая, -ае.


клакёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, наняты для апладзіравання артыстам або іх асвістання, каб зрабіць уражанне поспеху або правалу спектакля.


кла́ксан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ранейшая назва прыстасавання для падачы гукавога сігналу ў аўтамабілі, матацыкле і інш., а таксама сам сігнал. Націснуць на к.


клан, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Род, радавая абшчына [першапачаткова ў кельцкіх народаў] (спец.).

2. перан. Адасобленая групоўка людзей, якія лічаць сябе лепшымі, прывілеяванымі ў якіх-н. адносінах.

|| прым. кла́навы, -ая, -ае. Кланавая абмежаванасць.


клані́раваць, -рую, -руеш, -руе; зак. і незак., каго-што (спец.).

Ажыццявіць (ажыццяўляць) біялагічнае капіраванне метадам геннай інжынерыі. К. расліны.

|| наз. клані́раванне, -я, н.


кла́няцца, -яюся, -яешся, -яецца; незак.

1. каму-чаму. Рабіць паклоны ў знак прывітання, павагі, удзячнасці. К. бацькоўскаму дому.

2. каму. У пісьме або праз каго-н. перадаваць прывітанне. Кланяйся ад майго імя ўсім родным.

3. перан., каму і перад кім. Звяртацца з просьбай, уніжана аб чым-н. прасіць (разм.). Кожнаму бюракрату прыходзіцца к.

|| зак. паклані́цца, -ланю́ся, -ло́нішся, -ло́ніцца.


кла́пан, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Дэталь у кампрэсарах, рухавіках унутранага згарання і інш., якая закрывае праход пары, газу або вадкасці. Засцерагальны к.

2. Частка полага органа ў выглядзе складкі ў сэрцы, якая не дае рухацца крыві ў адваротным напрамку. Сардэчны к.

3. Нашыўка з куска матэрыі, якая прыкрывае кішэню або шво на адзенні.

|| прым. кла́панны, -ая, -ае.


клапата́ць, -пачу́, -по́чаш, -по́ча; -пачы́; незак. (разм.).

Вельмі старанна, настойліва і рупліва займацца чым-н. К. каля стала.

|| зак. паклапата́ць, -пачу́, -по́чаш, -по́ча; -пачы́.


клапатлі́вы, -ая, -ае.

1. Уважлівы, старанны. К. гаспадар.

2. Які патрабуе клопатаў, турбот. Клапатлівая справа.

|| наз. клапатлі́васць, -і, ж.


клапату́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Клапатлівы чалавек.

|| ж. клапату́ха, -і, ДМ -ту́се, мн. -і, -ту́х.


клапаці́цца, -пачу́ся, -по́цішся, -по́ціцца; незак.

1. па кім-чым, каля каго-чаго. Старанна і дбайна займацца чым-н.; працаваць над чым-н.; працаваць над чым-н. К. па справе. К. каля гаспадаркі.

2. без дап. і з дадан. Непакоіцца, турбавацца з выпадку чаго-н. Гаспадыня пачала к., дзе каго пасадзіць.

3. аб кім-чым і пра каго-што. Праяўляць клопат аб кім-, чым-н. К. пра ўнукаў.

|| зак. паклапаці́цца, -пачу́ся, -по́цішся; -по́ціцеся.


клапі́ны гл. клоп.


клапо́тны, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і клапатлівы.

|| наз. клапо́тнасць, -і, ж.


клапо́ўнік, -у, м.

Расліна сямейства крыжакветных з непрыемным пахам, ужыв. ў народнай медыцыне як сродак ад клапоў.


кларне́т, -а, М -не́це, мн. -ы, -аў, м.

Драўляны духавы музычны інструмент у выглядзе трубкі з клапанамі і невялікім раструбам на другім канцы.

|| прым. кларне́тны, -ая, -ае.


кларнеты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на кларнеце.


клас, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. У навуковых і іншых класіфікацыях: сукупнасць прадметаў, з’яў, аб’яднаных на аснове якіх-н. агульных якасцей; катэгорыя, разрад, падраздзяленне. Назвы класаў раслін у батаніцы. К. паўзуноў. К. мінаносцаў.

2. Вялікая група людзей, аб’яднаных аднолькавымі адносінамі да сродкаў вытворчасці, да размеркавання грамадскага багацця і агульнасцю інтарэсаў. Рабочы к.

3. Падраздзяленне вучняў пачатковай і сярэдняй школы, якое адпавядае году навучання. Шосты к.

4. Падраздзяленне вучняў мастацкай або іншай спецшколы, якія вывучаюць пэўны прадмет. К. цымбалаў. К. жывапісу.

5. Памяшканне ў школе, дзе займаюцца вучні. Рамонт класа.

6. Група вучняў, якія вучацца сумесна. Дружны к.

7. Мера якасці, ступень, узровень чаго-н.; кваліфікацыя. Спецыяліст высокага класа. Паказаць нізкі к. гульні. Лётчык першага класа.

|| прым. кла́савы, -ая, -ае (да 2 знач.) і кла́сны, -ая, -ае (да 3—6 знач.). Класавае грамадства. Класны кіраўнік. Класны пакой. Класная дысцыпліна.


кла́савы, -ая, -ае.

1. гл. клас.

2. Які ўласцівы, адпавядае ідэалогіі якога-н. грамадскага класа. Класавая палітыка. К. падыход.

|| наз. кла́савасць, -і, ж.


кла́сік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Выдатны, агульнапрызнаны дзеяч навукі, мастацтва, літаратуры. Класікі беларускай літаратуры.

2. Прадстаўнік класіцызму ў мастацтве.

3. Спецыяліст у галіне класічнай філалогіі (старажытнагрэчаская і лацінская мовы і літаратуры).


кла́сіка, -і, ДМ -сіцы, ж., зб.

Узорныя, агульнапрызнаныя творы літаратуры і мастацтва, якія з’яўляюцца каштоўнасцю для нацыянальнай і сусветнай культуры. Выданне класікі.


класіфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., каго-што.

Размеркаваць (размяркоўваць) па групах, разрадах, класах і пад. па характэрных прыкметах або якасцях.

|| таксама зак. раскласіфікава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны.

|| наз. класіфікава́нне, -я, н. і класіфіка́цыя, -і, ж.


класіфіка́цыя, -і, ж.

1. гл. класіфікаваць.

2. Сістэма, па якой што-н. раскласіфікавана. К. навук. К. мінералаў. К. раслін.

|| прым. класіфікацы́йны, -ая, -ае.


класіцы́зм, -у, м.

Стыль і кірунак у літаратуры і мастацтве 17 — пачатку 19 ст., заснаваны на перайманні антычных узораў і звязаны з сістэмай строгіх правіл у перадачы рэчаіснасці. Каноны класіцызму.

|| прым. класі́чны, -ая, -ае. К. жывапіс.


класі́чны, -ая, -ае.

1. гл. класіцызм.

2. Які з’яўляецца класікам (у 1 знач.); створаны класікам, класікамі. Беларускі к. пісьменнік. Руская класічная літаратура.

3. Які мае адносіны да старажытнай грэка-рымскай культуры; антычны. Класічная трагедыя. Класічныя мовы.

4. Звязаны з вывучэннем антычных моў і літаратур. Класічная філалогія.

5. Тыповы, характэрны. К. прыклад.


кла́сны, -ая, -ае.

1. гл. клас.

2. у знач. наз. кла́сны, -ага, м.; кла́сная, -ай, ж. Класны кіраўнік (разм.).

3. Які мае пэўны клас, разрад (пра судна і г.д.; спец.).

4. Які мае высокую ступень чаго-н.; які паказвае клас (у 7 знач.). К. сталявар. К. спартсмен. Класная гульня.


кла́сці, кладу́, кладзе́ш, кладзе́; кладзём, кладзяце́, кладу́ць; клаў, кла́ла; кладзі́; незак.

1. каго-што. Надаваць ляжачае становішча каму-, чаму-н. або змяшчаць куды-н. у такім становішчы. К. дзіця ў калыску.

2. Змяшчаць, засоўваць куды-н. К. рэчы ў чамадан.

3. Адпраўляць на лячэнне, змяшчаць (у клініку, шпіталь і пад.). К. хворага ў бальніцу.

4. што. Накладваць, наносіць на паверхню чаго-н. К. фарбу на сцены. К. павязку на рану.

5. што. Накладваць (страву, корм); дадаваць унутр чаго-н. К. кашу ў талеркі. К. прыправу ў страву.

6. што. Рабіць адбітак на чым-н. К. штамп.

7. што. Узводзіць, будаваць. К. сцены з цэглы.

8. што. Рабіць, пракладваць, укладваць. К. падлогу. К. мост.

9. (1 і 2 ас. не ўжыв.), што. Адкладваць (яйцы) для захавання патомства (пра насякомых). К. лічынкі.

10. перан., што. Аддаваць, траціць. К. сілы на будаванне хаты.

Класці галаву (жыццё) за каго-што — паміраць, аддаваць жыццё за каго-, што-н.; ахвяроўваць сабой.

|| зак. пакла́сці, -кладу́, -кладзе́ш, -кладзе́; -кладзём, -кладзяце́, -кладу́ць; -кла́ў, -ла́ла; -кладзі́, палажы́ць, -лажу́, -ло́жыш, -ло́жыць; -ло́жаны і скла́сці, складу́, складзе́ш, складзе́; складзём, складзяце́, складу́ць; склаў, -ла́ла, складзі́; скла́дзены (да 7 знач.).

|| наз. кла́дка, -і, ДМ -дцы, ж. (да 7 знач.).


кла́сціся, кладу́ся, кладзе́шся, кладзе́цца; кладзёмся, кладзяце́ся, кладу́цца; кла́ўся, кла́лася; кладзі́ся; незак.

1. Прымаць ляжачае становішча. К. на ложак.

2. Укладвацца, размяшчацца для сну, адпачынку. К. адпачыць.

3. Адпраўляцца на лячэнне. К. ў шпіталь.

4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакрываць, засцілаць сабою што-н., распаўсюджваючыся па паверхні. Туман клаўся ў нізіне. Снег кладзецца на палі.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Браць які-н. напрамак (пра самалёт, карабель).

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Добра падавацца кладцы. Цэгла добра кладзецца ў сцяну.

7. перан. Свабодна, лёгка выкладацца, выказвацца (пра думкі, словы і пад.). Фразы лёгка кладуцца на паперу.

8. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан., на каго-што. Станавіцца чыім-н. доўгам, абавязкам, заняткам і пад. Цяпер усе клопаты па гаспадарцы кладуцца на матчыны плечы.

|| зак. пакла́сціся, 1 і 2 ас. не ўжыв., -кладзе́цца (да 1—4 знач.).


клаўна́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. Жанр цыркавога мастацтва, заснаваны на буфанадзе і гратэску.

2. Частка цыркавога спектакля — клоўнская сцэнка.

|| прым. клаўна́дны, -ая, -ае.


кле́іцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., кле́іцца; незак.

1. Рабіцца ліпкім, клейкім. Ад смалы пальцы клеяцца.

2. Паддавацца склейванню. Папера добра клеіцца.

3. перан. (звычайна з адмоўем). Паспяхова развівацца, атрымлівацца (разм.). З музыкай у яго не клеіцца.


кле́іць, кле́ю, кле́іш, кле́іць; кле́ены; незак., што.

Рабіць што-н., змацоўваючы пры дапамозе клею. К. паперу.

|| зак. скле́іць, скле́ю, скле́іш, скле́іць; скле́ены.

|| наз. кле́йка, -і, ДМ кле́йцы, ж. і кле́енне, -я, н.; прым. кле́ільны, -ая, -ае.


клей, -ю, мн. кляі́, кляёў, м.

Ліпкае рэчыва для трывалага змацавання (склейвання) чаго-н. Сталярны к.

|| прым. клеявы́, -а́я, -о́е. Клеявая фарба.


клейкаві́на, -ы, ж.

Бялковае рэчыва, якое знаходзіцца ў зерні пшаніцы.

|| прым. клейкаві́нны, -ая, -ае.


кле́йкі, -ая, -ае.

Які склейвае, клеіцца; ліпкі. К. лісток. Клейкія рукі.

|| наз. кле́йкасць, -і, ж.


клеймава́ць, кляйму́ю, кляйму́еш, кляйму́е; кляйму́й; клеймава́ны; незак., каго-што.

1. Ставіць кляймо на каго-, што-н. К. жывёлу. К. тканіну.

2. перан. Сурова асуджаць; ганьбіць. К. падпальшчыкаў вайны. К. гультаёў.

|| зак. заклеймава́ць, -кляйму́ю, -кляйму́еш, -кляйму́е; -кляйму́й; -клеймава́ны.

|| наз. клеймава́нне, -я, н.


кле́йстар, -у, м.

Клей з мукі або крухмалу. Зварыць к.

|| прым. кле́йстарны, -ая, -ае.


клеката́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., кляко́ча; незак.

1. Ствараць клёкат, крычаць падобна некаторым птушкам. На ліпе клякоча бусел.

2. Бурліць, шумна кіпець. У трубах клекатала вада.

3. перан. Бурна праяўляцца (пра пачуцці). На душы ў яго клекаталі гнеў і абурэнне.

|| наз. клеката́нне, -я, н.


кле́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

1. Станавіцца на калені.

2. перан. Настойліва прасіць, выпрошваць што-н. Настойліва ўгаворваць, к. застацца.

|| зак. укле́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны (да 1 знач.) і вы́кленчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны (да 2 знач.). Укленчыць перад абразамі. Выкленчыць у маці грошай.

|| наз. кле́нчанне, -я, н.


клептама́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Чалавек, які хварэе на клептаманію.

|| ж. клептама́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.


клептама́нія, -і, ж. (спец.).

Псіхічнае захворванне, якое заключаецца ў неадольным імкненні да крадзяжу.


клерк, -а, мн. -і, -аў, м.

Канторскі служачы ў некаторых краінах.


клерыка́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыхільнік клерыкалізму; член клерыкальнай партыі.


клерыкалі́зм, -у, м.

Ідэалагічная і палітычная плынь, якая імкнецца ўзмацніць уплыў царквы на грамадска-палітычнае і культурнае жыццё. Прыхільнікі клерыкалізму.

|| прым. клерыка́льны, -ая, -ае.


кле́тка¹, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Памяшканне з металічных або драўляных прутоў для птушак і жывёлін. К. для папугаяў.

2. Спосаб складання некаторых матэрыялаў (дроў, дошак, цэглы і пад.) у выглядзе чатырохвугольніка. Скласці дошкі ў клетку.

3. Квадрат, усякі чатырохвугольнік, начэрчаны на паверхні чаго-н. Клеткі шахматнай дошкі. Сшыткі ў клетку.

Грудная клетка — частка тулава, якая складаецца з рэбраў, грудзіны, пазванкоў і змяшчае ў сабе сэрца, лёгкія, стрававод.

|| памянш. кле́тачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. кле́тачны, -ая, -ае.


кле́тка², -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Элементарная адзінка будовы жывога арганізма, якая складаецца з ядра, пратаплазмы і абалонкі. Нервовая к.

|| памянш. кле́тачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. кле́тачны, -ая, -ае. Клетачнае ядро.


клець, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

1. Традыцыйная сялянская будыніна для захавання збажыны, маёмасці; свіран.

2. Шахтавы ліфт.

3. Асноўная частка пракатнага стана.


клешч, кляшча́, мн. кляшчы́, кляшчо́ў, м.

Невялікая членістаногая жывёліна атрада павукападобных, якая паразітуе на целе чалавека, жывёлы, а таксама на раслінах.

|| прым. клешчавы́, -а́я, -о́е.


клешчаві́на, -ы, ж.

Алейная расліна сямейства малачаевых, з насення якой атрымліваюць рыцыну.

|| прым. клешчаві́нны, -ая, -ае.


кле́шчы, -аў.

1. Металічныя шчыпцы. Кавальскія к.

2. Драўляная частка хамута, якая складаецца з дзвюх кляшчын.

3. У ваеннай справе — акружэнне ворага з двух бакоў. Узяць у к.


клешчына́, -ы́, мн. кляшчы́ны і (з ліч. 2, 3, 4) клешчыны́, кляшчы́н, ж.

Адна з дзвюх драўляных частак хамута, якія сцягваюцца пад шыяй каня супоняй.


клёк, -у, м. (разм.).

1. Розум, развага. У гэтага чалавека к. ёсць.

2. Жыццёвая сіла; сокі. Нельга ж цягнуць з чалавека апошні к.

Не мець клёку ў галаве (разм., пагард.) — пра чалавека, у якога няма розуму.


клёкат, -у, М -каце, м.

1. Перарывістыя крыкі, характэрныя для некаторых птушак. К. бусла.

2. Гукі, якія ўтвараюцца пры кіпенні, бульканні вадкасцей. К. вады ў трубах.


клён, -а і -у, м.

1. -а, мн. клёны, -аў і кляны́, -о́ў. Дрэва сямейства кляновых з шырокімі, у большасці відаў фігурнымі лістамі.

2. -у. Драўніна гэтай расліны. Начоўкі з клёну.

|| памянш. клёнік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. кляно́вы, -ая, -ае.


клённік, -у, м., зб.

Зараснік клёну; кляновы лес.


клёпка¹, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

Кожная асобная дошчачка для бакавых сценак бочкі і пад. Клёпкі ў бочцы рассохліся.

Клёпкі ў галаве не хапае (не стае) (разм., пагард.) — пра дурнаватага, з дзівацтвамі чалавека.

|| прым. клёпачны, -ая, -ае.


клёпка² гл. кляпаць.


клёцкі, -цак, адз. клёцка, -і, ДМ -ццы, ж.

Галушкі з мучнога цеста або дранай бульбы, звараныя ў вадзе або малацэ.


клёш, -а, м., таксама прым., нязм.

Асаблівы крой спадніцы, штаноў, расшыраны ўнізе. Шырокі к. Спадніца к.

|| прым. клёшны, -ая, -ае.


кліе́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Пастаянны наведвальнік, пакупнік або заказчык. Надзейны к. фірмы.

2. Асоба, якая карыстаецца паслугамі адваката, натарыуса, крэдытнай установы і пад. К. банка.

|| ж. кліе́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. кліе́нцкі, -ая, -ае.


кліенту́ра, -ы, ж., зб.

Кліенты. Пастаянная к. ў цырульні.

|| прым. кліенту́рны, -ая, -ае.


клі́зма, -ы, мн. -ы, клізм і -аў, ж.

1. Увядзенне якой-н. вадкасці ў кішэчнік праз прамую кішку з мэтай лячэння або дыягностыкі. Паставіць клізму.

2. Прыстасаванне для такога ўвядзення вадкасці. Рызінавая к.

|| прым. клі́зменны, -ая, -ае.


клік, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Кліч, вокліч (высок.). Радасны к. Урачысты к.

2. Крык некаторых дзікіх птушак. Лебядзіныя клікі.


клі́ка, -і, ДМ кліцы, мн. -і, клік, ж. (пагард.).

Група, шайка людзей, якія займаюцца непрыгожымі, непрыстойнымі справамі. К. інтрыганаў.


клі́каць, клічу, клічаш, кліча; кліч; незак.

1. каго (што). Голасна зваць, прасіць прыйсці, адгукнуцца. К. на ратунак. К. бабулю.

2. каго (што). Запрашаць з якой-н. мэтай. К. на вяселле. К. на ўрачысты вечар.

3. каго-што. Заклікаць да якіх-н. дзеянняў. К. народ на барацьбу.

4. каго (што) кім або (пры пытанні) як. Называць якім-н. імем, мянушкай (разм.).

|| зак. паклі́каць, -лічу, -лічаш, -ліча; -ліч; -ліканы (да 1 і 2 знач.).

|| аднакр. клі́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні (да 1 і 2 знач.).

|| наз. клі́канне, -я, н.


кліку́нства, -а, н.

Нервовае істэрычнае захворванне жанчын, якое выражаецца ў сутаргавых прыпадках і вішчанні.

|| прым. кліку́нскі, -ая, -ае.


кліку́ша, -ы, мн. -ы, -ку́ш, ж.

Жанчына, хворая на клікунства.


клі́макс, -у, м. (спец.).

Тое, што і клімактэрый.


клімактэ́рый, -ю, м. (спец.).

Перыяд угасання функцый палавой сістэмы з набліжэннем старасці.

|| прым. клімактэры́чны, -ая, -ае. К. перыяд.


клі́мат, -у, М -маце, м.

1. Метэаралагічныя ўмовы, уласцівыя пэўнай мясцовасці ў залежнасці ад геаграфічных абставін. Кантынентальны к.

2. перан. Становішча, умовы існавання чаго-н. Міжнародны палітычны к. Здаровы к. у сям’і.

|| прым. кліматы́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


клін, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Завостраны ўнізе і расшыраны ўверсе кусок дрэва або металу, якім расколваюць або заціскаюць што-н. Дубовы к. Забіць к. у палена.

2. Вузкая трохвугольная ўстаўка ў сукенцы і іншым адзенні. Уставіць к. у сарочку.

3. перан. Частка войск, якая, расколваючы фронт праціўніка, паглыбляецца ў яго размяшчэнне вузкім трохвугольнікам.

4. чаго або які. Пра ўсё, што мае трохвугольную, завостраную з аднаго боку форму. Жураўліны к.

5. Частка зямельных угоддзяў, якая вылучаецца па якой-н. прымеце (па відзе пасеваў, мясцовасці і пад.; спец.). Яравы к. Азімы к. К. сенакосу.

Забіць (загнаць) клін — раз’яднаць, зрабіць варожым.

Куды ні кінь — усюды клін — за што ні вазьміся, чаго-н. не хапае, усё не ладзіцца.

Свет клінам (не) сышоўся на кім-чым (разм.) — хто-н. або што-н. не з’яўляецца адзіным, ёсць і іншыя.

|| памянш. кліно́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м. (да 1, 2, 4 і 5 знач.).

|| прым. клінавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.; спец.). Клінавое злучэнне.


клінава́ты, -ая, -ае.

Тое, што і клінападобны.


клінава́ць, -ну́ю, -ну́еш, -ну́е; -ну́й; -нава́ны; незак., што (разм.).

Забіваць клін; закліноўваць.


клінападо́бны, -ая, -ае.

Які мае форму кліна. Клінападобная барада.


клі́напіс, -у, м.

Спосаб пісьма старажытных народаў Пярэдняй Азіі, клінападобныя знакі якога наносілі на гліну або камень. Вавілонскі к.

|| прым. клінапі́сны, -ая, -ае. К. надпіс.


клі́ніка, -і, ДМ -ніцы, мн. -і, -нік, ж.

Стацыянарная лячэбная ўстанова, у якой лячэнне хворых спалучаецца з навукова-даследчай і вучэбнай работай.

|| прым. кліні́чны, -ая, -ае.


клініцы́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Урач, які працуе ў клініцы.

|| ж. клініцы́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


кліні́чны, -ая, -ае.

1. гл. клініка.

2. Які мае адносіны да лячэбнага ўздзеяння, які патрабуе або паддаецца лячэнню (спец.). К. выпадак.


клі́нкер, -у, м. (спец.).

Вельмі моцны вогнетрывалы і воданепранікальны штучны камень, а таксама абпаленая да спякання цэментная сыравіна.

|| прым. клі́нкерны, -ая, -ае.


кліно́к, -нка́, мн. -нкі́, -нко́ў, м.

1. гл. клін.

2. Вострая частка халоднай зброі; лязо.

3. Трохвугольная торбачка для прыгатавання сыру.

|| прым. клінко́вы, -ая, -ае (да 2 і 3 знач.). К. сыр.


кліп, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і відэакліп.


клі́пер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Быстраходнае паруснае або парусна-паравое судна.

|| прым. клі́перны, -ая, -ае.


клі́псы, -аў, адз. кліпс, -а, м. і кліпса, -ы, ж.

Заціскныя завушніцы.

|| прым. клі́псавы, -ая, -ае.


клір, -а, м.

1. У хрысціянскай царкве: сукупнасць свяшчэннаслужыцеляў і царкоўнаслужыцеляў аднаго храма.

2. Царкоўны хор.


клі́рас, -а, мн. -ы, -аў, м.

Месца для пеўчых у царкве на ўзвышэнні перад алтаром, з левага і правага боку Царскіх дзвярэй. Спяваць на клірасе.

|| прым. клі́расны, -ая, -ае.


кліч, -у, мн. -ы, -аў, м. (высок.).

Заклік да чаго-н. «Усе на ўборку ўраджаю!» — пранёсся к.


клі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. Імя, якое даюць свойскай жывёле.

2. Мянушка чалавека (для жарту, насмешкі, у канспіратыўных мэтах). Крыўдная к. К. рэвалюцыянера.


клі́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Знак прыпынку (!), які ставіцца ў канцы клічнага сказа.


клі́чны, -ая, -ае.

1. Які выражае заклік, загад і розныя пачуцці. К. сказ. Клічная інтанацыя.

2. Які выражае зварот да асобы, прадмета (пра форму, склон назоўніка, напр.: браце, дружа, куме). К. склон.


клішы́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., што (спец.).

Вырабіць (вырабляць) клішэ. К. здымак.

|| наз. клішы́раванне, -я, н. і клішыро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


клішэ́, нескл., н. (спец.).

1. Рэльефны рысунак, чарцёж і пад. на метале, зробленыя для паліграфічнага ўзнаўлення ў друку. Металічнае к.

2. Збіты выраз, фраза. Гатовае к.


клон, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Генетычна аднароднае патомства расліны або жывёліны, якое ўтварылася шляхам бясполага, пераважна вегетатыўнага, размнажэння.


клоп, клапа́, мн. клапы́, клапо́ў, м.

Насякомае-паразіт, якое корміцца кроўю чалавека і жывёл або сокам раслін.

|| прым. клапі́ны, -ая, -ае.


кло́пат, -у, М -паце, мн. -ы, -аў, м.

1. Неспакойная думка пра што-н. або дзейнасць па ажыццяўленні чаго-н. К. пра вясеннія работы. Клопаты па добраўпарадкаванні горада. К. аб дабрабыце сям’і.

2. Увага да патрэб і запатрабаванняў каго-н. К. пра жыхароў вёскі.

3. Неспакойны, трывожны стан; хваляванне. К. ад сэрца не адступае. Не хочацца рабіць людзям клопату.


клоўн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Цыркавы артыст-комік.

|| прым. кло́ўнскі, -ая, -ае.


клуб¹, -а, мн. клу́бы, -аў, м.

1. Установа, грамадская арганізацыя культурна-асветнага, палітычнага, спартыўнага і іншага характару. Сельскі к. Шахматны к.

2. Будынак, памяшканне для такой арганізацыі. Сёння ў клубе цікавы канцэрт.

|| прым. клу́бны, -ая, -ае.


клуб², -а́, мн. клубы́, -о́ў, м.

Лятучая шарападобная маса пылу, дыму і пад. Клубы пылу за аўтамабілем.


клуб³, -а́, мн. клубы́, -о́ў, м.

Верхняя частка бядра. Выбіць нагу з клуба.


клу́бень, -бня, мн. -бні, -бняў, м.

Патоўшчаная мясістая частка сцябла або кораня расліны. Клубні бульбы.

|| прым. клу́бневы, -ая, -ае. Клубневыя расліны.


клубі́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -біцца; незак.

Узнімацца клубамі². Пыл клубіцца пад капытамі.


клубні́цы, -ніц, адз. -ніца, -ы, ж.

Шматгадовая травяністая расліна з салодкімі чырвонымі ягадамі, а таксама ягады гэтай расліны.

|| прым. клубні́чны, -ая, -ае.


клубні́чнік, -у, м., зб.

Травяністыя кусты клубніц.


клубні́чына, -ы, мн. -ы, -чын, ж.

Адна ягада клубніц; клубніца.


клубняпло́ды, -аў, адз. -ло́д, -а, М -дзе, м.

Харчовыя, кармавыя і тэхнічныя расліны, якія ўтвараюць на падземных сцёблах клубні.


клубо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

1. Зматаныя шарыкам ніткі, шпагат і пад. К. пражы.

2. перан. Што-н. заблытанае, у чым цяжка разабрацца. К. загадкавых супярэчнасцей.

3. Невялікі клуб², тое, што і клуб¹. Дым клубкамі слаўся па страсе.

Клубок у горле — пра пачуццё сутаргавага, хваравітага сціску ў горле.

Разматаць клубок — разблытаць якую-н. складаную справу.

|| прым. клубко́вы, -ая, -ае і клубо́чны, -ая, -ае.


клу́мак гл. клунак.


клу́мба, -ы, мн. -ы, клумб і -аў, ж.

Градка для кветак у выглядзе якой-н. замкнутай фігуры. Круглая к.

|| прым. клу́мбавы, -ая, -ае.


клу́нак, -нка, мн. -нкі, -нкаў і клу́мак, -мка, мн. -мкі, -мкаў, м.

Дробныя рэчы, звязаныя хусткай, абрусам, кавалкам матэрыі або складзеныя ў торбу. Пагрузіць клункі на калёсы.

|| памянш. клу́начак, -чка, мн. -чкі, -чкаў і клу́мачак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.


клы́гаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Марудна ісці; клыпаць.


клык, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тое, што і ікол.


клыка́сты, -ая, -ае.

Тое, што і ікласты.

|| наз. клыка́стасць, -і, н.


клы́паць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Ісці марудна, накульгваючы, перавальваючыся з нагі на нагу.


клышано́гі, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і касалапы.

|| наз. клышано́гасць, -і, ж.


ключ¹, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Металічная прылада для адмыкання і замыкання замка. К. ад клеці.

2. Прылада для завінчвання і адвінчвання гаек, адкаркоўвання чаго-н., для заводкі чаго-н. і пад. Гаечны к. К. для механічнай цацкі.

3. перан. Тое, што служыць для разгадкі, разумення каго-, чаго-н., для авалодання чым-н. К. шыфру.

|| памянш. клю́чык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. ключавы́, -а́я, -о́е.


ключ², -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (спец.).

Знак у пачатку нотнага радка, які вызначае вышыню нот. Басовы к. Скрыпічны к.


ключ³, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Чарада птушак (гусей, жураўлёў і пад.) у палёце. К. гусей узяў напрамак на поўдзень.


ключ⁴, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (спец.).

Верхні камень, якім заканчваецца арка, скляпенне.

|| прым. ключавы́, -а́я, -о́е.


ключавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. ключ¹, ключ⁴.

2. перан. Найбольш значны, важны ў ваенных ці эканамічных адносінах. Ключавыя праблемы народнай гаспадаркі. Ключавыя пазіцыі войск.


клю́чнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Слуга ў панскім маёнтку, у распараджэнні якога знаходзіліся прадукты харчавання і ключы ад месцаў іх захоўвання.

|| ж. клю́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


клю́чыкі, -аў.

Тое, што і першацвет.


ключы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц, ж.

Парная трубчастая косць плечавога пояса чалавека і хрыбетных жывёл, якая злучае лапатку з грудной косцю.

|| прым. ключы́чны, -ая, -ае.


клю́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Спартыўны снарад у выглядзе палкі з загнутым канцом для гульні ў хакей, гольф.

|| прым. клю́шачны, -ая, -ае.


клю́шня, -і, мн. -і, -шань і -шняў, ж.

Канечная частка ножкі рака і ракападобных, якая нагадвае клешчы.

|| прым. клю́шневы, -ая, -ае.


кляве́ц, кляўца́, мн. кляўцы́, кляўцо́ў, м.

Малаток са сплюснутым канцом для насякання млынавых камянёў, для кляпання кос.


кляймо́, -а́, мн. кле́ймы і (з ліч. 2, 3, 4) кляймы́, кле́ймаў, н.

1. Пячатка, знак, які ставяць, выпальваюць на кім-, чым-н. К. на кані. К. на сукне.

2. перан., чаго або якое. Знак, сведчанне чаго-н. (звычайна ганебнага). К. ганьбы.

3. Прылада, якой кляймуюць.

|| прым. кляймо́вы, -ая, -ае (да 1 знач.).


кля́кса, -ы, мн. -ы, клякс і -аў, м.

Чарнільная пляма. Пасадзіў кляксу.


кля́мар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Сагнутая пад вуглом жалезная скаба для змацавання драўляных частак пабудовы. Узяць у клямары сцяну.

|| прым. кля́марны, -ая, -ае.


кля́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Прыстасаванне, з дапамогай якога зачыняюць і адчыняюць дзверы.

|| прым. кля́мачны, -ая, -ае.


кляні́на, -ы, мн. -ы, -нін, ж. (разм.).

Драўніна клёну.


кляно́вік, -у, м. (разм.).

Кляновы сок. Частавалі нас кляновікам.


кляно́вы гл. клён.


кляпа́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па кляпанні, па кляпальных работах.

|| ж. кляпа́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


кляпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е і кляплю́, кле́плеш, кле́пле; кляпа́ны; незак., што.

1. Злучаць часткі чаго-н. пры дапамозе заклёпак.

2. Ударамі малатка вастрыць лязо касы.

|| наз. кляпа́нне, -я, н. (да 2 знач.) і клёпка, -і, ДМ -пцы, ж. (да 1 знач.).


кля́сер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Альбом для марак.

|| прым. кля́серны, -ая, -ае.


клясці́, кляну́, кляне́ш, кляне́; клянём, кленяце́, кляну́ць; кляў, кляла́, -ло́; кляні́; незак., каго-што.

Пасылаць праклёны; праклінаць.

|| наз. кляцьба́, -ы́, ж.


клясці́ся, кляну́ся, кляне́шся, кляне́цца; клянёмся, кленяце́ся, кляну́цца; кля́ўся, кляла́ся, -ло́ся; кляні́ся; незак.

1. чым і без дап. Даваць клятву; урачыста абяцаць што-н.; прысягаць. Клянёмся Радзіму аберагаць. К. ў вернасці сябрам.

2. Праклінаць каго-н.

|| зак. паклясці́ся, -кляну́ся, -кляне́шся, -кляне́цца; -клянёмся, -кленяце́ся, -кляну́цца; пакля́ўся, -кляла́ся, -ло́ся; -кляні́ся.


кля́тва, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Урачыстае абяцанне, запэўненне. К. ў дружбе.

|| прым. кля́твенны, -ая, -ае.


клятвапаруша́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто парушае клятву.

|| ж. клятвапаруша́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


клятвапарушэ́нне, -я, н.

Парушэнне дадзенай клятвы.


клятча́сты, -ая, -ае.

Які мае ўзор, рысунак у клетку¹ (у 3 знач.). Клятчастае кашнэ.


клятча́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Арганічнае рэчыва, з якога складаецца абалонка клетак расліны.

2. Рыхлая падскурная злучальная тканка ў арганізме чалавека і жывёлы.

|| прым. клятча́тачны, -ая, -ае.


кля́ўза, -ы, мн. -ы, кляўз і -аў, ж.

1. Дробязная прыдзірлівая скарга; нагавор, паклёп (разм.). Сорамна займацца кляўзамі.

2. Прыдзірлівы дробны судовы іск (уст.).

|| прым. кля́ўзны, -ая, -ае.


кля́ўзнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Той, хто займаецца кляўзамі.

|| ж. кля́ўзніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. кля́ўзніцкі, -ая, -ае.


кля́ўзнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Займацца кляўзамі; нагаворваць, паклёпнічаць.

|| зак. накля́ўзнічаць, -аю, -аеш, -ае.


кляцьба́, -ы́, ж.

1. гл. клясці.

2. Словы лаянкі, якімі выказваюць пажаданне зла, няшчасця каму-н.; праклён.


кля́ча, -ы, мн. -ы, кляч і -аў, ж. (пагард.).

Пра худога, заезджанага каня.


кля́штар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Каталіцкі манастыр.

|| прым. кля́штарны, -ая, -ае.


кмен, -у, м.

Травяністая расліна сямейства парасонавых, а таксама яе насенне, што скарыстоўваецца як прыправа.

|| прым. кме́навы, -ая, -ае і кме́нны, -ая, -ае.


кнехт, -а, М -хце, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Тумба на палубе судна або на прыстані для замацавання троса, каната.


кні́га, -і, ДМ кнізе, мн. -і, кніг, ж.

1. Друкаванае (даўней таксама рукапіснае) выданне ў выглядзе пераплеценых разам аркушаў з якім-н. тэкстам і ілюстрацыямі. К. вершаў. К. апавяданняў.

2. Сшытыя разам чыстыя або разлінееныя лісты паперы для якіх-н. запісаў. К. запісаў актаў грамадзянскага стану. К. водгукаў.

3. Адна з некалькіх вялікіх частак літаратурнага твора. Раман у трох кнігах.

|| памянш.-ласк. кні́жачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 2 знач.), кні́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж. (да 1 і 2 знач.) і кні́жыца, -ы, мн. -ы, -жыц, ж. (да 1 і 2 знач.; разм.).

|| прым. кні́жны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). К. кіёск. Кніжная выстава. Кніжная вокладка.


кні́га...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да кніг (у 1 знач.), напр.: кнігавыдавец, кнігавыдавецтва, кнігавыдача, кнігагандаль.


кнігавыдаве́цтва, -а, мн. -ы, -аў, н.

Кніжнае выдавецтва.

|| прым. кнігавыдаве́цкі, -ая, -ае.


кнігага́ндаль, -длю, м.

Гандаль кнігамі.

|| прым. кнігагандлёвы, -ая, -ае. Кнігагандлёвыя арганізацыі.


кнігадрукава́нне, -я, н.

Друкаванне і выданне кніг.

|| прым. кнігадрукава́льны, -ая, -ае.


кнігазна́ўства, -а, н.

Навука аб кнізе і кніжнай справе, аб працэсах стварэння, распаўсюджвання і выкарыстання твораў пісьменнасці і друку ў грамадстве.

|| прым. кнігазна́ўчы, -ая, -ае.


кнігалю́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Аматар і знавец кніг.

|| прым. кнігалю́бскі, -ая, -ае.


кнігано́ша, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -но́ш (гіст.).

1. Прадавец кніг або бібліятэчны работнік, якія разносілі кнігі па дамах.

2. Чалавек, які займаўся дастаўкай кніг праз мяжу нелегальным шляхам.


кніга́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Кніжны магазін.


кнігасхо́вішча, -а, мн. -ы, -вішч і -аў, н.

1. Памяшканне для захоўвання кніг і іншых друкаваных выданняў у бібліятэцы, кніжным магазіне.

2. Буйная грамадская бібліятэка.


кні́гаўка, -і, ДМ -гаўцы, мн. -і, -гавак, ж.

Птушка сямейства сяўцоў, якая жыве на балотах, сырых лугах.

|| прым. кні́гаўчын, -а, -ы.


кні́жка, -і, ДМ -жцы, мн. -і, -жак, ж.

1. гл. кніга.

2. У складзе назвы некаторых дакументаў у выглядзе сшытых разам лісткоў з тэкстам і месцам для афіцыйных запісаў. Працоўная к.

3. Асобны нумар тоўстага часопіса. Сакавіцкая к. часопіса «Полымя».

4. Адзін з чатырох аддзелаў страўніка жвачных жывёл, слізістая абалонка якога ўтварае складкі, падобныя на лісты паўразгорнутай кнігі (спец.).


кні́жнік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Знавец і аматар кніг. Заўзяты к.

2. Перапісчык або друкар; выдавец кніг (уст.).

3. Пра адарванага ад жыцця чалавека, які кіруецца ў сваёй дзейнасці ведамі, набытымі з кніг (іран.).

|| ж. кні́жніца, -ы, мн. -ы, -ніц (да 1 знач.).


кні́жны, -ая, -ае.

1. гл. кніга.

2. Які апіраецца на веды з кніг, не падмацаваны жыццёвым вопытам. Кніжныя веды.

3. Характэрны для пісьмовага літаратурнага тэксту, не ўласцівы жывой мове. К. стыль.

|| наз. кні́жнасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


кні́ксен, -а, мн. -ы, -аў, м.

Пачцівы паклон з прысяданнем перад старэйшым; рэверанс (у 1 знач.). Зрабіць к.


кно́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

1. Тонкі кароткі цвічок з шырокай плоскай плешкай, якім прымацоўваюць паперу, тканіну і пад. да чаго-н. цвёрдага.

2. Невялікі акруглы выступ, які служыць для замыкання электрычнага ланцуга і прывядзення ў дзеянне розных механізмаў націсканнем на яго. К. ліфта.

3. Металічная або пластмасавая засцежка, якая складаецца з дзвюх частак, што ўваходзяць адна ў адну. Пальчаткі на кнопках.

4. Пра чалавека маленькага росту (разм., жарт.).

Націснуць на ўсе кнопкі — выкарыстаць усе магчымасці для дасягнення чаго-н.

|| памянш.-ласк. кно́пачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. кно́пачны, -ая, -ае (да 1—3 знач.).


кно́раз, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Тое, што і кныр.


кнот, -а, М кно́це, мн. кнаты́, -о́ў, м.

Спецыяльная стужка або шнурок, якія служаць для гарэння ў газавай лямпе, свечцы і пад.

|| прым. кно́тавы, -ая, -ае.


кныр, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Самец свінні.


княгі́ня, -і, мн. -і, -гінь, ж.

Жонка князя.


княжна́, -ы́, мн. -ы́, -жо́н, ж.

Тое, што і князёўна.


кня́жыць, -жу, -жыш, -жыць; незак.

Правіць княствам.

|| наз. кня́жанне, -я, н.


князёўна, -ы, мн. -ы, -зёвен і -аў, ж.

Незамужняя дачка князя.


князь, -я, мн. князі́, -ёў, м.

1. Правадыр войска і правіцель феадальнай манархічнай дзяржавы або асобнага ўдзельнага княства. Полацкі к.

2. Тытул такіх асоб, які перадаваўся ў спадчыну або прысвойваўся царом як узнагарода, а таксама асоба, якая мела такі тытул.

|| пагард. князёк, -зька́, мн. -зькі́, -зько́ў, м.

|| прым. кня́жацкі, -ая, -ае. К. палац. К. тытул.


кня́ства, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Феадальнае ўладанне на чале з князем. Пінскае к.

2. У складзе назвы некаторых сучасных дзяржаў. К. Ліхтэнштэйн.


ко́бальт, -а, М -льце, м.

Хімічны элемент, серабрыста-белы метал з чырванаватым адлівам.

|| прым. ко́бальтавы, -ая, -ае. К. сплаў.


ко́бза, -ы, мн. -ы, кобз і -аў, ж.

Старадаўні ўкраінскі шчыпковы струнна-музычны інструмент.


ко́бра, -ы, мн. -ы, кобр і -аў, ж.

Вялікая ядавітая змяя сямейства аспідаў, якая пры небяспецы прымае своеасаблівую позу, падымаючы пярэднюю частку цела вертыкальна над зямлёй і расшыраючы шыю ў выглядзе дыска (пашырана ў Афрыцы, Азіі, Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы).


ко́ваны гл. каваны.


ко́вачны гл. каваць.


ко́вы, -аў (паэт.).

Тое, што і аковы.


код, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Сістэма ўмоўных абазначэнняў, сігналаў, якія перадаюць інфармацыю. Тэлеграфны к. Лічбавы к.

Генетычны код (спец.) — паслядоўнасць размяшчэння матэрыяльных носьбітаў спадчыннасці (генаў), якая перадаецца ад пакалення да пакалення.

|| прым. ко́давы, -ая, -ае.


ко́дла, -а, мн. -ы, -аў, н. (разм.).

1. Дом, сяліба.

2. Сям’я, род. Сусед прыехаў з усім сваім кодлам.

3. перан. Група людзей, аб’яднаных чым-н. (пагард.). Варожае к.


ко́дэкс, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Сістэматызаваны звод законаў. Грамадзянскі к.

2. перан., чаго або які. Сукупнасць асноўных правіл, прынцыпаў, поглядаў. Маральны к.

3. Старадаўні рукапіс у пераплёце (спец.). Пергаментны к.


ко́жны, -ая, -ае, (мн. ўжыв. толькі ў спалучэннях колькасных лічэбнікаў з назоўнікамі, а таксама пры словах у форме мн. са значэннем адз.ў займ. азнач.

Усякі; адзін з усіх, узяты асобна. Кожная сям’я. К. дзень. Кожныя дзве гадзіны. Кожныя тры дні. На к. дзень. Кожнаму (наз.) не патрапіш сказаць. К. (наз.) так умее.


козагадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Спецыяліст у галіне козагадоўлі.


козагадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне коз як галіна жывёлагадоўлі.

|| прым. козагадо́ўчы, -ая, -ае.


ко́зачка гл. каза.


ко́злік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. казёл.

2. Тое, што і казёл (у 6 знач.).


ко́злы, -аў.

1. Сядзенне для фурмана ў перадку экіпажа.

2. Падстаўка для пілавання дроў у выглядзе бруса на чатырох ножках, збітых крыж-накрыж. Пілаваць дровы на козлах.

3. Спосаб састаўлення вінтовак. Саставіць вінтоўкі ў к.


ко́зыр, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Карта той масці, якая лічыцца старшай у гульні.

2. перан. Тое, што можа даць перавагу ў чым-н. Выбіць усе козыры.

Хадзіць козырам (разм.) — паводзіць сябе ганарліва.

|| прым. казы́рны, -ая, -ае.


ко́зыт, -у, М -зыце, м.

Адчуванне лёгкага нервовага раздражнення, якое выклікаецца дотыкам да скуры. Баяцца козыту.


кок¹, -а, мн. -і, -аў, м.

Повар на судне.


кок², -а, м.

Мужчынская прычоска — начэсаная або закручаная пасма валасоў над ілбом. Прычоска з кокам.


кок³ гл. кокі.


ко́ка-ко́ла, -ы, ж.

Безалкагольны газіраваны танізуючы напітак.


ко́кан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ахоўная абалонка, у якой вусень ператвараецца ў кукалку. Шаўкавічны к.

|| прым. ко́канавы, -ая, -ае.


ко́кі, -аў, адз. кок, -а, м. (спец.).

Шарападобныя бактэрыі.

|| прым. ко́кавы, -ая, -ае.


ко́клюш, -у, м.

Інфекцыйная (пераважна ў дзяцей) хвароба, якая выражаецца ў прыступах сутаргавага кашлю.

|| прым. ко́клюшны, -ая, -ае.


ко́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні; зак. (разм.).

1. што. Стукнуўшы, разбіць. К. вазу.

2. каго. Забіць, знішчыць. К. вартавога.

|| незак. ко́каць, -аю, -аеш, -ае.


кокс, -у, м.

Від цвёрдага паліва, якое атрымліваецца з каменнага вугалю або торфу шляхам моцнага награвання без доступу паветра.

|| прым. ко́ксавы, -ая, -ае.


кол, кала́, мн. калы́, кало́ў, м.

Завостраная на канцы палка, шост. Часаць кляновы к.

Хоць кол на галаве чашы каму — пра ўпартага, няўступчывага чалавека, які не паддаецца ўгаворам.

|| памянш. кало́к, калка́, мн. калкі́, калко́ў, м., кало́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. і ко́лік, -а, мн. -і, -аў, м.


ко́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Вобад (суцэльны або са спіцамі), які круціцца на восі і забяспечвае рух сродкаў перамяшчэння (калёс, аўтамашын і пад. або механізмаў). К. да тачкі. Рулявое к. Махавое к.

2. Пра ўсё, што мае форму круга або кальца. К. каўбасы.

3. перан. Пералік, аб’ём чаго-н. К. вобразаў у рамане. К. нявырашаных пытанняў.

4. перан., чаго. Галіна, сфера якой-н. дзейнасці. К. дзейнасці. К. агульных інтарэсаў.

5. перан., каго. Група людзей, аб’яднаных чым-н. агульным. К. гледачоў тэатра. К. сяброў.

6. звычайна мн., перан., каго або якія. Грамадскія, прафесійныя групоўкі людзей. Колы беларускай інтэлігенцыі. Навуковыя колы.

Ні ў кола ні ў мяла (разм., неадабр.) — пра няўмелага, няздатнага чалавека.

Пятае кола ў возе — пра што-н. лішняе, зусім непатрэбнае.

|| памянш. ко́лца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. ко́лавы, -ая, -ае. К. след.


ко́лас, -а, мн. каласы́, каласо́ў, м.

1. Суквецце злакаў і некаторых іншых раслін, у якіх кветкі размяшчаюцца ўздоўж канца сцябла. Каласы пшаніцы.

2. Суквецце з пладамі, насеннем гэтых раслін. Спелы к. жытнёвы.

|| памянш. каласо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м.

|| прым. каласавы́, -а́я, -о́е. Каласавыя культуры. Уборка каласавых (наз.).


ко́латы¹, -ая, -ае.

Нанесены колючай зброяй. Колатая рана.


ко́латы², -ая, -ае.

Разбіты на кавалкі. К. цукар.


ко́лба, -ы, мн. -ы, колб і -аў, ж.

Лабараторная шкляная пасудзіна з доўгім горлам для хімічных работ.

|| памянш. ко́лбачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ко́лбавы, -ая, -ае.


ко́лер, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Светлавы тон чаго-н.; афарбоўка. Блакітны к. Сукенка колеру марской хвалі.

2. У жывапісе: адценне фарбы, густата, ступень яе яркасці.

|| прым. ко́лерны, -ая, -ае.


колера...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да колеру, напр.: колераадчуванне, колеракарэктар, колерамузыка, колераспалучэнне, колераўзнаўленне, колерафатаграфія.


ко́леравы, -ая, -ае.

Звязаны з успрыняццем колеру. Колеравыя ўражанні.

Колеравая слепата — тое, што і дальтанізм.


колераму́зыка, -і, ДМ -зыцы, ж.

Спалучэнне музыкі з колерасветлавымі эфектамі; святламузыка.

|| прым. колерамузы́чны, -ая, -ае.


ко́лі, нескл., м.

Шатландская аўчарка.


ко́лік гл. кол.


ко́лікі, -аў, адз. ко́ліка, -і, ДМ -ліцы, ж.

Востры, рэзкі боль у жываце, у баку.


ко́лісь, прысл. (разм.).

Калісьці, некалі ў мінулым. К. і мы былі маладыя.


ко́лішні, -яя, -яе.

Які быў, меў месца ў мінулым. Колішнія сустрэчы з аднакласнікамі.


ко́лка гл. калоць².


ко́лкасць, -і, ж.

1. гл. колкі¹, колкі².

2. мн. -і, -ей. З’едлівая насмешка, колкая заўвага. Гаварыць колкасці.


ко́лкі¹, -ая, -ае.

1. Які пры дакрананні колецца; калючы. Колкія лапкі сасны.

2. перан. З’едлівы, злосны. Колкія словы.

|| наз. ко́лкасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ко́лкі², -ая, -ае.

Які лёгка колецца. Колкія дровы.

|| наз. ко́лкасць, -і, ж.


ко́лькасць, -і, ж.

1. Велічыня, лік, аб’ём, маса. Вялікая к. дрэў у парку. К. ападкаў за суткі.

2. Філасофская катэгорыя, якая характарызуе прадметы і з’явы навакольнага свету з боку велічыні, аб’ёму, ліку, ступені развіцця, тэмпаў змянення і інш. (выкарыстоўваецца ва ўзаемадзеянні з катэгорыяй якасці). Пераход колькасці ў якасць.

|| прым. ко́лькасны, -ая, -ае.


ко́лькі, Р ко́лькіх, займ. і ко́лькі, прысл.

1. займ. і прысл. пыт. Абазначае пытанне пра колькасць чаго-н.: якая колькасць? як многа? К. часу? К. табе гадоў? К. каштуе часопіс?

2. займ. і прысл. азнач. У клічных сказах абазначае вялікую колькасць чаго-н.: якая колькасць! як многа! К. зорак на небе! К. радасці!

3. прысл. меры і ступені. Абазначае меру і ступень чаго-н. К. таго дня зімою. К. еду, а канца ўсё няма.

4. займ. і прысл. адносныя. Ужыв. як злучальнае слова:

а) у даданых дапаўняльных сказах. Дзеці дрэнна адчуваюць, к. праходзіць часу;

б) у даданых азначальных сказах і сказах меры і ступені. Буду працаваць, к. дазволіць здароўе.

5. у знач. ліч. Выражае няпэўную колькасць, некалькі (разм.). Палажы ў сумку к. яблыкаў. Хвілін праз к. пачнецца новы мастацкі фільм.

Колькі ёсць духу (сілы) (разм.) —

1) вельмі хутка (бегчы, ехаць);

2) вельмі моцна (крычаць, клікаць на дапамогу).


ко́лькі-не́будзь,

1. займ. і прысл. Некалькі, няпэўная колькасць. У цябе ёсць к. грошай.

2. прысл. неазнач. У якой меры, ступені, наколькі. Ты хоць к. думай над сваімі ўчынкамі.


кольт, -а, М -льце, мн. -ы, -аў, м.

Рэвальвер (а таксама кулямёт або іншая стралковая зброя) асобай сістэмы.


ко́льца, -а, мн. ко́льцы іліч. 2, 3, 4) кальцы́, ко́льцаў, н.

1. Прадмет, звычайна металічны, які мае форму вобада, абруча, акружнасці. Кольцы дроту. Гімнастычныя кольцы.

2. Тое, што мае форму такога прадмета. Кольцы дыму.


ко́льчаты, -ая, -ае.

1. Які складаецца з кольцаў. К. ланцуг.

2. Як састаўная частка батанічных і заалагічных назваў. Кольчатыя чэрві.


ко́лючы, -ая, -ае.

1. Такі, якім можна ўкалоць, пракалоць што-н. Колючая зброя.

2. Які стварае адчуванне ўколу (уколаў). К. боль.


Ко́ляды гл. Каляды.


ком, -а, мн. камы́, камо́ў, м.

Круглаваты, звычайна зацвярдзелы кавалак якога-н. мяккага, рыхлага рэчыва, а таксама пра што-н. скамечанае, скручанае. К. зямлі. К. цеста. К. паперы. Згарнуць посцілку ў к.

Ком у горле; ком падкаціўся (падступіў) да горла — пра спазмы ў горле пры адчуванні моцнай крыўды, радасці і пад.


ко́ма¹, -ы, ж. (спец.).

Вельмі цяжкі стан, які пагражае смерцю і характарызуецца парушэннем усіх функцый арганізма. Знаходзіцца ў коме.

|| прым. камато́зны, -ая, -ае. К. стан.


ко́ма², -ы, мн. -ы, -аў, ж. (спец.).

Невялікі (меншы за 1/8 тону) інтэрвал паміж двума гукамі.


ко́мельгам, прысл. (разм.).

Хутка, паспешліва, неабдумана. Кінуўся к.


ко́мі, нескл., адз. і мн.

Народ фінаўгорскай моўнай групы, які складае асноўнае насельніцтва Рэспублікі Комі, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі.

|| прым. ко́мі, нязм. Комі мова.


коміваяжо́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Раз’язны гандлёвы агент якой-н. прыватнай фірмы.

|| прым. коміваяжо́рскі, -ая, -ае.


ко́мік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Акцёр, які выконвае камічныя ролі.

2. перан. Чалавек, які ўмее смяшыць, весяліць іншых (разм.).


ко́мікс, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая кніжка з малюнкамі або серыя малюнкаў з тэкстам лёгкага, звычайна прыгодніцкага зместу.


ко́мін, -а, мн. ко́міны, -аў і каміны́, каміно́ў, м.

Труба для адводу дыму з печы.

|| прым. ко́мінны, -ая, -ае.


ко́мкаць, -аю, -аеш, -ае; -аны; незак., што.

1. Тое, што і камячыць.

2. перан. Рабіць наспех, скарачаючы, заканчваючы. К. даклад.

|| зак. ско́мкаць, -аю, -аеш, -ае; -аны (да 2 знач.).


ко́мпас, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вызначэння старон свету, у якім намагнічаная стрэлка заўсёды паказвае на поўнач.

|| прым. ко́мпасны, -ая, -ае.


ко́мплекс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Сукупнасць прадметаў, з’яў, дзеянняў, уласцівасцей, якія складаюць адно цэлае. Мемарыяльны к. К. гімнастычных практыкаванняў.

2. Сукупнасць цесна звязаных галін народнай гаспадаркі ці прадпрыемстваў розных галін гаспадаркі. Аграпрамысловы к. Паліўна-энергетычны к. Тэрытарыяльна-вытворчы к. Ваенна-прамысловы к.

|| прым. ко́мплексны, -ая, -ае. Комплексная аўтаматызацыя.


кон, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Месца, дзе ставяцца фігуры, якія трэба выбіваць (пры гульні ў гарадкі, пікара і пад.), або месца, куды кладзецца стаўка ў азартных гульнях. Начарціць к. Паставіць грошы на к.

2. Адна партыя якой-н. гульні. Згуляць адзін к.

Ставіць на кон — рызыкаваць сваім жыццём.


ко́навязны гл. канавязь.


ко́навязь гл. канавязь.


ко́наўка, -і, ДМ -наўцы, мн. -і, -навак, ж.

Металічная пасудзіна з ручкай для піцця вады.

|| прым. ко́навачны, -ая, -ае.


ко́ндар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікая драпежная птушка сямейства грыфаў з голай галавой і шыяй, якая корміцца пераважна падлай.


конегадо́вец, -до́ўца, мн. -до́ўцы, -до́ўцаў, м.

Спецыяліст па конегадоўлі.


конегадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне коней як галіна жывёлагадоўлі.

|| прым. конегадо́ўчы, -ая, -ае. Конегадоўчая гаспадарка.


ко́нік¹ гл. конь.


ко́нік², -а, мн. -і, -аў, м.

Насякомае, якое скача і стракоча крыламі.

|| прым. ко́нікавы, -ая, -ае.


ко́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (уст.).

Да ўвядзення трамвайнага руху: гарадская рэйкавая дарога, па якой хадзілі вагоны на коннай цязе, а таксама вагон такой дарогі.

|| прым. ко́начны, -ая, -ае.


ко́нкурс, -у, мн. -ы, -аў, м.

Спаборніцтва, мэтай якога з’яўляецца вылучэнне лепшых удзельнікаў, лепшых работ. К. музыкантаў імя П. Чайкоўскага. Аб’явіць к. на лепшую п’есу. Вытрымаць к.

|| прым. ко́нкурсны, -ая, -ае.


ко́нна, прысл.

Вярхом, на кані.


конна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да каня, коней, напр.: коннаартылерыйскі, коннаспартыўны;

2) які ажыццяўляецца з удзелам коней, напр.: коннаакрабатычны, коннабалетны, коннасувязны;

3) які мае адносіны да конегадоўлі, напр.: конназаводскі, конназаводства.


коннагвардзе́ец, -дзе́йца, мн. -дзе́йцы, -дзе́йцаў, м.

1. Той, хто служыць у гвардзейскай кавалерыі.

2. Ваеннаслужачы лейб-гвардыі коннага палка ў дарэвалюцыйнай Расіі.

|| прым. коннагвардзе́йскі, -ая, -ае.


конназаво́дства, -а, н.

Развядзенне пародзістых коней на конных заводах.

|| прым. конназаво́дскі, -ая, -ае.


ко́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Той, хто едзе на кані вярхом; верхавы.

2. Конны воін, кавалерыст.


ко́нніца, -ы, ж.

Коннае войска, кавалерыя.


ко́нны, -ая, -ае.

1. гл. конь.

2. Які прыводзіцца ў рух коньмі. Конная касілка.

3. Які мае адносіны да конніцы; кавалерыйскі. К. ўзвод. К. атрад.


ко́нскі гл. конь.


ко́нсул, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Службовая асоба дыпламатычнага ведамства, якая прадстаўляе і абараняе прававыя і эканамічныя інтарэсы сваёй дзяржавы і яе грамадзян перад уладай іншай дзяржавы. Генеральны к.

2. У Старажытным Рыме і ў Францыі (у першыя гады 19 ст.): тытул вышэйшых службовых асоб, а таксама асоба, якая мае гэты тытул.

|| прым. ко́нсульскі, -ая, -ае. Консульскія паўнамоцтвы.


ко́нсульства, -а, мн. -ы, -аў, н.

Дыпламатычнае прадстаўніцтва на чале з консулам (у 1 знач.), а таксама памяшканне, якое займае гэта прадстаўніцтва.

|| прым. ко́нсульскі, -ая, -ае.


контр...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае процідзеянне, проціпастаўленне, процілегласць таму, што выражана ў другой частцы, напр.: контрудар, контрманеўр, контрпрапаганда.


ко́нтра, -ы, ж. (разм.).

Тое, што і контррэвалюцыянер.


контраге́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Асоба або ўстанова, якія ўзялі на сябе пэўныя абавязкі па дагаворы.

|| прым. контраге́нцкі, -ая, -ае.


контр-адміра́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Першае адміральскае званне або чын на флоце, роўнае званню генерал-маёра ў сухапутных войсках, а таксама асоба, якая мае гэта званне.

|| прым. контр-адміра́льскі, -ая, -ае.


контрата́ка, -і, ДМ -та́цы, мн. -і, -та́к, ж.

Сустрэчная атака, якую арганізоўваюць з мэтай адбіць наступаючыя варожыя войскі або перайсці ў наступленне самім. Перайсці ў контратаку.


контратакава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; зак. і незак., каго (што).

Правесці (праводзіць) контратаку. К. ворага.


контрга́йка, -і, ДМ -йцы, мн. -і, -га́ек, ж. (спец.).

Другая гайка, якая прыкручваецца за асноўнай для засцярогі яе ад самаадкручвання пры ўдарах, штуршках.


контрмане́ўр, -у, мн. -ы, -аў, м.

Сустрэчны манеўр, манеўр у адказ.


контрнаступле́нне, -я, н.

Падрыхтаванае ў ходзе абароны наступленне ў адказ на наступленне праціўніка. К. войск пад Масквой у снежні 1941 года.


контрразве́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

Спецыяльныя органы дзяржавы для процідзеяння разведцы праціўніка, для барацьбы са шпіянажам, дыверсіямі і пад.


контрразве́дчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Работнік контрразведкі.

|| ж. контрразве́дчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


контррэвалю́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Барацьба праціўнікаў рэвалюцыі супраць дзейнасці рэвалюцыйных улад.

|| прым. контррэвалюцы́йны, -ая, -ае.


контррэвалюцыяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Удзельнік, прыхільнік контррэвалюцыі.

|| ж. контррэвалюцыяне́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.


контруда́р, -у, мн. -ы, -аў, м.

Удар, які наносяць войскі па арміі праціўніка, з мэтай яго разгрому і пераходу ў наступленне. Нанесці ворагу к. з фланга.


ко́нтры.

У выразе: быць у контрах (разм.) — быць у непрыязных адносінах з кім-н., знаходзіцца ў звадцы.


ко́нтур, -у, мн. -ы, -аў, м.

Абрыс, лінія, якая ачэрчвае што-н. К. лесу. К. будынка.

|| прым. ко́нтурны, -ая, -ае.

Контурная карта — геаграфічная карта, на якую нанесены толькі абрысы вадаёмаў і сушы.

Контурная лінія — перарывістая лінія з кропак або кароткіх рысак.


ко́нус, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Геаметрычнае цела, якое ўтвараецца вярчэннем прамавугольнага трохвугольніка вакол аднаго з яго катэтаў.

2. Прадмет такой формы. К. тэрыкона.

|| прым. ко́нусны, -ая, -ае.


конусападо́бны, -ая, -ае.

Які мае выгляд конуса.


ко́нчаны, -ая, -ае.

1. Вырашаны, закончаны. Кончаная справа.

2. Непапраўны ў сваіх паводзінах, імкненнях і пад. (пра чалавека). К. п’яніца.


ко́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. канец.

2. Пра востры ці звужаны канец чаго-н. К. іголкі.


ко́нчыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прыйсці да канца, спыніцца, завяршыцца чым-н. Навучальны год кончыўся. Ніткі кончыліся. Гульня кончылася перамогай.

2. Памерці ў пакутах (разм.).

|| незак. канча́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца.


ко́нчыць, -чу, -чыш, -чыць; -чаны; зак.

1. што, а таксама з чым і з інф. Завяршыць, давесці да канца, закончыць. К. касьбу. К. з рамонтам. К. чытаць.

2. што чым. Зрабіць што-н. у заключэнне, закончыць чым-н. К. артыкул цытатай. К. выступленне заклікамі.

3. што, з чым і з інф. Палажыць канец чаму-н., спыніць што-н. К. гулянкі. К. з п’янствам. К. бяздзейнічаць.

4. што. Завяршыць навучанне дзе-н. К. аспірантуру.

5. каго (што). Звесці са свету (разм.).

Дрэнна (кепска) кончыць — пра ганебны канец чыйго-н. жыцця або дзейнасці.

Кончыць жыццё — памерці.

|| незак. канча́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.


конь, каня́, мн. ко́ні і (з ліч. 2, 3, 4) кані́, ко́ней, м.

1. Буйная свойская аднакапытная жывёліна, якая выкарыстоўваецца для перавозкі грузаў і людзей, а таксама для верхавой язды. Купіць каня. Навязаць каня. Па конях! (кавалерыйская каманда для пасадкі на коней).

2. Шахматная фігура з галавой каня. Хадзіць канём.

3. Абабіты скурай брус на чатырох ножках для гімнастычных практыкаванняў.

На кані і пад канём — у самых разнастайных, прыемных і непрыемных сітуацыях (пабываць, быць).

Ні па кані, ні па аглоблях (разм.) — не так, як хацелася (зрабілася, атрымалася).

Ход канём — пра смелае, рашучае дзеянне.

|| памянш. ко́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. ко́нны, -ая, -ае (да 1 знач.) і ко́нскі, -ая, -ае (да 1 знач.). К. двор. Конская грыва.


ко́нюх, -а, мн. -і, -аў, м.

Работнік, які даглядае коней.


ко́панік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Полаз са ствала дрэва, выкапанага з коранем.


ко́панка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Выкапаны штучны вадаём, запоўнены вадой; сажалка.


копасклада́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Сельскагаспадарчая машына для складання сена, саломы ў копы.


ко́паць, -і, ж.

Сажа, якая асядае слоем на паверхні чаго-н.; куродым. К. на сценах.


коп’епадо́бны, -ая, -ае.

Які мае выгляд, форму кап’я.


ко́пія, -і, мн. -і, -пій, ж.

1. Дакладнае ўзнаўленне, паўтарэнне чаго-н., зробленае з арыгінала; новы экзэмпляр. К. карціны. Зняць копію з пасведчання аб нараджэнні.

2. перан. Пра каго-н. (што-н.), вельмі падобнага да другога (на другое). Сын — к. свайго бацькі.


ко́пка¹ гл. капа́ць.


ко́пка² гл. капа́’.


ко́птур, -а і капту́р, -а́, м.

У выразе: з коптурам (каптуром) (разм.) — вышэй краёў; з верхам. Набраць кош бульбы з коптурам.


ко́раб, -а, мн. карабы́, -о́ў, м.

Выраб з лубу, бяросты, саломы і пад. для захавання, пераноскі, упакоўкі чаго-н.

Сем карабоў (нагаварыць, наабяцаць і пад.; разм., іран.) — вельмі многа.


ко́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

1. Закупорка для бутэлек.

2. Абцас (уст.).

|| прым. ко́ркавы, -ая, -ае.


ко́рань, -я, мн. карані́, каранёў, м.

1. Падземная частка расліны, пры дапамозе якой яна замацоўваецца ў зямлі і атрымлівае пажыўныя рэчывы. Выкапаць куст з коранем.

2. Частка зуба, ногця, воласа і пад., якая знаходзіцца ў целе. К. зуба.

3. перан. Пачатак, аснова чаго-н. К. зла.

4. У граматыцы: асноўная частка слова без суфікса і прыстаўкі. Правільна вызначыць к. слова.

5. У матэматыцы: лік, які пры ўзвядзенні ў пэўную ступень дае дадзены лік. Квадратны к. Здабыць к.

Глядзець у корань (разм.) — унікаць у сутнасць якой-н. справы.

Вырваць з коранем — канчаткова пазбавіцца ад чаго-н.

На корані — пра расліны: не зжаты, не скошаны.

Пад корань

1) ля самай асновы (ссякаць, зразаць што-н.). Высякаць кусты пад корань;

2) канчаткова (разбураць, знішчаць).

Пусціць карані — трывала, надоўга абаснавацца дзе-н.

У корані

1) зусім, абсалютна (не згаджацца з чым-н.);

2) у самай аснове, карэнным чынам (змяняць і пад.). У корані змянілася жыццё.

|| памянш. карэ́ньчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. каранёвы, -ая, -ае (да 1, 2 і 4 знач.).


ко́рба, -ы, мн. -ы, корб і -аў, ж.

Ручка, якой прыводзяць у рух што-н. К. калодзежа.


ко́рда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, корд і -аў, ж. (спец.).

Доўгая вяроўка, на якой ганяюць коней па крузе пры выездзе, абучэнні. Ганяць на кордзе.


корж, каржа́, мн. каржы́, каржо́ў, м.

Прэснае, сухое печыва з мукі; праснак. Напячы каржоў.

|| памянш. ко́ржык, -а, мн. -і, -аў, м.

|| прым. ко́ржавы, -ая, -ае.


ко́ржык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. корж.

2. Салодкі кандытарскі выраб, від пячэння.

|| прым. ко́ржыкавы, -ая, -ае.


ко́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Зацвярдзелы верхні слой чаго-н. Ледзяная к.

|| прым. ко́ркавы, -ая, -ае.


ко́ркавы¹ гл. корка.


ко́ркавы² гл. корак.


корм, -у, мн. кармы́, кармо́ў, м.

Ежа жывёлы.

|| прым. кармавы́, -а́я, -о́е. Кармавыя буракі. Кармавыя травы.


корма... (а таксама карма...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да корму, кармоў, напр.: кормавытворчасць, кормаздрабняльнік, корманарыхтоўка, кормаправод, кормапрыгатавальны, кормараздатчык, кормаўборачны.


ко́рмны, -ая, -ае.

Якога кормяць на забой; адкормлены. Кормныя свінні.


ко́рпацца, -аюся, -аешся, -аецца і карпа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак. (разм.).

1. Капацца ў чым-н., перабіраючы, шукаючы што-н. К. ў пяску. К. ў паперах.

2. перан. Рабіць што-н. марудна, не спяшаючыся або няўмела. К. ля стагоў сена.

|| наз. ко́рпанне, -я, н. і карпа́нне, -я, н.


ко́рпаць, -аю, -аеш, -ае і карпа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак. (разм.).

1. што чым. Раскопваць, калупаць. К. зямлю матыкай.

2. перан., што. Марудна рабіць што-н.

|| наз. ко́рпанне, -я, н. і карпа́нне, -я, н.


ко́рпус, -а, мн. ко́рпусы, -аў і карпусы́ і (з ліч. 2, 3, 4) ко́рпусы, карпусо́ў, м.

1. мн. ко́рпусы, -аў. Тулава чалавека або жывёліны. Павярнуцца ўсім корпусам. Падацца корпусам уперад.

2. мн. карпусы́, -о́ў. Аснова, каркас, знешняя абалонка чаго-н. К. гадзінніка. К. судна.

3. мн. карпусы́, -о́ў. Асобны будынак на агульнай пляцоўцы або асобная частка будынка. К. фабрыкі. Карпусы дзіцячай бальніцы.

4. мн. карпусы́, -о́ў. Вайсковае злучэнне з некалькіх дывізій. Стралковы к. Камандаванне корпусам.

5. мн. няма. Сукупнасць асоб адной прафесіі, якога-н. аднаго афіцыйнага або службовага становішча. Дыпламатычны к. Афіцэрскі к.

6. мн. карпусы́, -о́ў. У дарэвалюцыйнай Расіі: сярэдняя ваенна-навучальная ўстанова. Кадэцкі к. Марскі к.

7. мн. ко́рпусы, -аў. Сукупнасць, поўны збор якіх-н. тэкстаў, аб’яднаных нейкай агульнай прыкметай; электронны рэсурс (спец.). К. паэтычных тэкстаў. Лінгвістычны к.

8. Назва аднаго з размераў друкарскага шрыфту.

|| прым. ко́рпусны, -ая, -ае (да 2, 3 і 7 знач.) і карпусны́, -а́я, -о́е (да 4 і 6 знач.). Корпусны плуг. Корпусныя даследаванні. Карпусны камандзір.

Корпусная лінгвістыка — раздзел мовазнаўства, які займаецца распрацоўкай і стварэннем корпусаў тэкстаў, а таксама іх выкарыстаннем у якасці інструмента для лінгвістычных даследаванняў.


корт¹, -у, М -рце, м.

Баваўняная тканіна, звычайна цёмнага колеру, для рабочага і спартыўнага адзення; «чортава скура».

|| прым. карто́вы, -ая, -ае. Картовыя штаны.


корт², -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Пляцоўка для гульні ў тэніс. Тэнісныя корты.

|| прым. ко́ртавы, -ая, -ае.


ко́рушка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

Невялікая марская прамысловая рыба атрада селядцовападобных.

|| прым. ко́рушкавы, -ая, -ае. Сямейства корушкавых (наз.).


ко́рцік, -а, мн. -і, -аў, м.

Афіцэрская халодная колючая зброя ў форме кароткага кінжала.


корч, карча́, мн. карчы́, карчо́ў, м.

1. Пень, вывернуты з зямлі з карэннем. Сабраць карчы ў кучы.

2. Куст бульбы, цыбулі, вывернуты з зямлі (разм.). Выкапаць два карчы бульбы.

|| памянш. ко́рчык, -а, мн. -і, -аў, м.


ко́ршак, -а і карша́к, -а́, мн. каршакі́, каршако́ў, м.

Тое, што і ястраб.

|| прым. каршако́вы, -ая, -ае.


коса... (а таксама каса...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. касы (косы) (у 1 знач.), напр.: косаабрэзаны, косапрыцэльны.


ко́сінус, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Трыганаметрычная функцыя вугла ў прамавугольным трохвугольніку, роўная адносінам да гіпатэнузы катэта, прылеглага да дадзенага вострага вугла.


ко́ска¹ гл. каса¹.


ко́ска² гл. каса².


ко́ска³, -і, ДМ -сцы, мн. -і, -сак, ж.

Знак прыпынку (,), які раздзяляе словы, групы слоў і сказы. Раздзяліць коскай аднародныя члены сказа.


ко́смас, -у, м.

1. Сусвет (Сонечная сістэма, зоркі, галактыкі і пад.).

2. Прастора, якая распасціраецца за межамі зямной атмасферы на вышыні, большай за 100 км. Палёт у к. Асваенне космасу.

|| прым. касмі́чны, -ая, -ае. К. карабель. К. палёт. Касмічныя прамяні. К. век.


коснаязы́касць, -і, ж.

1. Расстройства мовы, якое праяўляецца ў няздольнасці правільна вымаўляць гукі; невыразнае вымаўленне.

2. перан. Няўменне лёгка, свабодна гаварыць; памылкі ў маўленні.


коснаязы́кі, -ая, -ае.

1. Хворы на коснаязыкасць (у 1 знач.).

2. Невыразны, незразумелы (пра мову).


ко́сны¹, -ая, -ае.

Неўспрымальны да новага, перадавога; адсталы. Косныя погляды. К. чалавек.

|| наз. ко́снасць, -і, ж.


ко́сны² гл. косць.


ко́стачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. косць.

2. Цвёрдае ядро, семя ў некаторых пладах. К. персіка. К. слівы.

3. Тое, што і шчыкалатка. У рацэ вады па костачкі.

4. Гібкая пласцінка, што ўшываецца ў карсет, сукенку і пад.

|| прым. ко́стачкавы, -ая, -ае (да 2 знач.; спец.). Костачкавыя плады.


ко́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Тое, што і косць (у 1 знач.). Сабака грыз костку.

2. Тое, што і косць (у 5 знач.). Панскай косткі чалавек.

Як костка ў горле (разм.) — пра таго (тое), што вельмі перашкаджае каму-н., даймае каго-н.


ко́сць, -і, мн. ко́сці, касце́й, ж.

1. Асобная састаўная частка шкілета хрыбетных жывёл і чалавека. Ключычная к.

2. мн. Астанкі цела нябожчыка.

3. зб. Іклы, біўні некаторых жывёл, якія выкарыстоўваюцца для дробных вырабаў. Слановая к. Упрыгожанні з косці.

4. мн. Кубікі або пласцінкі з рознага матэрыялу для гульні. Гуляць у косці.

5. якая. Пра сацыяльнае паходжанне. Панская к.

Да касцей — вельмі моцна (прамокнуць, прамерзнуць і пад.).

Легчы касцьмі — загінуць.

Скура ды косці — пра вельмі худога чалавека.

|| памянш. ко́стачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1, 2, 4 і 5 знач.).

Перамываць костачкі каму — абгаворваць, пляткарыць.

Разабраць па костачках — вельмі падрабязна.

|| прым. касцявы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.), ко́сны, -ая, -ае (да 1 знач.) і касцяны́, -а́я, -о́е (да 3 знач.). Касцявая тканка. Косныя хваробы. Касцяны гузік.


ко́сы гл. касы.


кот, ката́, М каце́, мн. каты́, като́ў, м.

Свойская жывёліна сямейства кашэчых; самец кошкі. Сібірскі к.

Кату па пяту (разм., жарт.) — вельмі малы ростам.

Купіць ката ў мяшку (разм.) — набыць што-н., не ведаючы яго якасці.

Як кот наплакаў каго-чаго (разм., жарт.) — пра нязначную колькасць чаго-н.

|| памянш.-ласк. ко́цік, -а, мн. -і, -аў, м. і като́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

|| прым. каці́ны, -ая, -ае.


ко́тлішча, -а, н. (разм.).

1. Месца жыхарства, сяліба. Ён і цяпер на дзедавым котлішчы сядзіць.

2. перан. Род, сям’я. Благі хлопец, як і ўсё іх к.


ко́тная, -ай.

Цяжарная (пра авечку, казу, кошку).


ко́ўдра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Пасцельная прыналежнасць, якой накрываюцца. Цёплая к.

|| прым. ко́ўдравы, -ая, -ае.


ко́ўзанка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Расчышчанае роўнае месца, пакрытае лёдам, для катання; каток.


ко́ўзацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак. (разм.).

1. Рухацца па слізкай паверхні; слізгацца. К. па ледзяной дарозе. Ногі коўзаюцца.

2. Катацца па слізкай паверхні. Дзеці коўзаюцца на лёдзе.

3. Рухацца, не сядзець спакойна, ёрзаць. К. па канапе.

|| наз. ко́ўзанне, -я, н.


ко́ўзаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Тое, што і коўзацца (у 1 знач.). Ногі коўзаюць па мокрым бервяне.

2. Вадзіць, соўгаць па якой-н. паверхні. К. анучай па падлозе.

|| наз. ко́ўзанне, -я, н.


ко́ўзкі, -ая, -ае (разм.).

1. Зусім гладкі, які не стварае трэння і на якім цяжка ўтрымацца; слізкі. Коўзкая сцежка.

2. Які мае гладкую паверхню і рухаецца шляхам слізгання. Коўзкія санкі.

|| наз. ко́ўзкасць, -і, ж.


ко́ўка гл. каваць.


ко́ўкі, -ая, -ае.

Які добра паддаецца каванню, коўцы. Коўкае жалеза.

|| наз. ко́ўкасць, -і, ж.


коўш, каўша́, мн. каўшы́, каўшо́ў, м.

1. Шырокая круглая пасудзіна з ручкай для чэрпання вадкасці. Зачэрпнуць вады каўшом.

2. Вялікае металічнае прыстасаванне ў розных механізмах для зачэрпвання, высыпання, разлівання і пад. Ліцейны к. К. экскаватара.

|| прым. каўшо́вы, -ая, -ае (да 2 знач.).


ко́фе, нескл., м.

Тое, што і кава.

|| прым. кафе́йны, -ая, -ае. Кафейная плантацыя.


ко́фта, -ы, ДМ -фце, мн. -ы, кофт, ж.

Верхняе кароткае (звычайна трохі ніжэй пояса) жаночае адзенне. Модная к.

|| памянш.-ласк. ко́фтачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ко́фтачны, -ая, -ае.


ко́хлік, -у, м. (разм.).

Тое, што і коклюш.

|| прым. ко́хлічны, -ая, -ае.


ко́цік¹, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Марская млекакормячая жывёліна сямейства вушастых цюленяў з каштоўным футрам.

2. Футра гэтай жывёліны.

|| прым. ко́цікавы, -ая, -ае. Коцікавае футра.


ко́цік², -а, мн. -і, -аў, м.

Суквецце з дробных кветачак у некаторых дрэвавых раслін, якое ападае пасля цвіцення. Коцікі на вербах.


ко́цік³ гл. кот.


кош, каша́, мн. кашы́, кашо́ў, м.

1. Сплеценая з лазы, карэння і пад. круглая пасудзіна ў выглядзе кашолкі для складання і пераноскі чаго-н. Сплесці к. Насыпаць к. бульбы. К. грыбоў.

2. Скрыня ў млыне пад жорнамі, у якую засыпаюць збожжа для памолу.

|| прым. кашо́вы, -ая, -ае.


ко́шанка, -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Зялёная падкормка (сумесь вікі з аўсом, зялёнае жыта і пад.).


ко́шка¹, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Свойская млекакормячая жывёліна сямейства кашэчых; самка ката. К. з кацянятамі. К. мыецца — госці будуць (павер’е). К. мышцы не таварыш (прыказка). Збродлівай кошцы хвост уцінаюць (прыказка).

2. Драпежная млекакормячая жывёліна сямейства кашэчых (леў, тыгр, барс і інш.).

3. мн. Жалезныя шыпы або іншыя прыстасаванні, якія мацуюцца да абутку для пад’ёму на слупы, мачты і пад.

4. Невялікі якар (спец.).

На сэрцы (на душы) кошкі скрабуць — пра трывожны стан, чаканне чаго-н. непрыемнага.

Чорная кошка прабегла паміж кім — сапсаваліся адносіны, пасварыліся.

|| памянш.-ласк. ко́шачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. кашэ́чы, -ая, -ае і каша́чы, -ая, -ае. Кашэчыякашачыя) лапы. Кашэчыякашачыя) звычкі. Сямейства кашэчых (наз.).


ко́шка², -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (уст.).

Раменны бізун з некалькімі хвастамі.


кошт, -у, М -шце, м.

Выражаная ў грашах вартасць чаго-н. або велічыня затрат на што-н. К. паліто. К. вытворчасці.

На чый (які) кошт; за чый (які) кошт — на чые-н. сродкі, грошы.


ко́шык, -а, мн. -і, м.

Тое, што і кош (у 1 знач.); невялікі кош.

|| прым. ко́шыкавы, -ая, -ае.


кпі́ны, кпін і -аў.

Злыя жарты з каго-, чаго-н.

|| прым. кпі́нны, -ая, -ае.


кпі́ць, кплю, кпіш, кпіць; кпім, кпіце́, кпяць; незак., з каго-чаго і без дап.

Строіць кпіны, насміхацца. Нельга к. з чалавека.


кплі́вы, -ая, -ае.

1. Які любіць насміхацца з іншых, схільны да кпін. Кплівая суседка.

2. Які заключае ў сабе кпіны, насмешку. К. тон. К. выраз твару.

|| наз. кплі́васць, -і, ж.


краб, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Род марскога рака з дзесяццю нагамі.

2. Мяса гэтай жывёліны.

3. Эмблема на форменнай фуражцы маракоў (разм.).

|| прым. кра́бавы, -ая, -ае (да 1 знач.). К. промысел.


крабало́ў, -ло́ва, мн. -ло́вы, -ло́ваў, м.

1. Лавец крабаў.

2. Судна для лоўлі крабаў і перапрацоўкі іх на кансервы.

|| прым. крабало́ўны, -ая, -ае.


краве́ц, краўца́, мн. краўцы́, краўцо́ў, м.

Спецыяліст па шыцці адзення.

|| прым. краве́цкі, -ая, -ае.


кра́гі, -аў, адз. (разм.) кра́га, -і, ДМ кра́зе, ж.

1. Скураныя накладныя халявы з засцежкамі.

2. Раструбы ў пальчатках.


крадзе́ж гл. красці.


кра́дзены, -ая, -ае.

Здабыты крадзяжом. Крадзенае дабро. Скупшчык крадзенага (наз.).


крадко́м, прысл.

Скрытна, крадучыся, незаўважна для іншых.


кра́дучыся, прысл.

Употай, скрытна, крадком. Увайсці ў хату к.


краевуго́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Істотны, вельмі важны. Краевугольнае пытанне.

Краевугольны камень чаго — аснова, асноўная ідэя чаго-н.


краёвы, -ая, -ае.

1. гл. край¹.

2. Які адлюстроўвае дыялектныя асаблівасці пэўнага рэгіёна. Віцебскі к. слоўнік.


краж, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Ланцуг невысокіх гор. Лясісты к.

2. Кароткі абрубак тоўстага бервяна. Дубовы к.


краі́на, -ы, мн. -ы, краі́н, ж.

1. Мясцовасць, тэрыторыя, край (у 2 знач.). Горная к. Цёплыя краіны.

2. Дзяржава. Родная к.


край¹, -ю, мн. краі́, краёў, м.

1. Гранічная лінія, канечная частка чаго-н. К. услона. Наліць вядро да краёў.

2. Вобласць, мясцовасць, што вылучаюцца па якой-н. прымеце. Родны к. Партызанскі к. К. блакітных азёр. Яго бачылі ў нашых краях.

3. Буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка. Прыморскі к.

Пярэдні край — перадавыя пазіцыі.

Біць (ліцца) цераз край — праяўляцца з вялікай сілай.

З краю ў край, ад краю да краю; з краю да краю — па ўсіх напрамках.

Канца-краю не відаць — пра тое, чаго вельмі многа.

Краем вока — мімаходам, вельмі кароткі час (бачыць каго-, што-н.).

Краем вуха — няўважліва, урыўкамі (слухаць каго-н.).

Край свету — вельмі далёка.

На краі магілы (гібелі) — у непасрэднай блізкасці са смяртэльнай небяспекай (быць, знаходзіцца).

Хапіць цераз край — зрабіць або сказаць што-н. недарэчнае, лішняе.

|| памянш. краёк, крайка́, мн. крайкі́, крайко́ў, м.

|| прым. краявы́, -а́я, -о́е (да 3 знач.) і краёвы, -ая, -ае (да 3 знач.). К. з’езд.


край², прыназ. з Р (разм.).

Каля, побач (чаго-н.). К. гасцінца старога.


кра́йнасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Крайняя ступень чаго-н., празмернае праяўленне чаго-н. З адной крайнасці ў другую. Розныя крайнасці ў думках.

2. перан. Што-н. зусім непадобнае, процілеглае іншаму. Нездарма кажуць, што крайнасці сыходзяцца.

3. Цяжкае і небяспечнае становішча. Давесці чалавека да крайнасці.


кра́йне, прысл.

Вельмі, надзвычайна. К. неабходна ехаць.


кра́йні, -яя, -яе.

1. Які знаходзіцца на краі чаго-н., найбольш аддалены. Крайняя хата ў вёсцы. Крайняя Поўнач.

2. Вельмі моцны, надзвычайны, выключны. Крайняя патрэба. Крайнія меры.

3. Найбольш непрымірымы, радыкальны (пра погляды, кірункі, палітычныя групоўкі і пад.). К. лібералізм. Крайнія погляды.

4. Які нельга адкладваць на потым, апошні (пераважна пра час). К. тэрмін.

У крайнім выпадку — калі не будзе іншага выйсця.

Па крайняй меры — ва ўсякім выпадку, не менш чым.


кракавя́к, -а, м.

Польскі нацыянальны танец, а таксама музыка ў рытме гэтага танца.


кракадзі́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Буйны паўзун з тоўстай панцырнай скурай, які водзіцца ў вадаёмах трапічных краін.

|| прым. кракадзі́лавы, -ая, -ае і кракадзі́лаў, -ава. Кракадзілавая ферма. Кракадзілава скура. Кракадзілава пашча.

Кракадзілавы слёзы — пра няшчырае, прытворнае спачуванне.


кракадзі́лавы, -ая, -ае.

1. гл. кракадзіл.

2. Зроблены са скуры кракадзіла. Кракадзілавая сумка.


кра́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Крычаць «кра-кра» (звычайна пра качак і некаторых іншых птушак).

|| аднакр. кра́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. кра́канне, -я, н.


краке́т, -а, М -ке́це, м.

Гульня, у якой драўляныя шары ўдарамі драўляных малаткоў праводзяцца праз драцяныя варотцы.

|| прым. краке́тны, -ая, -ае. Кракетныя шары. К. малаток.


кракі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак., што.

Гуляючы ў кракет, стукнуць (стукаць) сваім шарам шар іншага іграка.

|| наз. кракіро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, ж.


кралі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які плавае кролем.

|| ж. кралі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


кра́ма, -ы, мн. -ы, крам і -аў, ж.

Магазін. Купіць у краме. Вакол крам ды зноў к нам (прыказка).

|| памянш. кра́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

|| прым. кра́мны, -ая, -ае.


крамзану́ць гл. крэмзаць.


крамзо́лі, -яў, адз. крамзо́ля, -і, ж. (разм.).

Невыразна, непрыгожа напісанае; каракулі.


крамзо́ліць, -лю, -ліш, -ліць; незак. (разм.).

Няўмела, неакуратна пісаць; крэмзаць. Калі абы-як к., дык лепш не псаваць паперу.


крамлёўскі гл. крэмль.


кра́мнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Уладальнік крамы або прадавец у ёй.

|| ж. кра́мніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. кра́мніцкі, -ая, -ае.


крамні́на, -ы, ж. (разм.).

Матэрыя фабрычнага вырабу.


кра́мны, -ая, -ае (разм.).

1. гл. крама.

2. Фабрычнага вырабу, куплены ў краме. Крамная сукенка.


крамо́ла, -ы, мн. -ы, -мо́л, ж.

1. Змова, мяцеж, бунт (уст.).

2. перан. Учынкі, погляды, якія супярэчаць агульнапрынятым нормам, агульнаму парадку (разм.). У гэтым я не бачу ніякай крамолы.

|| прым. крамо́льны, -ая, -ае (да 1 знач.).


крамо́льнік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Змоўшчык, бунтаўшчык, а таксама наогул чалавек, які выступае супраць улады, законаў.

|| прым. крамо́льніцкі, -ая, -ае.


крамо́льнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (уст.).

Займацца крамолай (у 1 знач.), бунтаваць.


крамяне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак.

Станавіцца крамяным, цвярдзець, налівацца. Качаны капусты крамянеюць.

|| зак. акрамяне́ць, -е́е.


крамянёвы гл. крэмень.


крамяні́сты, -ая, -ае.

1. Усеяны каменнем, камяністы. Крамяністая дарога.

2. Які складаецца з крэменязёму. К. сланец.

|| наз. крамяні́стасць, -і, ж. (да 1 знач.).


крамя́ны, -ая, -ае.

1. Пругкі, цвёрды, сакавіты. К. качан капусты.

2. Поўны сілы і здароўя (пра чалавека).

3. перан. Свежы, ядраны. Крамянае надвор’е.

|| наз. крамя́насць, -і, ж.


кран¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыстасаванне ў выглядзе трубкі для выпускання вадкасці або газу з рэзервуара або трубаправода. Уключыць к. з гарачай вадой.

|| прым. кра́навы, -ая, -ае і кра́нны, -ая, -ае.


кран², -а, мн. -ы, -аў, м.

Механізм для пад’ёму і перамяшчэння грузаў. Вежавы к. Пад’ёмны к.

|| прым. кра́навы, -ая, -ае.


крана́льны, -ая, -ае.

Які кранае, хвалюе. Кранальная карціна.

|| наз. крана́льнасць, -і, ж.


кранаўшчы́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Машыніст, які абслугоўвае кран².

|| ж. кранаўшчы́ца, -ы, мн. -ы, -чы́ц.

|| прым. кранаўшчы́цкі, -ая, -ае (разм.).


крана́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Зрушвацца з месца, пачынаць рухацца. Электрычка кранаецца з месца.

2. каго-чаго. Датыкацца да каго-, чаго-н. К. рукой пляча таварыша. Смычок ледзь кранаўся струн.

|| зак. крану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.


крана́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак., каго-што.

1. Датыкацца, дакранацца да каго-, чаго-н.; чапаць. К. рукой. Нельга к. ядавітыя расліны.

2. Парушаць чый-н. спакой, турбаваць; закранаць каго-, што-н. у гутарцы, прамове. Яна не хацела кранаць маці. Аграном кранаў пытанні ўрадлівасці глебы.

3. перан. Хваляваць, расчульваць. Маё сэрца кранаюць родныя краявіды.

4. Прыводзіць у рух. Паравоз кранае вагоны.

|| зак. крану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты.


краншнэ́п, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікая балотная птушка з доўгай, загнутай уніз дзюбай; род куліка.


кранштэ́йн, -а, мн. -ы, -аў, м.

Выступ або ўмацаваная ў сцяне касая падпорка для падтрымкі балкона, карніза і пад. Аконны карніз на кранштэйнах.


крап, -у, м.

1. Дробныя, іншага колеру плямкі, крапіны на чым-н. Белы мармур з шэрым крапам.

2. Умоўная паметка на рубашцы ігральнай карты. Шулерскі к.

|| прым. кра́павы, -ая, -ае і краплёны, -ая, -ае (да 2 знач.).


кра́павы, -ая, -ае.

1. гл. крап.

2. Тое, што і марэнавы.


крапасны́ гл. крэпасць¹.


кра́паць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Падаць дробнымі кроплямі (пра дождж). Стаў к. дождж.

2. Пакрываць крапам што-н. К. чарнілам на паперу.

|| наз. кра́панне, -я, н.


крапе́ж, -пяжу́, м., зб. (спец.).

1. Матэрыял (стойкі, шчыты і пад.) для мацавання горных вырабатак.

2. Дэталі для змацавання чаго-н. (балты, заклёпкі).

|| прым. крапе́жны, -ая, -ае. К. лес.


крапіва́, -ы́, ж.

Травяністая расліна сямейства крапіўных з тонкімі пякучымі валаскамі на сцябле і лісці. Нарваць крапівы.

|| прым. крапі́ўны, -ая, -ае.

Крапіўная ліхаманка — тое, што і крапіўніца (у 1 знач.).


крапі́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

Пэндзаль для апырсквання свянцонай вадой пры царкоўных абрадах.


крапі́льніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Пасудзіна для свянцонай вады, у якую мачаюць крапіла.


крапі́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Горнарабочы, які працуе на крапежных работах.


кра́піна, -ы, мн. -ы, -пі́н, ж.

Пляма іншага колеру на чым-н. Матэрыял у крапіны.

|| памянш. кра́пінка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


крапі́ўнік, -а і -у, м.

1. -а, мн. -і, -аў. Стракаты матылёк, вусені якога жывуць на крапіве.

2. -у. Зараснік крапівы.


крапі́ўніца, -ы, ж.

1. Хвароба, якая суправаджаецца свербам і з’яўленнем на скуры пухіркоў, падобных да апёкаў крапівы.

2. Род матылькоў з чорным абрамленнем крылаў і блакітнымі плямамі на іх.


крапі́ць, краплю́, кро́піш, кро́піць; кро́плены; незак., каго-што.

1. Пырскаць на каго-, што-н. К. сцены вадой.

2. Пырскаць свянцонай вадой пры выкананні некаторых царкоўных абрадаў. К. крапілам.

|| зак. акрапі́ць, акраплю́, акро́піш, акро́піць; акро́плены і пакрапі́ць, -краплю́, -кро́піш, -кро́піць; -кро́плены.


крапле́нне, -я, н. (спец.).

Нанясенне крапу на што-н.


краплёны гл. крап.


краса́, -ы́, ж.

1. Хараство, прыгажосць; што-н. прыгожае, прывабнае. К. асенняга лесу. К. беларускага краю. Дзявочая к.

2. Упрыгожанне, слава чаго-н. К. і гордасць Мінска — сталічныя паркі і тэатры.

3. Пылок на злакавых раслінах, што красуюць.


красава́цца, -су́юся, -су́ешся, -су́ецца; -су́йся; незак.

1. Прыцягваць увагу, вылучацца сваім хараством. У цэнтры горада красуецца новы тэатр. Нібы кветка, красуецца дачка.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Быць на відным месцы; вылучацца, віднецца. На стале красавалася ваза з кветкамі.

3. Выстаўляць сябе напаказ, любуючыся сваёй знешнасцю. Любіць дзяўчына к. перад люстрам.

4. Жыць шчасліва, паспяхова развівацца. Красуйся, мой родны край!

|| зак. пакрасава́цца, -су́юся, -су́ешся, -су́ецца; -су́йся (да 3 знач.).

|| наз. красава́нне, -я, н.


красава́ць, -су́ю, -су́еш, -су́е; -су́й; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Цвісці (пра злакавыя расліны). Красуе жыта.

2. Тое, што і красавацца (у 4 знач.). Красуй на радасць сынам тваім і ўнукам, дарагая Беларусь!

|| наз. красава́нне, -я, н.


красаві́к, -а́, м.

Чацвёрты месяц каляндарнага года.

|| прым. красаві́цкі, -ая, -ае і красавіко́вы, -ая, -ае.


краса́ла, -а, мн. -ы, -са́л і -аў, н.

Тое, што і крэсіва.


красамо́ўны, -ая, -ае.

1. Надзелены красамоўствам. К. дакладчык.

2. перан. Які выразна перадае што-н., сведчыць наглядна пра што-н. К. факт.

|| наз. красамо́ўнасць, -і, ж.


красамо́ўства, -а, н.

Уменне гаварыць прыгожа і пераканаўча; прамоўніцкі талент. Валодаць красамоўствам.


краса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

Высякаць агонь крэсівам.

|| аднакр. красану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́, (разм.).


красво́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і крыжаванка.

|| прым. красво́рдны, -ая, -ае.


красёнцы гл. кросны.


кра́сіць, кра́шу, кра́сіш, кра́сіць; незак. (разм.).

Рабіць прыгожым, упрыгожваць. Ёлку красяць гірлянды. Хвароба не красіць чалавека.


кра́ска, -і, ДМ кра́сцы, мн. -і, -сак, ж. (разм.).

Палявая кветка. На лузе багата красак.

|| памянш.-ласк. кра́сачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. кра́скавы, -ая, -ае.


красну́ха, -і, ДМ -ну́се, ж.

Заразная дзіцячая хвароба, якая суправаджаецца чырванаватай высыпкай на целе.

|| прым. красну́шны, -ая, -ае.


кра́сны, -ая, -ае; -сен, -сна і -сна́ (нар.-паэт.).

Прыгожы. Не радзіся к., а радзіся шчасны (з нар.).


красо́ўкі, -со́вак, адз. красо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, ж.

Шырока распаўсюджаны від спартыўнага абутку.

|| прым. красо́вачны, -ая, -ае.


красу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і прыгажун.

|| памянш. красу́нчык, -а, мн. -і, -аў, м.


красу́ня, -і, мн. -і, -су́нь, ж.

Тое, што і прыгажуня.


кра́сці, кра́ду, кра́дзеш, кра́дзе; краў, кра́ла; кра́дзены; незак., каго-што і без дап.

Прысвойваць чужое, быць злодзеем.

|| зак. укра́сці, укра́ду, укра́дзеш, укра́дзе; укра́ў, -ра́ла; укра́дзены.

|| наз. крадзе́ж, -дзяжу́, м., кра́жа, -ы, ж. і пакра́жа, -ы, ж.


кра́сціся, кра́дуся, кра́дзешся, кра́дзецца; кра́ўся, кра́лася; незак.

Употай прабірацца куды-н., стараючыся быць незаўважаным. К. паўз агароды.


кратаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж. (разм.).

Нара крата.


кратаві́нне, -я, зб. (разм.).

Кучкі зямлі, нарытыя кратом.


кра́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адтуліна на вяршыні вулкана, праз якую вывяргаецца лава, а таксама ўпадзіна, абкружаная кальцавымі валамі, у ландшафце Месяца і іншых планет.

|| прым. кра́тарны, -ая, -ае.


кра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца; незак.

1. Рухацца, скранацца з месца. Машына кратаецца з месца.

2. Варушыцца. У траве нешта кратаецца.

|| зак. пакра́тацца, -аюся, -аешся, -аецца.


кра́таць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. каго-што. Дакранацца да каго-, чаго-н.; чапаць. К. валасы.

2. што і чым. Рухаць, варушыць. К. сена. К. фіранку. К. параненай рукой.

|| зак. пакра́таць, -аю, -аеш, -ае.


кра́тны, -ая, -ае.

У матэматыцы: які дзеліцца без астатку на які-н. лік. Дзевяць — лік, кратны тром.

|| наз. кра́тнасць, -і, ж.


крато́вы гл. крот.


кра́ты, -аў.

Металічная рашотка на вокнах, на дзвярах. К. на дзвярах.

За краты — у турму (сесці, пасадзіць і пад.).

|| прым. кра́тавы, -ая, -ае.


кра́ўчы, -ага, мн. -ыя, -ых, м. (гіст.).

У Рускай дзяржаве да 18 ст.: баярын, які ведаў царскім сталом, стольнікамі.


краўчы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж.

1. Спецыялістка па шыцці адзення.

2. Жонка краўца (разм.).


крах, -у, м.

1. Разарэнне, банкруцтва. К. банка.

2. перан. Правал, поўная няўдача. Пацярпець к.


крахта́ць, крахчу́, крэ́хчаш, крэ́хча; крахчы́ і кракта́ць, кракчу́, крэ́кчаш, крэ́кча; кракчы́; незак.

Утвараць міжвольна ціхія, адрывістыя гукі, стогны (ад болю, пры няёмкім становішчы і пад.).

|| аднакр. крахтану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́, і крактану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. крахта́нне, -я, н. і кракта́нне, -я, н.


кра́цісты, -ая, -ае.

1. Які ўяўляе сабой краты. Крацістая агароджа.

2. 3 кратамі. Крацістае акно.


кра́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

Вадаплаўная птушка сямейства чаек, водзіцца па адложыстых узбярэжжах рэк, азёр і харчуецца рыбай.


краяві́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

1. Агульны выгляд якой-н. мясцовасці. Краявіды Полаччыны.

2. Малюнак, карціна, якая адлюстроўвае віды прыроды, а таксама апісанне прыроды ў літаратурных творах. Краявіды ў творах Якуба Коласа.


краявы́ гл. край¹.


краязна́вец, -на́ўца, мн. -на́ўцы, -на́ўцаў, м.

Чалавек, які займаецца вывучэннем свайго краю, краязнаўствам.


краязна́ўства, -а, н.

Вывучэнне асобных мясцовасцей краіны з пункту гледжання іх геаграфічных, культурна-гістарычных, эканамічных, этнаграфічных асаблівасцей.

|| прым. краязна́ўчы, -ая, -ае.


крова...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. слову «кроў», напр.: кроваачышчальны, кровазварот, кровапапаўненне.


кровазваро́т, -у, М -ро́це, м.

Бесперапынны рух крыві па сасудах крывяноснай сістэмы ў целе чалавека або жывёліны.


кровазліццё, -я́, н.

Зліццё крыві з пашкоджаных сасудаў у органы і тканкі. К. ў мозг.


кровазмяшэ́нне, -я, н.

Палавая сувязь паміж блізкімі сваякамі.

|| прым. кровазмяша́льны, -ая, -ае.


кровападцёк, -у, мн. -і, -аў, м.

Сіняк ад падскурнага кровазліцця, выкліканага ўдарам і пад.

|| прым. кровападцёчны, -ая, -ае.


кровапралі́тны, -ая, -ае.

Які суправаджаецца кровапраліццем. Кровапралітная вайна.

|| наз. кровапралі́тнасць, -і, ж.


кровапралі́цце, -я́, н.

Забойства, масавая гібель людзей. Пазбегнуць кровапраліцця.


кровапуска́нне, -я, н.

Спусканне з арганізма пэўнай колькасці крыві з лячэбнай мэтай.

|| прым. кровапуска́льны, -ая, -ае.


кроваспыня́льны, -ая, -ае.

Прызначаны для спынення кровацячэння. Кроваспыняльныя сродкі.


кроватачы́вы, -ая, -ае.

Такі, з якога выдзяляецца, цячэ кроў.

|| наз. кроватачы́васць, -і, ж.


кроватачы́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., кравато́чыць; незак.

Выдзяляць кроў. Рана пачала к.


кровацячэ́нне, -я, н.

Выцяканне крыві з крывяносных сасудаў. К. з вены.


кро́іць, кро́ю, кро́іш, кро́іць; кро́ены; незак., што.

1. Разразаць (матэрыю, футра і пад.) на кавалкі пэўнай велічыні, выразаць па мерцы часткі чаго-н. К. сукно. К. сукенку.

2. Адразаць часткі ад цэлага або разразаць на кавалкі чым-н. вострым. К. хлеб. К. лыка.

3. перан. Прыносіць каму-н. душэўны боль (разм.). К. сэрца.

|| зак. вы́краіць, -краю, -краіш, -краіць; -краены (да 1 знач.) і скро́іць, скро́ю, скро́іш, скро́іць; скро́ены (да 1 знач.).

|| наз. кро́йка, -і, ДМ кро́йцы, ж. (да 1 і 2 знач.) і крой, -ю, м. (да 1 і 2 знач.). Курсы кройкі і шыцця адзення.

|| прым. кро́ільны, -ая, -ае (спец.). К. стол.


крой, -ю, м.

1. гл. кроіць.

2. Фасон, пакрой (спец.). Касцюм прамога крою.


крок, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Рух нагой пры хадзьбе, бегу, а таксама адлегласць ад нагі да нагі пры такім руху. Дзіця зрабіла першыя крокі. Ступіць на к. уперад.

2. толькі мн. Гукі, што ўтвараюцца пры хадзьбе. У калідоры чуліся гулкія крокі.

3. звычайна адз. Тэмп руху пры хадзьбе. Прыбаўце кроку! Шпаркім крокам.

4. перан. Дзеянне, учынак. Рашучы к. Няправільны к.

5. перан. Этап у развіцці чаго-н. К. у развіцці навукі. Новы к. у асваенні касмічнай прасторы.

Адзін крок — зусім блізка.

За два (тры і пад.) крокі — вельмі блізка.

Кроку не ступіць без каго-, чаго-н. — не абысціся без чыёй-н. дапамогі.

На кожным кроку — усюды. Не даваць кроку ступіць — не даваць самастойна дзейнічаць.

Першы крок — самы пачатковы перыяд якіх-н. дзеянняў або дзейнасці.


крокаме́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прыбор для вымярэння пройдзенай адлегласці ў кроках.

|| прым. крокаме́рны, -ая, -ае.


кро́ква, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Апора, аснова для страхі — два брусы, злучаныя верхнімі канцамі пад вуглом, а ніжнімі прымацаваныя да бэлек або да верхняга вянца падоўжных сцен.

|| прым. кро́квенны, -ая, -ае.


кроль, -ю, м.

Стыль спартыўнага плавання, пры якім робяцца пераменныя грабкі паўсагнутымі рукамі. Плысці кролем.


кро́на¹, -ы, мн. -ы, крон, ж.

Верхняя галіністая частка дрэва з яго лісцем. Пад кронамі дубоў.


кро́на², -ы, мн. -ы, крон, ж.

Грашовая адзінка ў Чэхіі, Даніі, Нарвегіі, Швецыі і некаторых іншых краінах Заходняй Еўропы.


кроп, -у, м.

Аднагадовая агародная травяністая расліна сямейства парасонавых з вострым прыемным пахам; ужыв. як прыправа да ежы.

|| прым. кро́павы, -ая, -ае.


кро́пельніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

1. Прыбор, які падае́ вадкасць кроплямі (лякарства ў вену, ваду ў расліны і пад.).

2. Бутэлечка з жалабком для налівання лякарства кроплямі.

3. Тое, што і піпетка.


кро́пельны, -ая, -ае.

У выглядзе кропель. Кропельнае ўвядзенне лякарства.


кро́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

1. След ад дакранання, уколу чым-н. вострым (кончыкам алоўка, іголкі і пад.); маленькая круглая плямка. Тканіна ў кропкі.

2. Знак прыпынку (.), які аддзяляе сказы, а таксама ўжыв. пры скарочаным напісанні слоў, напрыклад: і пад., і інш. К. з коскай (;). Дзве кропкі, або двукроп’е (:). Тры кропкі, або шматкроп’е (...).

3. Месца, пункт у сістэме, сетцы якіх-н. пункгаў, дзе размешчана што-н. Гандлёвая к. (магазін, кіёск і пад.). Асвятляльная к.

4. у знач. вык. Досыць, канец (разм.). Ідзі — і к..

Агнявая кропка — кулямёт, мінамёт, дот і пад., размешчаныя на агнявой пазіцыі.

Біць у адну кропку — накіроўваць свае дзеянні на што-н. адно.

Кропка ў кропку (разм.) — якраз, дакладна.

Папасці ў самую кропку (разм.) — якраз так, як трэба.

Ставіць кропкі над «і» — удакладняць, высвятляць, не пакідаючы нічога недаказанага.

|| прым. кро́пкавы, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.).


кро́пля, -і, мн. -і, -пель, ж.

1. Маленькая акруглая часцінка якой-н. вадкасці. К. вады. Кроплі дажджу.

2. мн. Разведзенае на чым-н. лякарства, якое прымаецца па пэўнай колькасці такіх часцінак. Вочныя кроплі. К. ў нос.

3. адз., перан., чаго. Самая нязначная колькасць чаго-н. (разм.). Малака ў бляшанцы к.

Да (апошняй) кроплі — усё без астатку выпіць, расходаваць, аддаць і пад. Да апошняй кроплі крыві — ахвяруючы жыццём, змагацца, біцца, абараняцца.

Кропля за кропляй — паступова, патрошку.

Кропля ў моры — вельмі нязначная колькасць у параўнанні з чым-н. вялікім.

Ні кроплі — ніколькі, ані.

Ні кроплі ў рот не браць — зусім не піць алкагольных напіткаў.

Як дзве кроплі вады — абсалютна, поўнасцю падобны, супадае.

|| прым. кро́пельны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


крос, -у, м.

Спартыўны бег або гонкі па перасечанай мясцовасці з пераадоленнем перашкод.

|| прым. кро́савы, -ая, -ае. Кросавая траса.


кро́сны, красён і кро́снаў.

1. Ручны ткацкі станок. Паставіць к.

2. Ніцяная аснова, якая навіваецца на навой станка.

|| памянш. красёнцы, -аў.


крот, крата́, мн. краты́, крато́ў, м.

Невялікая млекакормячая жывёліна атрада насякомаедных, якая жыве пад зямлёй, а таксама футра гэтай жывёліны. Каўнер з крата.

|| прым. крато́вы, -ая, -ае.


кроў, крыві́; Т кро́ўю і крывёй, ж.

1. Чырвоная вадкасць, якая рухаецца па крывяносных сасудах арганізма, жывіць яго клеткі і забяспечвае абмен рэчываў. Артэрыяльная к.

2. перан. Блізкае кроўнае сваяцтва. Адной крыві.

3. Пра пароду жывёл. Бульдог чыстай крыві.

Гарачая кроў — пра тэмпераментнага чалавека.

Кроў за кроў — помсціць забойствам за забойства.

Кроў з малаком — пра чалавека з румяным свежым тварам.

Кроў іграе (кіпіць) у каго — пра багацце жыццёвых сіл, энергіі.

Кроў ледзянее (стыне) (у жылах) — пра пачуццё жаху, моцнага перапуду.

Льецца (праліваецца) кроў — пра масавае забойства, звычайна ў час вайны.

Плоць ад плоці, кроў ад крыві (кніжн.) — аб тым, што створана ўласнай працай і клопатамі.

Псаваць кроў каму — псаваць настрой, раздражняць.

Сэрца кроўю абліваецца — цяжка каму-н. ад душэўнага болю, пачуцця спагады, жалю.

Умыцца кроўю — быць збітым.

|| прым. крывяны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.). К. ціск (ціск крыві ў сасудах).


кро́ўны і (разм.) крэ́ўны, -ая, -ае.

1. Родны па крыві; які паходзіць ад адных продкаў. К. брат. Кроўная радня.

2. перан. Вельмі блізкі, цесны, моцны, непарушны. Кроўная сувязь пісьменніка з народам. Кроўна (прысл.) зацікаўлены ў чым-н.

Кроўная крыўда — цяжкая, якая глыбока кранае.

Кроўная помста — помста забойствам за забойства сваяка як перажытак родавага ладу.

Кроўныя грошы (разм.) — грошы, нажытыя сваёй працай.

|| наз. кро́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.) і крэ́ўнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


кро́хкі, -ая, -ае.

Які лёгка крышыцца, развальваецца на часткі; ломкі. Крохкае пячэнне. Крохкае дрэва.

|| наз. кро́хкасць, -і, ж.


кро́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

1. Ісці мерным крокам. К. па вуліцы.

2. перан. Развівацца, рухацца ў пэўным напрамку. К. у шчаслівую будучыню.


кро́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Маленькая, дробная часцінка чаго-н. К. пячэння. Хлебныя крошкі.

2. зб. Сыпучае рэчыва з дробных, раскрышаных часцінак чаго-н. (спец.). Мармуровая к.

Да крошкі — поўнасцю, зусім расходаваць, аддаць і пад. Ні крошкі — няма ніколькі.

|| памянш. кро́шачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


круг, -а, М кру́зе, мн. кругі́, -о́ў, м.

1. Частка плоскасці, абмежаваная акружнасцю, а таксама сама акружнасць.

2. Круглы ўчастак якой-н. паверхні.

3. Прадмет, падобны па форме на круг ці кола. Выратавальны к.

4. перан., чаго. Пра замкнуты ланцуг дзеянняў, спраў, працэсаў, якімі завяршаецца што-н. Завяршыць першы к. шахматнага спаборніцтва.

5. перан., чаго. Тое, што і кола (у 4 знач.). К. дзейнасці.

6. каго або які. Сукупнасць, група людзей з агульнымі інтарэсамі, сувязямі; кола (у 5 знач.). К. знаёмых. Сямейны к.

7. Больш далёкі, абходны шлях, дарога і пад. (разм.). Пайшоў не той сцежкай і зрабіў вялікі к.

Кругі пад вачамі ў каго — сінякі пад вачамі ў каго-н. ад хваробы, стомы, бяссонніцы.

Кругі перад вачамі (у вачах) — цямнее ў вачах ад слабасці, стомы і пад.

На круг (разм.) — па прыблізных падліках.

|| памянш. кружо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м. (да 1—3 знач.).

|| прым. кругавы́, -а́я, -о́е (да 1—3 знач.) і кружны́, -а́я, -о́е (да 7 знач.). Кругавыя працэсы. Кружная дарога.

Кругавая абарона — лінія абароны, якая ўтварае замкнуты ланцуг вакол якога-н. пункга.

Кругавая парука

а) адказнасць усіх за кожнага і кожнага за ўсіх;

б) узаемнае ўкрывальніцтва, узаемная выручка ў нядобрых справах.


кругаабаро́т, -у, М -ро́це, м.

Працэс, які заканчваецца зваротам да зыходнага становішча. К. капіталу.


кругаваро́т, -у, М -ро́це, м.

1. Працэс, які бесперапынна перыядычна паўтараецца. К. вады ў прыродзе.

2. Увогуле бесперапынны рух, змяненне чаго-н. К. жыцця. К. падзей.


кругавы́ гл. круг.


кругагля́д, -а, М -дзе, м.

1. Прастора, якую можна ахапіць позіркам.

2. перан. Аб’ём ведаў, інтарэсаў. Пашыраць свой к.


кру́гам, прысл.

У форме круга, утвараючы круг. Стаць вакол стала к.


кругападо́бны, -ая, -ае.

Падобны па форме на круг. Кругападобная дзялянка лесу.

|| наз. кругападо́бнасць, -і, ж.


кругасве́тны, -ая, -ае.

Звязаны з падарожжам, паездкай вакол зямнога шара. Кругасветнае плаванне.


круглагадо́вы, -ая, -ае.

Які працягваецца ўвесь год. К. адкорм свіней. Круглагадовая работа экспедыцыі.


кругласу́тачны, -ая, -ае.

Які працягваецца бесперапынна на працягу сутак. Кругласутачнае нагляданне.


круглатва́ры, -ая, -ае.

3 круглым тварам. К. юнак.

|| наз. круглатва́расць, -і, ж.


кругле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. Станавіцца круглым (у 1 знач.), круглейшым. Вочы ад здзіўлення круглеюць.

2. Таўсцець, папраўляцца.

|| зак. акругле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і пакругле́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


круглі́на, -ы, мн. -ы, -лі́н, ж. (разм.).

Акругласць формы.


кру́глы, -ая, -ае.

1. Які мае форму круга, шара, кола або падобны да іх па форме. К. мячык. К. стол.

2. Поўны, абсалютны (разм.). Круглая сірата. К. выдатнік.

3. Вылічаны без дробавых адзінак. Круглыя лічбы.

4. Увесь, цэлы (у спалучэнні са словамі год, дзень, суткі).

Круглая (кругленькая) сума — пра вялікія грошы.

|| памянш.-ласк. кру́гленькі, -ая, -ае (да 1 і 3 знач.; разм.).

|| наз. круглата́, -ы́, ДМ -лаце́, ж. (да 1 знач.).


кругля́вы, -ая, -ае.

Круглаваты, акруглены. К. твар.

|| наз. кругля́васць, -і, ж.


кругля́к, -а́ і -у́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. -а́. Тоўстае кароткае палена акруглай формы. Адрэзаць пару круглякоў ад бервяна.

2. -у́, зб. Нячэсанае круглае бярвенне як будаўнічы матэрыял (разм.). Хата з тоўстага кругляку.


круго́м, прысл. і прыназ.

1. прысл. 3 усіх бакоў. К. лес. К. людзі.

2. прысл. Робячы кругавы рух. Абляцець к. Павярнуцца к.

3. прысл. Поўнасцю. К. вінавата.

4. прыназ. з Р. Вакол каго-, чаго-н. К. хаты растуць кветкі. К. лесу поле. Абысці к. стала.


кружа́ла, -а, мн. -ы, -аў, н.

У будаўніцтве: драўляная або металічная дуга, па якой выкладваюць скляпенне, арку і пад.


кружны́ гл. круг.


кружы́цца, кружу́ся, кру́жышся, кру́жыцца; незак.

1. Рухацца па крузе. К. ў вальсе.

2. Лятаючы, рабіць кругі. Бусел кружыцца над гняздом. Самалёт кружыўся над горадам.

3. Узнімаць снег, пыл, месці (пра мяцеліцу, завіруху і пад.). Кружыцца мяцеліца.

Галава кружыцца ў каго

а) пра галавакружэнне;

б) хто-н. зазнаўся, страціў здольнасць цвяроза разважаць.

|| наз. кружэ́нне, -я, н.


кружы́ць, кружу́, кру́жыш, кру́жыць; кру́жаны; незак.

1. каго-што. Застаўляць рухацца па крузе. К. у танцы каго-н.

2. Тое, што і кружыцца (у 2 знач.). Бусел кружыў над старой ліпай.

3. Блукаць, хадзіць, збіўшыся з дарогі. Тры гадзіны кружыла па сасонніку.

4. Тое, што і кружыцца (у 3 знач.). На вуліцы кружыла мяцеліца.

|| наз. кружэ́нне, -я, н.


кружэ́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Дыск з гукавым запісам для прайгравальніка, патэфона і пад.


круі́з, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Падарожжа па вадзе, звычайна марское.

2. Турыстычная паездка. К. па Еўропе.

|| прым. круі́зны, -ая, -ае.


крук, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Металічны ці драўляны стрыжань з загнутым тупым канцом. Павесіць паліто на к.

2. Кароткі металічны прут, загнуты на адным канцы і прымацаваны другім канцом да каната, вяроўкі і пад. для падчэплівання і перамяшчэння грузаў. К. пад’ёмнага крана.

3. Зашчэпка на дзвярах у форме загнутага на канцы металічнага прута, які накідваецца на прабой. Узяць дзверы на к.

4. Лішняя адлегласць пры хадзьбе кружным шляхам.

Крукам галавы (носа) не дастаць (разм., неадабр.) — пра вельмі ганарыстага чалавека.

Сагнуць у крук каго (разм.) — прымусіць падпарадкавацца.

Сядзець крукам (разм.) — вельмі старанна рабіць што-н. (звычайна седзячы).

|| прым. крукавы́, -а́я, -о́е (спец.).


крумка́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Вялікая чорная птушка сямейства крумкачовых, якая жывіцца пераважна падлай; груган.

|| прым. крумкачо́вы, -ая, -ае і крумкачы́ны, -ая, -ае. Сямейства крумкачовых (наз.).


крумкачаня́ і крумкачанё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня крумкача.


круп, -у, м.

Вострае запаленне гартані, а таксама некаторых іншых органаў дыхання.

|| прым. крупо́зны, -ая, -ае. Крупознае запаленне лёгкіх.


крупадзёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Машына для вырабу круп, а таксама невялікае прадпрыемства, дзе вырабляюць крупы.


крупе́ня, -і, ж.

Тое, што і крупнік.


крупі́на, -ы, мн. -ы, -пі́н, ж.

Асобнае зерне круп.

Крупіна за крупінай ганяецца з дубінай (разм., жарт.) — пра вельмі рэдкую страву.

|| памянш. крупі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.


крупі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. гл. крупіна.

2. Дробная часцінка чаго-н. К. снегу.

3. перан. Вельмі малая колькасць чаго-н. Хоць бы к. надзеі. Ні крупінкі праўды.


кру́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

1. зб. Здробненае ачышчанае ад шалупіння зерне пшаніцы як прамежкавы прадукт пры перапрацоўцы яе ў гатунковую муку.

2. зб. Тое, што і крупы (у 2 знач.); крупкі.


кру́пнік, -у, м.

Крупяны суп, крупеня.


крупо́зны гл. круп.


крупча́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Кабан, хворы на трыхінелёз.


крупча́сты, -ая, -ае.

Які складаецца з крупінак, з дробных часцінак. К. мёд.


крупча́тка, -і, ДМ -тцы, ж.

Самы высокі гатунак пшанічнай мукі.


кру́пы, круп.

1. Прадукт харчавання з цэлых або сечаных зярнят розных культур. Грэчневыя к. Зварыць кашу з манных круп.

2. перан. Снег у выглядзе невялікіх шарападобных зярнят.

|| памянш. кру́пкі, -пак.

|| прым. крупяны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


крутаве́рць, -і, ж. (разм.).

1. Дрэннае надвор’е з завірухай, мяцеліцай. На дварэ к.

2. Вірлівая вада, паводка.


крутаду́шнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Тое, што і крывадушнік.


крутасве́т, -а, М -све́це, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Пранырлівы, жулікаваты чалавек.


крутну́цца і крутану́цца гл. круціцца.


крутну́ць і крутану́ць гл. круціць.


крутня́, -і́, ж.

1. Падман, махлярства. Займацца крутнёй.

2. Справа, якая патрабуе вялікіх турбот і многіх клопатаў.


круты́¹, -а́я, -о́е.

1. Абрывісты. К. бераг ракі.

2. 3 рэзкім, раптоўным змяненнем напрамку. Крутыя павароты на дарогах.

3. перан. Значны, рашучы. Крутыя змены.

4. Суровы, строгі. К. характар.

|| наз. кру́тасць, -і, ж. і круцізна́, -ы́, ж. (да 1 знач.).


круты́², -а́я, -о́е.

1. Даведзены варкай, замешваннем да пэўнай ступені шчыльнасці, гушчыні. Крутое яйцо. Крутое цеста.

2. Туга звіты, скручаны. Крутая пража.


крухма́л, -у, м.

Белы парашок без смакавых якасцей, які атрымліваецца з некаторых раслін (прымяняецца ў харчовай, хімічнай і іншай прамысловасці). Бульбяны к. Кукурузны к.

|| прым. крухма́льны, -ая, -ае. К. завод.


крухма́лісты, -ая, -ае.

Які ўтрымлівае ў сабе многа крухмалу.

|| наз. крухма́лістасць, -і, ж.


крухма́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; незак., што.

Мачыць у крухмальным растворы для надання цвёрдасці, глянцу. К. бялізну. К. ручнікі.

|| зак. накрухма́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены.

|| наз. крухма́ленне, -я, н.


круце́ль, -цяля́, мн. -цялі́, -цялёў, м. (разм.).

Хітрун, махляр.

|| ж. круце́лька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.

|| прым. круце́льскі, -ая, -ае.


круце́льства, -а, н. (разм.).

Паводзіны, дзеянні круцяля; махлярства, ашуканства. Займацца круцельствам.


круцёлка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

1. Назва розных прыстасаванняў, прадметаў, якія круцяцца.

2. Легкадумная, ветраная жанчына.

|| прым. круцёлачны, -ая, -ае (да 1 знач.).


круцізна́, -ы́, ж.

1. гл. круты¹.

2. Крутое месца, абрыў. Па такой круцізне цяжка падняцца.


круці́цца, кручу́ся, кру́цішся, кру́ціцца; незак.

1. Вярцецца па крузе або вакол сваёй восі. Свердзел круціцца.

2. Быць ахопленым віхравым рухам; кружыцца. Снег круціўся ля страхі. У паветры круціўся пыл.

3. Пастаянна быць дзе-н., ля каго-, чаго-н. (разм.). Пастаянна к. ля магазіна. Дзіця круціцца ля бацькі.

4. Неспакойна паварочвацца то ў адзін, то ў другі бок; вярцецца. К. на месцы.

5. перан. Быць у пастаянных клопатах, турботах (разм.). Цэлы дзень кручуся на кухні.

6. Хітрыць, выкручвацца (разм.). Як ні круціся, а праўда ёсць праўда.

7. Быць у любоўных адносінах з кім-н.; любіцца (разм.).

|| аднакр. крутну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся і крутану́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся (да 1 знач.).

|| наз. кручэ́нне, -я, н. (да 1 і 3 знач.).


круці́ць, кручу́, кру́ціш, кру́ціць; кру́чаны; незак.

1. каго-што. Вярцець па крузе. К. сячкарню. К. кран.

2. чым. Паварочваць з боку ў бок. К. галавой.

3. што. Звіваючы, вырабляць, скручваць што-н. К. перавяслы. К. папяросу.

4. каго-што. Звязваць, сцягваць. К. рукі назад.

5. каго-што і без дап. Уздымаючы, прыдаваць віхравы рух чаму-н. Вецер круціць пыл. Мяцеліца круціць.

6. Хітрыць, не даваць прамога адказу (разм.). Гэты чалавек праўду не гаворыць, а круціць.

7. Караючы, цягаць за вушы, валасы (разм.). К. сына за вуха.

8. перан. Распараджацца па-свойму, камандаваць кім-н. Мужам круціла так, як хацела (разм.).

9. з кім. Быць у любоўных адносінах з кім-н. (разм.).

10. што. Свідраваць дзіркі ў чым-н.

11. перан., звычайна безас. Прычыняць рэзкі боль. Цэлы дзень круціць, усё ломіць.

|| зак. скруці́ць, скручу́, скру́ціш, скру́ціць; скру́чаны (да 3 і 4 знач.).

|| аднакр. крутну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ і крутану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ (да 1 і 2 знач.).

|| наз. кручэ́нне, -я, н. (да 1, 3, 5, 8 і 9 знач.).

|| прым. круці́льны, -ая, -ае (да 3 знач.; спец.). Круцільная машына.


кру́ча, -ы, мн. -ы, круч і -аў, ж.

Круты спуск, абрыў.


кру́чаны, -ая, -ае.

1. Зроблены скручваннем. Кручаная пража. К. абаранак.

2. Спіралепадобны, віты. Кручаная лесвіца.

3. Хворы на шаленства (пра жывёл; разм.). К. сабака.

4. перан. Заблытаны, неспакойны. К. лёс. Кручаная доля.


кручкатво́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (неадабр.).

Чалавек, схільны да кручкатворства.

|| ж. кручкатво́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. кручкатво́рскі, -ая, -ае.


кручкатво́рства, -а, н. (неадабр.).

Канцылярская валакіта, цяганіна, бюракратычныя прыдзіркі.


кручо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м.

1. Металічнае прыстасаванне з загібам на адным канцы для розных мэт. Дзвярны к. Рыбалоўны к.

2. Росчырк, завіток на пісьме. Пісаць з кручкамі.

3. перан. Прыдзірка, зачэпка да каго-н. (разм.).

4. Тое, што і кручкатвор (неадабр.).

5. Мера гарэлкі, роўная 250 г (уст.).

|| прым. кручко́вы, -ая, -ае (да 1 знач.) і кручо́чны, -ая, -ае (да 2 знач.).


кручэ́нне гл. круціць, круціцца.


кру́шня, -і, мн. -і, -шань і -шняў, ж. (разм.).

Куча камення.


крушо́н, -у, м.

1. Сумесь белага вінаграднага віна з ромам або каньяком з дабаўленнем свежых фруктаў.

2. Прахаладжальны фрукговы напітак. У такую спёку шкляначка крушону выратавала б душу ад пакуты.

|| прым. крушо́нны, -ая, -ае.


крушы́на, -ы, ж.

Невялікае лісцевае дрэва сямейства крушынавых з чорнымі неядомымі ягадамі, а таксама слабіцельная настойка з кары гэтага дрэва.

|| прым. крушы́навы, -ая, -ае. К. куст. Сямейства крушынавых (наз.).


крушы́ннік, -у, м.

Зараснік крушыны.


крушэ́нне, -я, н.

1. Няшчасны выпадак, катастрофа (цягніка, судна і пад.). Пацярпець к.

2. перан. Гібель, крах. К. надзей і планаў.


крыва...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па знач. слову «крывы», напр.: крывабокі, крывалінейны, крываногі.


крывабо́кі, -ая, -ае.

Са скрыўленым бокам або бакамі.

|| наз. крывабо́касць, -і, ж.


крыва́віцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; незак.

Выдзяляць кроў; кроватачыць. Рана крывавіцца.


крыва́віць, -ва́ўлю, -ва́віш, -ва́віць; незак.

1. каго-што. Біць, разбіваць да крыві. К. ногі аб калючкі.

2. Тое, што і крывавіцца (разм.). Рана крывавіць.


крыва́вы, -ая, -ае.

1. Напоўнены, пакрыты кроўю, з прымессю крыві. К. мазоль. Крывавая рана.

2. Які суправаджаецца кровапраліццем, гібеллю многіх людзей. Крывавае злачынства. К. бой.

3. Які ўчыніў многа забойстваў. К. кат.

4. перан. Вельмі пакутлівы, цяжкі. Крывавая праца. К. пот.

|| наз. крыва́васць, -і, ж.


крываду́шнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Крывадушны, няшчыры, ілжывы чалавек.

|| ж. крываду́шніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. крываду́шніцкі, -ая, -ае.


крываду́шнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Паступаць няшчыра, праяўляць у паводзінах ілжывасць, прытворства.

|| наз. крываду́шнічанне, -я, н.


крываду́шны, -ая, -ае.

Поўны крывадушша, няшчыры, ілжывы. К. чалавек.

|| наз. крываду́шнасць, -і, ж.


крываду́шша, -а, н.

Неадпаведнасць слоў, учынкаў шчырым пачуццям, перакананням; няшчырасць.


крыважэ́рны, -ая, -ае.

Які прагне крыві, забойстваў; жорсткі, люты. К. драпежнік. К. вораг.

|| наз. крыважэ́рнасць, -і, ж.


крывапі́вец, -піўца, мн. -піўцы, -піўцаў, м. (пагард.).

Бязлітасны, жорсткі чалавек, прыгнятальнік.


крывасмо́к, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Кажан, які жывіцца кроўю жывёл (жыве ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы).

2. перан. Тое, што і крывапівец (пагард.).


крывасо́сны, -ая, -ае.

Які адсмоктвае, адцягвае кроў. Крывасосныя насякомыя.


крывато́лкі, -аў.

Неабгрунтаваныя, няправільныя разважанні, плёткі.


крыва́ўка, -і, ДМ -ва́ўцы, ж. (разм.).

Крывавы панос; дызентэрыя.

|| прым. крыва́вачны, -ая, -ае.


крыва́ўнік, -у, м.

Шматгадовая травяністая лекавая расліна з пёрыстымі рассечанымі лістамі і моцным пахам.

|| прым. крыва́ўнікавы, -ая, -ае.


крываха́рканне, -я, н.

Выдзяленне крыві з макротай пры кашлі.


крывацёк, -у, м.

Выцяканне крыві з крывяносных сасудаў. Унутраны к.


крывашы́п, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Дэталь механізма, якая служыць для пераўтварэння вярчальнага руху ў паступальны і наадварот.

|| прым. крывашы́пны, -ая, -ае.


крыве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак. (разм.).

Станавіцца крывым.

|| зак. акрыве́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


крывізна́, -ы́, ж.

1. гл. крывы.

2. Крывое, сагнутае месца. К. стала.


крыві́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

1. Кропелька крыві.

2. Пра роднага па крыві. Гэта ж мая к.

Ні крывінкі ў твары — пра вельмі бледнага чалавека.


крыві́цкі гл. крывічы.


крыві́цца, крыўлю́ся, кры́вішся, кры́віцца; незак.

1. Станавіцца крывым, перакрыўленым. Паркан пачаў к.

2. Крывіць губы, рот і пад., выказваючы нязгоду з чым-н., незадавальненне чым-н.

|| зак. пакрыві́цца, -крыўлю́ся, -кры́вішся, -кры́віцца (да 1 знач.) і скрыві́цца, скрыўлю́ся, скры́вішся, скры́віцца (да 2 знач.).


крыві́ць, крыўлю́, кры́віш, кры́віць; кры́ўлены; незак., што.

1. Рабіць крывым, перакошаным, выгнутым. К. абцасы.

2. Перакошваць у грымасе (пра твар, губы, рот і пад.) К. губы.

Крывіць душой — гаварыць няшчыра, не так, як падказвае сумленне.

|| зак. пакрыві́ць, -крыўлю́, -кры́віш, -кры́віць; -кры́ўлены і скрыві́ць, скрыўлю́, скры́віш, скры́віць; скры́ўлены.


крывічы́, -о́ў, адз. крывіч, -а́, м.

Усходнеславянскае племянное аб’яднанне ў 6—10 стст., якое займала тэрыторыю ў вярхоўях Заходняй Дзвіны, Дняпра і Волгі. Полацкія к.

|| прым. крыві́цкі, -ая, -ае. Крывіцкія курганы.


крывы́, -а́я, -о́е.

1. Выгнуты, не прамы. Крывая дошка. К. цвік. Крывога дрэва не выпрастаеш (прыказка).

2. Ненармальны, пакалечаны (пра часткі цела). Крывая рука.

3. 3 пашкоджанай нагой (нагамі); кульгавы (разм.).

|| наз. крывізна́, -ы́, ж. (да 1 знач.).


крывяні́сты, -ая, -ае.

3 кроўю, які змяшчае ў сабе пэўную колькасць крыві; з кроўю. Крывяністае мяса.

|| наз. крывяні́стасць, -і, ж.


крывя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Крывяная каўбаса.


крывяно́сны, -ая, -ае.

Які служыць для кровазвароту. Крывяносныя сасуды.


крывяны́, -а́я, -о́е.

1. гл. кроў.

2. Які складаецца з крыві. Крывяная пляма.

3. Прыгатаваны з крыві, з крывёю. Крывяная каўбаса.


кры́га¹, -і, ДМ кры́зе, мн. -і, крыг, ж.

Ільдзіна на рацэ, на возеры.


кры́га², -і, ДМ кры́зе, мн. -і, крыг, ж.

Рыбалоўная сетка, якой ловяць рыбу ўдвух, ідучы бродам.


крыгало́м, -у, м.

1. Перыяд, калі пачынае ламацца лёд на рэках.

2. Збудаванне для засцярогі моста ад крыгаходу.


крыгахо́д, -у, М -дзе, м.

Рух лёду па цячэнні рэк вясной (у час раставання) і восенню (у час замярзання).

|| прым. крыгахо́дны, -ая, -ае.


крыж, -а, мн. крыжы́, -о́ў, м.

1. Прадмет хрысціянскага культу ў выглядзе вертыкальнага стрыжня з адной або дзвюма папярочнымі перакладзінамі, на якім, згодна з Евангеллем, быў распяты Ісус Хрыстос; сімвал выратавання і збавення чалавецтва. К. на купале царквы. Нацельны к. Крыжы на магілах.

2. У хрысціян: малітоўны жэст правай рукой, які сімвалізуе такі прадмет.

3. Фігура з дзвюх ліній, якія перасякаюцца пад прамым вуглом. Намаляваць к.

4. Знак узнагароды, ордэн у форме такой фігуры. Георгіеўскі к.

5. Ніжняя частка хрыбетніка, якая складаецца з пяці пазванкоў, злучаных з касцямі таза (спец.).

6. перан., адз. Пра цяжкі лёс, які выпаў на чыю-н. долю. Цярпліва зносіць к. пакут.

Таварыства Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца — арганізацыя для аказання дапамогі ваеннапалонным, хворым, раненым, пацярпелым у вайну.

Несці крыж — цярпліва пераносіць пакуты, выпрабаванні.

Ставіць крыж на кім-чым (разм.) — лічыць каго-, што-н. скончаным, больш не існуючым; траціць усякую надзею на каго-, што-н.

|| памянш. кры́жык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1, 3 і 4 знач.).

|| прым. крыжо́вы, -ая, -ае (да 1—5 знач.) і крыжавы́, -а́я, -о́е (да 5 знач.; спец.). Крыжовы шлях. Крыжавая косць.


крыжава́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Гульня-задача, у якой фігуру з перакрыжаванымі радамі клетак патрэбна запоўніць літарамі так, каб па вертыкалі і гарызанталі атрымаліся патрэбныя словы; красворд.

|| прым. крыжава́начны, -ая, -ае.


крыжава́ны, -ая, -ае.

1. Размешчаны крыж-накрыж. Крыжаваная рыфма (цераз радок).

2. перан. Які вядзецца адразу з некалькіх бакоў; перакрыжаваны. К. агонь.


крыжава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -жу́ецца; незак.

Размяшчацца крыж-накрыж; перасякацца.

|| зак. скрыжава́цца, -жу́ецца. Лініі скрыжаваліся.


крыжаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Павук з крыжападобным рысункам са светлых плям на спіне.


крыжаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

1. Два брусы, дзве планкі, змацаваныя ў выглядзе крыжа.

2. Прыстасаванне на месцы перасячэння рэйкавых пуцей для пераводу цягніка на другі пуць (спец.).


крыжавы́, -а́я, -о́е.

1. гл. крыж.

2. Скрыжаваны, перакрыжаваны. Крыжавыя дарогі.


крыжадзю́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая лясная птушка сямейства ўюрковых з перакрыжаванымі канцамі дзюбы.

|| прым. крыжадзю́бавы, -ая, -ае.


крыжа́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Тое, што і крыжаносец.


крыжакве́тныя, -ых.

Сямейства двухдольных раслін, кветка якіх складаецца з чатырох пялёсткаў, размешчаных крыж-накрыж (напр., капуста, бручка).


крыжа́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Дзікая качка.

|| прым. крыжа́нкавы, -ая, -ае.


крыжано́сец, -но́сца, мн. -но́сцы, -но́сцаў, м.

Удзельнік крыжовых паходаў, які першапачаткова насіў на адзенні чырвоны крыж.


крыжападо́бны, -ая, -ае.

Які мае выгляд, форму крыжа. К. меч.

|| наз. крыжападо́бнасць, -і, ж.


крыжачо́к, -чка́, м.

Беларускі народны парны танец, а таксама музыка да гэтага танца.


крыжо́вы, -ая, -ае.

1. гл. крыж.

2. Які па форме нагадвае крыж. Крыжовае скляпенне.

Крыжовыя паходы — захопніцкія паходы заходнееўрапейскіх рыцараў у 11—13 стст. на Блізкі Усход.


крыз, -у, м. (спец.).

Востры прыступ хваробы, які настаў раптоўна. Гіпертанічны к.


кры́зіс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Рэзкі, круты пералом у чым-н., абвастрэнне становішча. Духоўны к. Урадавы к.

2. Абумоўлены супярэчнасцямі ў развіцці грамадства разлад эканамічнага жыцця. Фінансавы к. У цісках эканамічнага крызісу.

3. Востры недахоп чаго-н., цяжкае становішча. З грашамі ў яго к.

4. Пераломны момант у ходзе хваробы, які вядзе да паляпшэння або пагаршэння стану. К. хваробы.

|| прым. кры́зісны, -ая, -ае.


крык, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Моцны, вельмі рэзкі гук голасу. У лесе пачуўся к.

2. Нападкі, папрокі рэзкім голасам.

3. перан., чаго. Моцнае праяўленне якога-н. пачуцця. К. адчаю. К. душы.

Апошні крык моды — пра модную навінку.


крыклі́вы, -ая, -ае.

1. Які многа, часта крычыць. Крыклівыя дзеці.

2. Прарэзлівы, гучны, непрыемна рэзкі. К. голас.

3. перан. Які прымушае звярнуць на сябе ўвагу сваёй стракатасцю, яркасцю. Крыклівыя афішы. К. ўбор.

|| наз. крыклі́васць, -і, ж.


крыку́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

1. Крыклівы чалавек.

2. Пра таго, хто многа і попусту гаворыць.

|| ж. крыку́ха, -і, ДМ -ку́се, мн. -і, -ку́х.


крыла́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Млекакормячая жывёліна атрада рукакрылых, роднасная кажану.


крыла́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (уст.) Шырокая мужчынская адзежына ў выглядзе накідкі, плашча з палярынай (насілі ў 19 — пачатку 20 ст.).


крыла́ты, -ая, -ае.

1. Які мае крылы (у 1—3 знач.). К. птах. Крылатая ракета.

2. перан. Акрылены, узнёслы. Крылатая фантазія.

Крылатыя словы — трапныя, характэрныя словы, якія сталі хадавымі, шырокаўжывальнымі.

|| наз. крыла́тасць, -і, ж. (да 2 знач.).


кры́лле, -я, н., зб.

Крылы.

|| прым. кры́ллевы, -ая, -ае.


крыло́, -а́, мн. кры́лы і (з ліч. 2, 3, 4) крылы́, крыл і кры́лаў, н.

1. Орган лятання ў птушак, насякомых, а таксама некаторых млекакормячых. К. качкі. К. кажана.

2. Плоская паверхня самалёта, якая падтрымлівае яго ў паветры.

3. Лопасць ветранога млына або параходнага вінта.

4. Покрыўка над колам аўтамабіля, веласіпеда і пад. для засцярогі ад пырскаў вады і гразі.

5. Бакавы корпус або бакавая частка пабудовы. Левае к. бальніцы.

6. Левая або правая частка строю, баявога парадку войска; фланг.

7. Крайняя (левая або правая) групоўка якой-н. арганізацыі.

Апусціць крылы — страціць энергію, бадзёрасць.

Пад крылом — пад чыёй-н. апекай (жыць, знаходзіцца і пад.).

Падрэзаць крылы — перашкодзіць каму-н. шырока разгарнуць сваю дзейнасць.

|| памянш. кры́льца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 1 знач.).

|| прым. кры́лавы, -ая, -ае (да 1—4 знач.).


крыль, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Прамысловая назва некаторых відаў марскога рачка.

|| прым. кры́левы, -ая, -ае.


крымінаге́нны, -ая, -ае.

Які садзейнічае росту злачыннасці; здольны прывесці да злачынстваў. Трапіць у крымінагеннае асяроддзе. Крымінагенная абстаноўка.

|| наз. крымінаге́ннасць, -і, ж.


крыміна́л, -у, м. (разм.).

Крымінальная справа. Гэта ж к.!


крыміналі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне крыміналістыкі.

|| ж. крыміналі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


крыміналі́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Юрыдычная дысцыпліна, якая вывучае методыку, тактыку і тэхніку расследавання злачынстваў.

|| прым. крыміналісты́чны, -ая, -ае. К. метад.


крымінало́гія, -і, ж.

Навука аб злачыннасці і метадах яе папярэджання.

|| прым. крыміналагі́чны, -ая, -ае. Крыміналагічныя даследаванні.


крыміна́льны, -ая, -ае.

Звязаны са злачынствам; злачынны. К. выпадак.

|| наз. крыміна́льнасць, -і, ж.


крыміно́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па крыміналогіі.


крымпле́н, -у, м.

Сінтэтычная тканіна з поліэфірнага валакна.

|| прым. крымпле́навы, -ая, -ае.


крыналі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шырокая спадніца на тонкіх абручах, стальных або з кітовага вуса (у модзе з першай паловы 19 ст.).

|| прым. крыналі́навы, -ая, -ае і крыналі́нны, -ая, -ае.


крыні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

1. Натуральны выхад падземных вод на паверхню зямлі, а таксама вадаём, які ўтварыўся на месцы выхаду падземных натуральных вод. Прынесці вады з крыніцы.

2. перан., чаго. Тое, што дае пачатак чаму-н., служыць асновай для чаго-н. К. святла. К. дабра.

3. Пісьмовыя помнікі, дакументы, на аснове якіх пішуцца навуковыя даследаванні (спец.). Мовазнаўчыя крыніцы.

Біць крыніцай — бурна развівацца, квітнець.

Жывая крыніца — пра тое, што існуе ў сваім першапачатковым, натуральным стане.

|| прым. крыні́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).


крыніцазна́ўства, -а, н.

Раздзел гістарычнай навукі, які займаецца метадамі вывучэння і выкарыстання гістарычных крыніц.

|| прым. крыніцазна́ўчы, -ая, -ае.


крыптагра́фія, -і, ж.

Умоўнае тайнае пісьмо, зразумелае толькі для дасведчаных.

|| прым. крыптаграфі́чны, -ая, -ае.


крыпто́н, -у, м.

Хімічны элемент, інертны газ без колеру і паху, які прымяняецца ў электрычных лямпах і рэкламных трубках і дае чысты белы колер.

|| прым. крыпто́навы, -ая, -ае.


крысо́, -а́, мн. кры́сы іліч. 2, 3, 4) крысы́, кры́саў, н.

Ніжняя частка адзежыны, палавіны якой спераду расхінаюцца; пала. К. пінжака.

3-пад крыса (разм.) — тайна, незаконна.


кры́ссе, -я, н., зб.

Крысы, полы.


кры́ты, -ая, -ае.

Які мае страху, дах, верх. К. ганак. К. рынак.


кры́тык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Чалавек, які выступае з крытыкай (у 1 знач.) чаго-н. Патрабавальны к.

2. Спецыяліст, які займаецца разглядам і ацэнкай літаратурных, музычных, тэатральных і іншых твораў мастацтва. Літаратурны к. Тэатральны к.


кры́тыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

1. Абмеркаванне, разбор чаго-н. з мэтай ацаніць вартасць. Аб’ектыўная к.

2. Літаратурны жанр, задачай якога з’яўляецца аналіз, ацэнка, тлумачэнне твораў мастацтва, навукі, літаратуры. Музычная к. К. і літаратуразнаўства.

3. Адмоўнае выказванне пра што-н., аналіз недахопаў. Падвергнуць крытыцы работу чыноўнікаў.

4. зб. Крытыкі.

Не вытрымліваць (ніякай) крытыкі — быць нікуды не вартым.


крытыкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; -кава́ны; незак., каго-што.

1. Падвяргаць крытыцы (у 1 знач.).

2. Займацца крытыкай (у 2 знач.).


крытыка́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (неадабр.).

Чалавек, які схільны ўсё крытыкаваць, ва ўсіх бачыць адны недахопы.

|| ж. крытыка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. крытыка́нскі, -ая, -ае.


крытыка́нства, -а, н. (неадабр.).

Прыдзірлівая, дробязная, павярхоўная і тэндэнцыйная крытыка.


крытыцы́зм, -у, м. (кніжн.).

Крытычныя адносіны да чаго-н. Дух крытыцызму. Праявіць к.


крыты́чны¹, -ая, -ае.

1. Які заключае ў сабе крытыку (у 1, 2 знач.). Крытычныя заўвагі. К. матэрыял.

2. Здольны адносіцца да каго-, чаго-н. крытычна, з крытыкай (у 1 знач.). К. розум. Адносіцца крытычна (прысл.) да прапаноў.

|| наз. крыты́чнасць, -і, ж.


крыты́чны², -ая, -ае.

1. Пераломны, які знаходзіцца ў стане крызісу. К. момант хваробы. К. ўзрост.

2. Вельмі цяжкі, небяспечны. Крытычнае становішча.

Крытычная тэмпература — тэмпература пераходу цела з аднаго стану ў другі (спец.).

|| наз. крыты́чнасць, -і, ж.


крытэ́рый, -ю, мн. -і, -яў, м. (кніжн.).

Прыкмета, на аснове якой даецца ацэнка чаму-н., робіцца класіфікацыя чаго-н. К. для падзелу твораў мастацтва. К. для вызначэння пераможцаў.


кры́ўда, -ы, ДМ -дзе, ж.

1. мн. -ы, крыўд. Несправядлівы папрок, грубы ўчынак, дапушчаная абраза ў дачыненні да каго-н. Не зрабіць нікому ніякай крыўды.

2. Пачуццё горычы, выкліканае несправядлівымі ўчынкамі, паводзінамі.

Быць у крыўдзе на каго — крыўдзіцца.

Не даць у крыўду каго — заступіцца за каго-н., абараніць.

Не ў крыўду хай будзе сказана — не варта злавацца на сказанае.


крыўдава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; незак.

Мець на каго-н. крыўду; крыўдзіцца. Не трэба к.


крыўдзі́цель, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто крыўдзіў, крыўдзіць каго-н.

|| ж. крыўдзі́целька, -і, ДМ -льцы, мн. -і, -лек.


кры́ўдзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак.

Адчуваць крыўду, прымаць што-н. за крыўду. К. на несправядлівасць.


кры́ўдзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., каго (што).

Рабіць крыўду каму-н. К. таварыша.


крыўдлі́вы, -ая, -ае.

Які лёгка крыўдзіцца, здольны адчуваць крыўду. К. па натуры чалавек.

|| наз. крыўдлі́васць, -і, ж.


кры́ўдны, -ая, -ае.

Які заключае ў сабе крыўду, прычыняе крыўду. Крыўдная мянушка. Крыўдныя словы.


крыўля́ка, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ля́цы, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ля́к (разм.).

Чалавек, які крыўляецца; ламака.


крыўля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

Рабіць грымасы, трымацца ненатуральна. К. перад люстэркам.

|| наз. крыўля́нне, -я, н.


крыха́, -і́, ДМ крысе́, ж.

Нязначная колькасць, часцінка чаго-н. К. хлеба.


крыхабо́р, -а, мн. -ы, -аў, м. (неадабр.).

Чалавек, схільны да крыхаборства.

|| прым. крыхабо́рскі, -ая, -ае.


крыхабо́рнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (неадабр.).

Займацца крыхаборствам, быць крыхаборам.


крыхабо́рства, -а, н. (неадабр.).

1. Празмерная дробязнасць, скупасць.

2. Празмерная ўвага да дробязей, што шкодзіць больш важным агульным пытанням.

|| прым. крыхабо́рскі, -ая, -ае.


крыху́, прысл.

1. У невялікай колькасці, нямнога. Узяць к. солі. Назбіраць к. грыбоў.

2. У нязначнай ступені. К. падлячыцца.


крыць, кры́ю, кры́еш, кры́е; крый; кры́ты; незак.

1. што. Рабіць страху, дах. К. хату. К. веранду.

2. каго-што. Рэзка, груба крытыкаваць, лаяць (разм.). К. недахопы.

Крый бог (божа) (разм.) — ужыв. як засцярога ад чаго-н., як забарона рабіць што-н. недапушчальнае.

Няма чым крыць (разм.) — няма чаго сказаць у адказ, у апраўданне.

Няхай бог крые (разм.) — ужыв. як пажаданне, пазбаўленне ад чаго-н. дрэннага.

|| зак. накры́ць, -кры́ю, -кры́еш, -кры́е; -кры́ты (да 1 знач.) і пакры́ць, -кры́ю, -кры́еш, -кры́е; -кры́ты (да 1 знач.).


крыча́ць, -чу́, -чы́ш, -чы́ць; -чы́м, -чыце́, -ча́ць; -чы́; незак.

1. Абзывацца крыкам (у 1 знач.); паднімаць крык. К. ад болю. Крычаць, што аж у Крычаве чуваць!

2. Гучна гаварыць. Не трэба к., гавары спакойна.

3. на каго (што). Гаварыць з кім-н. рэзкім тонам, лаяць каго-н. К. на дзяцей.

4. перан. Шмат гаварыць пра каго-, што-н., многа пісаць у друку, прыцягваючы агульную ўвагу. Так і крычаць газеты аб перамогах. Аб такой падзеі нельга многа к.

Крычма крычаць (разм.) — вельмі моцна крычаць (ад страху, крыўды і пад.).

Хоць гвалт (каравул) крычы (разм.) — пра цяжкае бязвыхаднае становішча.

|| аднакр. кры́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні (да 1 і 3 знач.).


крыша́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Адрэзаны плоскі кусок чаго-н. ядомага. К. сала.


кры́шанка, -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Што-н. раскрышанае, здробленае. К. з хлеба з квасам.


кры́шачку, прысл.

Нямнога, трошкі.


кры́шку, прысл.

Тое, што і крыху.


крыштале... (а таксама крышталя...).

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да крышталёў, напр.: крышталепадобны, крышталегідрат, крышталекераміка, крышталеўтварэнне.


крышталізава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зу́ецца; зак. і незак.

1. Ператварыцца (ператварацца) у крышталі.

2. перан. Набыць (набываць) пэўныя ўстойлівыя формы (кніжн.). Крышталізуюцца новыя ідэі.

|| зак. таксама вы́крышталізавацца, -зуецца і закрышталізава́цца, -зу́ецца (да 1 знач.).

|| наз. крышталіза́цыя, -і, ж.


крышталізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што.

Ператварыць (ператвараць) у крышталі.

|| зак. таксама закрышталізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны.

|| наз. крышталіза́цыя, -і, ж.


крышта́ль, -я́ і -ю́, м.

1. -я́, мн. -і́, -ёў. Цвёрдае цела, якое мае натуральную форму шматгранніка. Крышталі кварцу.

2. -ю́. Від шкла. Ваза з крышталю.

|| памянш. крышта́лік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.)

|| прым. крышталі́чны, -ая, -ае (да 1 знач.) і крышта́льны, -ая, -ае.


крышта́льны, -ая, -ае.

1. гл. крышталь.

2. перан. Празрысты, чысты. Крыштальная вада.

3. перан. Беззаганны, бездакорны (пра лепшыя якасці чалавека, а таксама пра чалавека з такімі якасцямі). Крыштальнае сумленне. Крыштальнай душы чалавек.

|| наз. крышта́льнасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


крышталя... (гл. крыштале...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «крыштале...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: крышталяоптыка, крышталяфізіка, крышталяхімія.


крышталягра́фія, -і, ж.

Навука аб крышталях і крышталічным стане рэчыва.

|| прым. крышталеграфі́чны, -ая, -ае.


крышы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., кры́шыцца; незак.

Драбіцца, рассыпацца на дробныя часткі. Пячэнне крышыцца.

|| зак. скрышы́цца, скры́шыцца, раскрышы́цца, -кры́шыцца і пакрышы́цца, -кры́шыцца.


крышы́ць, крышу́, кры́шыш, кры́шыць; кры́шаны; незак.

1. што. Наразаць дробнымі кавалкамі; здрабняць што-н. К. буракі.

2. каго-што. Ламаць, разбіваць на часткі. К. крэйду.

3. перан., каго-што. Знішчаць (разм.). К. варожыя ўмацаванні.

4. Накідваць дзе-н. крошак (разм.). Не крышы на падлогу.

|| зак. скрышы́ць, скрышу́, скры́шыш, скры́шыць; скры́шаны (да 1 і 2 знач.), раскрышы́ць, -крышу́, -кры́шыш, -кры́шыць; -кры́шаны (да 2 знач.) і накрышы́ць, -крышу́, -кры́шыш, -кры́шыць; -кры́шаны (да 1 і 3 знач.).

|| наз. крышэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.).


крэазо́т, -у, М -зо́це, м.

Прадукт сухой перагонкі драўніны — масляністая вадкасць з пахам драўніннага дзёгцю, якая выкарыстоўваецца ў медыцыне і тэхніцы.

|| прым. крэазо́тавы, -ая, -ае.


крэату́ра, -ы, ж., каго або чыя (кніжн.).

Той, хто займае пасаду дзякуючы пратэкцыі якой-н. уплывовай асобы і з’яўляецца паслухмяным выканаўцам яе волі; стаўленік.


крэве́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Невялікі ядомы марскі рак; мяса гэтага рака. Салат з крэветак.

|| прым. крэве́тачны, -ая, -ае. Крэветачнае масла.


крэ́да, нескл., н.

1. Сімвал веры ў каталіцкай царкве.

2. перан. Чые-н. перакананні, светапогляд (кніжн.).


крэ́дыт, -у, М -дыце, м. (спец.).

У прыходна-расходных кнігах: падлік расходаў і даўгоў дадзенай установы.

|| прым. крэ́дытавы, -ая, -ае.


крэды́т, -у, М -ды́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Продаж тавараў з адтэрмінаванай платай або часовая выдача банкам грошай у доўг на пэўныя расходы з выплатай за гэта працэнтаў. Узяць мэблю ў крэдыт. Валютны к.

2. звычайна мн. Грашовыя сумы, адпушчаныя на пэўныя расходы. Крэдыты на будаўніцтва. Крэдыты на сацыяльную сферу.

3. перан. Давер’е, аўтарытэт (кніжн.). Палітычны к. Карыстацца крэдытам у каго-н.

|| прым. крэды́тны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Крэдытныя аперацыі.


крэдытава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго-што.

Адпусціць (адпускаць) каму-н. крэдыты. К. капітальнае будаўніцтва.

|| наз. крэдытава́нне, -я, н.


крэдытаздо́льны, -ая, -ае.

Здольны вярнуць тое, што ўзяў у крэдыт.

|| наз. крэдытаздо́льнасць, -і, ж.


крэдыто́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба або ўстанова, якія даюць грошы або тавары ў крэдыт.

|| прым. крэдыто́рскі, -ая, -ае.


крэ́йда, -ы, ДМ -дзе, ж.

Мяккі белы вапняк, які ўжыв. для пабелкі, пісання і інш. Пісаць крэйдай на дошцы.

|| прым. крэ́йдавы, -ая, -ае.


крэ́йсер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі быстраходны баявы карабель. Ракетны к.

|| прым. крэ́йсерскі, -ая, -ае.


крэйсі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

1. Плаваць, рабіць рэйсы па пэўным маршруце.

2. Ажыццяўляць ваенны нагляд у якіх-н. водах, плаваць з мэтай разведкі, аховы берагоў, правядзення асобных баявых дзеянняў і пад.

|| наз. крэ́йсерства, -а, н. (да 2 знач.); прым. крэ́йсерскі, -ая, -ае. Крэйсерская эскадра.

Крэйсерская скорасць (спец.) — нармальная скорасць карабля або самалёта ў адрозненне ад максімальнай.


крэ́кер, -у, м.

Разнавіднасць сухога пячэння, якое гатуецца з пшанічнай мукі і тлушчу, на дражджах і доўга захоўвае свае харчовыя якасці.

|| прым. крэ́керны, -ая, -ае.


крэ́кінг, -а і -у, м.

1. -у. Перапрацоўка нафты і нафтапрадуктаў для атрымання бензіну і іншай сыравіны для хімічнай прамысловасці.

2. -а, мн. -і, -аў. Спецыяльная ўстаноўка для такой перапрацоўкі.

|| прым. крэ́кінгавы, -ая, -ае.


крэм, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Салодкая ежа з сумесі ўзбітых вяршкоў, шакаладу, фруктовых сокаў і пад., а таксама паўфабрыкат з гэтых прадуктаў для праслойвання і ўпрыгожвання пірожных і тортаў. Шакаладны к. Узбіць к. Торт з заварным крэмам.

2. Касметычная мазь.

3. Мазь для чысткі скуранога абутку; вакса, гуталін.

|| прым. крэ́мавы, -ая, -ае (да 1 знач.). Крэмавая начынка.


крэмава-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: крэмавы (у 2 знач.), з крэмавым адценнем, напр.: крэмава-белы, крэмава-жоўты, крэмава-ружовы.


крэ́мавы, -ая, -ае.

1. гл. крэм.

2. Белы з жаўтаватым адценнем. К. колер.


крэмато́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Спецыяльна абсталяваны будынак для крэмацыі.

|| прым. крэмато́рны, -ая, -ае.


крэма́цыя, -і, ж.

Спальванне трупаў у спецыяльных печах.

|| прым. крэмацы́йны, -ая, -ае. Крэмацыйная печ.


крэ́мень, -ю, мн. -і, -яў, м.

1. Вельмі цвёрды мінерал, які першапачаткова ўжываўся для высякання агню.

2. перан. Пра чалавека з цвёрдым характарам.

|| прым. крамянёвы, -ая, -ае (да 1 знач.).


крэменязём, -у, м.

Назва двухвокісу крэмнію, распаўсюджанага ў прыродзе ў выглядзе крэменю, кварцу, горнага хрусталю, аметысту.

|| прым. крэменязёмны, -ая, -ае.


крэ́мзаць, -аю, -аеш, -ае; незак., што і без дап. (разм.).

Неакуратна, невыразна пісаць або чарціць.

|| зак. накрэ́мзаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| аднакр. крамзану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. крэ́мзанне, -я, н.


крэмі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; -раваны; зак. і незак., каго-што.

Падвергнуць (падвяргаць) крэмацыі.


крэмль, крамля́, мн. крамлі́, крамлёў, м.

Унутраная гарадская крэпасць у старажытных рускіх гарадах. Смаленскі к.

|| прым. крамлёўскі, -ая, -ае. Крамлёўская сцяна.


крэ́мній, -ю, м.

Хімічны элемент, які ўваходзіць у склад большасці горных парод.

|| прым. крэ́мніевы, -ая, -ае.


крэм-со́да, -ы, ДМ -дзе, ж.

Салодкі прахаладжальны напітак.


крэн, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Нахіл набок (судна, самалёта). Даць к.

2. перан. Змяненне напрамку дзейнасці, паварот да іншых задач. К. у бок павышэння якасці прадукцыі.


крэ́ндзель, -я, мн. -і, -яў, м.

Вітая здобная булка, якая па форме нагадвае васьмёрку.

|| прым. крэ́ндзельны, -ая, -ае.


крэо́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Нашчадак першых іспанскіх і партугальскіх каланізатараў у Лацінскай Амерыцы.

|| ж. крэо́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак.

|| прым. крэо́льскі, -ая, -ае.


крэп, -у, м.

1. Шаўковая або шарсцяная тканіна з шурпатай паверхняй.

2. Чорная празрыстая тканіна, а таксама жалобная павязка з такой тканіны.

|| прым. крэ́павы, -ая, -ае.


крэ́пасць¹, -і, мн. -і, -ей, ж.

Умацаваны пункт з доўгачасовымі абараняльнымі збудаваннямі; цвердзь. Брэсцкая к.

|| прым. крапасны́, -а́я, -о́е. К. вал.


крэ́пасць² гл. купчая.


крэпдэшы́н, -у, м.

Тонкая тканіна з натуральнага шоўку.

|| прым. крэпдэшы́навы, -ая, -ае.


крэ́пнуць, -ну, -неш, -не; крэп, крэ́пла; -ні; незак. (разм.).

Дранцвець, нямець ад холаду. Рукі крэпнуць.


крэ́сіва, -а, мн. -ы, -аў, н.

Кавалак сталі для высякання агню з крэменю.


крэ́сла, -а, мн. -ы, -сел і -слаў, н.

1. Прадмет мэблі звычайна са спінкай, прызначаны для сядзення аднаго чалавека. Драўлянае к. Расставіць крэслы вакол стала.

2. Прадмет мэблі з мяккай абіўкай і ручкамі-падлакотнікамі. Мяккае к. К.-ложак.

3. перан. (звычайна з азначэннем). Месца работы, пасада (разм.). Заняць міністэрскае к.

|| памянш. крэ́сельца, -а, мн. -ы, -аў, н. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. крэ́сельны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


крэ́сліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; незак., што.

1. Выкрэсліваць, перакрэсліваць. К. рукапіс.

2. Праводзіць па чым-н. рысы, пакідаючы сляды ў выглядзе ліній. К. мелам на дошцы.

|| наз. крэ́сленне, -я, н.


крэ́сці, -яў (разм.).

Тое, што і трэфы.


крэ́ўнасць гл. кроўны.


крэ́ўны гл. кроўны.


крэці́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Хворы на крэцінізм (у 1 знач.).

2. Пра разумова абмежаванага, тупога чалавека (лаянк.).

|| ж. крэці́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. крэці́нскі, -ая, -ае (да 2 знач.; разм.).


крэціні́зм, -у, м.

1. Від эндакрыннага захворвання — адставанне, затрымка фізічнага і псіхічнага развіцця, абумоўленыя парушэннем функцый шчытападобнай залозы і галаўнога мозга (спец.).

2. перан. Тупасць, разумовая абмежаванасць.


крэ́чат, -а, мн. -ы, -аў, м.

Драпежная птушка сямейства сакаліных.

|| прым. крэ́чатавы, -ая, -ае і крэ́чатаў, -тава, -тавы.


крэшчэ́нда, прысл. (спец.).

У музыцы: мацней, з паступовым нарастаннем сілы гуку. Музыка гучыць к.


ксенафо́бія, -і, ж. (спец.).

1. Хваравіты, навязлівы страх перад незнаёмымі асобамі.

2. Нянавісць, нецярпімасць да чаго-н. чужога, незнаёмага, замежнага.


ксено́н, -у, м.

Хімічны элемент, інертны газ без колеру і паху, які прымяняецца ў электратэхніцы і медыцыне.

|| прым. ксено́навы, -ая, -ае. Ксенонавая трубка.


ксерагра́фія, -і, ж. (спец.).

Адзін са спосабаў электраграфавання — атрыманне копій розных адлюстраванняў (дакументаў, тэкстаў).

|| прым. ксераграфі́чны, -ая, -ае.


ксеракапі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; зак. і незак.

Зрабіць (рабіць) ксеракопію. К. артыкул.

|| наз. ксеракапі́раванне, -я, н.


ксерако́пія, -і, мн. -і, -пій, ж.

Копія, здымак, атрыманыя шляхам ксераграфіі.


ксе́ракс, -а і -у, м.

1. -у. Тое, што і ксераграфія (спец.).

2. -а, мн. -ы, -аў. Разнавіднасць размнажальнага апарата для ксераграфічнага электраграфавання, які выкарыстоўвае магнітны сухі друк.

3. -а. Адбітак, атрыманы пры дапамозе такога апарата; ксераграфічная копія (ксеракопія; разм.). Зрабіць к. артыкула.

|| прым. ксе́раксны, -ая, -ае.


ксерафо́рм, -у, м.

Жоўты парашок, вяжучы і антысептычны сродак вонкавага прымянення.

|| прым. ксерафо́рмны, -ая, -ае.


ксёндз, ксяндза́, мн. ксяндзы́, ксяндзо́ў, м.

Каталіцкі святар.


ксілагра́фія, -і, ж.

Гравіраванне на дрэве, а таксама сама гравюра на дрэве або адбітак з такой гравюры.

|| прым. ксілаграфі́чны, -ая, -ае.


ксілафо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ударны музычны інструмент, што складаецца з 3—4 радоў драўляных брусочкаў, па якіх удараюць двума драўлянымі малаточкамі.

|| прым. ксілафо́нны, -ая, -ае.


куб¹, -а, мн. кубы́, -о́ў, м.

1. Геаметрычнае цела — правільны шасціграннік, усе грані якога квадраты.

2. У матэматыцы: здабытак ад множання якога-н. ліку на самога сябе двойчы, трэцяя ступень ліку. Восем — гэта к. двух.

3. Кубічны метр як мера аб’ёму (разм.). К. дроў.

|| памянш. ку́бік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. кубі́чны, -ая, -ае. К. будынак. К. корань.


куб², -а, мн. кубы́, -о́ў, м.

Пасудзіна цыліндрычнай формы для перагонкі або кіпячэння вадкасці; тытан. Перагонны к.

|| прым. кубавы́, -а́я, -о́е.


кубава́я, -о́й, мн. -ы́я, -ы́х, ж.

Памяшканне, дзе знаходзіцца кіпяцільны куб.


ку́бавы, -ая, -ае.

Сіні, з густым яркім адценнем. Кубавая фарба. К. колер.


ку́бак, -бка, мн. -бкі, -бкаў, м.

1. Невялікая, звычайна з ручкай, гліняная, фарфоравая ці іншая пасудзіна для піцця. К. кавы.

2. Спартыўны прыз у выглядзе вазы (звычайна з каштоўнага матэрыялу), што ўручаецца пераможцу ў спартыўных спаборніцтвах. Пераходны к.

|| прым. ку́бкавы, -ая, -ае (да 2 знач.). К. матч.


кубаме́тр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кубічны метр. Купіць к. дроў.


куба́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (разм.).

Шапка кубанскіх казакоў з плоскім верхам.


куба́нка², -і, ДМ -нцы, ж. (разм.).

Сорт пшаніцы.


кубату́ра, -ы, ж.

Аб’ём чаго-н., выражаны ў кубічных адзінках. К. памяшкання.


ку́бел, ку́бла, мн. кублы́, кубло́ў, м.

Дзежка з вушкамі і векам для захоўвання прадуктаў і рэчаў.

|| памянш. кубе́лец, -льца, мн. -льцы, -льцаў, м.; прым. кубе́лечны, -ая, -ае.

|| прым. ку́бельны, -ая, -ае.


ку́бік, -а, мн. -і, -аў, м.

1. гл. куб¹.

2. Кубічны сантыметр як мера аб’ёму (разм.). Два кубікі донарскай крыві.

3. звычайна мн. Дзіцячая цацка — набор маленькіх прадметаў у форме куб з малюнкамі, літарамі і пад. на гранях. Дзіцячыя кубікі.


кубі́нцы, -аў, адз. кубінец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Кубы.

|| ж. кубі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. кубі́нскі, -ая, -ае.


кубі́чны гл. куб¹.


ку́брык, -а, мн. -і, -аў, м.

Жылое памяшканне для каманды на караблі.


кува́лда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -ва́лд і -аў, ж.

Цяжкі кавальскі молат.


куга́каўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -вак, ж.

Буйная птушка атрада соў.


куга́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Плакаць (пра грудное дзіця).

2. Крычаць (пра саву).

|| наз. куга́канне, -я, н.


кугуа́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Тое, што і пума.


куда́хтаць, -хчу, -хчаш, -хча; -хчы; незак.

Пра курэй: ствараць гукі, падобныя на «куд-кудах».

|| наз. куда́хтанне, -я, н.


кудзе́лісты, -ая, -ае.

Падобны на кудзелю, пушысты, лахматы. Кудзелістыя ніткі.

|| наз. кудзе́лістасць, -і, ж.


кудзе́ліцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ліцца; незак. (разм.).

Станавіцца падобным на кудзелю.


кудзе́ліць, -лю, -ліш, -ліць; -лены; незак., што (разм.).

Рабіць падобным на кудзелю. К. ніткі.


кудзе́ля, -і, ж.

Валакністая частка лёну, пянькі.

|| прым. кудзе́льны, -ая, -ае.


ку́дзер, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Кучаравая пасма валасоў; локан.


ку́дзерка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж.

Кучаравыя або накручаныя валасы.


кудла́ты, -ая, -ае.

1. 3 доўгімі скалмачанымі валасамі; лахматы. Кудлатая галава.

2. 3 доўгай густой поўсцю; касматы. К. сабака.

|| наз. кудла́тасць, -і, ж.


кудла́ціцца, -ла́чуся, -ла́цішся, -ла́ціцца; незак. (разм.).

Станавіцца кудлатым.

|| зак. пакудла́ціцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ціцца, ускудла́ціцца, -ла́чуся, -ла́цішся, -ла́ціцца і скудла́ціцца, -ла́чуся, -ла́цішся, -ла́ціцца.


кудла́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны; незак., каго-што (разм.).

Рабіць кудлатым. К. валасы.

|| зак. пакудла́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны, ускудла́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны і скудла́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны.

|| наз. кудла́чанне, -я, н.


кудла́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Пра чалавека з доўгімі кудлатымі валасамі.


ку́длы, -аў (разм.).

Доўгія скалмачаныя пасмы валасоў.


куды́, прысл.

1. пыт. У якім напрамку?, у якое месца? К. едзе аўтобус?

2. пыт. На што? для якой мэты? (разм.). К. столькі цукру пайшло?

3. неазнач. У якое-н. месца, куды-н. (разм.). Хлопцы пайшлі ў кіно, а можа, яшчэ к. падаліся.

4. адноснае. Ужыв. ў якасці злучніка:

а) у даданых сказах месца;

б) у даданых дапаўняльных сказах; у даданых азначальных сказах. К. вецер вее, туды галлё гнецца. Хто ведае, к. вядзе гэта дарога. Усе павярнулі галовы ў той бок, к. накіраваўся бацька.

5. у знач. часц. (разм.). У спалучэнні з вышэйшай ступенню прыметнікаў і прыслоўяў абазначае: значна, намнога (разм.). Гэта сукенка к. лепшая за тую.

6. у знач. часц. Выражае сумненне, немагчымасць чаго-н. К. мне да вас!

Куды каторы — у розныя бакі разляцецца, разбегчыся.

Куды ні кінь вокам (разм.) — усюды.

Хоць кудызнач. вык.; разм.) — добры ва ўсіх адносінах, прыгодны да ўсяго.


куды́-не́будзь, прысл.

Усё роўна куды; у няпэўнае месца. К. паедзем.


куды́-нікуды́, прысл.

У якое-небудзь месца. Ну ходзім жа к.


куды́сьці, прысл.

Невядома куды. Сын к. пайшоў.


ку́жаль, -ю, м.

1. Валакно ачэсанага лёну, а таксама ніткі з такога валакна. Спрасці к.

2. Палатно з такіх нітак. Наткаць абрусаў з кужалю.

|| прым. кужэ́льны, -ая, -ае. Кужэльныя ніткі. Кужэльная кашуля.


ку́заў, -зава, мн. -завы, -заваў, м.

Частка павозкі, экіпажа, аўтамашыны і пад., якая служыць для размяшчэння людзей або грузаў.

|| прым. кузаўны́, -а́я, -о́е.


ку́зня, -і, мн. -і, -яў, ж.

1. Майстэрня з горнам для ручной коўкі металу.

2. перан., чаго. Месца, дзе ствараецца што-н. вельмі важнае, істотнае (высок.). Універсітэт — к. маладых спецыялістаў.

|| прым. ку́зневы, -ая, -ае.


кузу́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак, ж. Тое, што і казяўка.

|| памянш.-ласк. кузу́рачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


кукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; незак.

1. Пра зязюлю: ствараць гукі, падобныя на «ку-ку».

2. перан. Цярпець нягоду, гараваць (разм.).

|| зак. пракукава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й.

|| наз. кукава́нне, -я, н.


ку́калка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

Насякомае на стадыі свайго развіцця, калі знікаюць лічынкавыя органы і развіваюцца органы дарослага насякомага.


кука́рда, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, кука́рд і -аў, ж.

Знак устаноўленага ўзору на форменнай фуражцы.

|| прым. кука́рдны, -ая, -ае і кука́рдавы, -ая, -ае.


кукарэ́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Крычаць «ку-ка-рэ-ку».

|| зак. пракукарэ́каць, -аю, -аеш, -ае.

|| наз. кукарэ́канне, -я, н.


ку-ка-рэ́-ку, выкл. гукаперайм.

Ужыв. для абазначэння крыку пеўня.


ку́кішкі, -шак.

У выразах: на кукішках (сядзець), на кукішкі (сесці) — сагнуўшы ногі ў каленях і трымаючыся на насках.


ку́кла, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Жаночая прычоска: сабраныя ў касу і закручаныя ззаду валасы.


ку-клукс-кла́н, -а, м.

Тэрарыстычная расісцкая арганізацыя ў ЗША.

|| прым. куклукскла́наўскі, -ая, -ае.


куклукскла́навец, -наўца, мн. -наўцы, -наўцаў, м.

Член ку-клукс-клана; лінчавальнік.


куко́ль, -ю, м.

Аднагадовая травяністая расліна сямейства гваздзіковых — пустазелле з цёмна-ружовымі кветкамі і ядавітым насеннем, якое расце сярод злакаў.


ку́кса, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Частка канечнасці, якая засталася пасля ампутацыі або калецтва.


кукуру́за, -ы, ж.

Аднагадовая травяністая расліна сямейства злакавых з высокім і тоўстым сцяблом і ядомымі буйнымі жоўтымі зярнятамі, сабранымі ў пачаткі, а таксама зерне гэтай расліны.

|| прым. кукуру́зны, -ая, -ае.


кула́к¹, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Кісць рукі з прыгнутымі к далоні пальцамі.

2. перан. Сканцэнтраваныя ў адным месцы ваенныя ўзброеныя сілы для рашаючага ўдару. Сабраць полк у к.

|| памянш. кулачо́к, -чка́, мн. -чкі́, -чко́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. кула́чны, -ая, -ае (да 1 знач.). К. бой.

Кулачнае права — панаванне насілля, грубай сілы.


кула́к², -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (гіст.) Заможны селянін-уласнік, які выкарыстоўваў батракоў як наёмную рабочую сілу.

|| ж. кула́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак (разм.).

|| зб. кула́цтва, -а, н.

|| прым. кула́цкі, -ая, -ае.


куламе́са, -ы, ж. (разм.).

1. Гразь, змешаная са снегам, вязкая маса чаго-н.

2. перан. Бязладдзе, неразбярыха.


кула́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Дзікая жывёліна, роднасная аслу.


кула́чкі.

У выразе: ісці на кулачкі — удзельнічаць у кулачным баі.


куле́ш, -ляшу́, м.

Рэдкая мучная або крупяная каша з салам.


кулём, прысл. (разм.).

1. Імкліва, перакульваючыся цераз галаву. Паляцець к. з гары.

2. Стрымгалоў. Кінуцца к. за кім-н.


ку́лі, нескл., м.

Чорнарабочы (насільшчык, грузчык) у некаторых усходніх краінах.


кулі́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Невялікая балотная птушка з доўгімі нагамі і доўгай дзюбай. Кожны к. сваё балота хваліць (прыказка).


куліна́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Спецыяліст па кулінарыі (у 1 знач.); вопытны, умелы повар.

2. Чалавек, які добра і смачна гатуе розныя стравы. Добры к.

|| ж. куліна́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. куліна́рскі, -ая, -ае. Кулінарская работа.


куліна́рыя і кулінары́я, -і, ж.

1. Майстэрства прыгатавання ежы. Курсы кулінарыі.

2. Магазін гатовых страў і харчовых паўфабрыкатаў.

|| прым. куліна́рны, -ая, -ае. Кулінарныя вырабы.


кулі́са, -ы, мн. -ы, кулі́с, ж.

1. Бакавая плоская частка тэатральнай дэкарацыі, размешчаная па баках сцэны. Зайсці за кулісы.

2. перан., чаго. Тое, чым прыкрываюць што-н., за чым хаваецца што-н. За кулісамі палітычнай барацьбы.

За кулісамі

а) у тэатральным, акцёрскім асяроддзі;

б) тайна, скрытна, у неафіцыйнай абстаноўцы.

|| прым. кулі́сны, -ая, -ае.


кулі́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Салодкі здобны пірог цыліндрычнай формы (па праваслаўнай традыцыі выпякаецца да Вялікадня).

|| прым. кулі́чны, -ая, -ае. Кулічнае цеста.


куло́н¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Жаночае ўпрыгажэнне з каштоўных камянёў ці іншага матэрыялу, якое носяць на ланцужку на шыі.

|| прым. куло́нны, -ая, -ае.


куло́н², -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння колькасці электрычнасці, электрычнага зараду ў Міжнароднай сістэме адзінак.


кулуа́ры, -аў.

1. Памяшканні па-за залай пасяджэння (у парламенце, тэатры і пад.), якія служаць для адпачынку, неафіцыйных сустрэч.

2. перан. Аб неафіцыйных размовах у дасведчаных палітычных, грамадскіх колах (кніжн.). Вядома з кулуараў.

|| прым. кулуа́рны, -ая, -ае. Кулуарныя размовы.


куль¹, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Тоўсты сноп адборнай саломы, з якой раней рабілі стрэхі.

|| прым. кулявы́, -а́я, -о́е. Кулявая салома.


куль², -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Задняя частка рыбалоўнай снасці (невада, жака і пад.) у выглядзе вузкага доўгага мяшка, куды трапляе рыба пры лоўлі.

|| прым. кулько́вы, -ая, -ае.


ку́льба, -ы, мн. -ы, кульб і кульба́ка, -і, ДМ -ба́цы, мн. -і, -ба́к, ж. (разм.).

Палка з загнутым верхнім канцом для апоры пры хадзьбе.


кульга́вець, -ею, -ееш, -ее; незак.

Станавіцца кульгавым.


кульга́вы, -ая, -ае.

1. 3 карацейшай ці балючай нагой. К. дзед.

2. Са зламанай або карацейшай, чым іншыя, ножкай (пра рэчы; разм.). Кульгавая табурэтка.

3. Больш кароткі, чым іншы, іншыя (пра нагу, пра ножку чаго-н.; разм.). Кульгавая нага.

|| наз. кульга́васць, -і, ж.


кульга́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; незак.

1. Хадзіць чыкільгаючы, нясмела ступаючы на карацейшую ці балючую нагу.

2. Быць кульгавым, мець карацейшую ці балючую нагу.

3. перан. Мець недахопы, быць у нездавальняючым стане (разм.). У яго арфаграфія кульгае.

Кульгаць на абедзве нагі (разм., неадабр.) — мець многа прабелаў (пра чые-н. веды, пра якую-н. справу, работу).

|| наз. кульга́нне, -я, н.


кульміна́цыя, -і, ж.

1. Праходжанне свяціла праз нябесны мерыдыян (спец.).

2. Пункт найвышэйшага ўздыму, напружання ў развіцці чаго-н. К. падзей.

|| прым. кульмінацы́йны, -ая, -ае. К. момант.


кульну́цца гл. куляцца.


кульну́ць гл. куляць.


культ, -у, М -льце, м.

1. Рэлігійнае служэнне бажаству і звязаныя з гэтым абрады. К. бога Сонца ў язычнікаў. Служыцелі культу (духавенства).

2. перан., каго-чаго. Сляпое пакланенне каму-, чаму-н., абагаўленне каго-, чаго-н. К. асобы.

|| прым. ку́льтавы, -ая, -ае (да 1 знач.).


культ...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае: звязаны з абслугоўваннем і задавальненнем культурных патрэб, культурна-асветны, напр.: культработнік, культпаход.


культпахо́д, -у, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Калектыўнае наведванне тэатра, музея, кіно і пад.


культу́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

1. толькі адз. Сукупнасць дасягненняў чалавецтва ў вытворчым, грамадскім і духоўным жыцці. Гісторыя культуры. Матэрыяльная к. Духоўная к.

2. толькі адз. Адукаванасць, культурнасць, выхаванасць. Грамадства высокай культуры.

3. толькі адз. Ступень, узровень развіцця якой-н. сферы чалавечай дзейнасці. К. земляробства. К. вытворчасці. К. мовы.

4. Сфера чалавечай дзейнасці, звязаная з мастацтвам, асветнай дзейнасцю і пад. Работнікі культуры. Дом культуры.

5. толькі адз. Развядзенне, вырошчванне якой-н. расліны; культываванне. К. лёну. К. бульбы.

6. звычайна мн. Віды раслін, якія разводзяцца, вырошчваюцца. Тэхнічныя культуры. Зерневыя культуры.

7. Мікраарганізмы, вырашчаныя ў лабараторных умовах у пажыўным асяроддзі (спец.). К. стрэптакокаў.

|| прым. культу́рны, -ая, -ае (да 1—3 знач.). Культурныя традыцыі народа. К. чалавек.


культурало́гія, -і, ж.

Навука, якая вывучае ўнутраныя заканамернасці развіцця культуры, тэндэнцыі ўзаемадзеяння культуры і грамадства.

|| прым. культуралагі́чны, -ая, -ае.


культу́рны, -ая, -ае.

1. гл. культура.

2. Які знаходзіцца на высокім узроўні культуры. Культурнае грамадства. Культурная гаспадарка.

3. Які звязаны з пашырэннем культуры, асветы. Весці культурную работу.

4. Вырашчаны чалавекам, не дзікарослы. Культурныя расліны.

Культурны слой зямлі — слой зямлі, які ўтвараецца з арганічных і іншых рэшткаў на месцах пасяленняў чалавека.

|| наз. культу́рнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


культуро́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па культуралогіі.


культуры́зм, -у, м.

Сістэма фізічных практыкаванняў (пераважна сілавых), якія садзейнічаюць развіццю мускулатуры цела чалавека, фарміраванню прыгожай фігуры і паставы; занятак такімі практыкаваннямі.


культуры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які займаецца культурызмам.


культывава́ць, -тыву́ю, -тыву́еш, -тыву́е; -тыву́й; -тывава́ны; незак., што.

1. Апрацоўваць зямлю культыватарам.

2. Разводзіць, вырошчваць (злакі, расліны). К. новыя гатункі бульбы.

3. перан. Удасканальваць што-н. якім-н. спосабам; садзейнічаць развіццю чаго-н. К. працавітасць.

|| наз. культывава́нне, -я, н. і культыва́цыя, -і, ж. (да 1 знач.).

|| прым. культывацы́йны, -ая, -ае.


культыва́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Сельскагаспадарчая прылада для рыхлення глебы і знішчэння пустазелля і пад.

|| прым. культыва́тарны, -ая, -ае.


ку́ля, -і, мн. -і, куль, ж.

Невялікі свінцовы або стальны прадаўгаваты снарад для стральбы з ручной агнястрэльнай зброі і кулямётаў. Трасіруючая к. Бранябойная к.

Адліваць кулі (разм.) — ілгаць, хлусіць.

Вылецець куляй (разм.) — імкліва выбегчы адкуль-н.

|| прым. кулявы́, -а́я, -о́е. Кулявое раненне.


кулябя́ка, -і, ДМ -бя́цы, мн. -і, -бя́к, ж.

Прадаўгаваты вялікі пірог, начынены мясам, рыбай, капустай і інш.

|| прым. кулябя́чны, -ая, -ае.


кулявы́¹ гл. куль¹.


кулявы́² гл. куля.


кулямёт, -а, М -мёце, мн. -ы, -аў, м.

Аўтаматычная скарастрэльная зброя для стральбы кулямі. Ручны к. Станковы к.

|| прым. кулямётны, -ая, -ае.


кулямётчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Стралок з кулямёта.

|| ж. кулямётчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


куля́цца, -я́юся, -я́ешся, -я́ецца; незак.

Пераварочвацца цераз галаву, перакульвацца.

|| аднакр. кульну́цца, -ну́ся, -не́шся, -не́цца; -нёмся, -няце́ся, -ну́цца; -ні́ся.

|| наз. куля́нне, -я, н.


куля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е; незак., што.

Валіць набок; пераварочваць, перакульваць.

Куляць чарку (разм.) — выпіваць.

|| аднакр. кульну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты.

|| наз. куля́нне, -я, н.


кум, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.

Хросны бацька ў адносінах да бацькоў хрэсніка і да хроснай маці.

|| ласк. кумо́к, -мка́, мн. -мкі́, -мко́ў, м. (разм.).


кума́, -ы́, мн. -ы́, -о́ў, ж.

Хросная маці ў адносінах да бацькоў хрэсніка і да хроснага бацькі.

|| ласк. ку́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.


кумаўство́, -а́, н. (разм.).

1. Сяброўскія адносіны паміж кумамі.

2. перан. Паблажлівасць у службовых справах сябрам або сваякам.

|| прым. кумаўскі́, -а́я, -о́е.


кума́ч, -у́, м.

Баваўняная тканіна ярка-чырвонага колеру.

|| прым. кумачо́вы, -ая, -ае.


куме́каць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

1. Разважаць, абдумваць.

2. Разумець што-н., цяміць, кеміць.


кумі́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Статуя язычніцкага бажаства; ідал.

2. перан. Той (тое), хто (што) з’яўляецца прадметам асаблівага захаплення і пакланення (высок. і іран.).


кумі́рня, -і, мн. -і, -рань і -рняў, ж.

Язычніцкая малельня з кумірамі; капішча.


кумі́цца, -млю́ся, -мі́шся, -мі́цца; -мі́мся, -міце́ся, -мя́цца; незак. (разм.).

Уступаць у кумаўскія адносіны.

|| зак. пакумі́цца, -млю́ся, -мі́шся, -мі́цца; -мі́мся, -міце́ся, -мя́цца.


кумпя́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Бядровая частка тушы (звычайна свіной). Вэнджаны к.

2. Знешні бок верхняй часткі бядра (разм.).

|| прым. кумпя́чны, -ая, -ае.


кумы́кі, -аў, адз. -мы́к, -а, м.

Народнасць, якая складае частку насельніцтва Дагестана.

|| ж. кумы́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. кумы́цкі, -ая, -ае.


кумы́с, -у, м.

Пажыўны напітак з малака кабылы, вярблюдзіцы. Піць к.

|| прым. кумы́сны, -ая, -ае.


кумысалячэ́нне, -я, н.

Лячэнне кумысам.


кунжу́т, -у, М -жу́це, м.

Аднагадовая паўднёвая травяністая расліна, з насення якой здабываюць алей.

|| прым. кунжу́тны, -ая, -ае. К. алей.


куні́ца, -ы, мн. -ы, -ні́ц, ж.

Невялікі драпежны звярок сямейства куніцавых з каштоўным футрам, а таксама футра гэтага звярка.

|| прым. куні́цавы, -ая, -ае.


кунстка́мера, -ы, мн. -ы, -мер, ж. (уст.).

Збор гістарычных, мастацкіх і пад. рэдкасцей, а таксама памяшканне для такога збору.


кунту́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Старадаўняя польская і ўкраінская адзежына ў выглядзе каптана з шырокімі адкіднымі рукавамі.


ку́па, -ы, мн. -ы, куп, ж.

1. Група дрэў, кустоў, якія густа растуць. К. кустоў.

2. Гурт, група (людзей). К. людзей. Калі робіш у купе, то не баліць у пупе (з нар.).

3. Вялікая колькасць чаго-н., куча (разм.). К. саломы.

Да купы (разм.) — у адно месца.


ку́пал, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Дах, верхняе скляпенне ў форме паўшар’я. К. цырка.

2. перан. Пра якую-н. паверхню, прадмет, што маюць такую форму. К. неба. К. парашута.

|| прым. ку́пальны, -ая, -ае. Купальнае перакрыцце.


купа́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Род травяністых раслін сямейства складанакветных з дробнымі кветкамі.

2. Купальская песня.


Купа́лле, -я, н. (з вялікай літары).

Старажытнае свята летняга сонцастаяння ва ўсходніх славян, якое святкуецца ў ноч на 7 ліпеня (24 чэрвеня па старым стылі).

|| прым. купа́льскі, -ая, -ае. Купальская ноч. Купальская кветка.


купа́льнік¹, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Жаночы касцюм для купання.


купа́льнік², -у, м.

Высокая травяністая расліна сямейства складанакветных з жоўтымі кветкамі (скарыстоўваецца ў медыцыне).


купа́льня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

Пабудова на вадзе або ля вады для купання.


купа́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто купаецца (у рацэ, возеры, моры).

|| ж. купа́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


купарва́с, -у, м.

Назва некаторых солей сернай кіслаты. Медны к. Жалезны к.

|| прым. купарва́сны, -ая, -ае.


купа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Апусціўшыся ў ваду, абмывацца, плаваць, асвяжацца. К. ў моры.

2. перан., у чым, ад чаго. Мець, скарыстоўваць чаго-н. залішне многа, цешыцца ад чаго-н. К. ў грашах. К. ў шчасці.


купа́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак., каго-што.

Апускаць у ваду для мыцця, асвяжэння і пад. К. дзіця.

|| зак. вы́купаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| звар. купа́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; зак. вы́купацца, -аюся, -аешся, -аецца.

|| наз. купа́нне, -я, н.

|| прым. купа́льны, -ая, -ае. К. касцюм. К. сезон.


купе́ль, -і, мн. -і, -ей, ж.

Пасудзіна ў форме чашы, у якую апускаюць дзіця пры царкоўным абрадзе хрышчэння.

|| прым. купе́льны, -ая, -ае.


купе́ц, -пца́, мн. -пцы́, -пцо́ў, м.

1. Багаты гандляр, уладальнік прыватнага гандлёвага прадпрыемства. К. першай гільдыі.

2. Пакупнік (разм.). Знайсці купца на тавар.

|| памянш. ку́пчык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.; разм.).

|| павел. купчы́на, -ы, мн. -ы, -чы́н, м. (да 1 знач.; разм.).

|| ж. купчы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х (да 1 знач.).

|| зб. купе́цтва, -а, н. (да 1 знач.).

|| прым. купе́цкі, -ая, -ае (да 1 знач.). К. сан.


куп’ё, -я́, н., зб.

Купіны.


купі́ла, -а, н. (разм.).

Грашовыя сродкі. Купіў бы, ды купіла няма.


ку́піна, -ы, мн. -ы, -пі́н, ж.

Грудок сухой, цвёрдай зямлі на нізкім або балоцістым месцы, аброслы мохам, травой.


купі́раваны, -ая, -ае.

Тое, што і купэйны.


куп’і́сты, -ая, -ае.

3 купінамі. Куп’істая сенажаць.

|| наз. куп’і́стасць, -і, ж.


купі́ць, куплю́, ку́піш, ку́піць; ку́плены; зак.

1. каго-што. Набыць за грошы ці за іншыя каштоўнасці. К. кнігу. На базары розуму не купіш (прыказка).

2. каго (што). Схіліць на свой бок подкупам, абяцаннямі і пад.; падкупіць. Справядлівага чалавека не к.

|| незак. купля́ць, -я́ю, -я́еш, -я́е.

|| наз. ку́пля, -і, ж. (да 1 знач.) і купля́нне, -я, н. (да 1 знач.).


купле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Страфа песні або верша.

|| прым. купле́тны, -ая, -ае.


куплеты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Эстрадны артыст, які выконвае сатырычныя, жартаўлівыя песенькі.

|| ж. куплеты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


куплёны, -ая, -ае.

Не хатняга вырабу, а набыты за грошы.


купо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Адразны талон у каштоўных паперах на атрыманне працэнтаў з іх.

2. Адразны талон на пакупку пэўнага тавару ва ўмовах таварнага дэфіцыту (у СССР у 1989—1991 гг.).

|| прым. купо́нны, -ая, -ае.


купча́сты, -ая, -ае.

Пра дрэвы, кветкі: пышны, з густой кронай. Купчастая вішня.

|| наз. купча́стасць, -і, ж.


ку́пчая, -ая, -ае.

У выразе: купчая крэпасць, або купчая, -ай, ж. (гіст.) — дакумент аб куплі і продажы нерухомай маёмасці і аб праве на валоданне ёю ў дарэвалюцыйнай Расіі.


купчы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж. (разм.).

1. гл. купец.

2. Жонка купца.


купэ́, нескл., н.

Асобнае памяшканне ў вагоне пасажырскага цягніка для некалькіх пасажыраў.


купэ́йны, -ая, -ае.

Падзелены на купэ. К. вагон.

|| наз. купэ́йнасць, -і, ж.


купю́ра¹, -ы, мн. -ы, -пю́р, ж.

Скарачэнне, пропуск у тэксце літаратурнага або музычнага твора. Верш надрукаваны з купюрамі.

|| прым. купю́рны, -ая, -ае.


купю́ра², -ы, мн. -ы, -пю́р, ж. (спец.).

Каштоўная папера — аблігацыя або грашовы знак. Старублёвая к.


ку́рава, -а, н.

Куродым, сажа ад дыму.


кура́вы, -ая, -ае. (разм.).

1. Які дыміць. Куравая галавешка.

2. Пакрыты сажай ад дыму, закуродымлены.


курага́, -і́, ДМ -разе́, ж. (зб.).

Высушаныя абрыкосы без костачак. Кампот з курагі.


курагадо́ўля, -і, ж.

Развядзенне курэй як галіна птушкагадоўлі.

|| прым. курагадо́ўчы, -ая, -ае.


кура́жыцца, -жуся, -жышся, -жыцца; незак. (разм.).

1. Важнічаць, трымацца фанабэрыста.

2. Крыўляцца.


куранны́ гл. курэнь.


кура́нты, -аў.

Даўнейшая назва вежавага або насценнага гадзінніка, бой якога суправаджаецца музыкай. Бой курантаў.


кураня́ і куранё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня курыцы.

Куранят увосень лічаць (прыказка) — толькі канец справы пакажа, ці варта было яе пачынаць.

|| памянш. кураня́тка, -а, мн. -і, -так, н.

|| прым. кураня́чы, -ая, -ае.


курапа́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Дзікая птушка сямейства цецеруковых. Шэрая к.

|| прым. курапа́ткавы, -ая, -ае.


КУРАРТАЛÓГІЯ, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які вывучае лекавыя ўласцівасці мясцовасці і іх выкарыстанне ў лячэбных мэтах.

|| прым. курарталагі́чны, -ая, -ае.


кураса́дня, -і, мн. -і, -яў, ж. (разм.).

Перакладзіна ў куратніку, на якую куры садзяцца на ноч; седала.


курасле́п, -у, м.

Народная назва шматгадовай травяністай расліны сямейства казяльцовых з жоўтымі кветкамі. Расцвіў к.

|| прым. курасле́пны, -ая, -ае.


кура́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кіраўнік, апякун.

|| прым. кура́тарскі, -ая, -ае. К. студэнцкай групы.


кура́тнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Памяшканне для курэй.


кура́ціна, -ы, ж.

Мяса курыцы.


курга́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Высокі старадаўні надмагільны насып з зямлі ці камення. Скіфскі к.

|| прым. курга́нны, -ая, -ае.


ку́рды, -аў, адз. курд, -а, м.

Народ іранскай моўнай групы, які жыве ў Паўднёва-Заходняй Азіі, краінах Блізкага Усходу і ў Расіі.

|| ж. курдзя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ку́рдскі, -ая, -ае.


курдзю́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Тлушчавае адкладанне каля хваста ў некаторых парод авечак.

|| прым. курдзю́чны, -ая, -ае. Курдзючныя авечкі.


кур’е́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Пасыльны ва ўстанове, які выконвае розныя даручэнні.

2. Службовая асоба, якая развозіць спешныя афіцыйныя даручэнні, сакрэтную пошту.

Дыпламатычны кур’ер — супрацоўнік Міністэрства замежных спраў, які перавозіць дыпламатычную пошту.

|| прым. кур’е́рскі, -ая, -ае. Кур’ерскія даручэнні.


кур’ёз, -у, мн. -ы, -аў, м.

Недарэчны выпадак, смешнае здарэнне.

|| прым. кур’ёзны, -ая, -ае. К. выпадак.

|| наз. кур’ёзнасць, -і, ж.


курко́ўка, -і, ДМ -ко́ўцы, мн. -і, -ко́вак, ж. (разм.).

Курковая паляўнічая стрэльба.


курлы́каць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Пра жураўлёў: ствараць гукі, падобныя на «курлы».

|| аднакр. курлы́кнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. курлы́канне, -я, н.


курно́сы, -ая, -ае.

1. Кароткі і задзёрты (пра нос).

2. 3 кароткім і задзёртым носам. К. твар.

|| наз. курно́сасць, -і, ж.


курну́ць гл. курыць.


ку́рны, -ая, -ае.

1. Які абаграваецца печкай без коміна. Курная хата.

2. Які дае многа дыму, копаці. Курная галавешка.


курня́ўкаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Пра катоў: ствараць гукі, падобныя на «курняў».


куро́дым, -у, м.

Густы едкі дым пры тленні, гарэнні без полымя.


куро́дымець, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ее; незак.

Вылучаць куродым, дымець. Галавешка куродымее.

|| зак. закуро́дымець, -ее.


куро́дыміць, -млю, -міш, -міць; незак.

Спальваючы што-н., напускаць куродыму. Начнічок к.

|| зак. закуро́дыміць, -млю, -міш, -міць; -млены.


куро́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

Частка ўдарнага механізма ў ручной агнястрэльнай зброі. Націснуць на к.

|| прым. курко́вы, -ая, -ае.


куро́рт, -а, М -рце, мн. -ы, -аў, м.

Мясцовасць з прыроднымі лекавымі ўласцівасцямі (мінеральнымі крыніцамі, гразямі і пад.), прыгодная для пабудовы санаторыяў, дамоў адпачынку, лячэбніц і пад. Лячыцца і адпачываць на курорце.

|| прым. куро́ртны, -ая, -ае. К. сезон.


куро́ртнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які лечыцца, адпачывае на курорце.

|| ж. куро́ртніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


курс¹, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Напрамак руху, шлях (карабля, самалёта і пад.). Самалёт узяў к. на поўдзень.

2. перан. Кірунак якой-н. палітычнай, грамадскай дзейнасці. К. на раззбраенне. Знешнепалітычны к.

3. Цана, па якой прадаюцца (купляюцца) каштоўныя паперы, валюта. Валютны к. Змагацца за ўстойлівы к. рубля.

У курсе чаго (быць) і ў курс чаго (увайсці, увесці) — пра дасведчанасць у чым-н.

|| прым. курсавы́, -а́я, -о́е. К. рух. Курсавая табліца.


курс², -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Закончаны цыкл, увесь аб’ём спецыяльнага навучання, якіх-н. працэдур. К. сярэдняй школы. К. гразелячэння.

2. Асобная гадавая ступень адукацыі ў вышэйшай школе і спецыяльных навучальных установах, а таксама група навучэнцаў гэтай ступені. Скончыць к. ва ўніверсітэце. Стараста курса. Студэнт трэцяга курса.

3. Выклад навуковай дысцыпліны ў вышэйшай школе, у спецыяльнай навучальнай установе. Прачытаць к. лекцый па гісторыі Беларусі.

|| прым. курсавы́, -а́я, -о́е. Курсавая работа студэнта.


курса́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Навучэнец курсаў.

2. Навучэнец сярэдняй або вышэйшай ваеннай навучальнай установы. К. сувораўскага вучылішча.

|| ж. курса́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. курса́нцкі, -ая, -ае (да 2 знач.).


курсі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

Рабіць рэгулярныя паездкі, рэйсы па пэўным маршруце (пра самалёт, цягнік, аўтобус і пад.). Паміж горадам і вёскай курсіруе аўтобус.


курсі́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. (гіст.) У дарэвалюцыйнай Расіі: слухачка вышэйшых жаночых курсаў.


курсі́ў, -сіву, м.

Друкарскі нахілены ўправа шрыфт, падобны да рукапіснага почырку. Выдзеліць цытату курсівам.

|| прым. курсі́ўны, -ая, -ае.


курсо́ўка, -і, ДМ -со́ўцы, мн. -і, -со́вак, ж.

Дакумент на права лячэння і харчавання на курорце, звычайна без забеспячэння жыллём.

|| прым. курсо́вачны, -ая, -ае. Курсовачныя хворыя.


ку́рсы гл. курс².


курта́ты, -ая, -ае (разм.).

1. 3 кароткім або адсечаным хвастом (пра жывёл). К. сабака.

2. перан. Невялікага росту, малы, кароткі. К. чалавек.

3. Цесны (пра адзенне). К. пінжачок.

4. перан. Няпоўны, абмежаваны (іран.). К. канспект.

|| наз. курта́тасць, -і, ж. (да 1 і 2 знач.).


ку́ртка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Кароткая верхняя вопратка, якая зашпільваецца на гузікі ці на маланку.

|| памянш. ку́ртачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ку́ртачны, -ая, -ае.


курты́занка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (уст.).

Жанчына лёгкіх паводзін, якая мела апекуноў у арыстакратычным асяроддзі.


курці́на, -ы, мн. -ы, -цін, ж.

1. Града для кветак, клумба (уст.).

2. Участак, засаджаны адной пародай дрэў, а таксама група дрэў адной пароды.

3. Частка крапаснога вала паміж двума бастыёнамі (уст.).

|| прым. курці́нны, -ая, -ае.


курч, -у, м.

Сутаргавае сцягванне мышц цела.


ку́рчыцца, -чуся, -чышся, -чыцца; незак.

1. Сціскацца ўсім целам (ад болю, сутаргі, холаду і пад.). К. ад болю.

2. Рабіцца няроўным, пагнутым; скручвацца, выгінацца. Бяроста курчылася на агні.


ку́рчыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.

1. каго (што), звычайна безас. Балюча зводзіць мышцы цела. Яго ўсяго курчыла.

2. што. Падгінаць. К. пальцы на назе.


ку́рыва, -а, н. (разм.).

Табака і наогул тое, што можна курыць. Трэба купіць к.


куры́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

Тое, што і курыльня.


куры́льны гл. курыць.


куры́льня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

Пакой для курэння.


куры́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак., каго-што. (кніжн.) Ажыццяўляць нагляд і дапамогу. К. працу. К. студэнтаў.


ку́рыца, -ы, мн. ку́ры і (з ліч. 2, 3, 4) ку́рыцы, -рэ́й, ж.

1. Свойская птушка, якую разводзяць для атрымання яек і мяса.

2. Самка птушак атрада курыных. К. з куранятамі.

3. Мяса курыцы; кураціна.

Класціся спаць з курамі — вельмі рана.

Курам на смех — пра што-н. вельмі недарэчнае.

Куры засмяюць каго — пра таго, хто робіць што-н. недарэчнае.

Куры не клююць — вельмі многа (звычайна пра грошы).

Мокрая курыца — пра растрывожанага, спалоханага або бязвольнага, бесхарактарнага чалавека.

|| памянш. ку́рачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. куры́ны, -ая, -ае.

Курыная слепата

1) тое, што і кураслеп;

2) хвароба вачэй, калі чалавек не бачыць пры слабым святле, асабліва ў прыцемку.


куры́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., ку́рыцца; незак.

1. Слаба гарэць, тлець, вылучаючы многа дыму. На вогнішчы курыліся галавешкі. Папяроса не курыцца.

2. чым і без дап. Вылучаць выпарэнні, лёгкі туман, пару. Ад летняга дажджу лес курыўся парай.

3. Паднімацца ўверх, кружыцца (пра дым, туман, пыл і пад.). За машынай курыўся пыл.


куры́ць, куру́, ку́рыш, ку́рыць; ку́раны; незак.

1. што і без дап. Удыхаць і выдыхаць дым якога-н. рэчыва, пераважна тытуню. К. цыгарэту.

2. што і чым. Спальваць пахучыя рэчывы для атрымання пахучага дыму. К. ладанам.

|| аднакр. курну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́; -ну́ты (да 1 знач.).

|| наз. курэ́нне, -я, н.

|| прым. куры́льны, -ая, -ае. Курыльная табака. К. пакой.


ку́рыя, -і, ж.

1. Аб’яднанне некалькіх патрыцыянскіх родаў у Старажытным Рыме (гіст.).

2. Разрад выбаршчыкаў, падзеленых па нацыянальнай, маёмаснай і іншых адзнаках. Дваранская к.

Папская (Рымская) курыя — вярхоўны орган, цераз які Папа Рымскі ажыццяўляе кіраўніцтва каталіцкай царквой.

|| прым. курыя́льны, -ая, -ае.


курэ́нь, кураня́, мн. курані́, куранёў, м.

1. У некаторых мясцовасцях Беларусі: будан (разм.).

2. Жылая хата ў некаторых месцах Украіны і Прыдоння.

3. Асобная частка Запарожскага войска, а таксама яе стан (гіст.).

|| прым. куранны́, -а́я, -о́е (да 3 знач.). К. атаман. Выбіраць кураннога (наз.).


курэ́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ры́ць; незак.

Тое, што і курыцца (у 1—3 знач.).


куса́нік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Недаедзены кавалачак хлеба. Я чужых кусанікаў не ем.


куса́цца, -а́юся, -а́ешся, -а́ецца; незак.

1. Мець прывычку кусаць (у 1 знач.). Сабака кусаецца.

2. Кусаць адзін аднаго; грызціся (пра сабак, звяроў).

3. перан. Крыўдзіць, дапякаць чым-н.

4. перан. Мець уласцівасць раздражняць, пячы скуру (пра крапіву і іншыя расліны; пра мароз, вецер і інш.), а таксама пра вырабы з грубай шэрсці. Крапіва кусаецца. Шарсцяная коўдра кусаецца.


куса́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е; -а́ны; незак., каго-што.

1. Хапаць, раніць зубамі, джалам, прыносячы боль. Сабака кусае.

2. Захопліваць зубамі, аддзяляць, адкусваць ад чаго-н. К. хлеб. К. яблык.

3. перан. Крыўдзіць, дапякаць чым-н.

4. Адразаць кавалачкамі. К. дрот.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Моцна пячы, раздражняць скуру (пра крапіву і некаторыя калючыя расліны).

Кусаць (сабе) локці — шкадаваць аб чым-н. упушчаным, непапраўным.

|| аднакр. кусану́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́ і кусну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. куса́нне, -я, н.


куса́чкі, -аў.

Шчыпцы для адкусвання, адразання дроту, цвікоў.


кускавы́, -а́я, -о́е.

Нарэзаны, паколаты на кускі; у кусках. К. цукар.


куслі́вы, -ая, -ае (разм.).

Які мае здольнасць кусацца, джаліць. Куслівыя пчолы. К. сабака.


кусо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м.

1. Адрэзаная, адбітая і пад. частка чаго-н.; кавалак. К. цэглы. К. мяса.

2. Наогул частка чаго-н. К. жыцця.

3. Адзінка некаторых тавараў, што выпускаюцца паштучна. К. мыла.

Кусок у горла не лезе — немагчыма есці ад крыўды, перажыванняў і пад.

|| памянш. кусо́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (да 1 знач.).


куст¹, -а́, М -сце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Травяністая расліна з галінамі, якія пачынаюць расці амаль ад зямлі. К. малін. К. агрэсту.

2. Травяністая расліна, сцёблы якой растуць пучком. К. суніц.

У кусты (хавацца, уцякаць) — ухіляцца ад адказнасці, ад непасрэднай справы.

|| памянш. ку́сцік, -а, мн. -і, -аў, м. і кусто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

|| прым. куставы́, -а́я, -о́е і кусто́вы, -ая, -ае. Куставыя расліны. Кустовая ягада.


куст², -а́, М -сце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Аб’яднанне якіх-н. прадпрыемстваў, арцелей і пад.

|| прым. куставы́, -а́я, -о́е. Кустовая нарада.


кустарэ́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Прылада для падразання і выкарчоўвання кустоў.

|| прым. кустарэ́зны, -ая, -ае.


кусто́ўе, -я, н., зб.

Кусты (у 1 знач.). Разраслося к.


кусці́сты, -ая, -ае.

Які расце густа, кустом. Кусцістая пшаніца.

|| наз. кусці́стасць, -і, ж.


кусці́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ці́цца; незак.

Расці кустом, даваць многа бакавых адросткаў.

|| наз. кушчэ́нне, -я, н.


кут, -а́, М куце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Месца, дзе сыходзяцца ўнутраныя бакі прадмета; частка памяшкання, прастора паміж дзвюма сценамі. З кута ў к. і вечар тут (прымаўка).

2. Частка пакоя, якую здаюць кватарантам у наймы. Зняць свой к.

3. перан. Мясцовасць, звычайна глухая. Далёкі к. Глухі к.

|| памянш. куто́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.

|| прым. кутавы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


кута́с, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Пучок нітак, звязаных разам на канцы, для ўпрыгожання чаго-н. Пояс з кутасамі.

|| прым. кутасо́вы, -ая, -ае.


ку́тні, -яя, -яе.

Які знаходзіцца, размешчаны ў куце. Кутняе акно.

Кутнія зубы — тое, што і карэнныя зубы.


ку́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Крайні карэнны зуб.


куто́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. Тое, што і кут.

2. Зацішная, прыгожая, маляўнічая мясцовасць. Райскі к. на Нарачы.

|| памянш.-ласк. куто́чак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м.


ку́ты, -ая, -ае.

Тое, што і каваны.


ку́фар, -фра, мн. -фры, -фраў, м.

Вялікая скрынка з векам для захоўвання тканіны, адзежы, каштоўнасцей.

|| прым. ку́фравы, -ая, -ае.


ку́фель, -фля, мн. -флі, -фляў і ку́халь, -хля, мн. -хлі, -хляў, м.

Спецыяльны кубак для піва.

|| прым. ку́фельны, -ая, -ае, ку́флевы, -ая, -ае і ку́хальны, -ая, -ае.


куфэ́рак, -рка, мн. -ркі, -ркаў, м.

1. Невялікі куфар; тое, што і куфар.

2. Дарожная скрынка (род чамадана), звычайна прыгожа аформленая.

|| прым. куфэ́рачны, -ая, -ае.


ку́халь гл. куфель.


ку́хальны гл. куфель.


ку́хан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікі круглы праснак у выглядзе піражка з паглыбленнем у сярэдзіне, куды клалі цыбулю, сыпалі мак.

|| прым. ку́ханны, -ая, -ае.


ку́хар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто гатуе стравы; повар.

|| ж. куха́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. куха́рскі, -ая, -ае.


куха́рыць, -ру, -рыш, -рыць; незак.

Гатаваць стравы; быць кухарам, кухаркай.


ку́хня, -і, мн. -і, -хань і -хняў, ж.

1. Асобнае памяшканне з печчу, плітой для прыгатавання ежы, а таксама камплект мэблі для такога памяшкання.

2. Падбор страў. Беларуская к.

3. перан., адз. Махінацыі, інтрыгі, а таксама ўвогуле скрыты, закулісны бок якой-н. дзейнасці.

Малочная кухня — установа, якая гатуе малочныя сумесі для грудных дзяцей.

|| памянш. ку́ханька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж. (да 1 знач.).

|| прым. кухо́нны, -ая, -ае (да 1 знач.).


кухта́ль, -я́, мн. -і́, -ёў, м. (разм.).

Удар кулаком. Даць кухталя.


куцця́, -і́, ж.

1. Урачыстая вячэра напярэдадні Каляд, Новага года, якая суправаджаецца варажбою, а таксама дзень, у які адбываецца гэта ўрачыстасць.

2. Каша з ячных і іншых круп як традыцыйная абрадавая страва беларусаў і іншых славянскіх народаў.

Багатая (шчодрая) куцця — гатавалася перад Новым годам; была мясная, багатая, каб і год быў багаты.

Посная (галодная) куцця — гатавалася напярэдадні Каляд і Вадохрышча без мяса і жывёльнага тлушчу.


ку́ча, -ы, мн. -ы, куч, ж.

1. Вялікая колькасць чаго-н. сыпкага або якіх-н. прадметаў, у беспарадку наваленых адзін на другі. К. пяску. К. камення.

2. Скапленне людзей, жывёл. К. народу. Авечкі збіліся ў кучу.

3. Мноства, вялікая колькасць (разм.). К. кніг. К. непрыемнасцей. К. грошай. К. дзяцей.

|| памянш. ку́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 і 2 знач.).


кучавы́, -а́я, -о́е.

У выразе: кучавыя воблакі — воблакі ў выглядзе густых белых клубоў.


кучара́вісты, -ая, -ае.

Які кучаравіцца, выглядае кучаравым. К. чуб.

|| наз. кучара́вістасць, -і, ж.


кучара́віцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -віцца; незак.

Пра валасы: віцца, закручвацца ў кучары. Валасы на скронях кучаравяцца.


кучара́вы, -ая, -ае.

1. Які завіваецца, мае завіткі. Кучаравыя валасы. Кучаравая дзяўчынка.

2. перан. Пра дрэвы: з густой пышнай кронай, з дробным лісцем. Кучаравыя ліпы.

|| наз. кучара́васць, -і, ж.


ку́чары, -аў (разм.).

Кучаравыя або завітыя валасы.

|| памянш. кучара́вінкі, -нак, адз. -нка, -і, ДМ -нцы, ж.


ку́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. куча.

2. Невялікая група людзей, аб’яднаных агульнымі інтарэсамі. К. сяброў трымалася асобна.


ку́чма, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Тое, што і кучомка.


кучма́, -ы́, мн. ку́чмы, -аў, ж.

1. Пра пышныя, густыя валасы. На галаве к. густых чорных валасоў.

2. перан. Пра густую зелень. Кроплі расы на кучмах хвоек.


ку́чны, -ая, -ае.

Які харакгарызуецца густым размяшчэннем на невялікай тэрыторыі. Кучныя ўсходы морквы. К. палёт шроту.

|| наз. ку́чнасць, -і, ж.


кучо́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж.

Шапка футрам наверх. К. на вочы напаўзае.

|| прым. кучо́мачны, -ая, -ае.


куш, -а, м. (разм.).

1. Стаўка ў картачнай гульні. Сарваць добры к.

2. Вялікая колькасць грошай. Разлічваць на вялікі к.


кушне́р, -няра́, мн. -няры́, -няро́ў, м.

Майстар, які вырабляе шкуры пушных жывёл на футра.

|| ж. кушне́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. кушне́рскі, -ая, -ае.


кушне́рны, -ая, -ае.

Звязаны з вырабам футра са шкур. Кушнерная фабрыка.


кушчэ́нне гл. кусціцца.


кушэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Невялікая канапа з узгалоўем, але без спінкі.

|| прым. кушэ́тачны, -ая, -ае.


кхме́ры, -аў, адз. кхмер, -а, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Камбоджы.

|| ж. кхме́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. кхме́рскі, -ая, -ае.


кюве́т, -а, М -ве́це, мн. -ы, -аў, м.

Канава ўздоўж дарогі або чыгункі для сцёку вады.

|| прым. кюве́тны, -ая, -ае.


к’ят, -а, М к’я́це, мн. -ы, -аў, м.

Грашовая адзінка ў М’янме (былой Бірме).


лабавы́, -а́я, -о́е.

1. Накіраваны ў лоб; франтальны. Лабавая атака. Л. удар.

2. Размешчаны ў пярэдняй частцы чаго-н. Лабавое шкло аўтамабіля.


лабагрэ́йка, -і, ДМ -рэ́йцы, мн. -і, -рэ́ек, ж. (гіст.).

Жняярка прасцейшай будовы, што прымянялася для ўборкі асноўных збожжавых культур і вымагала вялікага фізічнага напружання ад рабочага, які працаваў на гэтай машыне (спец.).


лаба́з, -а, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

Памяшканне для гандлю зернем, мукой, а таксама для захоўвання зерня, мукі; склад розных тавараў. Мучны л.

|| прым. лаба́зны, -ая, -ае.


лаба́знік, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Уладальнік лабаза або прадавец у лабазе.

|| ж. лаба́зніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. лаба́зніцкі, -ая, -ае.


лаба́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Прамысловая рыба з атрада кефалепадобных.


лабара́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. Навукова-тэхнічны супрацоўнік лабараторыі, даследчай установы. Старшы л.

2. Памочнік выкладчыка на лабараторных занятках.

3. Супрацоўнік кафедры, які выконвае тэхнічную работу. Л. кафедры агульнага мовазнаўства.

|| ж. лабара́нтка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. лабара́нцкі, -ая, -ае.


лабарато́рыя, -і, мн. -і, -рый, ж.

Спецыяльна абсталяванае памяшканне для навуковых або тэхнічных доследаў, вучэбных заняткаў, а таксама ўстанова, у якой займаюцца такімі доследамі.

|| прым. лабарато́рны, -ая, -ае.


лаба́сты, -ая, -ае.

Шыракалобы, з вялікім ілбом. Л. чалавек.

|| наз. лаба́стасць, -і, ж.


лаба́ты, -ая, -ае (разм.).

1. Бязрогі, які не мае рог. Лабатая карова.

2. Тое, што і лабасты.

3. перан. Круглы, высокі, падобны на лоб. Л. ўзгорак.

|| наз. лаба́тасць, -і, ж.


лаба́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Пра чалавека з высокім пакатым ілбом.


лабі́льны, -ая, -ае (спец.).

Нястойкі, няўстойлівы, рухомы. Л. ціск. Лабільная тэмпература.

|| наз. лабі́льнасць, -і, ж.


лабіры́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

1. У Старажытнай Грэцыі і Егіпце — будынак з мноствам пакояў і складанымі, заблытанымі хадамі, з якога цяжка было выйсці.

2. перан. Складанае, заблытанае становішча, размяшчэнне чаго-н. Л. вуліц. Л. думак.

3. Унутранае вуха чалавека і пазваночных жывёл (спец.).

|| прым. лабіры́нтавы, -ая, -ае.


лабі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які належыць да лобі.

|| прым. лабі́сцкі, -ая, -ае.


лабі́сцкі гл. лабіст, лобі.


лабіяліза́цыя, -і, ж. (спец.).

Вымаўленне некаторых гукаў з акругленнем выцягнутых губ.

|| прым. лабіялізацы́йны, -ая, -ае.


лабія́льны, -ая, -ае (спец.).

Утвораны з удзелам губ; губны. Лабіяльныя зычныя.

|| наз. лабія́льнасць, -і, ж.


лабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

1. гл. лоб.

2. Узвышэнне ў ніжняй частцы жывата на месцы зрашчэння пярэдніх касцей таза (спец.).

|| прым. лабко́вы, -ая, -ае.


ла́ва¹, -ы, мн. -ы, лаў, ж.

Прадмет сялянскай мэблі для сядзення ў выглядзе шырокай дошкі на ножках.

Сесці (трапіць) на лаву падсудных — пайсці пад суд.

|| прым. ла́ўны, -ая, -ае.


ла́ва², -ы, ж.

1. Расплаўленая вулканічная маса, якая вывяргаецца на паверхню зямлі. Патокі лавы.

2. перан. Імклівая, нястрыманая маса каго-, чаго-н., суцэльны паток.

|| прым. ла́вавы, -ая, -ае.


ла́ва³, -ы, мн. -ы, лаў, ж. (разм.).

Вялікі абшар, шырокі аднастайны масіў чаго-н. Л. жыта.


ла́ва⁴, -ы, мн. -ы, лаў, ж.

Баявы парадак конніцы для адначасовай атакі з флангаў і тылу, а таксама атрад, пастроены для такой атакі. Л. казакоў.


ла́ва⁵, -ы, мн. -ы, лаў, ж.

Падземная горная вырабатка з доўгімі забоямі, у якой здабываюцца карысныя выкапні.

|| прым. ла́ўны, -ая, -ае.


лава́нда, -ы, ДМ -дзе, ж.

Вечназялёная эфіраносная расліна з блакітна-фіялетавымі або сінімі кветкамі. Горная л.

|| прым. лава́ндавы, -ая, -ае. Л. алей.


ла́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. лаўка¹.

2. Пра незаконныя жульніцкія махінацыі, а таксама пра людзей — удзельнікаў такіх махінацый (разм.). Раскрылі іх лавачку.


ла́вачны¹ гл. лаўка¹.


ла́вачны² гл. лаўка².


лава́ш, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Прэсны белы хлеб у выглядзе тонкай аладкі або пласта з пшанічнай мукі, распаўсюджаны пераважна ў народаў Каўказа і Блізкага Усходу.

|| прым. лава́шны, -ая, -ае.


лавела́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спакуснік жанчын; залётнік.


лаве́ц, лаўца́, мн. лаўцы́, лаўцо́ў, м.

Той, хто займаецца лоўляй рыбы, звера як промыслам. На лаўца і звер бяжыць (прыказка).

|| прым. лаве́цкі, -ая, -ае. Л. промысел.


лаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

1. Абвал вялікай масы снегу, лёду з гор. Снежная л.

2. перан. Імклівая, нястрымная маса каго-, чаго-н.; суцэльны паток. Л. войск.

|| прым. лаві́нны, -ая, -ае.


лаві́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

1. Пра паруснае судна: рухацца супраць ветру, мяняючы напрамак курсу.

2. перан. Рухацца не прама, абмінаючы перашкоды. Л. паміж машынамі.

3. перан. Умела выходзіць з цяжкага становішча, ухіляцца ад чаго-н. Л. у палітыцы.

|| зак. злаві́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй (да 2 знач.).

|| наз. лаві́раванне, -я, н.


лаві́ць, лаўлю́, ло́віш, ло́віць; ло́ўлены; незак.

1. Хапаць, імкнуцца схапіць каго-, што-н. на ляту. Л. мяч.

2. Імкнуцца дагнаць, схапіць таго, хто (тое, што) аддаляецца, ухіляецца. Л. хлопцаў.

3. Намацваючы, адшукваючы, браць, затрымліваць. Л. у цемры матчыну руку.

4. Здабываць (рыбу, звяроў, птушак) з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў. Л. вудай.

5. Вышукваць, высочваць каго-, што-н., каб спыніць, затрымаць; старацца заспець. Л. дырэктара. Л. таксі.

6. Высочваць, каб арыштаваць, абясшкодзіць. Л. шпіёна.

7. Не прапускаць магчымасці для ажыццяўлення чаго-н., выбраць зручны момант. Л. кожную хвіліну.

8. перан. Успрымаць слыхам, зрокам, розумам; убіраць у сябе, паглынаць, затрымліваць. Л. кожнае слова. Л. погляд.

9. перан. Настройваць радыёпрыёмнік на пэўныя хвалі, прымаць радыёсігналы (разм.).

10. перан., каго (што) на чым. Раптоўна спыняць увагу на чым-н. сказаным, зробленым, выкрываць, абвінавачваць. Л. на хлусні.

Лавіць на слове — прымусіць каго-н. зрабіць або паабяцаць зрабіць што-н. з таго, аб чым было сказана.

|| зак. злаві́ць, злаўлю́, зло́віш, зло́віць; зло́ўлены.

|| наз. ло́ўля, -і, ж. (да 4, 6 знач.).


лаг, ла́га, мн. ла́гі, ла́гаў, м. (спец.).

Прыбор для вымярэння хуткасці руху судна і пройдзенай ім адлегласці.

|| прым. ла́гавы, -ая, -ае.


ла́га, -і, ДМ ла́зе, мн. -і, лаг і -аў, ж.

1. Драўляны брус, на які насцілаецца падлога.

2. Часовая апора пад што-н. у форме нятоўстага бервяна, жэрдкі. Перакочваць бярвенне па лагах.


лагавы́ гл. лог.


лагадне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

Станавіцца лагодным, лагаднейшым. Стары часам лагаднеў і пачынаў казку.

|| зак. палагадне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е.


лагапа́т, -а, М -па́це, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек з заганамі ў вымаўленні.


лагапа́тыя, -і, ж. (спец.).

Заганы ў вымаўленні (заіканне, картавасць, шапялявасць і інш.).

|| прым. лагапаты́чны, -ая, -ае.


лагапе́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па лагапедыі.


лагапе́дыя, -і, ж.

Раздзел дэфекталогіі, навука аб недахопах вымаўлення і іх выпраўленні.

|| прым. лагапеды́чны, -ая, -ае.


лагары́фм, -а, мн. -ы, -аў, м.

У матэматыцы: паказчык ступені, у якую трэба ўзвесці лік-аснову, каб атрымаць дадзены лік. Табліца лагарыфмаў.

|| прым. лагарыфмі́чны, -ая, -ае. Лагарыфмічная лінейка (лічыльны інструмент).


лагарыфмава́ць, -му́ю, -му́еш, -му́е; -му́й; -мава́ны; зак. і незак. (спец.).

Знайсці (знаходзіць) лагарыфм дадзенага ліку.

|| наз. лагарыфмава́нне, -я, н.


ла́гер, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Часовая стаянка, пасяленне, звычайна пад адкрытым небам, у палатках. Турысцкі л. Разбіць л.

2. Месца для ўтрымання вялікай колькасці ваеннапалонных ці зняволеных людзей. Л. для ваеннапалонных.

3. Часовая стаянка войска ў палявых умовах, а таксама войска, размешчанае такім чынам; сталае месцазнаходжанне партызан, паўстанцаў.

4. перан. Грамадска-палітычная групоўка, кірунак. Л. міру.

Піянерскі лагер — выхаваўча-аздараўленчая ўстанова для піянераў і школьнікаў у СССР.

|| прым. ла́герны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Л. збор.


лагі́чны, -ая, -ае.

1. гл. логіка.

2. Заканамерны, разумны, паслядоўны, які адпавядае законам логікі. Л. вынік. Л. учынак.

|| наз. лагі́чнасць, -і, ж.


лаго́да, -ы, ДМ -дзе, ж. (разм.).

1. Прыемны спакой, хараство. Л. ў лесе.

2. Згода, мір, прыязнасць, лад. Жыць у лагодзе.


лаго́дзіць, -джу, -дзіш, -дзіць; незак. (разм.).

1. каго-што. Лашчыць, прывабліваць. Сонца лагодзіць зямлю.

2. каму. Дагаджаць, паддобрывацца. Л. старэйшым.


лаго́дны, -ая, -ае.

Дабрадушны, ласкавы, прыемны. Л. настрой. Лагодная ўсмешка.

|| наз. лаго́днасць, -і, ж.


лагу́на, -ы, мн. -ы, -гу́н, ж.

1. Марскі заліў, аддзелены ад мора пясчанай касой.

2. Унутраны вадаём атола, а таксама ўчастак мора паміж каралавым рыфам і берагам.

|| прым. лагу́нны, -ая, -ае.


лагчы́на, -ы, мн. -ы, -чы́н, ж.

1. Нізкае месца сярод адхонных схілаў; лог. Ісці лагчынай.

2. Нізіна. Вёска знаходзілася ў лагчыне.

|| памянш. лагчы́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. лагчы́нны, -ая, -ае.


лад¹, -у, М -дзе і ў ладу́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Дзяржаўная ці грамадская сістэма. Дзяржаўны л. Грамадскі л.

2. Уклад жыцця, спосаб жыцця. Будуем новы л. жыцця.

3. Згода, парадак, зладжанасць (разм.). Няма ладу ў хаце.

4. Спосаб, манера, узор. На новы л.

5. Сістэма будовы чаго-н., утвораная ўнутранай сувяззю, залежнасцю суадносных частак. Граматычны л. мовы.

Давесці (прывесці) да ладу — прывесці што-н. у парадак; закончыць паспяхова якую-н. справу.

Дайсці (да) ладу — разабрацца, дабіцца толку.

На добры лад — так, як патрэбна; па-сапраўднаму.

На свой лад — па-свойму.

На ўсе лады — усебакова (абмяркоўваць, разбіраць і пад.).

Не ў лад — нязладжана, нястройна.

Не ў ладу; не ў ладах з кім-чым — быць не ў згодзе, у дрэнных адносінах.

У лад — зладжана, стройна.

(Усе) на адзін лад — (усе) аднолькавыя.


лад², -а і -у, М -дзе і ў ладу́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. -у. Спосаб пабудовы гукарада, арганізацыя музычных гукаў.

2. -а. Папярочнае дзяленне на грыфе струнных музычных інструментаў.

3. мн. Клавішы гармоніка, духавых інструментаў. Перабіраць лады.

|| прым. ла́давы, -ая, -ае.


лад³, -у, М -дзе, м.

У граматыцы: сістэма форм дзеяслова, якая выражае адносіны дзеяння да рэчаіснасці. Абвесны л. Загадны л. Умоўны л.


ла́дам, прысл.

1. Парадкам, як трэба. Жыццё ідзе л.

2. У згодзе, мірна, спакойна. Пагутарыць л.


ла́дан, -у, м.

Араматычная смала, якая выкарыстоўваецца для абкурвання ў час богаслужэння.

На ладан дыхаць (разм.) — быць пры смерці.

|| прым. ла́данны, -ая, -ае.


ла́данка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Маленькі мяшочак з ладанам або амулетам, талісманам, які носяць на грудзях з мэтай засцерагчы сябе ад няшчасця.

2. Невялікая пасудзіна, у якой спальваюць ладан.


ла́дачкі, -аў, толькі мн. (дзіц.).

1. гл. ладкі.

2. Назва дзіцячай гульні, пры якой, звяртаючыся да дзіцяці са словамі: «Ладачкі, ладачкі» і г.д., пляскаюць яго далонькі адна аб адну.


ладдзя́¹, -і́, мн. -і́, ж. (уст.).

Вялікая парусная ці веславая лодка.


ладдзя́², -і́, мн. -і́, -е́й, ж.

Шахматная фігура ў форме вежы, якая ходзіць удоўж і поперак дошкі па прамой; тура́.

|| прым. ладзе́йны, -ая, -ае. Ладзейнае заканчэнне партыі.


ла́дзіцца, -джуся, -дзішся, -дзіцца; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ісці на лад, добра атрымлівацца. У фірме справа л.

2. Наважвацца, рыхтавацца што-н. рабіць (разм.). Л. спаць.


ла́дзіць¹, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., з кім.

1. Жыць у згодзе. Яны ўсё жыццё ладзяць з суседзямі.

2. з кім-чым. Прыйсці да згоды, справіцца з кім-, чым-н. Л. з дзецьмі.

|| зак. зла́дзіць, зла́джу, зла́дзіш, зла́дзіць; зла́джаны.


ла́дзіць², -джу, -дзіш, -дзіць; -джаны; незак., што.

1. Рамантаваць, папраўляць, падрыхтоўваць, рабіць што-н. прыгодным для карыстання. Л. сані.

2. Рабіць, ствараць, спраўляць, арганізоўваць. Л. вяселле.

3. Настройваць музычны інструмент. Л. баян.


ладкава́ць, -ку́ю, -ку́еш, -ку́е; -ку́й; незак., што.

Прыводзіць у парадак, уладжваць. Л. рэчы.

|| зак. уладкава́ць, уладку́ю, уладку́еш, уладку́е; уладкава́ны.

|| наз. уладкава́нне, -я, н.


ла́дкі, -дак, толькі мн.

Дзіцячая гульня, пры якой удзельнікі ўдараюць адзін аднаго спачатку правай далонню аб правую, потым левай аб левую і г.д.

Біць (пляскаць) у ладкі — выказваць адабрэнне чаго-н.


ла́дна, прысл.

1. Зграбна, прыгожа, спраўна. Л. пашыты.

2. у знач. сцвярдж. часц. Ужыв. для выражэння згоды, пацвярджэння чаго-н., азначае: добра, хай сабе і так. Л., прыйду!


ла́дны, -ая, -ае (разм.).

1. Досыць вялікі, значны, немалы. Ладная скіба.

2. Зграбны, прыгожы, спраўны. Л. хлопец.

3. Добры, зусім здавальняючы. Ладная хата.

|| наз. ла́днасць, -і, ж.


ла́ечны гл. лайка¹.


ла́жанне гл. лазенне, лазіць.


лажо́к гл. лог.


лажы́цца гл. легчы.


лаз, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікая адтуліна ў чым-н., праз якую можна пралезці, пранікнуць куды-н. Л. у плоце.

2. Адтуліна ў сценцы апарата, машыны, катла і пад. для пранікнення ўнутр з мэтай агляду, рамонту, запраўкі (спец.).

|| прым. ла́зны, -ая, -ае.


лаза́, -ы́, мн. ло́зы, лоз і лозаў, ж.

1. Кусты некаторых парод вярбы, вінаграду. Вінаградная л.

2. Доўгае гнуткае галлё вярбовых кустоў, вінаграду; матэрыял з лазовай драўніны ці кары. Плесці кошыкі з лазы.

Даць лазы (разм.) — адсцябаць розгамі.

|| прым. лазо́вы, -ая, -ае. Лазовая кара. Л. кошык.


лазавікі́, -о́ў, адз. лазавік, -а́, м. (разм.).

Лапці з лазы.


лазарэ́т, -а, М -рэ́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Невялікі ваенны шпіталь. Палявы л.

2. Бальніца для бедных (уст.).

|| прым. лазарэ́тны, -ая, -ае.


лаза́ты, -ая, -ае.

У выразе: чорт лазаты — пра таго, хто з’яўляецца ўвасабленнем зла, несправядлівасці.


ла́зенне, -я, н.

Дзеянне паводле знач. дзеяслова лазіць.


ла́зеншчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Работнік лазні, які абслугоўвае наведвальнікаў.

|| ж. ла́зеншчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. ла́зеншчыцкі, -ая, -ае.


ла́зенька гл. лазня.


ла́зер, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

1. Аптычны квантавы генератар для атрымання вузкага інтэнсіўнага, вельмі моцнага пучка святла. Імпульсны л.

2. Пучок святла, прамень, які атрымліваецца пры дапамозе такога генератара. Зварка лазерам. Лячэнне лазерам.

|| прым. ла́зерны, -ая, -ае. Лазерная ўстаноўка. Л. прамень. Лазерная хірургія.


лазера...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.: які мае адносіны да лазера (у 2 знач.), напр., лазератэрапія.


ла́зершчык, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Спецыяліст па лазернай тэхналогіі, рабоце з лазернай тэхнікай.


лазі́на, -ы і лазіна́, -ы́, мн. -ы, лазі́н, ж.

Галінка або сцябло лазовага куста, лазовы дубец.

|| прым. лазі́нны, -ая, -ае і лазі́навы, -ая, -ае.


ла́зіць, ла́жу, ла́зіш, ла́зіць; незак.

1. Чапляючыся за што-н., узбірацца на што-н. або апускацца ўніз. Л. па дрэвах.

2. Пранікаць куды-н. паўзком, сагнуўшыся. Л. пад стол.

3. Уваходзіць у што-н. вадкае. Л. у ваду.

4. Забірацца праз што-н. унутр. Л. у хату праз вокны.

5. Прабірацца куды-н. скрытна, крадучыся. Л. у чужы сад.

6. Забірацца рукой у што-н., шукаць, намацваць. Л. у куфары.

7. перан. Хадзіць, снаваць дзе-н. (разм.). Л. па загонах.

Лазіць па кішэнях — займацца кішэнным крадзяжом.

|| наз. ла́зенне, -я, н. і ла́жанне, -я, н.


ла́зня, -і, мн. -і, -яў, ж.

1. Спецыяльнае памяшканне, дзе мыюцца і парацца. Пабудаваць новую лазню.

2. Мыццё ў такім памяшканні (разм.). Пасля малацьбы добра схадзіць і ў лазню.

3. перан. Наганяй, суровая вымова (разм.).

Даць (задаць) лазні (разм.) — даць наганяй, строгую вымову.

|| памянш. ла́зенька, -і, ДМ -ньцы, мн. -і, -нек, ж.

|| прым. ла́зневы, -ая, -ае і ла́зенны, -ая, -ае.


лазня́к, -у́, мн. -і́, -о́ў, м.

Кусты лазы, лазовы зараснік. Буяў густы л.

|| прым. лазняко́вы, -ая, -ае.


лазо́вы гл. лаза.


лазу́рак, -рку, м.

1. Тое, што і блакіт.

2. Фарба светла-сіняга колеру. Малярны л.


лазуры́т, -у, М -ры́це, мн. -ы, -аў, м.

Мінерал сіняга колеру; выкарыстоўваецца для дробных вырабаў, упрыгожанняў, прыгатавання фарбаў (ультрамарыну).

|| прым. лазуры́тавы, -ая, -ае.


лазу́тчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Разведчык (звычайна ў тыле ці ў размяшчэнні праціўніка); шпіён. Паслаць лазутчыка.

|| ж. лазу́тчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. лазу́тчыцкі, -ая, -ае.


ла́йба, -ы, мн. -ы, лайб і -аў, ж.

Вялікая парусная лодка з косымі парусамі (звычайна двухмачтавая).

|| прым. ла́йбавы, -ая, -ае.


лайда́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м. (разм.).

Гультай, бяздзейны, варты пагарды чалавек.

|| ж. лайда́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.

|| прым. лайда́цкі, -ая, -ае.


лайда́цтва, -а, н. (разм.).

Гультайства, бяздзейнасць.


лайда́чыць, -чу, -чыш, -чыць; незак. (разм.).

Гультайнічаць, бяздзейнічаць, ухіляцца ад работы, ад абавязкаў.


ла́йка¹, -і, ДМ ла́йцы, мн. -і, ла́ек, ж.

Парода паўночных сабак, якія выкарыстоўваюцца для палявання, язды, аховы статкаў аленяў. Язда на лайках.

|| прым. ла́ечны, -ая, -ае.


ла́йка², -і, ДМ ла́йцы, ж.

Гатунак мяккай (авечай і казінай) скуры.

|| прым. ла́йкавы, -ая, -ае. Лайкавыя пальчаткі.


ла́йнер, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі акіянскі пасажырскі параход, а таксама мнагамесны самалёт. Акіянскі л. Паветраны л.

|| прым. ла́йнерны, -ая, -ае і ла́йнерскі, -ая, -ае.


лак, -у, мн. -і, -аў, м.

1. Раствор смол у спірце, шкіпінары, алеі і інш., якім пакрываюць паверхню прадметаў, каб надаць ім бляск. Пакрываць лакам.

2. Бліскучы высахлы слой гэтага раствору на паверхні якога-н. прадмета. Лакавыя туфлі (са скуры, пакрытай лакам).

3. Касметычны сродак (фарба для пакрыцця пазногцяў або раствор для фіксацыі прычоскі). Чырвоны л.

|| прым. ла́кавы, -ая, -ае. Лакавыя фарбы.


лакалізава́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -зу́ецца; зак. і незак. (кніжн.).

Сканцэнтравацца (сканцэнтроўвацца) у пэўным месцы, спыніцца (спыняцца) у пэўных межах. Эпідэмія лакалізавалася.

|| наз. лакаліза́цыя, -і, ж.


лакалізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., што (кніжн.).

Спыніць (спыняць) пашырэнне чаго-н., абмежаваць (абмяжоўваць) што-н. пэўным месцам; устанавіць, знайсці. Л. эпідэмію.

|| наз. лакаліза́цыя, -і, ж.

|| прым. лакалізава́ны, -ая, -ае і лакалізо́ваны, -ая, -ае.


лака́льны, -ая, -ае (кніжн.).

Мясцовы, уласцівы толькі пэўнаму месцу; абмежаваны. Лакальная вайна. Лакальная сетка.

|| наз. лака́льнасць, -і, ж.


лакамабі́ль, -я, мн. -і, -яў, м.

Паравая перасоўная або стацыянарная ўстаноўка, якая прыводзіць у рух сельскагаспадарчыя і іншыя машыны; паравік.

|| прым. лакамабі́льны, -ая, -ае.


лакаматы́ў, -ты́ва, мн. -ты́вы, -тываў, м.

Машына (паравоз, цеплавоз, электравоз), якая рухаецца па рэйках і прызначана для перамяшчэння паяздоў.

|| прым. лакаматы́ўны, -ая, -ае.


лакані́зм, -у, м.

Гранічная і дакладная сцісласць выказвання. Л. выражэння.

|| прым. лакані́чны, -ая, -ае.


лакані́чны, -ая, -ае.

Які вызначаецца лаканізмам; немнагаслоўны. Л. адказ.

|| наз. лакані́чнасць, -і, ж.


лака́тар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Апарат для вызначэння месцазнаходжання розных аб’ектаў. Лазерны л.

|| прым. лака́тарны, -ая, -ае.


лака́ўт, -у, М -ўце, мн. -ы, -аў, м.

Закрыццё прадпрыемства і масавае звальненне рабочых як сродак барацьбы з іх патрабаваннямі.


лакаўтава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., каго.

Аб’явіць (аб’яўляць) лакаўт каму-н., звольніць (звальняць) у выніку лакаўту.


лака́цыя, -і, ж. (спец.).

Вызначэнне месцазнаходжання аб’екта з дапамогай лакатара. Гукавая л. Аптычная л.

|| прым. лакацы́йны, -ая, -ае.


лаке́й, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Слуга ў панскім доме, гасцініцы, рэстаране (уст.).

2. перан. Чалавек, які падхалімнічае, выслужваецца (неадабр.).

|| прым. лаке́йскі, -ая, -ае. Лакейскія манеры.


лаке́йнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

1. Быць, служыць лакеем.

2. перан. Выслужвацца, падхалімнічаць (неадабр.).

|| наз. лаке́йства, -а, н. (уст.).


лакірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны; незак., што.

1. Пакрываць лакам. Л. мэблю.

2. перан. Прыхарошваць, ідэалізаваць. Л. рэчаіснасць.

|| зак. адлакірава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; -рава́ны (да 1 знач.).

|| наз. лакірава́нне, -я, н. (да 1 знач.) і лакіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

|| прым. лакіро́вачны, -ая, -ае (да 1 знач.) і лакірава́льны, -ая, -ае (да 1 знач.), лакірава́ны, -ая, -ае і лакіро́ваны, -ая, -ае (да 1 знач.).


лакіро́ўка, -і, ДМ -ўцы, ж.

1. гл. лакіраваць.

2. Слой лаку, якім пакрыта што-н. Прыгожая л.


лакіро́ўшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Спецыяліст па лакіроўцы (у 1 знач.).

2. перан. Пра таго, хто прыхарошвае што-н.

|| ж. лакіро́ўшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. лакіро́ўшчыцкі, -ая, -ае.


ла́кмус, -у, м. (спец.).

Фарбавальнае рэчыва, якое змяняе колер насычанай ім паперы пад дзеяннем кіслот на чырвоны, а пад дзеяннем шчолачаў — на сіні колер.

|| прым. ла́кмусавы, -ая, -ае.

Лакмусавая папера — папера, пакрытая лакмусам.

Лакмусавая паперка — сродак выяўлення, праверкі адносін паміж кім-н. і інш.


лакры́ца, -ы, ж. і лакры́чнік, -у, м.

Шматгадовая расліна сямейства бабовых, карэнне якой выкарыстоўваецца ў медыцыне і прамысловасці.

|| прым. лакры́чны, -ая, -ае.


лакта́цыя, -і, ж. (спец.).

Працэс утварэння, назапашвання і перыядычнага выдзялення малака ў жанчын і ў самак млекакормячых.

|| прым. лактацы́йны, -ая, -ае. Л. перыяд.


лаку́на, -ы, мн. -ы, -ку́н, ж. (спец.).

1. Прагал, прапушчанае месца ў якім-н. тэксце.

2. У бібліятэчнай справе — пропуск, адсутнасць кнігі ў камплекце.


лакцявы́ гл. локаць.


ла́ма¹, -ы, мн. -ы, лам, ж.

Паўднёваамерыканская бязгорбая ўючная жывёліна сямейства вярблюдаў з каштоўнай шэрсцю.


ла́ма², -ы, мн. -ы, -аў, м.

Будыйскі манах.


ламаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Перавозчык цяжкіх грузаў (разм.). Л. прывёз дровы.

2. Парода дужых коней, на якіх перавозяць вялікі груз.


ламавы́, -а́я, -о́е.

Які прызначаны, служыць для перавозкі цяжкіх грузаў. Л. конь.


лама́ка, -і, ДМ -ма́цы, мн. -і, -ма́к, ж. (разм.).

1. Старая або сапсаваная рэч.

2. перан. Нязграбны, няздатны (пра чалавека, жывёлу, звычайна старых).


лама́ны і ло́маны, -ая, -ае.

1. Паламаны, сапсаваны. Л. стол.

2. перан. Няправільны, скажоны. Гаварыць на ламанай рускай мове.

3. Няроўны, загнуты пад вуглом. Ламаныя густыя бровы.

Ламаная лінія — у матэматыцы: лінія з адрэзкаў прамой лініі, злучаных пад вуглом.


лама́цца, ламлю́ся, ло́мішся, ло́міцца; ламіся; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Раздзяляцца, распадацца на часткі ад уздзеяння якой-н. сілы. Ломяцца, як шкло, ільдзіны.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Псавацца, станавіцца непрыгодным. Машына паламалася.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Парушацца, разбурацца (пра што-н. прывычнае, запланаванае). Часта мае планы ламаліся.

4. Быць перапоўненым мноствам чаго-н., гнуцца пад цяжарам. Стол ламаўся ад яды. Голле ломіцца ад сліў. Калёсы ломяцца ад грузу.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Пра мужчынскі голас у пераходным узросце: змяняць свой тэмбр і дыяпазон.

6. Ісці напралом, імкнуцца сілай пранікнуць куды-н. (разм.). Ламацца ў дзверы.

Ламацца ў адчыненыя дзверы — даводзіць тое, што ўсім вядома.

|| зак. злама́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., зло́міцца (да 1—5 знач.) і палама́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ло́міцца (да 1—4 знач.).


лама́ць, ламлю́, ло́міш, ло́міць; ламі; лама́ны; незак.

1. што. Згінаючы або ўдараючы з сілай, аддзяляць часткі чаго-н. або раздзяляць што-н. на часткі. Л. вецце. Л. лёд.

2. Пашкоджваць часткі цела, косці; нявечыць, калечыць. Л. крылы. Л. ногі.

3. што. Разбіваючы, разбураючы, даводзіць да непрыгоднасці, псаваць. Л. стары дом.

4. перан., што. Пераадольваць, знішчаць што-н. аджыўшае. Л. старыя звычаі.

5. перан., каго-што. Рэзка (крута) змяняць. Л. свой характар.

6. (1 і 2 ас. не ўжыв.), перан. Выклікаць хваравітае адчуванне ламоты. Ломіць косці.

Ламаць галаву над чым (разм.) — біцца над рашэннем якой-н. задачы, якога-н. пытання.

Ламаць шапку перад кім (уст.) — уніжацца, ліслівіць.

|| зак. палама́ць, -ламлю́, -ло́міш, -ло́міць; -лама́ны (да 2 знач.) і злама́ць, зламлю́, зло́міш, зло́міць; зламі; злама́ны (да 1—4 знач.); наз. пало́мка, -і, ДМ -мцы, мн. -і, -мак, ж. (да 2 знач.).

|| наз. лама́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і ло́мка, -і, ДМ -мцы, ж. (да 3 і 4 знач.).


лама́чча, -а, н., зб.

1. Галлё, сучча, абламаныя часткі дрэў, якія валяюцца ў лесе. Збіраць л.

2. Ламаныя, непрыгодныя для карыстання або прыгодныя толькі для перапрацоўкі прадметы. Жалезнае л.

3. перан. Непатрэбныя рэчы (разм.). Поўная хата л.


лама́чына, -ы, мн. -ы, -чын, ж. (разм.).

1. Абломак дрэва (сук, кавалак нятоўстага ствала, корч, палка і пад.).

2. Старая або сапсаваная непрыгодная рэч. Не стрэльба, а л.

3. перан. Нязграбны, няздатны (пра чалавека, жывёлу, звычайна старых). Няуклюдная л.


ламба́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Крэдытная ўстанова для выдачы грашовай пазыкі за пэўны працэнт пад заклад рэчаў ці рухомай маёмасці.

|| прым. ламба́рдны, -ая, -ае.


ламо́та, -ы, ДМ -мо́це, ж.

Тупыя працяглыя болі ў касцях, суставах, мышцах.

|| прым. ламо́тны, -ая, -ае.


лампа́да, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, -па́д, ж.

Каганец, які выкарыстоўваецца ў хрысціянскім набажэнстве. Л. напаўняецца ялеем і запальваецца перад абразамі.

|| памянш. лампа́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

|| прым. лампа́дны, -ая, -ае.


лампа́с, -а, мн. -ы, -аў, м.

Шырокая паласа з каляровага сукна, нашытая на форменныя штаны ўздоўж бакавога шва. Генеральскія лампасы.

|| прым. лампа́сны, -ая, -ае.


лампіён, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Ліхтар з каляровай паперы або шкла для асвятлення ці ілюмінацыі.

|| прым. лампіённы, -ая, -ае.


ланалі́н, -у, м.

Тлушч, які атрымліваецца пры прамыўцы воўны, жывёльны воск; выкарыстоўваецца ў медыцыне, вытворчасці касметыкі, парфумерыі.

|| прым. ланалі́навы, -ая, -ае. Ланалінавая змазка. Ланалінавае мыла.


ланге́т¹, -у, М -гёце, мн. -ы, -аў, м.

Страва з мяса лепшага гатунку, нарэзанага тонкімі прадаўгаватымі кавалкамі. Л. з гарнірам.

|| прым. ланге́тны, -ая, -ае.


ланге́т², -а, М -гёце, мн. -ы, -аў, м.

Павязка з гіпсу, якой карыстаюцца пры зрошчванні пераламаных касцей, або гіпсавая накладка для выпраўлення розных артапедычных дэфармацый.


лангу́ст, -а, мн. -ы, -аў, м.

Ядомы марскі рак з цвёрдым панцырам, без клюшняў, з доўгімі вусікамі.


ландта́г, -а, м.

Выбарны орган самакіравання абласцей і зямель у некаторых краінах (Аўстрыі, Германіі і інш.).


ландша́фт, -у, М -фце, мн. -ы, -аў, м.

1. Агульны выгляд мясцовасці; пейзаж. Раўнінны л.

2. Сукупнасць тыповых прыкмет якой-н. мясцовасці. Горны л.

|| прым. ландша́фтны, -ая, -ае. Ландшафтныя зоны.


ла́ндыш, -а, М -дышы, мн. -ы, -аў, м.

Шматгадовая травяністая расліна з прадаўгаватымі лістамі і дробнымі белымі пахучымі кветкамі-званочкамі. Лясны л.

|| прым. ла́ндышавы, -ая, -ае. Л. ліст.


ланцу́г, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Рад аднолькавых металічных звёнаў, паслядоўна злучаных адно з адным. Л. якара.

2. перан. Суцэльны рад, сукупнасць чаго-н. Л. людзей. Горны л.

3. перан. Лінія байцоў, размешчаных на пэўнай адлегласці адзін ад аднаго. Бегчы ланцугом (прысл.).

4. Устройства з шэрагу злучаных між сабой элементаў, якія ўтвараюць суцэльную лінію (спец.). Электрычны л.

Як з ланцуга сарваўся (разм.) — пра нястрыманага, злога чалавека.

|| памянш. ланцужо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м. (да 1—3 знач.).

|| прым. ланцу́жны, -ая, -ае (да 1 знач.). Л. сабака.


ланцуго́вы, -ая, -ае.

1. 3 ланцугамі, на ланцугах; які дзейнічае з дапамогай ланцугоў (у 1 знач.). Ланцуговая перадача.

2. Які ідзе адзін за адным падобна звёнам ланцуга. Ланцуговая рэакцыя.


ланцэ́т, -а, М -цэ́це, мн. -ы, -аў, м.

Востры з двух бакоў хірургічны нож невялікіх памераў.

|| прым. ланцэ́тны, -ая, -ае.


лань, -і, мн. -і, -ей і -яў, ж.

Жывёліна сямейства аленяў, якая вылучаецца стройнасцю цела і хуткасцю бегу.

|| прым. ла́нін, -а, -ы і ла́невы, -ая, -ае. Ланіна скура. Ланевы гадавальнік.


лао́сцы, -аў, адз. лао́сец, -сца, м.

Група народаў, якія складаюць асноўнае насельніцтва Лаоса і часткова Тайланда.

|| ж. лао́ска, -і, ДМ лао́сцы, мн. -і, -сак.

|| прым. лао́скі, -ая, -ае. Лаоская мова.


ла́па, -ы, мн. -ы, лап, ж.

1. Ступня або ўся нага ў некаторых жывёл і птушак. Каціная л.

2. Аб руцэ або назе чалавека (разм.). Вялізная л. Брыдкія лапы.

3. Галіна хвойнага дрэва. Пышныя лапы ялін.

4. Расплюшчаны і загнуты канец у некаторых інструментах для выдзірання цвікоў, а таксама інструмент з такім канцом (спец.).

5. Шып на канцы бервяна (спец.). Рубіць у лапу.

Даць у (на) лапу — падкупіць каго-н. (разм.).

Налажыць лапу на што-н. — захапіць што-н., падпарадкаваць свайму ўплыву (разм.).

Папасціся ў лапы каму-н. — апынуцца ў залежнасці ад каго-н. (разм.).

У лапах каго-н. — быць у поўнай залежнасці.

Хадзіць на мяккіх лапах — хадзіць цішком; выслужвацца перад кім-н. (разм., неадабр.).

|| памянш. ла́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж. (да 1—3 знач.).

|| прым. ла́пны, -ая, -ае (да 1, 3 і 4 знач.).


лапаву́хі, -ая, -ае (разм.).

1. 3 вялікімі адтапыранымі вушамі. Лапавухая свіння.

2. перан. Някемлівы, малаздольны, абмежаваны чалавек (лаянк.).

|| наз. лапаву́хасць, -і, ж.


лапано́сы, -ая, -ае (разм.).

3 шырокім пляскатым носам.

|| наз. лапано́сасць, -і, ж.


лапа́та, -ы, ДМ -па́це, мн. -ы, -па́т, ж.

Металічная, драўляная і іншая прылада з дзяржаннем і шырокім плоскім ніжнім канцом для капання, перамяшчэння чаго-н. Жалезная л.

Грэбці грошы лапатай (разм.) — атрымліваць многа грошай.

|| памянш. лапа́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж. і лапа́тачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. лапа́тны, -ая, -ае.


лапата́ць, -пачу́, -по́чаш, -по́ча; -пачы́; незак.

1. Удараць па якой-н. паверхні, ствараючы аднастайныя, прыглушаныя гукі; шалясцець. Л. крыламі па вадзе. Дождж лапоча па страсе.

2. Хутка, нязвязна гаварыць, паспешліва расказваць (разм.). Вінавата л.

3. Гаварыць многа, бесперастанку аб чым-н. пустым, нязначным; балбатаць (разм.). Яна цэлы дзень бегала па вёсцы і лапатала.

4. Незразумела гаварыць, гаварыць на чужой, незнаёмай для каго-н. мове; невыразна вымаўляць. Дзяўчынка лапатала на сваёй дзіцячай мове. Немец лапатаў нешта незразумелае.

|| зак. пралапата́ць, -пачу́, -по́чаш, -по́ча; -пачы́.

|| наз. лапата́нне, -я, н. і ло́пат, -у, М -паце, м.


лапа́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

1. Невялікая лапата.

2. Тое, што і лопасць (у 2 знач.). Лапаткі турбіны.

3. Плоская шырокая косць трохвугольнай формы ў верхняй частцы спіны.

4. Плоскі няспелы стручок гароху ці іншай бабовай расліны. Лапаткі гароху.

Ва ўсе лапаткі (бегчы; разм.) — вельмі хутка.

Палажыць (класці) на лапаткі — пры дужанні (па)валіць саперніка на спіну, а таксама наогул перамагчы.


ла́патнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Той, хто пляце і прадае лапці (уст.).

2. Той, хто ходзіць у лапцях (пра беднага селяніна; уст.).

3. Неадукаваны, некультурны, адсталы чалавек (звычайна як лаянкавае слова; пагард.). Вахлак, л. няшчасны.


лапату́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Той, хто бесперастанку гаворыць, лапоча; балбатун.

|| ж. лапату́ха, -і, ДМ -ту́се, мн. -і, -ту́х.


лапа́ціць, -па́чу, -па́ціш, -па́ціць; -па́чаны; незак., што (разм.).

Перамешваць, перасыпаць лапатай. Л. збожжа.


ла́паць¹, -пця, мн. -пці, -пце́й, м.

1. Плецены абутак з лыка, бяросты ці вяровак. Лазовыя лапці.

2. перан. Адсталы, некультурны чалавек.

Абуць у лапці (разм., жарт.) — абдурыць, ашукаць і пасмяяцца з каго-н.

|| памянш. ла́пцік, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 знач.).

|| прым. ла́пцевы, -ая, -ае.


ла́паць², -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што і без дап. (разм.).

Хапаць, мацаць рукамі. Не лапай, не купіш (прыказка).

|| аднакр. ла́пнуць, -ну, -неш, -не; -ні.

|| наз. ла́панне, -я, н.


лапіда́рны, -ая, -ае (кніжн.).

Сціслы, але выразны, зразумелы. Л. стыль.

|| наз. лапіда́рнасць, -і, ж.


ла́пік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Частка паверхні зямлі. 3-пад снегу віднеліся лапікі чорнай зямлі.

2. Тое, што і латка. Рукавы кажушка былі ўсе ў лапіках.


ла́піна, -ы, мн. -ы, -пін, ж.

1. Месца, якое вылучаецца чым-н. на агульным фоне. Лапіны сенажаці.

2. Пляма іншага колеру на поўсці жывёлы, пер’і птушкі.

3. Невялікі кавалак зямлі (разм.). Мець лапіну зямлі.


ла́піць, ла́плю, ла́піш, ла́піць; ла́плены; незак., што (разм.).

Зашываць дзіркі, ставіць латкі на чым-н. Л. бялізну.


ла́пны гл. лапа.


лапсарда́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Даўнейшы доўгі яўрэйскі сурдут.


лапта́, -ы́, ДМ -пце́, ж.

1. Руская народная гульня ў мяч дзвюма камандамі.

2. Драўляная лапатка, якой б’юць па мячы ў гэтай гульні.

|| прым. лапто́вы, -ая, -ае.


лапу́шнік, -у, м., зб.

Зараснік лопуху.


лапушны́, -а́я, -о́е.

Шыракалісты, падобны на лісце лопуху. Лапушныя кусцікі лотаці.


лапушы́сты, -ая, -ае.

Тое, што і лапушны.


лапушы́цца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -шы́цца; незак. (разм.).

Пышна разрастацца. Лапушацца лісты плюшчу.


лапцю́жнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

1. Той, хто носіць лапці; селянін-бядняк.

2. перан. Тое, што і лапатнік (у 2 і 3 знач.).

|| прым. лапцю́жны, -ая, -ае.


лапцява́ты, -ая, -ае (разм.).

Нязграбны, нехлямяжы, пазбаўлены прывабнасці.


лапча́сты, -ая, -ае.

Падобны па форме на лапу. Лапчастае лісце.


ла́пчаты, -ая, -ае.

1. Які мае лапы з перапонкамі. Лапчатыя птушкі.

2. Тэхнічныя інструменты, у якіх часткі маюць выгляд лапы (спец.). Л. культыватар.


ларне́т, -а, М -не́це, мн. -ы, -аў, м. (уст.).

1. Род манокля ў аправе.

2. Складныя акуляры ў аправе з ручкай.

|| прым. ларне́тны, -ая, -ае. Л. шнурок.


ларо́к, -рка́, мн. -ркі́, -рко́ў, м.

Гандлёвая палатка.

|| прым. ларо́чны, -ая, -ае.


ларо́чнік, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Прадавец у ларку.

|| ж. ларо́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.

|| прым. ларо́чніцкі, -ая, -ае.


ларынгало́гія, -і, ж.

Раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем захворванняў гартані, іх лячэннем і прафілактыкай.

|| прым. ларынгалагі́чны, -ая, -ае.


ларынгі́т, -у, М -гі́це, м.

Запаленне слізістай абалонкі гартані.

|| прым. ларынгі́тны, -ая, -ае.


ларынго́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Урач, спецыяліст па захворваннях гартані.


ла́савацца, -суюся, -суешся, -суецца; -суйся; незак., чым і без дап.

Есці што-н. смачнае, любімае; цешыцца, задавальняцца чым-н., атрымліваць асалоду. Л. мёдам. Л. апошнім летнім цяплом.

|| зак. пала́савацца, -суюся, -суешся, -суецца; -суйся.


ла́саваць, -сую, -суеш, -суе; -суй; незак., каго.

Карміць чым-н. смачным, частаваць ласункамі. Л. цукеркамі.

|| зак. пала́саваць, -сую, -суеш, -суе; -суй; -саваны.


ласасёвы гл. ласось.


ласасі́на, -ы, ж.

Мяса ласося як ежа.

|| прым. ласасі́навы, -ая, -ае.


ла́сасць гл. ласы.


ласёвы гл. лось.


ласі́на, -ы, ж.

1. Вырабленая скура лася.

2. Мяса лася як ежа. Вяленая л.


ласі́навы, -ая, -ае.

Зроблены з ласіны (у 1 знач.). Ласінавая куртка.


ласі́ны, -ая, -ае.

1. гл. лось.

2. толькі мн. (ласі́ны, -сі́н). Шчыльна аблягаючыя штаны з ласінай скуры як частка параднай формы некаторых палкоў старой рускай арміі (уст.). Кірасіры ў ласінах.

3. толькі мн. (ласі́ны, -сі́н). Вузкія штаны да шчыкалаткі з сінтэтычнай эластычнай тканіны, якія абцягваюць ногі. Дзяўчына ў бліскучых ружовых ласінах.


ласі́ха, -і, ДМ -сі́се, мн. -і, -сі́х, ж.

Самка лася.


ла́сіца, -ы, мн. -ы, -сіц, ж.

1. Тое, што і ласка².

2. Тое, што і ласіха.


ла́ска¹, -і, ДМ ла́сцы, ж.

1. Выражэнне любові, пяшчоты; цёплыя адносіны да каго-н. Мацярынская л.

2. Ветлівасць, далікатнае абыходжанне, прыхільнасць, лагоднасць, спагада. Выхавацелі інтэрната імкнуцца ахінуць ласкай і клопатам кожнае дзіця.

Быць у ласцы (разм.) — карыстацца павагай, давер’ем.

Дзякуй за ласку — шчыра дзякую.

Зрабіць ласку — аказаць паслугу.

Калі ласка — ветлівы зварот, ветлівая просьба або пабуджэнне.

Увайсці (убіцца) у ласку (разм.) — набыць чыю-н. прыхільнасць.


ла́ска², -і, ДМ ла́сцы, мн. -і, -сак, ж.

Невялікая драпежная жывёліна сямейства куніцавых, а таксама яе футра.


ла́скавы, -ая, -ае.

1. Поўны ласкі¹, пяшчотны. Ласкавае дзіця. Л. позірк.

2. перан. Мяккі, лагодны. Л. вецер

|| наз. ла́скавасць, -і, ж.


ласка́вы, -ая, -ае.

Ветлівы, далікатны ў абыходжанні, прыязны, добразычлівы. Ласкавыя адносіны.

На ласкавым хлебе (разм., жарт.) — на пажыццёвай пенсіі або на чыім-н. утрыманні.

|| наз. ласка́васць, -і, ж.


ласка́льны, -ая, -ае.

1. Поўны ласкі¹, пяшчотны, ветлівы, мілагучны. Ласкальная ўсмешка.

2. У граматыцы: які ўносіць сваёй формай адценне ласкі ў знач. слова (напр.: вавёрачка, прыгожанькі).


ласо́, нескл., н.

Аркан з рухомай пятлёй на канцы для лоўлі жывёл. Накінуць л.


ласо́сь, -я, мн. -і, -яў, м.

Буйная марская прамысловая рыба з мяккім мясам ружовага колеру.

|| прым. ласасёвы, -ая, -ае. Ласасёвая ікра. Ласасёвая пуціна. Сямейства ласасёвых (наз.).


ласт, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

1. Відазмененая пакарочаная канечнасць некаторых водных жывёл, птушак (цюленяў, пінгвінаў і пад.), пальцы якой злучаны перапонкай.

2. пераважна мн. Прыстасаванне, якое надзяваюць на ногі для палягчэння плавання.

|| прым. ла́ставы, -ая, -ае.


ластано́гія, -іх, адз. ластано́гае, -ага, н.

Атрад марскіх млекакормячых (маржы, цюлені) з канечнасцямі ў выглядзе ластаў.


ла́стаўка, -і, ДМ -таўцы, мн. -і, -тавак, ж.

1. Пералётная птушка атрада вераб’іных з вузкімі вострымі крыламі, вёрткая і хуткая ў палёце. Берагавая л. Белагрудая л.

2. Гімнастычная фігура, пры якой пастава цела нагадвае птушку ў палёце.

3. Ласкавы зварот да асоб жаночага полу.

Першая ластаўка — пра першыя прыкметы з’яўлення чаго-н.

|| прым. ла́стаўчын, -а (да 1 знач.). Ластаўчына гняздо.


ласу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Той, хто любіць паласавацца.

|| ж. ласу́ха, -і, ДМ -су́се, мн. -і, -су́х.


ласу́нак, -нку, мн. -нкі, -нкаў, м.

1. Што-н. вельмі смачнае; улюбёная страва.

2. звычайна мн. (ласу́нкі, -аў). Кандытарскія вырабы, салодкае, прысмакі. Пачаставаць дзяцей ласункамі.


ла́сцік, -у, м.

1. Гумка для сцірання напісанага алоўкам.

2. Баваўняная тканіна, якая ўжыв. звычайна на падкладку. Ласцікавая падкладка.

|| прым. ла́сцікавы, -ая, -ае.


ла́сы, -ая, -ае.

1. Вельмі смачны. Л. кусок.

2. на што і да чаго. Які мае асаблівую цягу да чаго-н.; прагны; які выражае ахвоту, захапленне. Л. да смятаны. Паглядаць ласа (прысл.). Л. як кот на каўбасы (прымаўка). Л. на чужыя прыпасы (прымаўка).

|| наз. ла́сасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ласяня́ і ласянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня лася.


лася́ціна, -ы, ж.

Мяса лася як ежа. Раз у жыцці давялося пакаштаваць ласяціны.


ла́та¹, -ы, ДМ ла́це, мн. -ы, лат, ж.

Кавалак тканіны, скуры, якім залатана дзірка на адзенні, абутку і пад.

|| памянш. ла́тачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ла́тны, -ая, -ае.


ла́та², -ы, ДМ ла́це, мн. -ы, лат, ж.

Абчасаная жэрдка, якая кладзецца ўпоперак крокваў пры крыцці страхі. Палажыць латы.

|| прым. ла́тны, -ая, -ае. Латныя цвікі.


лата́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Адкрыты жолаб для сцёку, ссыпання чаго-н.

2. Паўкруглае або прамавугольнае прыстасаванне ў выглядзе невялікага жолаба ў млыне для ссыпання збожжа ў жорны. Млынавы л.

|| прым. латако́вы, -ая, -ае.


ла́таны, -ая, -ае.

3 латкамі, рапараваны, лаплены. Л. армяк. Хоць у латаным, абы не ў хватаным (прыказка).


латарэ́я, -і, мн. -і, -рэ́й, ж.

Арганізаваная азартная гульня, падчас правядзення якой частка ўнесеных удзельнікамі (пакупнікамі) сродкаў ідзе арганізатарам, а размеркаванне выгод (рэчаў, грашовых сум і інш.) і страт залежыць ад выпадковага выцягвання таго ці іншага білета або нумара (жэрабя). Грашова-рэчавая л.

|| прым. латарэ́йны, -ая, -ае. Л. білет.


лататы́.

У выразе: даць (задаць) лататы (разм.) — уцячы, кінуцца наўцёкі.


ла́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны; незак., што.

Зашываць дзіркі, ставячы латкі. Л. кашулю.

|| зак. зала́таць, -аю, -аеш, -ае; -аны.

|| наз. ла́танне, -я, н.


латашы́ць, -ташу́, -то́шыш, -то́шыць; -то́шаны; незак. (разм.).

1. што. Ірваць без разбору, псуючы і спусташаючы. Л. гарох. Л. яблыкі.

2. што. Знішчаць безразважна, спусташаць. Л. лес.

3. перан., каго-што. Біць, лупцаваць. Л. посуд. Дзед пачаў л. хлопцаў кульбай.

4. Рабаваць.

|| зак. златашы́ць, -ташу́, -то́шыш, -то́шыш; -то́шаны.


ла́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Тое, што і лата¹. Паставіць латку.


ла́тнік, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Сярэдневяковы воін у латах.


лато́, нескл., н.

Гульня на асобых картах з нумарамі або малюнкамі, удзельнікі якой закрываюць фішкамі названыя вядучым нумары або малюнкі. Гуляць у л.


лато́к, -тка́, мн. -ткі́, -тко́ў, м.

1. Адкрыты прылавак для гандлю на вуліцы.

2. Тое, што і латак (у 2 знач.). Млынавы л.

3. Ёмістасць у выглядзе каўша.

|| прым. латко́вы, -ая, -ае і лато́чны, -ая, -ае. Латковы гандаль. Латочны спуск.


лато́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Прадавец з латка (у 1 знач.).

|| ж. лато́чніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


лато́чына, -ы, мн. -ы, -чын, ж.

Нізкае, часта забалочанае месца. Авечкі спусціліся ў латочыну.


латру́га, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ру́зе, Т -ай (-аю), ж., мн. -і, -ру́г (разм.).

1. Гультай, цяльпук, абібок.

2. П’яніца.


лату́к, -у́, м.

Травяністая расліна, некаторыя віды якой ужыв. ў ежу (салат), выкарыстоўваюцца ў медыцыне і інш. Салатны л.

|| прым. лату́кавы, -ая, -ае. Латукавае лісце.


лату́нь, -і, ж.

Сплаў медзі з цынкам, волавам ці іншай прымессю. Ліставая л.

|| прым. лату́невы, -ая, -ае і лату́нны, -ая, -ае.


ла́ты, лат і -аў.

Металічныя даспехі, браня, якія ў старажытнасці засцерагалі ад халоднай, а ў Сярэднія вякі і ад агнястрэльнай зброі.

|| прым. ла́тны, -ая, -ае.


латынізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак. і незак. (кніжн.).

Засвоіць (засвойваць) лацінскую мову і культуру.

|| наз. латыніза́цыя, -і, ж.


латынізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак. (кніжн.).

1. каго-што. Увесці (уводзіць) лацінскую мову і культуру ў пэўнае асяроддзе.

2. што. Замяніць (замяняць) які-н. алфавіт лацінскім.

|| наз. латыніза́цыя, -і, ж.


латыні́зм, -а, мн. -ы, -аў, м.

Словы ці моўны зварот, запазычаныя з лацінскай мовы.


латыні́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне лацінскай філалогіі.


латы́нь, -і, ж.

Лацінская мова.

Вульгарная латынь — народная латынь, лацінскае прастамоўе (у адрозненне ад літаратурнай класічнай латыні).


латыфунды́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Уладальнік латыфундыі.


латыфу́ндыя, -і, мн. -і, -дый, ж.

Буйное прыватнае зямельнае ўладанне.


латышы́, -о́ў, адз. латы́ш, -а́, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Латвіі.

|| ж. латы́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак.

|| прым. латы́шскі, -ая, -ае.


ла́ўка¹, -і, ДМ ла́ўцы, мн. -і, ла́вак, ж.

1. Прыстасаванне для сядзення на некалькі чалавек у выглядзе дошкі (або дошак, збітых разам, часцей без спінкі) на слупках або на ножках у парку, на вуліцы і пад.

2. Невялікая лава (у 1 знач.) у памяшканні. Ляжаць пад лаўкай.

3. Прыстасаванне ў вагоне для сядзення або ляжання пасажыраў. На ніжняй лаўцы.

4. Школьная парта (разм.). Сядзець на апошняй лаўцы.

|| памянш. ла́вачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. ла́вачны, -ая, -ае.


ла́ўка², -і, ДМ ла́ўцы, мн. -і, ла́вак, ж. (разм.).

Невялікая гандлёвая ўстанова. Схадзіць у лаўку.

|| прым. ла́вачны, -ая, -ае.


лаўка́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

Пранырлівы чалавек, які ўмее выгадна ўладкоўваць свае асабістыя справы; спрытнюга.

|| ж. лаўка́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак.


ла́ўны гл. лава¹.


лаўр, -а і -у, мн. -ы, -аў, м.

1. -а. Паўднёвае вечназялёнае дрэва, пахучае лісце якога ўжыв. як прыправа.

2. -у. Драўніна гэтай расліны.

3. мн. Вянок з лісця гэтага дрэва як сімвал перамогі, узнагароды.

Пажынаць лаўры — атрымліваць прызнанне сваіх дасягненняў.

Спачыць на лаўрах — задаволіцца дасягнутым.

Чужыя лаўры не даюць спакою — аб зайздрасці да чыйго-н. поспеху.

|| прым. лаўро́вы, -ая, -ае. Л. пах. Сямейства лаўровых (наз.). Л. вянок.


ла́ўра, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

Назва буйных мужчынскіх праваслаўных манастыроў, якія падпарадкаваны найвышэйшай царкоўнай уладзе — Сіноду. Кіева-Пячэрская л.


лаўраві́шня, -і, мн. -і, -шань і -шняў, ж.

Паўднёвая вечназялёная лекавая расліна сямейства ружакветных з пахучым лісцем і пладамі, якія нагадваюць вішні.

|| прым. лаўравішнёвы, -ая, -ае. Лаўравішнёвыя кроплі.


лаўрэа́т, -а, М -рэа́це, мн. -ы, -аў, м.

Званне, якое прысуджаецца за выдатныя заслугі ў галіне навукі, мастацтва і пад., а таксама асоба, якая мае такое званне. Л. конкурсу піяністаў.

|| ж. лаўрэа́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. лаўрэа́цкі, -ая, -ае. Л. медаль.


лаўса́н, -у, м.

Род сінтэтычнага валакна, а таксама тканіна з гэтага валакна.

|| прым. лаўса́навы, -ая, -ае.


лафе́т, -а, М -фе́це, мн. -ы, -аў, м.

Станок, на якім замацоўваецца ствол артылерыйскай гарматы.

|| прым. лафе́тны, -ая, -ае.


лафі́т, -у, М -фі́це, м.

Гатунак чырвонага вінаграднага віна.

|| прым. лафі́тны, -ая, -ае.


лаха́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (спец.).

Поласць ныркі, якая служыць для збірання мачы і злучаецца непасрэдна з мачаточнікам.

|| прым. лаха́начны, -ая, -ае.


ла́хі.

У выразе: лахі пад пахі (разм.) — сабраўшы свае пажыткі, выбірацца куды-н.


лахманы́, -о́ў, адз. лахма́н, -а́, м. (разм.).

Старое, паношанае або падранае адзенне; рыззё, анучы, кавалкі, абрыўкі. Скінь ты гэтыя л.


лахма́ты, -ая, -ае.

1. Які мае доўгую, густую поўсць; касматы. Л. сабака. Лахматая шапка.

2. Які мае ўскудлачаныя валасы. Л. чалавек размахваў рукамі.

|| наз. лахма́тасць, -і, ж.


лахма́ціцца, -ма́чуся, -ма́цішся, -ма́ціцца; незак. (разм.).

Станавіцца лахматым.

|| зак. узлахма́ціцца, -ма́чуся, -ма́цішся, -ма́ціцца і разлахма́ціцца, -ма́чуся, -ма́цішся, -ма́ціцца.


лахма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны; незак., каго-што (разм.).

Рабіць лахматым (у 2 знач.). Л. валасы.

|| зак. узлахма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны і разлахма́ціць, -ма́чу, -ма́ціш, -ма́ціць; -ма́чаны.


лахмо́цце, -я, н., зб.

Старое зношанае або падранае адзенне.


лацве́й, прысл. (разм.).

Лепей, зручней, ямчэй. Л. табе, калі ўсе дапамагаюць.


лаціна...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач. лацінскі, напр., лацінамоўны.


лацінаамерыка́нцы, -аў, адз. -ка́нец, -ка́нца, м.

Насельніцтва Лацінскай Амерыкі.

|| ж. лацінаамерыка́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. лацінаамерыка́нскі, -ая, -ае. Лацінаамерыканскія краіны. Л. варыянт іспанскай мовы.


лаці́ніца, -ы, ж.

Тое, што і лацінка.


лаці́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

Лацінскі алфавіт, лацінскае пісьмо.


лаці́нскі, -ая, -ае.

Які мае адносіны да культуры, рэлігіі і геаграфіі Старажытнага Рыма. Лацінская прыказка. Л. шрыфт. Лацінская вера.


ла́ціць, ла́чу, ла́ціш, ла́ціць; ла́чаны; незак., што.

Насцілаць латы² на кроквы. Л. хату.

|| зак. нала́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны і пала́ціць, -ла́чу, -ла́ціш, -ла́ціць; -ла́чаны.

|| наз. ла́чанне, -я, н.


ла́цкан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адварот на грудной частцы паліто, пінжака.

|| прым. ла́цканны, -ая, -ае.


лаша́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

Помесь жарабка і асліцы.

|| прым. лашако́вы, -ая, -ае.


ла́шчыцца, -шчуся, -шчышся, -шчыцца; незак., да каго і без дап.

3 ласкаю гарнуцца да каго-н.; старацца ласкай выклікаць ласку ў адказ. Л. да маці.

|| зак. прыла́шчыцца, -ла́шчуся, -ла́шчышся, -ла́шчыцца.

|| наз. ла́шчанне, -я, н.


ла́шчыць, -шчу, -шчыш, -шчыць; незак., каго-што.

1. Праяўляць пяшчотнасць, любоў, ласку¹. Л. дзіця.

2. Пяшчотна дакранацца да каго-н., чаго-н., гладзіць. Л. сабаку.

3. перан. Песціць, выклікаць прыемнае адчуванне. Сонца л. твар.

|| наз. ла́шчанне, -я, н.


лая́льны, -ая, -ае.

Які выражае добразычліва-нейтральныя адносіны да каго-, чаго-н.; карэктны. Л. чалавек. Лаяльныя адносіны.

|| наз. лая́льнасць, -і, ж.


ла́янка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

1. Абразлівыя, грубыя словы, выразы, дакоры. Зняважлівая л.

2. Сварка. Пражыць век без лаянкі.

|| прым. ла́янкавы, -ая, -ае. Лаянкавыя словы.


ла́яцца, ла́юся, ла́ешся, ла́ецца; ла́йся; незак.

1. Гаварыць лаянкавыя словы.

2. з кім і без дап. Сварыцца, зневажаць адзін аднаго грубымі, абразлівымі словамі.

|| зак. пала́яцца, -ла́юся, -ла́ешся, -ла́ецца; -ла́йся.

|| наз. ла́янне, -я, н.


ла́яць, ла́ю, ла́еш, ла́е; лай; ла́яны; незак., каго-што.

1. Называць лаянкавымі словамі, ганьбіць. Л. адна адну.

2. Дакараць, рабіць вымову. Настаўнік лаяў вучня за прагул.

|| зак. вы́лаяць, -лаю, -лаеш, -лае; -лай; -лаяны і абла́яць, -ла́ю, -ла́еш, -ла́е; -ла́й; -ла́яны. А. у газеце (адмоўна выказацца пра каго-, што-н.).


лга́нне гл. ілгаць.


лгаць гл. ілгаць.


лгун гл. ілгун.


лгу́ння гл. ілгун.


леапа́рд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Буйны драпежнік сямейства кашэчых з плямістай шэрсцю.

|| прым. леапа́рдавы, -ая, -ае.


ле́бедзь, -я, мн. -і, -яў, м.

Вялікая вадаплаўная птушка сямейства качыных з доўгай выгнутай шыяй. Чорны л. Л. ляціць к снегу, а гусь — к дажджу (прыказка).

Лебядзіная песня — апошняе праяўленне таленту.

|| прым. лебядзі́ны, -ая, -ае. Л. пух.


лебедзянё і лебедзяня́, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Птушаня лебедзя.


лебяда́, -ы́, ДМ -дзе́, ж.

Пустазелле, лісце якога звычайна пакрыта мучністым налётам.

|| прым. лебядо́вы, -ая, -ае. Сямейства лебядовых (наз.).


ле́ва.

У выразах: лева руля! лева на борт! — каманды на караблі, лодцы: паварот налева.


лева...

Першая састаўная частка складаных слоў у знач. левы, напр.: левабаковы, левабярэжны.


левабярэ́жжа, -а, н.

Прастора, што знаходзіцца на левым беразе, прылягае да левага берага ракі. Л. Нёмана.


левабярэ́жны, -ая, -ае.

Размешчаны на левым беразе. Левабярэжная раўніна Прыпяці.


левафланго́вы, -ая, -ае.

Які знаходзіцца на левым флангу. Л. ўчастак фронту.


левіяфа́н, -а, мн. -ы, -аў, м. (кніжн.).

Пра каго-, што-н., хто (што) здзіўляе сваёй велічынёй, сілай (паводле імя біблейскага марскога страшыдлы ці лятаючага дракона).


ле́вы, -ая, -ае.

1. Размешчаны з боку левай рукі, па левы бок. Л. бераг.

2. Палітычна радыкальны ці больш радыкальны, чым іншыя. Газеты левага кірунку.

3. Пабочны або незаконны ці атрыманы нелегальным шляхам (пра заробак, тавар і інш.). Л. рэйс. Левыя грошы.


легалізава́цца, -зу́юся, -зу́ешся, -зу́ецца; -зу́йся; зак. і незак.

Перайсці (пераходзіць) на легальнае становішча.

|| наз. легаліза́цыя, -і, ж.


легалізава́ць, -зу́ю, -зу́еш, -зу́е; -зу́й; -зава́ны; зак. і незак., каго-што.

Перавесці (пераводзіць) на легальнае становішча.

|| наз. легаліза́цыя, -і, ж.


лега́льны, -ая, -ае.

Дазволены законам. Легальнае становішча.

|| наз. лега́льнасць, -і, ж.


лега́т, -а, М -га́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Дыпламатычны прадстаўнік Папы Рымскага ў краінах, дзе пашыраны каталіцызм. Папскі л.

2. Наогул пасол, пасланнік з рэлігійнай місіяй.

|| прым. лега́цкі, -ая, -ае.


леге́нда¹, -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, леге́нд і -аў, ж.

1. Народнае паэтычнае паданне аб якой-н. гістарычнай падзеі, асобе і інш., што ўспрымаецца як верагоднае. Сярэдневяковыя легенды.

2. Выдуманы, перабольшаны аповед аб чым-, кім-н., вымысел пра што-н. неверагоднае. Расказваць легенды аб чым-н.

3. Выдуманыя звесткі пра разведчыка, які выконвае сакрэтнае заданне.


леге́нда², -ы, ДМ -дзе, мн. -ы, леге́нд і -аў, ж. (спец.).

1. Сукупнасць умоўных знакаў і тлумачэнняў да карты, схемы, плана і пад.

2. Надпіс на манеце.


легенда́рны, -ая, -ае.

1. Які з’яўляецца легендай¹, мае адносіны да легенды; вядомы толькі па легендах; казачны. Легендарная аповесць.

2. перан. Незвычайны, небывалы, авеяны славай (высок.). Л. герой.

3. перан. Выдуманы, непраўдападобны. Легендарныя чуткі.

|| наз. легенда́рнасць, -і, ж.


легіён, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Буйное вайсковае злучэнне ў Старажытным Рыме (гіст.).

2. Назва асобных вайсковых часцей у некаторых краінах.

3. перан. Вялікая колькасць, мноства каго-, чаго-н.

Ордэн ганаровага легіёна — французскі ордэн часоў Напалеона.

|| прым. легіённы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


легі́раваны, -ая, -ае (спец.).

Пра метал: такі, у склад якога ўведзены іншыя металы для надання яму пэўных уласцівасцей. Легіраваная сталь.


легіяне́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Воін, салдат легіёна (у 1 і 2 знач.).

2. Спартсмен, які выступае ў замежных клубах (камандах) па кантракце. Італьянскі л.

|| прым. легіяне́рскі, -ая, -ае.


легка... (гл. лёгка...).

Першая састаўная частка складаных слоў; ужыв. замест «лёгка...», калі націск у другой частцы падае на першы склад, напр.: легкавагавы, легкаверны.


легкава́жны, -ая, -ае.

1. Які мае невялікую ці недастатковую вагу. Л. груз.

2. перан. Легкадумны, несур’ёзны, павярхоўны. Л. выпад.

|| наз. легкава́жнасць, -і, ж.


легкаве́рны, -ая, -ае.

Які ўсяму верыць, залішне даверлівы. Л. чалавек.

|| наз. легкаве́р’е, -я, н. і легкаве́рнасць, -і, ж.


легкаву́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж. (разм.).

Легкавая аўтамашына.


легкавы́, -а́я, -о́е.

Прызначаны для перавозкі невялікай колькасці людзей, ручнога багажу. Л. аўтамабіль.


легкаду́мны, -ая, -ае.

Які дзейнічае без дастатковага разважання; несур’ёзны. Л. ўчынак. Легкадумнае рашэнне.

|| наз. легкаду́мнасць, -і, ж. і легкаду́мства, -а, н.


легкакры́лы, -ая, -ае.

1. Хуткі ў палётах, рухах; з лёгкімі крыламі. Легкакрылая чайка.

2. перан. Зменлівы, няўстойлівы, мімалётны. Легкакрылая радасць.


легкапла́ўкі, -ая, -ае (спец.).

Які плавіцца пры параўнальна невысокай тэмпературы. Л. метал.

|| наз. легкапла́ўкасць, -і, ж.


легкатра́ўны, -ая, -ае (спец.).

Які лёгка засвойваецца органамі стрававання. Легкатраўныя прадукты.

|| наз. легкатра́ўнасць, -і, ж.


ле́гчы, ля́гу, ля́жаш, ля́жа; ля́жам, ля́жаце, ля́гуць; лёг, лягла́ і ле́гла, лягло́ і ле́гла; ляж; зак.

1. Прыняць ляжачае становішча. Л. на спіну.

2. Размясціцца спаць, адпачываць. Л. на сене.

3. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Апусціцца на якую-н. паверхню, пакрыць сабою што-н. Снег лёг белай коўдрай.

4. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), перан., на каго-што. Распаўсюдзіцца на каго-н., што-н., стаць чыім-н. абавязкам. Адказнасць ляжа на прысутных. На яго плечы лягла гаспадарка.

5. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Пралегчы, распасцерціся, працягнуцца. Рэйкі ляглі доўгімі лініямі.

6. Пра самалёты, судны: прыняць якое-н. становішча, узяць які-н. напрамак. Л. на зваротны курс.

Легчы ў (на) дрэйф — расставіць парусы так, каб судна заставалася прыблізна на адным месцы.

Легчы касцьмі — загінуць у баі, памерці.

|| незак. лажы́цца, лажу́ся, лажы́шся, лажы́цца; лажы́мся, лажыце́ся, лажа́цца (да 1, 2, 4 і 6 знач.).


леда... (гл. лёда...).

Першая частка складаных слоў; ужыв. замест «лёда...», калі націск у другой частцы слова падае на першы склад, напр.: ледакол, ледарэз, ледаспуск, ледасховішча.


ледако́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

Магутнае судна, прыстасаванае для плавання і пракладвання дарогі інш. суднам у льдах. Атамны л.

|| прым. ледако́льны, -ая, -ае.


ледарэ́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Судна, прызначанае для плавання ў бітых ільдах; ледакол.

2. Прыстасаванне каля мастоў, плацін, аб якое разбіваецца лёд у час крыгаходу.

|| прым. ледарэ́зны, -ая, -ае.


ледасе́к, -а, мн. -і, -аў, м.

Род сякеры, кіркі, прызначаны для высякання прыступак у лёдзе пры ўзыходжанні на горныя вяршыні.

|| прым. ледасе́чны, -ая, -ае.


ледаста́ў, -та́ву, м.

Замярзанне ракі, возера, утварэнне суцэльнага ледзянога покрыва; перыяд, у час якога назіраецца такая з’ява.

|| прым. ледаста́ўны, -ая, -ае.


ледахо́д, -у, М -дзе, м.

Рух лёду па цячэнні (у час раставання і ледаставу на рэках).

|| прым. ледахо́дны, -ая, -ае.


ледзяне́ц, -нца́, мн. -нцы́, -нцо́ў, м.

Празрыстая цукерка з застылай сумесі цукру з фруктовым сокам. Смактаць ледзянцы.

|| прым. ледзянцо́вы, -ая, -ае.


ледзяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е; незак.

1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакрывацца лёдам. Вада ледзянее.

2. Станавіцца халодным як лёд, мерзнуць. Пальцы ледзянеюць.

3. перан. Нямець, заміраць ад жаху. Сэрца ледзянее.

|| зак. зледзяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е і заледзяне́ць, -е́ю, -е́еш, -е́е

|| наз. зледзяне́нне, -я, н.


ледзяні́сты, -ая, -ае.

Які ператварыўся ў лёд, падобны на лёд. Ледзяністая маса.

|| наз. ледзяні́стасць, -і, ж.


ледзяні́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ні́ць; незак., каго-што.

1. Замарожваць, ператвараць у лёд.

2. Пранізваць холадам. Мароз л. цела. Страх л. сэрца (перан.).

|| зак. зледзяні́ць, -ю́, -і́ш, -і́ць.


ледзяны́, -а́я, -о́е.

1. гл. лёд.

2. Пакрыты лёдам. Ледзяная горка.

3. Вельмі халодны. Ледзяная вада.

4. перан. Адубелы ад холаду. Ледзяныя пальцы.

5. перан. Пагардліва халодны. Л. позірк.


ледніко́вы гл. ляднік.


ледэры́н, -у, м.

Баваўняная тканіна з лакавым пакрыццём, якая імітуе скуру.

|| прым. ледэры́навы, -ая, -ае. Ледэрынавыя вокладкі.


лежабо́к, -а, мн. -і, -аў, м. (разм.).

Чалавек, які любіць доўга спаць, гультай.


ле́жань, ле́жня, мн. ле́жні, ле́жняў, м. (разм.).

Абібок, гультай, лодар.


ле́жбішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

1. Месца на сушы, дзе ляжаць гуртамі некаторыя марскія жывёлы. Л. марскіх коцікаў.

2. Месца, дзе ляжыць, хаваецца звер.

3. Лежыва.

|| прым. ле́жбішчны, -ая, -ае.


ле́жма, прысл.

У ляжачым становішчы; лежачы. Піць л.

Лежма ляжаць (разм.) — доўга ляжаць, не ўстаючы.


ле́жня, -і, мн. -і, -яў, ж.

1. гл. ляжаць.

2. Тое, што і лежбішча (у 1 і 2 знач.).


ле́жыва, -а, мн. -ы, -аў, н.

След, пакінуты зверам, які ляжаў на траве. Зайцава л.


лезгі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Народны танец лезгінаў, а таксама музыка да гэтага танца.


лезгі́ны, -аў, адз. -гі́н, -а, м.

Народ, які складае частку насельніцтва Дагестана.

|| ж. лезгі́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. лезгі́нскі, -ая, -ае.


ле́зці, ле́зу, ле́зеш, ле́зе; лезь; незак.

1. Хапаючыся рукамі і чапляючыся нагамі ўзбірацца, падымацца куды-н. або спускацца ўніз. Л. на гару. Л. на дрэва.

2. Пранікаць, уваходзіць куды-н. крадучыся. Л. ў чужы сад.

3. Пранікаць, забірацца куды-н., унутр чаго-н., а таксама выбірацца адтуль. Л. ў кішэню. Л. ў акно. Л. ў ваду.

4. Настойліва ўмешвацца ў чужыя справы, жыццё і пад., дакучаць (разм.). Л. не ў сваю справу.

5. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.; звычайна з адмоўем). Змяшчацца, быць у самы раз (пра абутак, адзенне). Чаравік не лезе на нагу.

6. Насоўвацца, налазіць, спаўзаць. Шапка лезе на вочы.

7. Надаедліва прыставаць, звяртацца з чым-н. да каго-н. (разм.). Не лезь ты з такім глупствам.

8. Увязвацца ў што-н. непрыемнае. Л. ў бойку.

9. Настойліва ісці, праходзіць, рабіць што-н., нягледзячы на забарону, перашкоды, цяжкасці.

10. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выпадаць (пра валасы, поўсць).

11. Імкнуцца стаць кім-н., заняць больш высокую пасаду (разм.). Л. ў начальнікі.

12. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Распаўзацца, ірвацца. Сукенка лезе па швах.

Лезці (перціся) на ражон (разм.) — рабіць што-н. рызыкоўнае, загадзя асуджанае на няўдачу.

Лезці ў душу — умешвацца ў чые-н. асабістыя справы, пачуцці, перажыванні.


ле́і, ле́яў, адз. ле́я, -і, ж.

Нашыўкі з моцнай тканіны ці скуры на кавалерыйскіх штанах у тых месцах, якія пры яздзе труцца аб сядло.


лей гл. лея².


лейб-...

Першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае: які знаходзіцца пры манарху, служыць пры двары, напр.: лейб-медык, лейб-гвардыя.


лейбары́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Член партыі лейбарыстаў у Вялікабрытаніі і некаторых іншых краінах.

|| ж. лейбары́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. лейбары́сцкі, -ая, -ае.


ле́йка¹, -і, ДМ ле́йцы, мн. -і, ле́ек, ж.

1. Прыстасаванне ў выглядзе конуса з вузкай трубкай для пералівання і фільтравання вадкасцей.

2. Пасудзіна для палівання раслін з ручкай, носікам і рассейвальнікам, што дазваляе падаваць ваду ў патрэбнай колькасці.

|| прым. ле́ечны, -ая, -ае.


ле́йка², -і, ДМ ле́йцы, мн. -і, ле́ек, ж.

Серыя фотаапаратаў, бінокляў і інш., якія выпускаюцца аднайменнай кампаніяй.


лейкапла́стыр, -у, м.

Пластыр у выглядзе тканіннай і інш. палоскі з нанесенай на яе змацавальнай клейкай масай.

|| прым. лейкапла́стырны, -ая, -ае.


лейкацы́ты, -аў, адз. -цы́т, М -цы́це, м. (спец.).

Састаўная частка крыві — бясколерныя клеткі, якія паглынаюць бактэрыі і выпрацоўваюць антыцелы.

|| прым. лейкацы́тны, -ая, -ае і лейкацыта́рны, -ая, -ае.


лейко́з, -у, м.

Пухліннае захворванне крывятворнай тканкі, пры якім рэзка павялічваецца колькасць лейкацытаў (разм. белакроўе).

|| прым. лейко́зны, -ая, -ае.


лейтматы́ў, -ты́ву, мн. -ты́вы, -ты́ваў, м.

1. Асноўны матыў, які паўтараецца на працягу ўсяго музычнага або літаратурнага твора. Л. рамана.

2. перан. Асноўная думка твора або выказвання, якая неаднаразова паўтараецца і падкрэсліваецца.

|| прым. лейтматы́ўны, -ая, -ае.


лейтэна́нт, -а, М -нце, мн. -ы, -аў, м.

Афіцэрскае званне або чын у арміі, флоце, міліцыі, а таксама асоба, якая носіць гэта званне або мае гэты чын. Малодшы л. (першае афіцэрскае званне).

|| прым. лейтэна́нцкі, -ая, -ае і лейтэна́нтаў, -ава.


ле́йцы, -аў, адз. ляйчы́на, -ы і лейчына́, -ы́, ж.

Рамяні, вяроўкі для кіравання коньмі ў запрэжцы. Выпусціць л. (таксама перан.: аслабіць сілу ўлады над кім-н.). Трымаць л. ў руках (таксама перан.: мець у сваіх руках уладу, кіраўніцтва).

Ляйчына (лейчына) пад хвост папала каму-н. — аб неўраўнаважаных, капрызных паводзінах (разм.).

|| прым. ле́йцавы, -ая, -ае.


лек, -а, мн. -і, -аў, м.

Грашовая адзінка Албаніі.


ле́кар, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Доктар, урач.

|| ж. ле́карка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. ле́карскі, -ая, -ае.


ле́карыха, -і, ДМ -рысе, мн. -і, -рых, ж. (разм.).

Жонка лекара.


ле́кі, -аў (разм.).

1. Лякарства. Л. ад кашлю.

2. Лячэнне. Л. гразямі.

|| прым. ле́кавы, -ая, -ае. Лекавыя расліны.


лексе́ма, -ы, мн. -ы, -се́м, ж. (спец.).

Слова як самастойная сэнсавая адзінка слоўнікавага складу мовы ў сукупнасці яго значэнняў і форм.

|| прым. лексе́мны, -ая, -ае.


ле́ксіка, -і, ДМ -сіцы, ж.

Слоўнікавы склад мовы або дыялекту, твораў якога-н. пісьменніка; сукупнасць слоў, якія ўжываюцца ў якой-н. сферы дзейнасці. Дыялектная л. Л. Якуба Коласа.

|| прым. лексі́чны, -ая, -ае.


лексікагра́фія, -і, ж.

Тэорыя і практыка ўкладання слоўнікаў.

|| прым. лексікаграфі́чны, -ая, -ае.


лексікало́гія, -і, ж.

Раздзел мовазнаўства, які разглядае і тэарэтычна асэнсоўвае слоўнікавы склад мовы.

|| прым. лексікалагі́чны, -ая, -ае.


лексіко́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне лексікаграфіі; укладальнік слоўнікаў.


лексіко́лаг, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст у галіне лексікалогіі.


лексіко́н, -а і -у, м.

1. -а. Тое, што і слоўнік (у 1 знач.; уст.). Нямецкі л.

2. -у. Запас слоў і выразаў; лексіка (кніжн.). У яго бедны л.


ле́ктар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто чытае лекцыі.

|| прым. ле́ктарскі, -ая, -ае. Лектарскае майстэрства.


лекто́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Установа, якая займаецца арганізацыяй публічных лекцый, а таксама памяшканне для чытання публічных лекцый.

2. Цыкл лекцый, аб’яднаных тэматычна або прызначаных для пэўнага кола слухачоў.


ле́кцыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

1. Вуснае выкладанне вучэбнага прадмета або якой-н. тэмы выкладчыкам вышэйшай навучальнай установы. Прафесар чытаў лекцыі ў БДУ.

2. Частка вучэбнага прадмета, якая выкладаецца ў вуснай форме. Курс лекцый па гісторыі Беларусі.

3. Публічнае чытанне на якую-н. тэму.

4. Друкаваны курс публічных чытанняў, а таксама запісы па якім-н. прадмеце выкладання. Лекцыі па літаратуры.

|| прым. лекцы́йны, -ая, -ае.


ле́ма, -ы, мн. -ы, лем, ж.

У матэматыцы: тэарэма, неабходная толькі для доказу інш. тэарэмы.


леманта́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (уст.).

Буквар.

|| прым. леманта́рны, -ая, -ае.


лему́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікі звярок, падобны на малпу, з падоўжанымі заднімі канечнасцямі, распаўсюджаны на Мадагаскары і Каморскіх астравах.

|| прым. лему́равы, -ая, -ае. Сямейства лемуравых (наз.).


ленава́ты, -ая, -ае.

Крыху лянівы, з адзнакамі ленасці. Л. хлопец.

|| наз. ленава́тасць, -і, ж.


ленава́цца, ляну́юся, ляну́ешся, ляну́ецца; ляну́йся; незак., з інф.

3 ленасцю адносіцца да справы, ляніва рабіць што-н.

Л. рана ўставаць.

|| зак. паленава́цца, -ляну́юся, -ляну́ешся, -ляну́ецца; -ляну́йся.


ле́насць, -і, ж. (разм.).

Адсутнасць жадання працаваць, схільнасць да гультайства.


леніні́зм, -у, м.

Вучэнне У.

І. Леніна, якое ўяўляе сабой сістэму філасофскіх, эканамічных, сацыяльна-палітычных поглядаў.


ле́нінскі, -ая, -ае.

Створаны У. І. Леніным, уласцівы У. І. Леніну, які адносіцца да паслядоўнага ажыццяўлення прынцыпаў ленінізму. Л. стыль.


ле́нчык, -а, мн. -і, -аў, м. (спец.).

Драўляная аснова сядла.


ле́пей, прысл. (разм.).

Тое, што і лепш. У гасцях добра, а дома л. (прыказка).


ле́пет, -у, М -пеце, м.

1. Няскладная, невыразная мова, уласцівая дзецям. Л. дзіцяці.

2. перан. Непераканаўчае, невыразнае разважанне, тлумачэнне.

Дзіцячы лепет — пра што-н. вельмі бездапаможнае, па-дзіцячаму наіўнае.


ле́пка, -і, ДМ -пцы, ж.

1. гл. ляпіць.

2. Пра якасць апрацоўкі, выяўленне аб’ёмнасці (скульптуры, малюнка). Цудоўная л.

3. Тое, што вылеплена. Сцены вызначаліся прыгожай лепкай.


лепразо́рый, -я, мн. -і, -яў, м.

Лячэбная ўстанова для хворых на лепру (праказу).


ле́пта, -ы, ДМ -пце, ж.

1. Дробная медная манета ў Старажытнай Грэцыі.

2. перан. Пасільны ўклад у якую-н. агульную справу. Унесці сваю лепту.


лепш, прысл.

1. Выш. ст. да прыслоўя добра. Вучыцца л. за іншых.

2. у знач. вык., каму. Аб паляпшэнні стану хворага. Хвораму стала л.

3. у знач. часц. Служыць для ўзмацнення просьбы, парады і пад. Пойдзем л. дамоў. Л. цярпець самому, чым бяду зрабіць другому (прыказка).

Лепш (і) не трэба (разм.) — ужыв. для абазначэння высокай, найвышэйшай ступені чаго-н.

Лепш позна, як (чым) ніколіужыв. як апраўданне пры запозненым выкананні чаго-н.

Лепш сказацьзнач. пабочн. сл.) — дакладней, праўдзівей кажучы.


ле́пшаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Станавіцца лепшым.

|| зак. пале́пшаць, -аю, -аеш, -ае; -аны.


ле́пшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па лепцы.

|| ж. ле́пшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


ле́пшы, -ая, -ае. Выш. і найвыш. ст. да прыметніка добры. Лепшыя людзі вытворчасці. Самае лепшае насенне.

У лепшым выпадку (разм.) — пры самых спрыяльных абставінах.


лепята́ць, лепячу́, ляпе́чаш, ляпе́ча; лепячы́; незак., што, пра што і без дап.

1. Гаварыць невыразна, нязвязна (пра мову дзяцей). Дзіця ляпеча.

2. Мармытаць.

3. Балбатаць, весці лёгкую несур’ёзную размову.

4. перан. Утвараць ціхі шум, шолах.

|| зак. пралепята́ць, -лепячу́, -ляпе́чаш, -ляпе́ча; -лепячы́.

|| наз. лепята́нне, -я, н.


лепяту́н, лепетуна́, мн. лепетуны́, лепетуно́ў, м. (разм.).

Той, хто ляпеча.

|| ж. лепяту́ха, -і, ДМ -ту́се, мн. -і, -ту́х.


лес, -у, мн. лясы́, лясо́ў, м.

1. Масіў зямлі, зарослы дрэвамі. Дрымучы л. Лесам (прысл.) ішоў, а дроў не бачыў (прыказка).

2. зб. Спілаваныя дрэвы як будаўнічы матэрыял.

3. перан. Як выражэнне мноства. Л. рук.

Чорны лес — лісцевы.

Чырвоны лес — хваёвы.

Навука для яго — цёмны лес — абсалютна незнаёмае, незразумелае.

Як у лесе — нічога не разумець, не разбірацца.

|| памянш. лясо́к, -ска́, мн. -скі́, -ско́ў, м. (да 1 знач.).

|| прым. лясны́, -а́я, -о́е.


леса...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) які мае адносіны да лесу (у 1 і 2 знач.), лясной гаспадаркі, лясны, напр.: лесагадавальнік, лесазнаўства, лесанасенны, лесапасадкі, лесаразвядзенне, лесаўпарадкаванне, лесаўчастак, лесаапрацоўчы, лесагандаль, лесаматэрыял, лесапавал, лесанарыхтоўшчык;

2) які змяшчае лес (у 1 знач.), існуе разам з лесам (у 1 знач.), напр.: лесапарк, лесастэп, лесатундра, лесакустовы, лесагорны.


лесаахо́ва, -ы, ж.

Дзейнасць чалавека, накіраваная на зберажэнне лесу як прыроднага багацця, гаспадарчы догляд ляснога масіву, барацьбу са знішчальнікамі лесу.


лесаахо́ўны, -ая, -ае.

1. Які накіраваны на ўсебаковую ахову лесу. Лесаахоўная станцыя.

2. Які прызначаны для засцярогі сельскагаспадарчых культур. Лесаахоўная зона.


лесаві́к, -а́, мн. -і́, -о́ў, м.

1. Чалавек, які жыве ў лесе, займаецца паляваннем (разм.).

2. У міфалогіі: чалавекападобная казачная істота, якая жыве ў лесе і наводзіць жахі як нячыстая сіла, лясун.


лесаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст па лесаводстве.


лесаво́дства, -а, М -е, н.

Вырошчванне лясоў, а таксама навука аб лясной гаспадарцы.

|| прым. лесаво́дчы, -ая, -ае.


лесаво́з, -а, мн. -ы, -аў, м.

Від транспарту, судна або аўтамашына для перавозкі лесу.

|| прым. лесаво́зны, -ая, -ае.


лесагадава́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Месца, дзе вырошчваюць саджанцы драўняных і кустовых раслін.


лесага́ндаль, -длю, м.

Гандаль лесам, лесаматэрыяламі.


лесазаво́д, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

Завод па першаснай апрацоўцы лясных матэрыялаў.

|| прым. лесазаво́дскі, -ая, -ае.


лесанарыхто́ўкі, -то́вак, адз. -то́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, ж.

Нарыхтоўка лясных матэрыялаў.

|| прым. лесанарыхто́ўчы, -ая, -ае.


лесанасаджэ́нне, -я, н.

1. Штучнае развядзенне лясоў.

2. мн. -і, -яў. Участак штучна насаджанага лесу.


лесапаласа́ і лесапало́са, -ы́, мн. -ло́сы і (з ліч. 2, 3, 4) -ласы́, -ло́с, ж.

Паласа лясных насаджэнняў. Ахоўная л.


лесапа́рк, -у, мн. -і, -аў, м.

Лясны масіў, які знаходзіцца ў зялёнай зоне гарадоў і выкарыстоўваецца як парк.

|| прым. лесапа́ркавы, -ая, -ае.


лесапі́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж.

1. Машына для распілоўкі лесу (у 2 знач.).

2. Тое, што і лесапільня.


лесапі́льны, -ая, -ае.

1. Які займаецца распілоўкай лесу (у 2 знач.), вырабам пілаваных матэрыялаў. Л. завод.

2. Які прызначаны для распілоўкі лесу.


лесапі́льня, -і, мн. -і, -лень і -льняў, ж.

Лесапільны завод.


лесапрамысло́васць, -і, ж.

Лясная прамысловасць.

|| прым. лесапрамысло́вы, -ая, -ае.


лесапрамысло́вец, -ло́ўца, мн. -ло́ўцы, -ло́ўцаў, м.

Прадпрыемец у галіне лясной прамысловасці.


лесараспрацо́ўка, -і, ДМ -цо́ўцы, мн. -і, -цо́вак, ж.

Высечка і нарыхтоўка лесу (у 2 знач.), а таксама месца, дзе вядуцца такія работы.

|| прым. лесараспрацо́ўчы, -ая, -ае.


лесару́б, -а, мн. -ы, -аў, м.

Рабочы, які займаецца валкай лесу.

|| прым. лесару́бскі, -ая, -ае.


лесару́бны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да лесаруба. Лесарубная брыгада.

2. Які прызначаецца, служыць для валкі лесу, мае адносіны да яе. Л. інструмент.


лесасе́ка, -і, ДМ -се́цы, мн. -і, -се́к, ж.

Участак высечанага лесу або прызначаны для высечкі.

|| прым. лесасе́чны, -ая, -ае.


лесаспла́ў, -ла́ву, м.

Сплаў лесу (у 2 знач.).

|| прым. лесаспла́ўны, -ая, -ае.


лесастэ́п, -у, м.

Прыродная пераходная зона паміж стэпам і лесам.

|| прым. лесастэ́павы, -ая, -ае.


лесату́ндра, -ы, ж.

Прыродная пераходная зона паміж лесам і тундрай.

|| прым. лесату́ндравы, -ая, -ае.


ле́свіца, -ы, мн. -ы, -віц, ж.

1. Збудаванне ў выглядзе рада прыступак для пад’ёму і спуску. Пажарная л.

2. Пераноснае прыстасаванне для пад’ёму і спуску; драбіны.

3. перан. Паслядоўнае размяшчэнне па ўзыходзячай лініі (прадметаў, асоб і пад.). Іерархічная л.

|| памянш. ле́свічка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ле́свічны, -ая, -ае.


ле́скі, -сак.

Лёгкая пераносная або падвесная лесвіца; тое, што і драбіны (у 1 знач.).


лесніко́ўна, -ы, мн. -ы, -аў, ж. (разм.).

Дачка лесніка.


лесніко́ўскі, -ая, -ае.

Звязаны з асаблівасцямі працы лесніка, прызначаны для яго працы. Л. абавязак.

|| наз. лесніко́ўства, -а, н.


леснічо́ўка, -і, ДМ -ўцы, мн. -і, -чо́вак, ж. (разм.).

Хата лесніка і яго сям’і.


леснічы́ха, -і, ДМ -чы́се, мн. -і, -чы́х, ж. (разм.).

Жонка лесніка.


ле́та, -а, М ле́це, мн. ле́ты, лет і -аў, н.

1. Пара года паміж вясной і восенню. Людзі рады лету, а пчолы цвету (прыказка).

2. мн. Гады́.

З лета ў лета — круглы год.

Колькі лет, колькі зім — як даўно! (вокліч пры сустрэчы з кім-н., каго даўно не бачыў, з кім даўно не сустракаўся).

|| ласк. ле́цейка, -а, н. і ле́цечка, -а, н. (да 1 знач.).

|| прым. ле́тні, -яя, -яе (да 1 знач.). Летнія дажджы.


ле́таваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; незак.

Знаходзіцца дзе-н. на працягу лета. Л. з унукамі ў вёсцы.

|| зак. перале́таваць, -тую, -туеш, -туе; -туй (разм.).


летазлічэ́нне, -я, н.

Сістэма вызначэння часу па гадах ад якой-н. важнай гістарычнай даты. Л. новай эры пачынаецца ад Нараджэння Хрыстова.


ле́там, прысл.

У летні час.


ле́тапіс, -у, мн. -ы, -аў, м.

1. Пагадовы запіс гістарычных падзей сучаснікам; кніга з такімі запісамі. Л. Аўрамкі.

2. перан. Тое, што і гісторыя (у 4 знач.). Л. Вялікай Айчыннай вайны.

|| прым. летапі́сны, -ая, -ае.


летапіса́нне, -я, н.

Складанне летапісаў.


летапі́сец, -пі́сца, мн. -пі́сцы, -пі́сцаў, м.

Складальнік летапісаў.


летаргі́я, -і, ж. (спец.).

Несапраўдная смерць, стан нерухомасці, падобны на доўгі сон, з адсутнасцю рэакцый на раздражняльнікі, рэзкім прыгнятаннем усіх прыкмет жыцця, якія можна выявіць пры пільным абследаванні.

|| прым. летаргі́чны, -ая, -ае. Л. сон.


ле́тась, прысл.

У мінулым годзе.


ле́ташні, -яя, -яе.

Мінулагодні. Леташняя трава.


ле́тні¹ гл. лета.


ле́тні², -яя, -яе (разм.).

Цеплаваты, хатняй тэмпературы (пра ваду). Мыцца летняй вадой.


ле́тнік¹, -у, м., зб.

Адналетняя дэкаратыўная садовая расліна.


ле́тнік², -а, мн. -і, -аў, м.

Летні лагер для адпачынку, аздараўлення дзяцей і моладзі. Адпачываць у летніку.


ле́тнік³, -а, мн. -і, -аў, м.

Дарога, якой ездзяць толькі летам.


летуце́ніць, -ню, -ніш, -ніць; незак.

Тое, што і летуцець.


летуце́нне, -я, н.

1. гл. летуцець.

2. Мара пра што-н. прывабнае, жаданае. Рамантычнае л.


летуце́ннік, -а, мн. -і, -аў, м.

Той, хто схільны да летуцення, аддаецца летуценням.

|| ж. летуце́нніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


летуце́нны, -ая, -ае.

1. Які мае схільнасць да летуцення, звязаны з летуценнем. Летуценная ўсмешка.

2. Створаны ўяўленнем, марай; фантастычны. Летуценнае шчасце.

|| наз. летуце́ннасць, -і, ж.


летуце́ць, -тучу́, -ту́ціш, -ту́ціць; -ту́цім, -ту́ціце́, -ту́ця́ць; -туці́; незак.

Аддавацца марам, марыць. Л. аб шчаслівых днях дзяцінства.

|| наз. летуце́нне, -я, н.


леў¹, ільва́ і (пасля галосных) льва, мн. ільвы́ і (пасля галосных) львы, ільво́ў (льво́ў), м.

1. Буйны драпежнік сямейства кашэчых з кароткай жаўтаватай поўсцю (і пышнай грывай у самцоў). Рык ільва.

2. перан. Той, хто вызначаецца магутнай сілай, смеласцю, адвагай.

Марскі леў — жывёліна сямейства вушастых цюленяў.

Ільвіная доля — самая большая частка чаго-н.

|| прым. ільві́ны і (пасля галосных) льві́ны, -ая, -ае. Ільвіны зеў (назва кветкі).


леў², ле́ва, мн. ле́вы, ле́ваў, м.

Грашовая адзінка ў Балгарыі.


леўрэ́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Невялікі пакаёвы сабачка з пароды хартоў.

|| прым. леўрэ́тачны, -ая, -ае.


ле́цішча, -а, мн. -ы, ле́цішч і -аў, н.

Тое, што і дача¹. Правесці выхадныя на лецішчы.


ле́шка гл. ляха.


лешч, ляшча́, мн. ляшчы́, ляшчо́ў, м.

Прэснаводная рыба сямейства карпавых з плоскім целам.

|| прым. ляшчо́вы, -ая, -ае.


ле́я¹ гл. леі.


ле́я², -і, ж. і лей, -я, м., мн. ле́і, ле́яў.

Грашовая адзінка Румыніі і Малдовы.


лёгачны гл. лёгкія.


лёгка... (а таксама легка...) Першая састаўная частка складаных слоў у знач. лёгкі, напр., лёгкапранікальны.


лёгкаатле́т, -а, М -ле́це, мн. -ы, -аў, м.

Спартсмен, які займаецца лёгкай атлетыкай.

|| ж. лёгкаатле́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


лёгкаатлеты́чны, -ая, -ае.

Які мае адносіны да лёгкай атлетыкі. Лёгкаатлетычныя спаборніцтвы.


лёгкі, -ая, -ае.

1. Які мае невялікі цяжар, мала важыць. Лёгкая сумка.

2. Які выконваецца, дасягаецца, пераадольваецца без вялікай працы, намагання. Лёгкая праца. Лёгкая задача. Лёгкая дарога. Лёгка (прысл.) сябра знайсці, ды цяжка захаваць (прыказка).

3. Нязначны, невялікі, слабы (па велічыні, сіле, ступені праяўлення); малапрыкметны. Л. ветрык. Л. дотык.

4. Пазбаўлены грузнасці, спрытны, хуткі. Лёгкія крокі.

5. Не напружаны. Лёгкае дыханне. Л. сон.

6. Не суровы. Лёгкае пакаранне.

7. Пра хваравіты, фізіялагічны стан: не небяспечны, несур’ёзны. Лёгкія роды. Лёгкая форма хваробы.

8. Ужыўчывы, памяркоўны. Л. чалавек. Л. характар.

9. Легкадумны, неглыбокі, несур’ёзны. Лёгкія адносіны да жыцця.

10. Які не мае цяжкага ўзбраення, рухомы. Лёгкія танкі.

Лёгкая прамысловасць — галіна грамадскай вытворчасці, якая займаецца вырабам прадметаў шырокага спажывання.

З лёгкай рукі чыёй (разм.) — пра чыё-н. удалае пачынанне, прыклад.

Лёгкая рука ў каго — пра таго, хто прыносіць шчасце, удачу.

Лёгка выкруціцца (разм.) — нямнога страціць.

Лёгка сказаць (разм.) — ужыв. тады, калі вельмі цяжка або немагчыма выканаць што-н.

Лёгкі на пад’ём — пра чалавека, якога лёгка ўгаварыць куды-н. пайсці, паехаць і пад.

Лёгкі на ўспамін хто (разм.) — пра таго, хто з’яўляецца ў той момант, калі пра яго гавораць, думаюць.

Лёгкі на язык (разм.) — гаваркі, які любіць многа гаварыць.

Лёгкі хлеб (разм.) — пра лёгкую працу, без клопатаў, турбот.

|| наз. лёгкасць, -і, ж. (да 1—9 знач.).


лёгкія, -іх, адз. лёгкае, -ага, н.

Орган дыхання ў чалавека і пазваночных жывёл, размешчаны ў грудной поласці. Запаленне лёгкіх.

|| прым. лёгачны, -ая, -ае.


лёд, лёду, ільду́ і (пасля галосных) льду, мн. ільды́ і (пасля галосных) льды, ільдо́ў (льдо́ў), м.

Вада, якая замерзла і перайшла ў цвёрды стан. Палярныя льды.

Біцца як рыба аб лёд (разм.) — жыць у бядзе, дарэмна дабіваючыся лепшага.

|| памянш. лядо́к, -дку́, м.

|| прым. ледзяны́, -а́я, -о́е.


лёда... (а таксама леда...).

Першая састаўная частка складаных слоў, якая пішацца, калі націск у другой частцы падае не на першы склад і ўжыв. са знач.:

1) які мае адносіны да лёду, напр.: лёдагенератар, лёдазасцярога, лёдазабеспячэнне, лёдаўтварэнне;

2) які ўтрымлівае лёд, напр., лёдагрунтавы.


лёк, -у, м.

Селядзечны расол. Мачаць хлеб у л.


лён, лёну, ільну́ і (пасля галосных) льну, мн. ільны́ і (пасля галосных) льны, ільно́ў (льно́ў), м.

1. Травяністая расліна сямейства лёнавых, са сцёблаў якой атрымліваюць валакно, а з семя — алей. Цвітуць ільны.

2. Пасевы, усходы гэтай расліны.

3. Валакно, якое вырабляецца са сцёблаў гэтай расліны. Прасці л.

|| памянш.-ласк. ляно́к, -нку́, м.

|| прым. ільняны́ і (пасля галосных) льняны́, -а́я, -о́е.


лёна...

Першая састаўная частка складаных слоў; тое, што і ільно..., напр.: лёнаапрацоўчы, лёнаачышчальнік, лёнапрадзенне, лёнасушылка.


лёнаапрацо́ўка гл. ільноапрацоўка.


лёнаапрацо́ўчы гл. ільноапрацоўчы.


лёнаачышча́льнік гл. ільноачышчальнік.


лёнаачышча́льны гл. ільноачышча́льны.


лёнавалакно́ гл. ільновалакно.


лёнаво́д гл. ільнавод.


лёнаво́дчы гл. ільнаводчы.


лёнавыя, -ых, мн.

Сямейства двухдольных раслін з валакністым сцяблом і алеістым насеннем.


лёнакамбіна́т гл. ільнокамбінат.


лёнамя́лка гл. ільнамялка.


лёнанарыхто́ўка гл. ільнонарыхтоўка.


лёнапрадзе́нне гл. ільнопрадзенне.


лёнасушы́лка гл. ільносушылка.


лёнатрапа́лка гл. ільнотрапалка.

ЛЁНАТРАСТА́ гл. ільнотраста.


лёнаўбо́рачны гл. ільноўборачны.

ЛЁНАЦЕРАБІ́ЛКА гл. ільноцерабілка.


лёначаса́лка гл. ільночасалка.


лён-даўгуне́ц, лёну-даўгунцу́, ільну-даўгунцу́ і (пасля галосных) льну-даўгунцу́, м.

Лён з доўгім валакном высокай якасці, сцяблом да 125 см у вышыню, з малым разгалінаваннем.


лён-кудра́ш, лёну-кудрашу́, ільну-кудрашу́ і (пасля галосных) льну-кудрашу́, м.

Расліна з невысокім кусцістым сцяблом (31—50 см), разводзіцца як багатая на алей культура.


лёс¹, -у, м.

1. Ход жыццёвых падзей, якія складваюцца незалежна ад волі чалавека; збег акалічнасцей. Л. паслаў шчасце.

2. Доля. Шчаслівы л. Жаночы л.

3. Развіццё чаго-н.; далейшае існаванне, будучыня. Л. чалавецтва.

На волю лёсу (кніжн.) — без падтрымкі, без дапамогі звонку.


лёс², -у, мн. (спец.).

Рыхлая горная парода светла-жоўтага колеру, на якой фарміруецца ўрадлівая глеба.

|| прым. лёсавы, -ая, -ае. Лёсавыя глебы.


лёсападо́бны, -ая, -ае.

Падобны па сваіх уласцівасцях і выгляду на лёс². Лёсападобныя суглінкі.


лёска, -і, ДМ лёсцы, мн. -і, -сак, ж.

Прымацаваная да вудзільна капронавая (валасяная) нітка з рыбалоўным кручком.

|| прым. лёскавы, -ая, -ае.


лёт гл. ляцець.


лётка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так, ж.

Адтуліна ў доменных печах, праз якую выпускаецца расплаўлены метал ці шлак.


лётчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст, які кіруе лятальным апаратам. Ваенны л.

|| ж. лётчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.

|| прым. лётчыцкі, -ая, -ае.


лёх, -у, мн. -і, м. і лёха, -і, ДМ лёсе, мн. -і, -аў, ж. (разм.).

1. Падземны ход. Глыбокая л.

2. Склеп, падзямелле. Пад палацам знайшлі каменную лёху.


лжы́васць гл. ілжывы.


лжы́вы гл. ілжывы.


лжэ... гл. ілжэ...


лжэвучэ́нне гл. ілжэвучэнне.


лжэсве́дка гл. ілжэсведка.


лжэсве́дчанне гл. ілжэсведчанне.


лібера́л, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Прыхільнік лібералізму (у 1 знач.).

2. Член ліберальнай партыі.

3. Чалавек, які свабодна мысліць, вальнадумец.

4. Паблажлівы, памяркоўны чалавек.

|| ж. лібера́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак (да 1 і 3 знач.).


лібералі́зм, -у, м.

1. Ідэалагічная і палітычная плынь, якая аб’ядноўвае прыхільнікаў дэмакратычных свабод і свабоды прадпрымальніцтва. Прынцыпы лібералізму.

2. Вальнадумства. Крытыкаваць юначы л.

3. Паблажлівасць, памяркоўнасць, патуранне. Л. у ацэнцы ведаў. Л. да ворага.

|| прым. лібералі́сцкі, -ая, -ае.


лібера́льнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак.

Быць залішне памяркоўным, паблажлівым у адносінах да каго-н.; патураць. Няма чаго л. з гультаямі.


лібера́льны, -ая, -ае.

1. Які мае адносіны да лібералізму (у 1 знач.). Ліберальная партыя.

2. Які праяўляе лібералізм (у 2 і 3 знач.). Л. падыход да чаго-н.

|| наз. лібера́льнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


лібрэ́та, нескл., н.

1. Слоўны тэкст тэатралізаванага музычна-вакальнага твора. Л. оперы.

2. Кароткі пераказ зместу оперы, балета, п’есы.

3. План сцэнарыя для балета, кінафільма (спец.).


лібрэты́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Аўтар лібрэта.

|| ж. лібрэты́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. лібрэты́сцкі, -ая, -ае.


ліва́нцы, -аў, адз. ліва́нец, -нца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Лівана.

|| ж. ліва́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак.

|| прым. ліва́нскі, -ая, -ае.


лі́вень, ліўню, мн. ліўні, -яў, м.

Моцны, праліўны дождж. Вясенні л.

|| прым. лі́ўневы, -ая, -ае.


лі́вер, -у, м.

Прадукт з печані, лёгкага, сэрца, селязёнкі забойнай жывёлы.

|| прым. лі́верны, -ая, -ае. Ліверная каўбаса.


лі́га¹, -і, ДМ лізе, мн. -і, ліг, ж.

1. Саюз, аб’яднанне асоб, арганізацый, дзяржаў. Ліга Нацый (міжнародная арганізацыя ў 1919—1946 гг.).

2. У спорце: група каманд, прыкладна роўных па майстэрстве, якія спаборнічаюць паміж сабой. Каманда вышэйшай лігі.


лі́га², -і, ДМ лізе, мн. -і, ліг, ж.

Музычны знак у выглядзе дугі над нотамі, які паказвае, што іх трэба выконваць звязна, без перапынку.


лігату́ра, -ы, ж. (спец.).

1. Прымесь медзі ці волава да золата, серабра для надання ім большай цвёрдасці.

2. Дапаможны сплаў, які дабаўляецца ў метал у плавільнай печы.

3. Нітка, якой перавязваюць крывяносныя сасуды пры аперацыі.

4. Знак, які састаўлены з элементаў двух (ці больш) пісьмовых знакаў, напр., Æ.

|| прым. лігату́рны, -ая, -ае. Лігатурнае золата. Л. шоўк.


лі́дар, -а, мн. -ы, -аў, м.

1. Той, хто ідзе першым у якой-н. справе, спартыўным спаборніцтве і інш. Л. турніру.

2. Кіраўнік палітычнай партыі, грамадска-палітычнай арганізацыі і пад. Палітычныя лідары.

|| прым. лі́дарскі, -ая, -ае.


лі́дарства, -а, н.

Вядучае становішча, абавязкі лідара (у 1 і 2 знач.). Барацьба за л. ў турніры.


лідзі́раваць, -рую, -руеш, -руе; -руй; незак.

Быць лідарам (у 2 знач.). Л. у шахматным турніры.

|| наз. лідзі́раванне, -я, н.


ліза́ць, ліжу́, лі́жаш, лі́жа; ліжы́; лі́заны; незак., каго-што.

1. Праводзіць языком па чым-н. Л. талерку.

2. Падбіраючы языком есці, піць. Кот лізаў разлітае на стале малако.

3. перан. Дакранацца, пакрываць, абдаваць сабой (пра хвалі, полымя і пад.). Хвалі ліжуць пясок.

|| аднакр. лізну́ць, -ну́, -не́ш, -не́; -нём, -няце́, -ну́ць; -ні́.

|| наз. ліза́нне, -я, н.


лізу́н, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м. (разм.).

1. Той, хто любіць лізаць, лізацца.

2. перан. Ліслівец, падлізнік, падхалім.

|| ж. лізу́ха, -і, ДМ -зу́се, мн. -і, -зу́х.


лізуне́ц, -нцу́, м.

Соль у камяках, якая выкарыстоўваецца для падкормлівання жывёлы. Соль-л.

|| прым. лізунцо́вы, -ая, -ае.


лік¹, -у, мн. -і, -аў, м.

1. гл. лічыць.

2. Паняцце колькасці, велічыня, пры дапамозе якой праводзіцца лічэнне. Цэлыя лікі. Простыя лікі.

3. Колькасць каго-, чаго-н. Л. рабочых дзён.

4. Састаў, рад, колькасць каго-, чаго-н. Быць у ліку перадавых.

5. Граматычная катэгорыя, якая выражае адзінкавасць або множнасць. Множны л. Адзіночны л.

6. Вынікі гульні, выражаныя ў лічбах.

Астранамічныя лікі — пра вельмі вялікія лічбавыя велічыні.

Круглыя лікі — лікі без дробавых адзінак.

Без ліку (разм.) — вельмі многа, шмат.

Ліку няма (разм.) — вельмі многа, незлічонае мноства каго-, чаго-н.

|| прым. лі́кавы, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.).


лік², -у, мн. -і, -аў, м.

Твар (уст. і высок.). Лікі святых.


лікбе́з, -у, м. (уст.).

Навучанне грамаце непісьменных дарослых і падлеткаў.

|| прым. лікбе́заўскі, -ая, -ае.


ліквідава́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ду́ецца; зак. і незак.

Спыніць (спыняць) сваю дзейнасць. Установа ліквідуецца.


ліквідава́ць, -ду́ю, -ду́еш, -ду́е; -ду́й; -дава́ны; зак. і незак., каго-што.

Правесці (праводзіць) ліквідацыю каго-, чаго-н. Л. аддзяленне банка. Л. запазычанасць.


ліквіда́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Той, хто займаецца ліквідацыяй чаго-н. Л. наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

|| прым. ліквіда́тарскі, -ая, -ае.


ліквіда́цыя, -і, ж.

1. Спыненне дзейнасці чаго-н. (напр., прадпрыемства, установы). Л. фірмы.

2. Спыненне існавання каго-, чаго-н. Л. непісьменнасці.

|| прым. ліквідацы́йны, -ая, -ае (да 1 знач.).


лікёр, -у, м.

Салодкі спіртны напітак з фруктовых і ягадных сокаў; настой траў.

|| прым. лікёрны, -ая, -ае.


ліле́йны, -ая, -ае.

1. гл. лілія.

2. перан. Пяшчотны і белы, як лілія (уст., высок.). Лілейныя грудзі.

|| наз. ліле́йнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ліле́я, -і, мн. -і, -ле́й, ж. (паэт., уст.).

Тое, што і лілія.


ліліпу́т, -а, М -пу́це, мн. -ы, -аў, м.

1. Чалавек вельмі маленькага росту; карлік.

2. перан. Пра што-н. вельмі малога памеру. Станок-л.

|| ж. ліліпу́тка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.

|| прым. ліліпу́цкі, -ая, -ае (да 1 знач.).


лі́лія, -і, мн. -і, -лій, ж.

Цыбульная расліна сямейства лілейных з прамым сцяблом і буйнымі кветкамі ў выглядзе звона. Белая л.

|| прым. ліле́йны, -ая, -ае.


лілова-...

Першая састаўная частка складаных слоў са знач.:

1) ліловы, з ліловым адценнем, напр.: лілова-блакітны, лілова-сіні, лілова-ружовы, лілова-чырвоны; 2) ліловы, у спалучэнні з іншым асобным колерам, напр.: лілова-белы, лілова-сівы.


ліло́вы, -ая, -ае.

Светла-фіялетавы, колеру бэзу ці фіялкі. Л. колер.

|| наз. ліло́васць, -і, ж.


ліма́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Заліў, утвораны морам у нізоўях ракі, а таксама салёнае возера паблізу мора, звычайна багатае на лячэбныя гразі.

|| прым. ліма́нны, -ая, -ае.


лімана́д, -у, М -дзе, м.

Салодкі безалкагольны напітак, звычайна з сокам лімона.

|| прым. лімана́дны, -ая, -ае.


лімі́т, -у, М -мі́це, мн. -ы, -аў, м.

Гранічная норма. Л. на электраэнергію. Л. на вываз тавараў.

|| прым. лімі́тны, -ая, -ае.


лімітава́ць, -ту́ю, -ту́еш, -ту́е; -ту́й; -тава́ны; зак. і незак., што.

Устанавіць (устанаўліваць) ліміт, гранічную норму чаго-н.


лімо́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Цытрусавае вечназялёнае пладовае дрэва, а таксама кіслы на смак плод гэтага дрэва з тоўстай пахучай скуркай.

|| прым. лімо́нны, -ая, -ае. Л. колер (светла-жоўты).


лімоннакі́слы, -ая, -ае.

Які змяшчае ў сабе лімонную кіслату або атрыманы з лімоннай кіслаты. Л. хінін.


лімузі́н, -а, мн. -ы, -аў, м.

Вялікі прадстаўнічы легкавы аўтамабіль з закрытым кузавам, забяспечаным шкляной перагародкай.

|| прым. лімузі́нны, -ая, -ае.


лі́мфа, -ы, ж.

Бясколерная вадкасць у целе чалавека і пазваночных жывёл, якая ўтвараецца з плазмы крыві і запаўняе міжклетачную прастору.

|| прым. лімфаты́чны, -ая, -ае і лімфо́ідны, -ая, -ае. Лімфатычная сістэма. Лімфатычныя залозы.


лінагравю́ра, -ы, ж.

1. Від гравюры (у 1 знач.) — атрыманне адлюстравання з плоскай друкаванай формы з лінолеуму або іншых пластычных матэрыялаў. Тэхніка лінагравюры. Займацца лінагравюрай.

2. Від гравюры — адлюстраванне, атрыманае з плоскай друкаванай формы на лінолеуме або іншых пластычных матэрыялах.

|| прым. лінагравю́рны, -ая, -ае.


лінаты́п, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Друкарская машына, якая адлівае набор цэлымі радкамі.

|| прым. лінаты́пны, -ая, -ае. Л. набор.


лінгафо́нны, -ая, -ае.

У выразе: лінгафонны кабінет — аўдыторыя, абсталяваная спецыяльнай апаратурай, якая дае магчымасць навучэнцам самастойна авалодваць замежнай мовай, а таксама культурай маўлення роднай мовы.


лінгвагеагра́фія, -і, ж.

Лінгвістычная геаграфія — раздзел дыялекталогіі, што вывучае тэрытарыяльнае размяшчэнне дыялектных з’яў, якімі адрозніваюцца дыялекты дадзенай мовы.

|| прым. лінгвагеаграфі́чны, -ая, -ае.


лінгві́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне лінгвістыкі, мовазнавец.

|| ж. лінгві́стка, -і, ДМ -тцы, мн. -і, -так.


лінгві́стыка, -і, ДМ -тыцы, ж.

Навука аб мове; мовазнаўства.

|| прым. лінгвісты́чны, -ая, -ае.


ліне́іць, -не́ю, -не́іш, -не́іць; -не́ены; незак., што.

Праводзіць на чым-н. паралельныя лініі для пісання па іх. Л. паперу.

|| зак. наліне́іць, -не́ю, -не́іш, -не́іць; -не́ены.

|| наз. ліне́енне, -я, н. і лінёўка, -і, ДМ -ўцы, ж. (разм.).

|| прым. ліне́ельны, -ая, -ае.


ліне́йка¹, -і, ДМ -не́йцы, мн. -і, -не́ек, ж.

1. Прамая лінія на паперы або дошцы, якая дапамагае пісаць роўнымі радкамі. Сшытак у лінейку.

2. Інструмент, прылада ў выглядзе планкі для вычэрчвання прамых ліній, для вымярэння. Маштабная л. Лагарыфмічная л. (прыбор для вылічэнняў).

3. Строй у шарэнгу; збор (школьны, вайсковы), на якім удзельнікі выстраены ў шарэнгі. Пастроіцца ў лінейку.

4. Адна з дарожак унутры лагера, якая падзяляе яго на прамавугольныя ўчасткі (спец.).

|| памянш. ліне́ечка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ліне́ечны, -ая, -ае (да 1, 2 і 3 знач.).


ліне́йка², -і, ДМ -не́йцы, мн. -і, -не́ек, ж. (уст.).

Мнагамесны адкрыты экіпаж з бакавымі падоўжанымі сядзеннямі.

|| прым. ліне́ечны, -ая, -ае.


ліне́йны, -ая, -ае.

1. Які мае выгляд лініі, складаецца з ліній, мае адносіны да лініі (у 1 знач.). Л. арнамент. Лінейныя меры даўжыні.

2. Тое, што і рэгулярны (у 2 знач.; уст.). Лінейныя войскі.

3. Які складае аснову баявых злучэнняў флоту. Л. крэйсер.

4. Прызначаны для абслугоўвання лініі сувязі ці шляхоў зносін. Лінейная міліцыя. Л. манцёр.

Лінейная скорасць — скорасць руху, якая вызначаецца па даўжыні шляху, пройдзенага за адзінку часу.


ліне́йчаты, -ая, -ае.

Які мае на сваёй паверхні лініі ў адным напрамку. Л. ліст.

|| наз. ліне́йчатасць, -і, ж.


лінёўка, -і, ДМ -нёўцы, ж.

1. гл. лінеіць.

2. Спосаб, характар лінеення. Косая л. Л. ў клетачку.


лі́нза, -ы, мн. -ы, лінз і -аў, ж.

Род аптычнага шкла з крывалінейнымі, звычайна сферычнымі паверхнямі. Выпуклая л.

|| прым. лі́нзавы, -ая, -ае.


лі́нія, -і, мн. -і, -ній, ж.

1. Рыса на плоскасці, паверхні або ў прасторы. Прамая л. Ломаная л.

2. Рыса, якая вызначае кірунак, мяжу, узровень чаго-н. Берагавая л. Л. гарызонту.

3. Размяшчэнне чаго-н. у адзін рад. Л. ўмацавання.

4. Шлях (чыгуначны, водны і інш.) зносін, напрамак якіх-н. перадач. Паветраная л. Трамвайная л. Тэлеграфная л.

5. Паслядоўны рад продкаў, нашчадкаў, аб’яднаных кроўнымі сувязямі. Л. роду.

6. перан. Напрамак, спосаб дзеянняў, думак, поглядаў. Л. паводзін.

7. перан. Галіна якой-н. дзейнасці. Працаваць па грамадскай лініі.

8. Старая руская мера даўжыні, роўная 1/10 цалі.

Весці (гнуць) сваю лінію (разм.) — дамагацца свайго.

Ісці па лініі найменшага супраціўлення — выбіраць найбольш лёгкі спосаб дзеянняў, ухіляючыся ад цяжкасцей.


лінка́р, -а, мн. -ы, -аў, м.

Скарачэнне: лінейны карабель; вялікі добра ўзброены ваенны карабель, прызначаны для буйных баявых аперацый.


ліно́леум, -у, м.

Трывалы палімерны матэрыял для пакрыцця падлогі.

|| прым. ліно́леумавы, -ая, -ае.


лі́нуцца, 1 і 2 ас. не ўжыв., -нецца; зак.

Паліцца, хлынуць патокам.


лі́нуць, -ну, -неш, -не; лінь; зак.

1. Рэзкім рухам выліць, узліць на што-н. вадкасць. Л. вады на рукі.

2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пачаць моцна ліцца, хлынуць патокам (пра дождж, святло, паветра і пад.). Лінуў дождж.


лінчава́ць, -чу́ю, -чу́еш, -чу́е; -чу́й; -чава́ны; зак. і незак., каго (што).

Падвергнуць (падвяргаць) самасуду, так званаму суду Лінча.

|| наз. лінчава́нне, -я, н.


лінь, -я́, мн. -і́, -ёў, м.

Прэснаводная рыба сямейства карпавых з тоўстым слізістым целам.

|| памянш. лінёк, -нька́, мн. -нькі́; -нько́ў, м.


лінь², -я́, мн. -і́, -ёў, м. (спец.).

Вельмі моцны тонкі канат для карабельнай снасці.

|| памянш. лінёк, -нька́, мн. -нькі́, -нько́ў, м.

|| прым. лінявы́, -а́я, -о́е.


ліню́чы, -ая, -ае.

Які лёгка ліняе, выцвітае. Л. паркаль.

|| наз. ліню́часць, -і, ж.


ліня́лы, -ая, -ае.

1. Які страціў першапачатковую афарбоўку; выцвілы.

2. Які скінуў, змяніў сваё верхняе покрыва; вылінялы (пра жывёл і птушак).


ліня́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -я́е; незак.

1. Траціць сваю першапачатковую афарбоўку; выцвітаць. Тканіна ліняе на сонцы.

2. Скідваць ці мяняць у пэўныя перыяды сваё покрыва (пра жывёл, птушак). Зайцы ліняюць.

|| зак. вы́ліняць, -яе, зліня́ць, -я́е (да 1 знач.) і паліня́ць, -я́е.

|| наз. ліня́нне, -я, н. і лі́нька, -і, ДМ -ньцы, ж. (да 2 знач.). Веснавая л. пушных звяроў.


лі́па¹, -ы, мн. -ы, ліп, ж.

Лісцевае дрэва сямейства ліпавых з сэрцападобнымі зубчастымі лістамі і жаўтаватымі духмянымі меданоснымі кветкамі.

|| памянш. лі́пка, -і, ДМ -пцы, мн. -і, -пак, ж.

Абадраць як ліпку — аграбіць, адабраць усё (разм.).

|| прым. лі́павы, -ая, -ае. Сямейства ліпавых (наз.).


лі́па², -ы, ж. (разм.).

Пра што-н. падробленае, фальшывае, несапраўднае.

|| прым. лі́павы, -ая, -ае. Ліпавыя дакументы.


лі́пень, -я, м.

Сёмы месяц каляндарнага года.

|| прым. лі́пеньскі, -ая, -ае.


ліпе́ць, -плю́, -пі́ш, -пі́ць; -пі́м, -піце́, -пя́ць; -пі́; незак. (разм.).

1. Ледзь-ледзь трымацца (пра каго-, што-н.). Дзверы ледзь ліпяць.

2. Пра вельмі слабае праяўленне якіх-н. працэсаў, пра стан заняпаду чаго-н. Агонь ледзь ліпіць.

Ліпець на валаску (на павуцінцы) (разм.) — быць у вельмі ненадзейным, небяспечным становішчы.


лі́піна, -ы, ж. (разм.).

Асобнае дрэва ліпы. Ліпіну віхор зваліў.


лі́пкі, -ая, -ае.

1. Які лёгка прыліпае; клейкі. Ліпкія рукі. Ліпкае лісце.

2. перан. Неадчэпны, назойлівы (разм.). Л. чалавек.

|| наз. лі́пкасць, -і, ж.


лі́пнуць, -ну, -неш, -не; ліп, лі́пла; -ні; незак.

1. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.), да каго-чаго. Прыліпаць, прыставаць. Гразь ліпне да абутку.

2. перан., да каго-чаго. Назойліва прыставаць (разм.). Ён ліпне да яе.

3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і зліпацца. Вочы ліпнуць.


ліпня́к, -у́, м.

Ліпавы зараснік. Разросся малады л.


ліпу́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (разм.).

1. Ліпучы, клейкі пластыр, папера. Л. для мух.

2. Засцежка ў выглядзе дзвюх рознатэкстурных пласцін, якія прылепліваюцца адна да адной.


ліпу́чы, -ая, -ае (разм.).

Тое, што і ліпкі.

|| наз. ліпу́часць, -і, ж.


лі́ра¹, -ы, мн. -ы, лір, ж.

1. Старажытнагрэчаскі струнны шчыпковы музычны інструмент, які лічыцца сімвалам паэтычнай творчасці. Л. песняра.

2. Даўнейшы народны беларускі струнны смычковы інструмент.

|| прым. лі́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


лі́ра², -ы, мн. -ы, лір, ж.

1. Грашовая адзінка ў Турцыі.

2. Грашовая адзінка ў Італіі (гіст.).


лі́рнік, -а, мн. -і, -аў, м. (гіст.).

Вандроўны беларускі музы́ка-пясняр з лірай¹ (у 2 знач.).


ліры́зм, -у, м.

1. Лірычны характар, лірычны змест чаго-н. Л. паэмы.

2. Чуллівасць у перажываннях, у настроі; мяккасць і тонкасць эмацыянальнага пачатку. Л. беларускага пейзажу.


лі́рык, -а, мн. -і, -аў, м.

Аўтар лірычных літаратурных твораў. Паўлюк Трус — паэт-л.


лі́рыка, -і, ДМ -рыцы, ж.

1. Адзін з трох родаў мастацкай літаратуры, у якім адлюстроўваюцца перажыванні, пачуцці, настроі паэта. Беларуская л.

2. Сукупнасць твораў гэтага роду паэзіі. Л. Багдановіча.

3. перан. Чуллівасць, перажыванні, настрой (разм.). Пакіньце лірыку!

|| прым. ліры́чны, -ая, -ае. Лірычная паэзія. Л. настрой.

Лірычнае адступленне — у эпічным або ліра-эпічным літаратурным творы: прасякнутае лірызмам адступленне, афарбаванае інтымнай звернутасцю аўтара да чытача.

Лірычнае адступленне — адступленне ад тэмы (размова і інш.).


ліры́чны, -ая, -ае.

1. гл. лірыка.

2. Прасякнуты лірызмам (у 2 знач.). Л. тон.

3. Пра голас спевака: мяккі, прыемны па тэмбры. Л. тэнар.

|| наз. ліры́чнасць, -і, ж. (да 2 і 3 знач.).


ліс, ліса, мн. лісы́, -о́ў, м.

Самец лісы.

|| прым. лісі́ны, -ая, -ае. Лісіная ўсмешка (перан.: хітрая).


ліса́, -ы́, мн. лісы і (з ліч. 2, 3, 4) лісы́, ліс, ж.

1. Драпежная жывёліна сямейства сабачых з вострай мордай і доўгім пушыстым хвастом, а таксама яе футра. Л. і ў сне курэй лічыць (прыказка).

2. перан. Хітры, ліслівы чалавек.

|| прым. лісі́ны, -ая, -ае.


лісахво́ст, -у, ДМ -сце, м.

Травяністая кармавая расліна сямейства злакавых з суквеццем у выглядзе мяцёлкі.

|| прым. лісахво́ставы, -ая, -ае.


лісі́ца, -ы, мн. -ы, -сіц, ж.

1. Тое, што і ліса (у 1 знач.).

2. Тоўстае круглае палена, якое кладзецца ўпоперак саней пры перавозцы бярвення (разм.).

|| памянш. лісі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.


лісі́чка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. лісіца.

2. Ядомы пласціністы грыб жоўтага колеру.


ліслі́віць, -ліўлю́, -лі́віш, -лі́віць; незак., перад кім.

Крывадушна хваліць каго-н., дагаджаць каму-н. з карыслівай мэтай.


ліслі́вы, -ая, -ае.

1. Які ліслівіць, дагаджае каму-н. з карысцю для сябе. Л. хлопец.

2. Які змяшчае ліслівасць. Ліслівая ўсмешка.

3. Ласкавы, угодлівы, які ўмее дагадзіць. Л. голас (разм.).

|| наз. ліслі́васць, -і, ж.


лі́снік, -у, м.

Тое, што і паслён.

|| прым. лі́снікавы, -ая, -ае.


ліст¹, -а́ і -у, М -сце́, мн. -ы́, -о́ў і (разм.) лі́сці, -яў, м.

1. -а́. Орган паветранага жыўлення і газаабмену раслін у выглядзе тонкай, звычайна зялёнай пласцінкі на чаранку. Кляновы л.

2. -у, у знач. зб. Лісце. Лаўровы л.

Лістам слацца (разм., неадабр.) — лісліва дагаджаць.

|| памянш. лісто́к, -тка́, мн. -ткі́; -тко́ў, м. (да 1 знач.).


ліст², -а́, М -сце́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Тонкі плоскі кусок якога-н. матэрыялу. Л. бляхі. Л. паперы.

2. Пісьмо. Атрымаць л.

3. Дакумент, якім што-н. пацвярджаецца або загадваецца (спец.).

Выканаўчы ліст — дакумент на права спагнання паводле рашэння суда.

Ты́тульны ліст — старонка ў пачатку кнігі, дысертацыі і пад., дзе надрукавана яе назва.

З ліста (іграць, чытаць) — адразу, без папярэдняй падрыхтоўкі.

|| памянш. лісто́к, -тка́, мн. -ткі́; -тко́ў, м. (да 1 і 2 знач.).


ліставы́¹, -а́я, -о́е.

1. Які мае адносіны да ліста¹, у лістах. Л. тытунь.

2. Пакрыты лісцем. Л. лес.


ліставы́², -а́я, -о́е.

Які мае форму ліста² (у 1 знач.). Ліставое жалеза.


ліста́ж, -у́, м.

Аб’ём кнігі, брашуры і пад. ў аркушах. Л. кнігі.

|| прым. ліста́жны, -ая, -ае.


лістапа́д, -а і -у, М -дзе, м.

1. -а. Адзінаццаты месяц каляндарнага года. Пачатак лістапада.

2. -у. Ападанне лісця восенню, а таксама час гэтага ападання.

|| прым. лістапа́дны, -ая, -ае (да 2 знач.).


лісто́к¹ гл. ліст¹.


лісто́к², -тка́, мн. -ткі́; -тко́ў, м.

1. гл. ліст².

2. Бланк для запісу чаго-н. Кантрольны л.


лісто́та, -ы, ДМ -то́це, ж., зб.

Тое, што і лісце.


лісто́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Друкаваны або рукапісны лісток з тэкстам (выявай) звычайна злабадзённага агітацыйна-палітычнага або інфармацыйнага зместу. Л. паўстанцаў.


лісто́ўніца, -ы, мн. -ы, -ніц, ж.

Хвойнае дрэва з мяккай ападаючай на зіму ігліцай і каштоўнай моцнай драўнінай. Сібірская л.

|| прым. лісто́ўнічны, -ая, -ае.


лі́сце, -я і лісцё, -я́, н., зб.

Лісты раслін.

|| прым. лі́сцевы, -ая, -ае і лісцёвы, -ая, -ае. Лісцевая (лісцёвая) падсцілка.


лі́сцевы і лісцёвы, -ая, -ае.

1. гл. лісце.

2. Пра дрэвы з лістамі; проціл. хвойны. Лісцевае дрэва.

3. Які складаецца з такіх дрэў. Лісцевы лес.


лісцяны́, -а́я, -о́е (разм.).

1. Пра дрэвы з лістамі. Лісцяныя дрэвы.

2. Які складаецца з лісця. Лісцяная падсцілка.


лісяня́ і лісянё, -ня́ці, мн. -ня́ты, -ня́т, н.

Дзіцяня лісы.


лі́тавацца, -туюся, -туешся, -туецца; -туйся; незак., над кім-чым.

Берагчы, праяўляць літасць, міласэрнасць.


лі́таваць, -тую, -туеш, -туе; -туй; незак., каго.

Берагчы каго-н.; шкадаваць.


літагра́фія, -і, ж.

1. Друкаванне з плоскай паверхні каменя, на якой зроблены малюнак.

2. Прадпрыемства, дзе друкуюць такім спосабам.

3. Малюнак, зроблены такім спосабам.

|| прым. літагра́фскі, -ая, -ае і літаграфі́чны, -ая, -ае. Літаграфскі камень. Літаграфічны партрэт.


лі́тара, -ы, мн. -ы, -тар, ж.

1. Знак азбукі.

2. У друкарскім наборы — металічны брусочак з рэльефным відарысам друкаванага знака (спец.).

Літара ў літару — вельмі дакладна.

|| прым. лі́тарны, -ая, -ае.


літара́льны, -ая, -ае.

1. Тое, што і даслоўны. Л. пераклад.

2. Дакладны, прамы, не пераносны. Л. сэнс.

|| наз. літара́льнасць, -і, ж.


літара́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.

Чалавек, які прафесійна займаецца літаратурнай працай; пісьменнік.

|| прым. літара́тарскі, -ая, -ае.


літарату́ра, -ы, мн. -ы, -ту́р, ж.

1. Сукупнасць мастацкіх твораў пісьменнасці, якія маюць грамадскае і пазнавальнае значэнне. Навуковая л. Мемуарная л.

2. Від мастацтва, характэрнай рысай якога з’яўляецца стварэнне мастацкіх вобразаў пры дапамозе слова. Беларуская мастацкая л.

3. Сукупнасць твораў якой-н. галіны ведаў, па якім-н. спецыяльным пытанні. Палітычная л. Тэхнічная л.

|| прым. літарату́рны, -ая, -ае (да 1 і 2 знач.). Літаратурныя помнікі. Літаратурныя колы.


літаратуразна́вец, -на́ўца, мн. -на́ўцы, -на́ўцаў, м.

Спецыяліст у галіне літаратуразнаўства.


літаратуразна́ўства, -а, н.

Навука аб мастацкай літаратуры, яе тэорыі, гісторыі і літаратурнай крытыцы.

|| прым. літаратуразна́ўчы, -ая, -ае.


літарату́рны, -ая, -ае.

1. гл. літаратура.

2. Які адпавядае нормам літаратурнай мовы. Л. стыль.

Літаратурная мова — унармаваная форма агульнанароднай мовы, пісьмовыя і вусныя нормы якой з’яўляюцца агульнаабавязковымі.

|| наз. літарату́рнасць, -і, ж. (да 2 знач.).


літасці́вы, -ая, -ае.

Схільны да літасці; спагадлівы. Літасцівае сэрца.

|| наз. літасці́васць, -і, ж.


лі́тасць, -і, ж.

Добрыя, велікадушныя адносіны; міласць, спагада.

Без літасці

1) жорстка, строга, сурова;

2) неміласэрна, не шкадуючы.


літа́ўры, -аў, адз. -а, -ы, ж.

Ударны музычны інструмент у выглядзе двух паўшар’яў, абцягнутых скурай.

Біць у літаўры — святкаваць перамогу.


літаўры́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Музыкант, які іграе на літаўрах.


літо́граф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Спецыяліст у галіне літаграфіі.


літо́ўка¹, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак, ж.

Від касы з доўгім палатном і высокім касільнам.


літо́ўка² гл. літоўцы.


літо́ўцы, -аў, адз. -то́вец, -то́ўца, м.

Народ, які складае асноўнае насельніцтва Літвы.

|| ж. літо́ўка, -і, ДМ -то́ўцы, мн. -і, -то́вак.

|| прым. літо́ўскі, -ая, -ае.


літр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння аб’ёму і ёмістасці, роўная 1000 см³, а таксама колькасць вадкасці такога аб’ёму.

|| прым. літро́вы, -ая, -ае.


літра́ж, -у́, м.

Умяшчальнасць пасудзіны ў літрах. Л. бака.

|| прым. літра́жны, -ая, -ае.


літро́ўка, -і, ДМ -ро́ўцы, мн. -і, -ро́вак, ж. (разм.).

Бутэлька ёмістасцю ў адзін літр.

|| прым. літро́вачны, -ая, -ае.


літургі́я, -і, ж.

Хрысціянскае набажэнства, у час якога робяць прычасце; імша, абедня.

|| прым. літургі́чны, -ая, -ае і літургі́йны, -ая, -ае. Літургічныя спевы. Літургійны год.


лі́ты, -ая, -ае.

Выраблены ліццём. Літая сталь.


лі́ўневы гл. лівень.


ліўрэ́я, -і, мн. -і, -рэ́й, ж.

Форменная вопратка з галунамі для швейцараў, лакеяў, фурманаў.

|| прым. ліўрэ́йны, -ая, -ае. Л. лакей.


ліф, -а, мн. -ы, -аў, м.

Верхняя частка жаночай сукенкі.

|| прым. лі́фны, -ая, -ае і лі́фавы, -ая, -ае.


ліфт, -а, М -фце, мн. -ы, -аў, м.

Пад’ёмная машына з кабінай для перамяшчэння людзей, грузаў у шматпавярховых дамах, шахтах і пад.

|| прым. лі́фтавы, -ая, -ае.


ліфцёр, -а, мн. -ы, -аў, м.

Работнік, які абслугоўвае ліфт.

|| ж. ліфцёрка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. ліфцёрскі, -ая, -ае.


лі́фчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Прадмет жаночай бялізны, які аблягае грудзі; станік.

|| прым. лі́фчыкавы, -ая, -ае.


лі́ха, -а, н.

1. Няшчасце, зло, бяда. Да ўсякага л. прывыкнуць можна.

2. У фальклоры: нячыстая сіла, чорт.

Ведаць, пачым фунт ліха (разм.) — пазнаць, як цяжка жыць у горы, нястачы.

Да ліха (разм.) — вельмі многа.

Ліха яго бяры (разм.) — адносіцца абыякава да чаго-н.

Не памінай (не памінайце) ліхам (разм.) — не ўспамінай(успамінайце) блага.

Як на (тое) ліха (разм.) — не ў пару, не да месца.


ліхадзе́й, -я, мн. -і, -яў, м.

Той, хто чыніць ліха (у 1 знач.), зло, бяду.

|| ж. ліхадзе́йка, -і, ДМ -дзе́йцы, мн. -і, -дзе́ек.

|| прым. ліхадзе́йскі, -ая, -ае.


ліхале́цце, -я, н.

Час вялікай нягоды, няшчасця і гора. Перажылі ваеннае л.


ліхама́нка, -і, ДМ -нцы, ж.

1. Хваравіты стан, які суправаджаецца гарачкай і дрыготкай. Трэсціся як у ліхаманцы.

2. перан. Узбуджаны, трывожны стан, празмерна паспешлівая дзейнасць. Біржавая л.

3. разм. Трасца (малярыя).


ліхама́нкавы, -ая, -ае.

1. Які бывае пры ліхаманцы (у 1 знач.). Л. стан.

2. перан. Вельмі ўсхваляваны, нервовы, празмерна паспешлівы. Ліхаманкавая дзейнасць.

|| наз. ліхама́нкавасць, -і, ж. (да 2 знач.).


ліха́цтва, -а, н.

Паводзіны ліхача, залішняя адвага, безразважнасць, празмернае маладзецтва. За л. за рулём адбіраюць правы.


ліха́ч, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Рамізнік з франтаватым экіпажам на добрым кані (уст.). Наняць ліхача.

2. Шафёр, вадзіцель, які грэбуе правіламі бяспекі язды. З такім ліхачом боязна ехаць.

|| прым. ліха́цкі, -ая, -ае.


ліхвя́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

Чалавек, які пазычае грошы пад вельмі высокія працэнты.

|| ж. ліхвя́рка, -і, ДМ -рцы, мн. -і, -рак.

|| прым. ліхвя́рскі, -ая, -ае.


ліхвя́рства, -а, н.

Занятак, дзейнасць ліхвяра.


ліхі́, -а́я, -о́е.

1. Які можа ці здольны прычыніць бяду, нядобры, злы, дрэнны. Л. чалавек.

2. Звязаны з цяжкім жыццём, перажываннямі. Ліхая гадзіна.

|| наз. лі́хасць, -і, ж.


лі́хтар, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Грузавое несамаходнае судна, прызначанае для пагрузкі і разгрузкі вялікіх суднаў ці мясцовых перавозак.

|| прым. лі́хтарны, -ая, -ае.


ліхта́р, -а́, мн. -ы́, -о́ў, м.

1. Асвятляльны прыбор у выглядзе шклянога футарала. Вулічны л. Электрычны л.

2. Шкляны праём у даху, а таксама зашклёны выступ у будынку.

3. Сіняк, кровападцёк пад вокам (разм.).

|| памянш. ліхта́рык, -а, мн. -і, -аў, м. (да 1 і 2 знач.).

|| прым. ліхта́рны, -ая, -ае (да 1 знач.).


ліхта́ршчык, -а, мн. -і, -аў, м. (уст.).

Той, хто наглядае за дзейнасцю і спраўнасцю ліхтароў (у 1 знач.).

|| ж. ліхта́ршчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


ліхту́га, -і, ДМ -ту́зе, ж. (разм.).

Няшчаснае здарэнне, вялікая бяда.


ліце́йны гл. ліць².


ліце́йня, -і, мн. -і, -яў, ж.

Майстэрня, цэх, дзе адліваюць металічныя вырабы.


ліце́йшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Рабочы — спецыяліст па ліцейнай справе.

|| прым. ліце́йшчыцкі, -ая, -ае.


лі́цер, -а, мн. -ы, -аў, м. (спец.).

Дакумент на права бясплатнага або льготнага праезду па чыгунцы ці іншых шляхах зносін (звычайна мае спецыяльнае літарнае абазначэнне).

|| прым. лі́церны, -ая, -ае. Л. білет.


лі́цца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., лье́цца і ліе́цца; ліўся, ліла́ся, -ло́ся; ліся; незак.

1. Цячы струменем. Вада льецца з крана.

2. перан. Распаўсюджвацца ў паветры (пра святло, пах і пад.).

3. перан. Лёгка і свабодна цячы (пра мову, гутарку і пад.); плаўна разносіцца, раздавацца (пра гукі і пад.). Льецца гаворка. Лілася песня.


ліццё, -я́, н.

1. гл. ліць².

2. зб. Літыя металічныя вырабы. Чыгуннае л.


ліць¹, лью, льеш, лье; льём, льяце́, льюць і лію́, ліе́ш, ліе́; ліём, ліяце́, лію́ць; ліў, ліла́, ліло́; лі; літы; незак.

1. што. Нахіляючы што-н. напоўненае, прымушаць цячы якую-н. вадкасць. Л. ваду на рукі.

2. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Вельмі моцна цячы, ісці (разм.). Дождж лье як з вядра (аб праліўным дажджы).

3. перан. Распаўсюджваць (гук, святло, пах). Сонца лье цяпло.


ліць², лью, льеш, лье; льём, льяце́, льюць і лію́, ліе́ш, ліе́; ліём, ліяце́, лію́ць; ліў, ліла́, ліло́; лі; незак., што.

Вырабляць што-н. з расплаўленага рэчыва. Л. гарматы.

|| зак. вы́ліць, -лью, -льеш, -лье; -літы; вы́лі.

|| наз. ліццё, -я́, н.; прым. ліце́йны, -ая, -ае і ліццёвы, -ая, -ае. Ліцейная вытворчасць. Ліцейны цэх. Ліццёвае прэсаванне.


ліцэі́ст, -а, М -сце, мн. -ы, -аў, м.

Выхаванец ліцэя.

|| прым. ліцэі́сцкі, -ая, -ае.


ліцэ́й, -я, мн. -і, -яў, м.

1. Сярэдняя навучальная ўстанова з паглыбленым вывучэннем асобных прадметаў у некаторых краінах Заходняй Еўропы, Беларусі, Расіі і інш.

2. гіст. Прывілеяваная мужчынская навучальная ўстанова ў дарэвалюцыйнай Расіі.

|| прым. ліцэ́йскі, -ая, -ае.


ліцэ́нзія, -і, мн. -і, -зій, ж. (спец.).

1. Дазвол на права выкарыстання чаго-н., на права вырабу якой-н. прадукцыі. Патэнтная л.

|| прым. ліцэнзі́йны, -ая, -ае. Ліцэнзійнае пагадненне.


лі́чба, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Знак для абазначэння ліку. Арабскія лічбы (1, 2, 3 і г.д.). Рымскія лічбы (I, II, III і г.д.).

2. Паказчык чаго-н., выражаны ў лічбах; сума, падлік.

|| прым. лі́чбавы, -ая, -ае. Л. код.


лічбава́нне, -я, н.

1. гл. лічбаваць.

2. Лічбавае абазначэнне чаго-н.


лічбава́ць, -бу́ю, -бу́еш, -бу́е; -бу́й; -бава́ны; незак., што.

1. Абазначаць лічбамі; нумараваць. Л. старонкі.

2. Пераводзіць інфармацыю ў двайковы код з дапамогай электронных сістэм.

|| наз. лічбава́нне, -я, н. Л. старонак кніг.


лі́чбавы, -ая, -ае.

1. Абазначаны лічбамі, выражаны ў лічбах. Лічбавыя даныя. Л. вынік.

2. Які пераводзіць інфармацыю ў двайковы код з дапамогай электронных сістэм; прызначаны для апрацоўкі, захавання, перадачы і пад. такой інфармацыі.

Лічбавая вылічальная машына — вылічальная машына, якая пераўтварае велічыні, прадстаўленыя ў выглядзе набору лічбаў.


лі́чнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У матэматыцы: лік у простых дробах, які стаіць над рысай і паказвае, з колькіх долей складаецца дроб; проціл. назоўнік. У дробе 3/5 л. 3, а назоўнік 5.


лічы́лка, -і, ДМ -лцы, мн. -і, -лак, ж. (разм.).

У дзіцячых гульнях: вершык з лічэннем, які вымаўляецца нараспеў і якім суправаджаецца размеркаванне ўдзельнікаў гульні.


лічы́льнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Апарат для аўтаматычнага падліку чаго-н. Л. электрычнай энергіі.


лічы́льнікі, -аў (уст.).

Простая прылада для падліку ў выглядзе чатырохвугольнай рамы з нанізанымі на папярочныя металічныя пруткі рухомымі костачкамі. Канторскія л.


лічы́льшчык, -а, мн. -і, -аў, м.

Асоба, якая робіць падлік каго-, чаго-н. Л. перапісу насельніцтва.

|| ж. лічы́льшчыца, -ы, мн. -ы, -чыц.


лічы́нка¹, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Адна з першых стадый развіцця некаторых жывёльных арганізмаў (чарвей, насякомых, рыб), якія адрозніваюцца па відзе і будове ад канчаткова сфарміраванай жывёліны.

|| прым. лічы́нкавы, -ая, -ае.


лічы́нка², -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж. (спец.).

Частка затвора вінтоўкі, якая замыкае канал ствала.


лічы́цца, лічу́ся, лі́чышся, лі́чыцца; незак.

1. кім-чым. Расцэньвацца якім-н. чынам, успрымацца як-н. Л. лепшым гаспадаром.

2. з кім-чым. Браць пад увагу, улічваць што-н. Л. з думкамі членаў камісіі.

3. чым і без дап. Весці ўзаемны ўлік (паслуг, пазык, прэтэнзій і пад.). Не будзем з гэтым л.

4. Знаходзіцца, быць дзе-н. Л. ў адпачынку.

5. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выражацца ў якой-н. колькасці. Даходы лічацца ў мільёнах рублёў.

6. Размяркоўваць паміж сабой ролі ў гульні, карыстаючыся лічылкай (разм.). Л. перад гульнёй.

|| зак. палічы́цца, палічу́ся, палі́чышся, палі́чыцца (да 2 і 6 знач.).


лічы́ць, лічу́, лі́чыш, лі́чыць; лі́чаны; незак.

1. Называць лікі ў паслядоўным парадку. Л. да ста.

2. Вызначыць колькасць, суму чаго-н. Л. грошы.

3. каго-што. Прымаць у разлік, пад увагу. Калі не л. некалькіх дзён непагоды, май быў добры.

4. каго-што. Рабіць якія-н. заключэнні, прызнаваць, успрымаць, расцэньваць. Балота лічылі непраходным. Л. каго-н. добрым чалавекам.

Лічыць ні за што — зусім не лічыцца з кім-н., не паважаць каго-н.

|| зак. злічы́ць, злічу́, злі́чыш, злі́чыць; злі́чаны (да 1 і 2 знач.) і палічы́ць, -лічу́, -лі́чыш, -лі́чыць; -лі́чаны (да 2 і 4 знач.).

|| наз. лічэ́нне, -я, н. (да 1 і 2 знач.) і лік, -у (да 1 і 2 знач.).


лічэ́бнік, -а, мн. -і, -аў, м.

У граматыцы: часціна мовы, якая абазначае колькасць або парадак прадметаў пры іх лічэнні. Колькасныя лічэбнікі. Зборныя лічэбнікі.


ліша́й¹, -ю́, мн. -шаі́, -шаёў, м.

Назва хваробы скуры з дробным свярбячым сыпам. Стрыгучы л. Лускаваты л.

|| прым. ліша́йны, -ая, -ае.


ліша́й², -я́, мн. -шаі́, -шаёў і ліша́йнік, -у, мн. -і, -аў, м.

Расліна ніжэйшага тыпу, якая складаецца з грыба і водарасці, утвараючы адзін арганізм; расце на глебе, камянях і кары дрэў.

|| прым. ліша́йнікавы, -ая, -ае.


лі́шак, -шку, мн. -шкі, -шкаў, м.

Што-н. лішняе, тое, што перавышае якую-н. норму, меру. Л. хлеба. Праца акупілася з лішкам.

З лішкам — зверх якой-н. нормы.


лі́шка, -і, ДМ -шцы, мн. -і, -шак, ж.

1. Тое, што і лішак.

2. Няцотны лік (разм.). Гуляць у цот і лішку.


лі́шкавы, -ая, -ае.

Які перавышае патрэбнасць, норму; збыткоўны. Лішкавая рабочая сіла.


лі́шне, прысл.

Вельмі многа, празмерна, залішне. На фронце не будзеш л. спаць. Не было патрэбы л. гаварыць.


лі́шні, -яя, -яе.

1. Збыткоўны, які перавышае адпаведную колькасць, празмерны. Лішнія грошы. Лішнія турботы.

2. Непатрэбны, бескарысны. Лішнія рэчы.

3. Дадатковы, пабочны. Сказаць л. раз не шкодзіць.

Без лішніх слоў — не размаўляючы доўга.


лі́шніца, -ы, ж. (разм.).

1. Празмернасць, лішак. У хаце лішніцы не было.

2. Лішняе. Сказаць лішніцу.


лі́штва, -ы, мн. -ы, -аў, ж.

1. Накладная планка вакол дзвярнога ці аконнага праёма. Фігурная л.

2. Металічная накладная пласцінка з шчылінай для ключа на дзвярах, шуфлядах і пад.

3. Тое, што і плінтус.

4. Падгорнутая або нашытая палоска матэрыі для аддзелкі, падрубкі.

|| памянш. лі́штвачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

|| прым. ліштвяны́, -а́я, -о́е.


лія́на, -ы, мн. -ы, лія́н, ж.

Павойная кустовая або дрэвавая расліна, пашыраная галоўным чынам у трапічных і субтрапічных лясах.

|| прым. лія́навы, -ая, -ае. Л. лес.


лоб, ілба і (пасля галосных) лба, мн. ілбы́ і (пасля галосных) лбы, ілбо́ў (лбоў), м.

Верхняя надвочная частка твару чалавека або морды жывёлы. Адкрыты л.

Лоб у лоб (разм.) — насустрач адзін аднаму ісці, сыходзіцца і пад. У лоб

1) з фронту, франтальным ударам. Атакаваць праціўніка ў л.;

2) залішне прамалінейна (разм.). Спытаць у л.

|| памянш. лабо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

|| прым. ло́бны, -ая, -ае. Лобная косць.


ло́бзік, -а, мн. -і, -аў, м.

Тонкая вузкая пілка ў рамцы для выпілоўвання ўзораў.

|| прым. ло́бзікавы, -ая, -ае.


ло́бі, нескл., н.

Група прадстаўнікоў эканамічна моцных структур, якія аказваюць уплыў на палітыку дзяржавы.

|| прым. лабі́сцкі, -ая, -ае.


ло́бны¹, -ая, -ае.

У выразе: лобнае месца — узвышэнне, з якога ў старажытнасці аб’яўляліся царскія ўказы і на якім адбываліся пакаранні смерцю.


ло́бны² гл. лоб.


лог, -у, М ло́гу і лагу́, мн. лагі́, лаго́ў, м.

Шырокі доўгі яр з адхоннымі схіламі. Ісці логам. Спусціцца ў л.

|| памянш. лажо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м.

|| прым. лагавы́, -а́я, -о́е. Лагавыя травы.


ло́гава, -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Паглыбленне ў зямлі, якое служыць жыллём зверу. Воўчае л.

2. перан. Месца размяшчэння варожых сіл (разм.). Фашысцкае л.

3. перан. Убогае жыллё; неахайная пасцель чалавека (разм.).


ло́гавішча, -а, мн. -ы, -ішч і -аў, н.

1. Тое, што і логава.

2. Тое, што і лежня. Л. цюленяў.


ло́гік, -а, мн. -і, -аў, м.

Спецыяліст па логіцы.


ло́гіка, -і, ДМ -гіцы, ж.

1. Навука аб законах і формах мыслення. Дыялектычная л.

2. Ход разважанняў, вывадаў. Выдатная л.

3. Унутраная заканамернасць чаго-н. Л. падзей.

|| прым. лагі́чны, -ая, -ае.


ло́дар, -а, мн. -ы, -аў, м. (разм.).

Той, хто не хоча працаваць; гультай.


ло́дарнічаць, -аю, -аеш, -ае; незак. (разм.).

Ухіляцца ад працы, гультаяваць.

|| наз. ло́дарнічанне, -я, н.


ло́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж.

1. гл. лодка.

2. звычайна мн. Адкрытыя жаночыя туфлі без раменьчыка і зашпількі. Яна прыгожа прытупвала сваімі новенькімі лодачкамі.


ло́дачнік, -а, мн. -і, -аў, м.

Чалавек, які займаецца перавозкай на лодцы; той, хто плавае на лодцы.

|| ж. ло́дачніца, -ы, мн. -ы, -ніц.


ло́джыя, -і, мн. -і, -джый, ж.

1. Род балкона, паглыбленага ў фасад будынка. Кватэра з лоджыямі.

2. Адкрытая галерэя, якая прымыкае да будынка.

|| прым. ло́джыевы, -ая, -ае.


ло́дка, -і, ДМ -дцы, мн. -і, -дак, ж.

1. Невялікае судна. Веславая л. Маторная л.

2. Назва некаторых відаў ваенных суднаў. Падводная л.

|| памянш. ло́дачка, -і, ДМ -чцы, мн. -і, -чак, ж. (да 1 знач.).

|| прым. ло́дачны, -ая, -ае. Лодачная станцыя.


ло́жа¹, -ы, мн. -ы, лож, ж.

1. Месца ў глядзельнай зале, аддзеленае перагародкай для невялікай колькасці асоб, а таксама наогул месца (у зале пасяджэнняў, на стадыёне), прызначанае для прадстаўнікоў СМІ, гасцей і інш. Тэатральная л.

2. Аддзяленне масонскай арганізацыі, а таксама месца яе тайных сходаў. Масонская л.


ло́жа², -а, мн. -ы, -аў, н.

1. Месца для спання, пасцель (уст.).

2. Паглыбленне ў грунце, па якім цячэ водны паток. Л. ракі.

Пракрустава ложа (кніжн.) — мерка, пад якую сілком падганяюць што-н.


ло́жа³, -ы, мн. -ы, лож, ж.

Драўляная частка ружжа, да якой прымацаваны ствол. Л. ружжа.


ло́жак, -жка, мн. -жкі, -жкаў, м.

Мэбля для спальні — доўгая рама з ножкамі і дзвюма спінкамі, на якую кладуцца матрац і пасцельныя рэчы.

|| прым. ло́жкавы, -ая, -ае.


ло́зунг, -а, мн. -і, -аў, м.

1. Заклік, зварот, які выражае кіруючую ідэю, палітычнае патрабаванне. Баявы л.

2. Плакат з такім заклікам. Дэманстранты неслі лозунгі.

3. Вядучы, галоўны прынцып чаго-н.

|| прым. ло́зунгавы, -ая, -ае.


лой, ло́ю, м.

Нутраны тлушч (авечы, ялавічны). Мазаць бліны лоем.

|| прым. ло́евы, -ая, -ае.


ло́кан, -а, мн. -ы, -аў, м.

Кучаравая ці завітая пасма валасоў.


ло́каць, ло́кця, мн. ло́кці, ло́кцяў, м.

1. Месца згібу рукі, дзе злучаецца плечавая косць з касцямі перадплечча. Узяць за л. Блізка л., ды не ўкусіш (прыказка).

2. Старадаўняя мера даўжыні, роўная прыблізна 0,5 м.

Кусаць (сабе) локці — шкадаваць аб чым-н. упушчаным, непапраўным.

Пачуццё локця — пачуццё сяброўства і ўзаемнай падтрымкі.

|| прым. ло́кцевы, -ая, -ае (да 1 знач.) і лакцявы́, -а́я, -о́е (да 1 знач.).


ло́кшына, -ы, ж.

Выраб з пшанічнай мукі ў выглядзе тонкіх высушаных палосак цеста, а таксама страва, прыгатаваная з такога вырабу.

|| прым. ло́кшынавы, -ая, -ае.


лом¹, -а, мн. ламы́, -о́ў, м.

Металічны завостраны стрыжань, якім разбіваюць, ломяць што-н. цвёрдае. Калоць лёд ломам.

|| памянш. ло́мік, -а, мн. -і, -аў, м.


лом², -у, м., зб.

1. Ломаныя ці прыгодныя толькі для перапрацоўкі (пераважна металічныя) прадметы. Жалезны л. Збіраць л.

2. Тое, што і ламачча (у 1 знач.).

|| прым. ло́маны, -ая, -ае.


ло́мка, -і, ДМ -мцы, ж.

1. гл. ламаць.

2. спец. Фізічныя і псіхічныя расстройствы, якія развіваюцца ў хворых на наркаманію і алкагалізм праз некаторы час пасля спынення прыёму наркотыкаў, алкаголю або памяншэння іх дозы.


ло́мкі, -ая, -ае.

1. Які лёгка ломіцца, крохкі. Л. лёд.

2. Няўстойлівы, пераменлівы (пра голас).

|| наз. ло́мкасць, -і, ж. Л. голасу.


ло́на, -а, н.

1. Улонне.

2. уст. Грудзі ці чэрава жанчыны як сімвал мацярынства. Мацярынскае л.

3. перан., чаго. Нетры зямлі, вады.

4. перан. Тое, што з’яўляецца прытулкам, прыстанішчам для каго-, чаго-н.

У лона чаго, у знач. прыназ. з Р (кніжн.) — у сферу якой-н. дзейнасці. У лона царквы.

|| прым. ло́нны, -ая, -ае (да 1 знач.; спец.). Лоннае зрашчэнне.


ло́пасць, -і, мн. -і, -ей, ж.

1. Шырокі плоскі канец чаго-н. Л. вясла.

2. Рабочая, плоскай формы частка суднавых колаў, грабных і паветраных вінтоў. Л. кола турбіны.

|| прым. ло́пасцевы, -ая, -ае.


ло́пат гл. лапатаць.


ло́пацень, -патня, мн. -патні, -патняў, м.

1. Той, хто многа гаворыць, лапоча (разм., пагард.).

2. Няроўнасць у адкляпанай касе. Першы раз кляпаў касу і нагнаў лопатняў.


ло́пацца, 1 і 2 ас. звычайна не ўжыв., -ецца; незак.

1. Даваць трэшчыны, ірвацца з трэскам, надзімаючыся разрывацца і знікаць. Лёд лопаецца. Шклянка лопаецца.

2. перан. Цярпець крах, поўную няўдачу (разм.). Лопаюцца планы.

Лопацца са смеху (разм.) — знемагаць ад смеху.


ло́паць¹, 1 і 2 ас. не ўжыв., -ае; незак.

Лапатаць крыламі (пра птушак).

|| аднакр. ло́пнуць, -не.

|| наз. ло́панне, -я, н.


ло́паць², -аю, -аеш, -ае; незак., што (разм.).

Прагна есці.

|| зак. зло́паць, -аю, -аеш, -ае. Місу крупені злопаў.


ло́пнуць¹, -ну, -неш, -не; -ні; зак.

1. Даць трэшчыну; трэснуўшы, разламацца, разадрацца, парвацца. Лопнуў графін. Лопнула струна.

2. перан. Пацярпець поўную няўдачу, крах (разм.). Лопнулі надзеі.

Лопнуць са смеху (разм.) — зайсціся моцным смехам.

Цярпенне лопнула (разм.) — няма больш сіл цярпець, вытрымка скончылася.

|| незак. ло́паць, -аецца.


ло́пнуць² гл. лопаць¹.


ло́пух, -у, мн. -і, -аў, м.

Травяністая расліна сямейства складанакветных з буйным шырокім лісцем і ўчэпістымі калючымі галоўкамі, а таксама ліст гэтай расліны; дзядоўнік.

|| прым. ло́пухавы, -ая, -ае.


лорд, -а, М -дзе, мн. -ы, -аў, м.

У Англіі: вышэйшы дваранскі наследны тытул або тытул вышэйшых службовых асоб, а таксама асоба, якая носіць гэты тытул. Л.-канцлер. Л.-мэр.


ло́скат, -у, М -каце, м. (разм.).

Тое, што і козыт.

|| прым. ло́скатны, -ая, -ае.


лось, лася́, мн. ласі́, -ёў, м.

Буйная жывёліна сямейства аленевых з шырокімі разгалістымі рагамі (у самцоў).

|| прым. ласі́ны, -ая, -ае і ласёвы, -ая, -ае. Ласінае мяса. Ласёвая шкура.


лот¹, -а, М ло́це, мн. -ы, -аў, м.

Навігацыйны прыбор для вымярэння глыбіні мора з борта судна. Ручны л.

|| прым. ло́тавы, -ая, -ае.


лот², -а, М ло́це, мн. -ы, -аў, м.

Руская мера вагі, роўная 12,8 г, якая існавала да ўвядзення метрычнай сістэмы.


лот³, -а, М ло́це, мн. -ы, -аў, м.

Адзінка вымярэння (тавару) пры аўкцыённым продажы.


ло́тас, -а і -у, м.

1. -а. Паўднёвая травяністая водная расліна сямейства гарлачыкавых з буйнымі прыгожымі кветкамі.

2. -у. Зараснік гэтай расліны.

|| прым. ло́тасавы, -ая, -ае. Сямейства лотасавых (наз.).


ло́таць, -і, ж.

Шматгадовая травяністая расліна сямейства казяльцовых з жоўтымі кветкамі, якая расце на балотах, берагах сажалак і інш. Л. расцвіла.

|| прым. ло́тацевы, -ая, -ае.


ло́тра, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж., мн. -ы, -аў (разм., лаянк.).

Тое, што і латру́га.


лоўж, лаўжа́, мн. лаўжы́, лаўжо́ў, м.

Куча сухога галля. Ссечанае галлё сцягвалі ў л.


ло́ўкі, -ая, -ае.

1. Спрытны, умелы. Л. варатар.

2. Выкрутлівы, які знаходзіць выйсце з цяжкага становішча. Гэта быў л. гаспадарнік.

3. Выгадны, зручны. Лоўкае сядло.

|| наз. ло́ўкасць, -і, ж.


ло́ўля гл. лавіць.


ло́ўчы¹, -ая, -ае.

1. Прывучаны да лоўлі, палявання. Лоўчыя сабакі.

2. Прызначаны для лоўлі звяроў. Лоўчыя ямы.


ло́ўчы², -ага, мн. -ыя, -ых, м. (гіст.).

У Расіі да 17 ст.: службовая асоба, якая ведала дварцовым паляваннем і рыбнай лоўляй.


ло́цман¹, -а, мн. -ы, -аў, м.

Асоба, якая праводзіць судны па фарватары.

|| прым. ло́цманскі, -ая, -ае.


ло́цман², -а, мн. -ы, -аў, м.

Невялікая марская рыба, якая суправаджае на далёкія адлегласці караблі і буйных рыб, асабліва акул.


ло́цыя, -і, мн. -і, -цый, ж.

Раздзел суднаваджэння — апісанне мораў, водных шляхоў, узбярэжжаў, гідралагічных, метэаралагічных і іншых умоў, а таксама навігацыйны дапаможнік, які ўтрымлівае такое апісанне.


луб, -у, м.

1. Валакністая тканка раслін, па якой перамяшчаюцца арганічныя рэчывы (спец.).

2. Пласт, кавалак кары ліпы, вяза і іншых ліставых дрэў разам з валакністай унутранай часткай.

3. Валокны некаторых раслін (лёну, канапель), якія ідуць на выраб пражы.

|| прым. лу́бавы, -ая, -ае, лубяны́, -а́я, -о́е і лу́бачны, -ая, -ае (да 2 знач.). Лубавае (лубяное) валакно. Лубяная (лубачная) каробка (зробленая з лубу; у 2 знач.).


лу́бачны, -ая, -ае.

1. гл. луб, лубок.

2. Надрукаваны з лубкоў (у 4 знач.). Лубачныя карцінкі.

Лубачная літаратура

1) танныя і прымітыўныя па змесце масавыя выданні, што выходзілі ў дарэвалюцыйнай Расіі (гіст.);

2) прымітыўная літаратура, разлічаная на непатрабавальны густ (неадабр.).


лу́бін, -у, м.

Травяністая расліна сямейства бабовых, якая высяваецца для ўгнаення глебы і на корм жывёле.

|| прым. лу́бінавы, -ая, -ае.


лубо́к, -бка́, мн. -бкі́, -бко́ў, м.

1. Тое, што і луб (у 2 знач.).

2. Ручны кораб з лубу. Ісці па ягады з лубкамі.

3. Тонкія дошчачкі, якія накладаюцца на месцы касцявога пералому. Нага ў лубках.

4. Ліпавая дошка, на якой гравіравалася карціна для друкавання, а таксама карціна такога вырабу, якая вызначалася прымітыўнасцю або даступнасцю вобразаў. Рускі л.

|| прым. лубко́вы, -ая, -ае і лу́бачны, -ая, -ае.


лубяне́ць, 1 і 2 ас. не ўжыв., -е́е; незак. (разм.).

Станавіцца цвёрдым, як луб (у 1 і 2 знач.).

|| зак. залубяне́ць, -е́е і злубяне́ць, -е́е.


лубя́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

Ручны кораб з лубу (у 2 знач.), бяросты для захоўвання, пераносу, упакоўкі чаго-н.


лубяны́, -а́я, -о́е.

1. гл. луб.

2. Цвёрды, нягнуткі, каляны на вобмацак. Лубяная тканіна.

3. Пра расліны, якія маюць валакністую тканку, луб (у 2 і 3 знач.). Лубяныя культуры.


луг¹, -у, М лу́зе, мн. -і́, -о́ў, м.

Сенажаць, пераважна заліўная. Уздоўж Нёмана цягнуліся бяскрайнія лугі. Альпійскія лугі (горныя).

|| памянш. лужо́к, -жка́, мн. -жкі́, -жко́ў, м.

|| прым. лугавы́, -а́я, -о́е.


луг², -у, М лу́зе, м.

Едкі раствор, прыгатаваны з попелу, залітага варам, які ўжыв. для мыцця бялізны, галавы і інш.; шчолак (гіст.).

|| прым. лу́гавы, -ая, -ае.


лугаві́на, -ы, мн. -ы, -ві́н, ж.

Невялікі луг сярод іншых угоддзяў. Пасвіць коней на лугавіне.

|| памянш. лугаві́нка, -і, ДМ -нцы, мн. -і, -нак, ж.

|| прым. лугаві́нны, -ая, -ае.


лугаво́дства, -а, н.

Апрацоўка і выкарыстанне лугоў, сенажацей, пашы; галіна раслінаводства.

|| прым. лугаво́дчы, -ая, -ае.